Osmanl─▒ÔÇÖda N├╝fus Sorunu ├ťzerine

Osmanl─▒ÔÇÖda N├╝fus Sorunu ├ťzerine

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

Tarihi belirleyenin insan n├╝fusunun yerle┼čim yerleri oldu─čunu s├Âyleyebiliriz. N├╝fusun yo─čunla┼čt─▒─č─▒ yerlerde site devletleri, ard─▒ndan devletler ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. N├╝fus, g├╝├ž demekti, ticaret demekti, asker demekti.

─░mparatorluklar ortaya ├ž─▒k─▒nca n├╝fus kayd─▒rmalar─▒, tehcir uygulamalar─▒ ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Asurlular, kendilerine direnen Anadolu halklar─▒n─▒, bilhassa Hitit prensliklerinde ya┼čayan halk─▒ Basra K├Ârfezi y├Âresine s├╝rm├╝┼člerdir.

Anadolu Sel├žuklu Devleti, Dani┼čment Beyli─či ile ├žeki┼čirken ele ge├žirdikleri kentlerdeki halk─▒ kendi b├Âlgelerine g├Ât├╝rm├╝┼člerdir.

Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču tehciri g├╝venlik politikas─▒ olarak benimsediler. Kendilerini tehdit eden Bulgar, S─▒rp, Pe├ženek ve Uz halklar─▒ndan ├žok say─▒da insan─▒ ba┼čta Marmara B├Âlgesi olmak ├╝zere AnadoluÔÇÖnun i├žlerine s├╝rm├╝┼člerdir.

Do─ču Roma ayr─▒ca KapadokyaÔÇÖda ya┼čayan 200 bin ErmeniÔÇÖyi ├çanakkaleÔÇÖden ba┼člayarak Balkanlara s├╝rm├╝┼čt├╝r. Sivas y├Âresinde ya┼čayan Pavlikan mezhebindeki insanlarda Balkanlara s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

1071 y─▒l─▒nda AnkaraÔÇÖda be┼č Pe├ženek k├Ây├╝ vard─▒. 1100ÔÇÖlerin ba┼č─▒nda MisisÔÇÖdeki Do─ču Roma emrindeki Pe├ženek garnizonu Antakya Ha├žl─▒ Prensli─čiÔÇÖne kar┼č─▒ Urfa Ha├žl─▒ Kontlu─čuÔÇÖna destek veriyordu.

Yeni┼čehir il├žesinin Suba┼č─▒ k├Ây├╝nde ya┼čayanlar sincaba ÔÇťTeyinÔÇŁ derlerdi. Y─▒llar sonra Do─čan Avc─▒o─čluÔÇÖnun ÔÇťT├╝rklerin TarihiÔÇŁ kitab─▒nda Bulgar T├╝rklerinin sincaba teyin dediklerini okudum. (D.Avc─▒o─člu, T├╝rklerin tarihi, c:2,s:824,─░stanbul,1978)

1240 y─▒l─▒nda Tatarlardan ka├žan 10 bin K─▒p├žak K├╝tahya-Afyon y├Ârelerine yerle┼čtiler.

AnadoluÔÇÖya gelen T├╝rkler, k─▒sa zamanda AnadoluÔÇÖda ya┼čayan Romal─▒lar / Rumlarla kayna┼čt─▒lar. Do─ču RomaÔÇÖn─▒n (Anadolu Halk─▒ ve Do─ču Roma, hi├žbir zaman kendilerini Bizans diye adland─▒rmaz. Bu terim 18, y├╝zy─▒llardan itibaren Avrupal─▒ tatih├žiler taraf─▒ndan kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Kitlesel olarak M├╝sl├╝manl─▒─ča ge├ži┼č bu d├Ânemde ba┼člar. Rum tarih├žiler bu durumdan ac─▒ ac─▒ bahseder. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin y├Ânetiminden memnun olan yerli halk─▒n kitleler halinde M├╝sl├╝man oldu─čunu, Ne┼čri gibi tarih├žilerin yan─▒ s─▒ra d├Ânemin Rum k├Âkenli tarih├žileri de yazar. Bu s├╝reci kesintiye u─čratan Fatih Sultan Mehmet olur. ─░stanbul fethedildi─činde patriklik makam─▒ y├╝zy─▒l─▒ a┼čk─▒n bir zamanda imparatorlar─▒n elindeydi. Patrikli─čin kurulmas─▒ ve kilisenin g├╝├žlenmesiyle toplu ┼čekilde M├╝sl├╝manl─▒─ča ge├ži┼č azal─▒r. ─░nsan kayna─č─▒ olarak k├Âleler ve dev┼čirmeler kal─▒r. 18. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na do─čru bu kaynaklar da kurur.

Tarih├ži Kemal Karpat, bu konuyu inceleyip, birka├ž de─čerli ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ yay─▒nlam─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ topraklar─▒na de─či┼čik zamanlarda dinsel nedenlerle Kozaklar, Protestan Macarlar, Polonyal─▒lar, Malakan ad─▒ verilen Ruslar g├Â├ž etmi┼čtir. Gelenlerin say─▒s─▒ az ve geli┼čleri uzun bir s├╝reye yay─▒ld─▒─č─▒ i├žin bir problem ya┼čanmam─▒┼čt─▒r.

Balkanlar─▒ ele ge├žiren Osmanl─▒lar bu topraklarda Uz, Pe├ženek ve K─▒p├žak gibi halklar─▒n kal─▒nt─▒lar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda Alt─▒norda Tatarlar─▒na da rastlam─▒┼čt─▒. Hatta TimurÔÇÖun K─▒r─▒mÔÇÖdaki ┼čehirleri yak─▒p y─▒kmas─▒ ├╝zerine Osmanl─▒ topraklar─▒na s─▒─č─▒nan Tatarlar da olmu┼čtu.

Osmanl─▒lar, ele ge├žirdikleri Anadolu beyliklerine mensup konar g├Â├žerleri RumeliÔÇÖye zorla g├Â├ž ettirmi┼čtir. Daha sonra Karaman Beyli─či mensubu T├╝rkmen a┼čiretlerinin neredeyse tamam─▒ Rumeline g├Ânderilmi┼čtir. Kara Tatarlardan kalan da RumeliÔÇÖye s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. G├Â├ž edenler orada Tatar Pazar─▒ÔÇÖn─▒ kurmu┼člard─▒r.

Halil ─░nalc─▒k hocam─▒z, 1423 Tarihli Arnavid Tahrir Defteri makalesinde, ÔÇťKoca iliÔÇÖnden, Eflugan iliÔÇÖnden, CanikÔÇÖten ve VizeÔÇÖden ArnavutlukÔÇÖa yap─▒lan s├╝rg├╝nlerin hepsi ├çelebi Mehmet devrindeÔÇŁ┬á yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ yazar. (Sultan Murad H├╝davendigar ve Balkanlarda T├╝rk Osmanl─▒ Medeniyet ─░zleri, s, 48)

─░stanbul fethedilince BursaÔÇÖdan ├žok say─▒da Rum ve Ermeni isk├ón amac─▒yla g├Â├ž ettirilmi┼čtir. Ayr─▒ca Trabzon fethedilince burada ya┼čayanlar─▒n bir k─▒sm─▒ ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderilmi┼čtir.

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun en b├╝y├╝k rakibi olan Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n n├╝fusu, 1500ÔÇÖlerde 6 milyon olan n├╝fusu, 1700ÔÇÖlerde 15 milyon, 1800ÔÇÖlerde 40 milyona ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. 17-871ÔÇÖde n├╝fus 90 milyonu bulmu┼čtur.┬á 1700ÔÇÖlerde 32 bin asker ├ž─▒karabilen Rus ├çarl─▒─č─▒, 1871ÔÇÖde 750 bin asker ├ž─▒karabiliyordu.

1800ÔÇÖlere geldi─činde Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 3-4 kat─▒ n├╝fusa sahip olan Rus ├çarl─▒─č─▒ ├╝st├╝nl├╝─č├╝ ele ge├žirmi┼čti.

Bunun sebebi devletin g├╝├žlenmesi, i├ž d├╝zeni kurmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n zay─▒flamas─▒ sonucunda kara topraklar denilen bereketli topraklar─▒n tar─▒ma a├ž─▒lmas─▒d─▒r. ─░ncesinde 1340 y─▒l─▒nda K─▒r─▒mÔÇÖda ortaya ├ž─▒kan veba yerle┼čik n├╝fusu k─▒rarken, ormanlarda ya┼čayan Rus halk─▒na b├╝y├╝k bir zarar vermemi┼čtir.

Bu salg─▒n Do─ču RomaÔÇÖya zay─▒flatan unsurlardan ba┼č─▒nda geliyordu.

Osmanl─▒da n├╝fusun artmamas─▒

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n n├╝fus art─▒┼č─▒n─▒ ├Ânleyen fakt├Ârler aras─▒nda:

-Bitmez t├╝kenmez sava┼člar;

-Celali isyanlar─▒yla i├ž d├╝zenin bozulmas─▒;

-A┼č─▒r─▒ vergi;

-A┼č─▒r─▒ vergiler;

-Periyodik kurakl─▒klar;

-Frengi, s─▒tma, verem gibi yayg─▒n hastal─▒klar s├╝rekli olarak n├╝fus azalmas─▒n─▒n ba┼čl─▒ca sebebidir.

Kuyucu Murat Pa┼čaÔÇÖn─▒n AnadoluÔÇÖda ÔÇťCelaliÔÇŁ oldu─ču gerek├žesiyle o d├Ânem ya┼čayan tarih├ži Pe├ževiÔÇÖnin Pe├ževi TarihiÔÇÖnde pa┼ča i├žin ÔÇťAsileri murdar gibi kuyulara doldurttu─čuÔÇŁ yazm─▒┼čt─▒r. O d├Ânem tarih├žileri celali diye ├Âld├╝r├╝len yeti┼čkin say─▒s─▒n─▒ y├╝z bin ki┼či olarak verir. Bu kadar yeti┼čkini kaybeden ailelerin ne kadar─▒n─▒n hayatta kald─▒─č─▒ muammad─▒r. Maalesef tarih├žilerimiz bu konuya hi├ž e─čilmemi┼člerdir. Gerek celali denen isyanc─▒lar─▒n, gerekse o isyanc─▒lar─▒ bast─▒rmak i├žin g├Ânderilen kuvvetlerin yapt─▒─č─▒ katliamlar sonucunda Anadolu ─▒ss─▒zla┼čm─▒┼č, k├Âyl├╝ler da─člara ├žekilmi┼č, ┬áticaret durma noktas─▒na gelmi┼čtir.

├ľmer L├╝tfi BarkanÔÇÖa g├Âre 1520-1580 y─▒llar─▒ aras─▒nda AnadoluÔÇÖda n├╝fus %55. 9, RumeliÔÇÖnin baz─▒ sancaklar─▒nda ise %71 oran─▒nda artm─▒┼čt─▒r.

1600ÔÇÖlerde Osmanl─▒ n├╝fusu 30 milyon. ─░├ž ve Do─ču AnadoluÔÇÖda toprak m├╝navebe ile ekiliyordu.

AnadoluÔÇÖda o d├Ânem ya┼čanan iklim de─či┼čikleri de ayr─▒ca ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ gereken bir konudur.

Osmanl─▒ÔÇÖda k─▒tl─▒k ve a├žl─▒k

Daha 16. Y├╝zy─▒l’─▒n ba┼člar─▒nda Osmanl─▒’da halk ve devlet para s─▒k─▒nt─▒s─▒ ├žekiyor. ├ľyle ki II. Bayezid’in illerde valilik yapan o─čullar─▒, ayl─▒klar─▒n─▒n azl─▒─č─▒ nedeniyle zor ge├žinebiliyorlar. Buna kar┼č─▒n R├╝stem Pa┼ča, ─░brahim Pa┼ča gibi baz─▒ devlet adamlar─▒ r├╝┼čvet ve yolsuzlukla b├╝y├╝k servet yap─▒yorlard─▒. 16. Y├╝zy─▒l’da devlet, para bulabilmek i├žin vergileri art─▒r─▒yor. B├Âylece ├Âzellikle k├Âyl├╝ ezilmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. (─░stanbul halk─▒, 1876’ya kadar emlak vergisi bile ├Âdemiyordu) Osmanl─▒’da vergi y├╝k├╝n├╝n y├╝zde 87’si, milli gelirin yar─▒s─▒ndan az pay alan k├Âyl├╝ye y─▒k─▒l─▒yordu. (Vedat Eldem, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ─░ktisadi ┼×artlar─▒ Hakk─▒nda Bir Tetkik, s. 246). Osmanl─▒’da halk─▒, k├Âyl├╝y├╝ ezen sadece vergiler de─čil: 1585-1595 aras─▒nda fiyatlar art─▒yor, pahal─▒l─▒k ba┼č g├Âsteriyor. ├ľzellikle bu─čday fiyatlar─▒ndaki art─▒┼č halk─▒ derinden etkiliyordu. Bu─čday─▒n fiyat─▒ Edremit’te 40-50, Orta Anadolu’da 20 ak├žeden a┼ča─č─▒ d├╝┼čm├╝yor. 150 y─▒l i├žinde bu─čday fiyat─▒ 10 kat art─▒yor. Osmanl─▒’da as─▒l b├╝y├╝k pahal─▒l─▒k ve y├╝ksek enflasyon 1596-1607 aras─▒ndaki ÔÇťCelali FetretiÔÇŁ ve ÔÇťB├╝y├╝k Ka├žgunlukÔÇŁ d├Âneminde g├Âr├╝l├╝yordu. Uzun s├╝ren Avusturya ve ─░ran sava┼člar─▒ s─▒ras─▒nda geli┼čen Celali isyanlar─▒ nedeniyle k├Âyl├╝n├╝n ├╝├žte ikisi k├Ây├╝n├╝, evini, bark─▒n─▒ b─▒rak─▒p ÔÇť├žift bozupÔÇŁ ka├ž─▒yordu. Bunlar ya ÔÇťLeventÔÇŁ ya ÔÇťsuhteÔÇŁ olarak b├╝y├╝k ┼čehirlere ak─▒yorlard─▒. B├╝y├╝k ┼čehirler kahveler ve bek├ór odalar─▒yla doluyordu. Fuhu┼č, i├žki, e┼čk─▒yal─▒k, cinayet ┼čehirleri sars─▒yor. K├Âylerin terk edilmesiyle tar─▒msal ├╝retim azal─▒yordu.

Bu─čday ├╝retimi azal─▒nca Osmanl─▒ Avrupa’ya bu─čday sat─▒┼č─▒n─▒ yasakl─▒yordu. Fakat ka├žak├ž─▒lar gizlice Avrupa’ya bu─čday satmay─▒ s├╝rd├╝r├╝yoru. Bu─čday darl─▒─č─▒ k─▒tl─▒─ča yol a├ž─▒yoru. Osmanl─▒’da ilk b├╝y├╝k k─▒tl─▒k 1494-1503 aras─▒nda g├Âr├╝ld├╝. ─░kinci b├╝y├╝k k─▒tl─▒k 1564’te g├Âr├╝ld├╝. 1573-1576 aras─▒nda k─▒tl─▒k daha da artt─▒. 1603’te Anadolu’da yine ÔÇťbu─čdays─▒zl─▒kÔÇŁ ve ÔÇťk─▒tl─▒kÔÇŁ ba┼č g├Âsterdi. Bal─▒kesir’de bu─čday─▒n kilesi 90 ak├žeye kadar ├ž─▒kt─▒. Ekme─čin fiyat─▒ iyice y├╝kseldi. Sonunda hububat al─▒m sat─▒m─▒ ÔÇťvesikayaÔÇŁ ba─čland─▒. ├ľyle ki ─░ngiliz el├žisi bile 1607’de ─░stanbul’da yiyece─či ekme─čin bu─čday─▒n─▒ ancak vesikayla sat─▒n alabiliyordu. Osmanl─▒ tebaas─▒ tam 15 y─▒l ekmek bulam─▒d─▒, halk a├žl─▒kla pen├žele┼čti. (Mustafa Akda─č, T├╝rk Halk─▒n─▒n Dirlik ve D├╝zenlik Kavgas─▒, s. 33-43, 89, 421-425).

Osmanl─▒’da son b├╝y├╝k k─▒tl─▒k 1873-1875 aras─▒nda g├Âr├╝l├╝yor. Ankara, K─▒r┼čehir, Yozgat, ├çank─▒r─▒ ve Sivas’ta on binlerce insan a├žl─▒ktan ├Âld├╝. 12 May─▒s 1874’te Ankara’dan Basiret Gazetesi’ne g├Ânderilen bir mektupta ┼č├Âyle deniliyor: ÔÇťYirmi d├Ârt saatte bir defa arpa unundan bir bulama├ž i├žiyoruz. Bu da bitmek ├╝zeredir. ├ľk├╝z ve di─čer hayvanlar─▒n tamam─▒ telef olduÔÇŽ ├çoluk ├žocuklar─▒n ekmek diye feryatlar─▒na tahamm├╝l etmek m├╝mk├╝n de─čildir.ÔÇŁ Sonu├žta 1873-1875 aras─▒nda Ankara’n─▒n Keskin kazas─▒ndaki 160-170 k├Âydeki 52.000 ki┼čiden 20.000 ki┼či a├žl─▒ktan ├Âl├╝yor, 7000’i ba┼čka yerlere da─č─▒l─▒yor. (T├╝rk Ziraat Tarihin Bir Bak─▒┼č, ─░stanbul, 1938, s. 210, 211-213).

 

*

17-18. y├╝zy─▒lda AvrupaÔÇÖn─▒n n├╝fusu 100 milyondan fazla artt─▒. AvrupaÔÇÖya AmerikaÔÇÖdan gelen patates, domates, fasulye gibi ├╝r├╝nler ve mezhep sava┼člar─▒n─▒ n durmas─▒yla hem n├╝fus artt─▒, hem de ortalama ya┼čam s├╝resi artt─▒.

Osmanl─▒ topraklar─▒nda Sultan II. Mahmut zaman─▒nda yap─▒lan ilk n├╝fus say─▒m─▒ Marmara B├ÂlgesiÔÇÖnde M├╝sl├╝man n├╝fusun ne kadar azald─▒─č─▒n─▒ g├Âzler ├Ân├╝ne sermektedir. BursaÔÇÖda 1830 y─▒l─▒nda yap─▒lan ve sadece erkeklerin say─▒ld─▒─č─▒ say─▒ma g├Âre Bursa merkezinin n├╝fusu 32.236ÔÇÖd─▒r. M├╝sl├╝man erkeklerin say─▒s─▒ 10.532ÔÇÖdir. Oysa 1600ÔÇÖl├╝ y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda bu oran y├╝zde 2-3 gibi d├╝┼č├╝k bir orandayd─▒.

AnadoluÔÇÖyu ve BursaÔÇÖy─▒ ziyaret eden seyyahlar─▒n an─▒lar─▒nda 19. y├╝zy─▒lda k├Âyler harabe olarak tasvir edilir. K├Ây evleri bak─▒ms─▒z ve y─▒k─▒lmaya y├╝z tutmu┼čtur. K├Âylerdeki sefalet seyyahlarca ayr─▒nt─▒l─▒ olarak anlat─▒l─▒r.

Say─▒n Fahri Y─▒ld─▒r─▒mÔÇÖ─▒n ÔÇť14. y├╝zy─▒ldan ÔÇťCumhuriyet D├Ânemine Kadar Yabanc─▒ Seyyahlar─▒n G├Âz├╝nden Bursa ─░lindeki Mimari EserlerÔÇŁ adl─▒ eserinde seyyahlar─▒n g├Âzlemlerine geni┼č yer verilir.

1847 y─▒l─▒nda BursaÔÇÖya gelen Macfarlane, ÔÇťK├╝├ž├╝k AsyaÔÇÖn─▒n di─čer b├Âl├╝mlerinde oldu─ču gibi burada da n├╝fustaki h─▒zl─▒ azalmay─▒, harabe halinde ve terk edilmi┼č k├Âyleri g├Ârmek ├╝z├╝nt├╝ vericiydiÔÇŁ der. (Macfarlane, 1850, a: 95, Y─▒ld─▒r─▒m, s:4: 2014)

Macfarlane, k├Âyleri Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun ├ž├Âkm├╝┼č halini en iyi yans─▒tan yerler olarak g├Âr├╝r. Bu nedenle ziyaret etti─či t├╝m k├Âylerin neredeyse tamam─▒n─▒ sefil bir durumda tan─▒mlam─▒┼č ve evlerinin de y─▒k─▒lmaya y├╝z tutmu┼č hallerine ├Âzellikle vurgu yapar.

ÔÇťDa─č─▒n her iki yan─▒na g├╝zel bir bi├žimde konumlanm─▒┼č olan ormanlar aras─▒na yerle┼čmi┼č ve bir selvi a─čac─▒n─▒n da g├Âr├╝ld├╝─č├╝ d├Ârt ya da be┼č T├╝rk k├Ây├╝nden ge├žmi┼čtik. Fakat bunlar─▒n tamam─▒ bir y─▒k─▒nt─▒ halindeydi ve birisinde bir minarenin haricinde neredeyse hi├žbir ┼čey kalmam─▒┼čt─▒.ÔÇŁ (Macfarlane, s: 96: 1850)

K─▒rk y─▒ldan beri T├╝rkiyeÔÇÖde g├Ârev yapan, ├╝lkenin i├ž durumunu ├žok iyi tan─▒yan ─░zmirÔÇÖdeki ─░ngiliz Konsolosu Charles Blunt, 28 Temmuz 1860 g├╝nl├╝ raporunda ┼čunlar─▒ yazar:

ÔÇťYetersiz y├Ânetim sistemine ve a┼čar vergisi toplanmas─▒ndaki yolsuzluklara kar┼č─▒n, vilayetin genel durumu g├╝nden g├╝ne iyiye gitmektedir. Ancak bu iyile┼čme genellikle Hristiyanlar─▒n yarar─▒na oluyor. Hristiyanlar ÔÇötabirim ho┼č g├Âr├╝ls├╝nÔÇöT├╝rklerin var─▒n─▒ yo─čunu sat─▒n al─▒yorlar.ÔÇŁ (Belge No. 10/1)

Konsolos BluntÔÇÖun belirtti─čine g├Âre, bu genel iyiIe┼čme TanzimatÔÇÖla ba┼člar. 1839 G├╝lhane Hatt─▒ H├╝mayunu ile Osmanl─▒ Hristiyanlar─▒ can ve mal g├╝venli─čine kavu┼čmu┼člar ve tar─▒m alan─▒na da el atm─▒┼člard─▒. O zamana kadar daha ├žok T├╝rklerin elinde bulunan tar─▒m kolu, giderek Hristiyanlar─▒n eline ge├žmeye ba┼člar. ├ľl├╝m oranlar─▒n─▒n az olmas─▒ y├╝z├╝nden H─▒ristiyan n├╝fus artmaktayd─▒. D─▒┼čar─▒dan da AnadoluÔÇÖya Hristiyan g├Â├žmenler dolu┼čmaya ba┼člar. Buna kar┼č─▒l─▒k T├╝rk n├╝fusu gittik├že azal─▒r. T├╝rk gen├žleri birbirini izleyen sava┼člarda eriyordu. T├╝rklerin elindeki ├žiftlikler, tarlalar verimden d├╝┼č├╝yordu. T├╝rk ├žift├žisi gittik├že geriliyordu. T├╝rk gen├žleri askere gidiyorlard─▒. Padi┼čah─▒n Hristiyan tebaas─▒ ise askerlik hizmetinden ba─č─▒┼član─▒yordu. ├çocuklar─▒ askere al─▒nan T├╝rk ailelerin topraklar─▒ i┼čletilemeden kal─▒yordu. Askerlik hizmeti ├žok uzun s├╝r├╝yordu. 1839 y─▒l─▒nda be┼č y─▒ll─▒k zorunlu askerlik g├Ârevi konmu┼čtu. Sava┼č zaman─▒nda bu be┼č y─▒ll─▒k askerlik daha da uzay─▒p gidiyordu. Y─▒llar sonra terhis olup k├Ây├╝ne d├Ânen T├╝rk gen├žleri, bozulmu┼č ├žiftlikler, bo┼č kalm─▒┼č tarlalar, yoksulla┼čm─▒┼č, borca g├Âm├╝lm├╝┼č bir aile buluyorlard─▒. Bu gen├žler, epeyce ya┼članm─▒┼č da olduklar─▒ndan, askere gitmeden ├Ânceki i┼člerinden so─čuyorlard─▒. Yeniden i┼če sar─▒lma co┼čkusunu ya da g├╝c├╝n├╝ kendilerinde pek bulam─▒yorlard─▒ art─▒k. K─▒sacas─▒, eski d├╝zenlerini kuram─▒yorlard─▒. Babadan, dededen kalma topraklar─▒, ├╝├že be┼če bakmadan, elden ├ž─▒kar─▒yorlard─▒. ─░ngiliz Konsolosu, ÔÇťElden ├ž─▒kar─▒lan T├╝rk topraklar─▒n─▒n al─▒c─▒lar─▒ her zaman ya Ermenilerdir, ya da RumlarÔÇŁ diyordu (Belge No. 10/1).

Konsolos Blunt say─▒lar da veriyordu: 1830-1860 y─▒llar─▒ aras─▒nda ─░zmirÔÇÖin T├╝rk n├╝fusu 80 binden, 41 bine d├╝┼čm├╝┼čt├╝. Buna kar┼č─▒l─▒k ayn─▒ 30 y─▒ll─▒k d├Ânemde kentin Rum n├╝fusu 20 binden, 75 bine y├╝kselmi┼čti. ─░zmirÔÇÖde ayr─▒ca 6000 Ermeni ya┼č─▒yordu. Ege y├Âresinde Hristiyan n├╝fusun h─▒zla ├žo─čald─▒─č─▒, T├╝rk n├╝fusunun ise h─▒zla azald─▒─č─▒ g├Âzle de g├Âr├╝lebiliyordu. ─░ngiliz Konsolosu, ÔÇťHristiyan-M├╝sl├╝man kar─▒┼č─▒m─▒ herhangi bir kasabaya ya da k├Âye gidiniz. T├╝rk mahallesinde in cin top atar, ─▒p─▒ss─▒z sokaklarda tek T├╝rk ├žocu─ču g├Âremezsiniz, Hristiyan mahallesinin sokaklar─▒ ise c─▒v─▒l c─▒v─▒l ├žocuk doludurÔÇŁ diyordu.

K─▒y─▒ b├Âlgeleri h─▒zla Hristiyanlar─▒n eline ge├žmi┼čti. Hristiyanlar, yay─▒lma b├Âlgelerini i├žerlere do─čru geni┼čletiyorlard─▒. Ama Anadolu i├žleri yine T├╝rkÔÇÖt├╝. Buralarda topraklar T├╝rklerin elinden hen├╝z ├ž─▒kmam─▒┼čt─▒. T├╝rk halk─▒ Anadolu i├žlerinde yine tar─▒mla u─čra┼č─▒yordu.

Buralarda Hristiyanlar tar─▒m─▒ hen├╝z ellerine ge├žirememi┼člerdi, ama zanaatlar─▒ ve ticareti ellerinde tutuyorlard─▒. M├╝sl├╝manlardan da iyi ya┼č─▒yorlard─▒. Daha varl─▒kl─▒yd─▒lar. Konsolos Blunt, ÔÇť┼×unu kesinkes s├Âyleyebilirim kiÔÇŁ diyordu, ÔÇťH─▒ristiyanlar T├╝rklerden ├žok daha iyi durumdad─▒rlar.ÔÇŁ

Yaln─▒z Ege y├Âresinde de─čil, AnadoluÔÇÖnun ├Âteki b├Âlgelerinde de durum az ├žok ayn─▒yd─▒: AnadoluÔÇÖnun her k├Â┼česinde Osmanl─▒ Hristiyanlar─▒ hem T├╝rklerden daha iyi durumda idiler, hem de gittik├že zenginle┼čiyorlard─▒. T├╝rkler ise g├╝nden g├╝ne yoksul d├╝┼č├╝yorlard─▒.

***

Osmanl─▒ topraklar─▒na de─či┼čik zamanlarda dinsel nedenlerle Kozaklar, Protestan Macarlar, Polonyal─▒lar, Malakan ad─▒ verilen Ruslar g├Â├ž etmi┼čtir. Gelenlerin say─▒s─▒ az ve geli┼čleri uzun bir s├╝reye yay─▒ld─▒─č─▒ i├žin bir problem ya┼čanmam─▒┼čt─▒r.

Sultan I. Mahmut d├Âneminde yap─▒lan n├╝fus say─▒m─▒ sonu├žlar─▒ bunu a├ž─▒k├ža g├Âstermektedir. 1830 y─▒l─▒nda Bursa merkezinde say─▒lan erkek n├╝fus (O say─▒mda sadece erkekler say─▒ld─▒) 32.236 ki┼čidir. Bu n├╝fusun sadece 10.532ÔÇÖsi M├╝sl├╝mand─▒r (Prof. Muammer Devrel, Bursa N├╝fus K├╝t├╝─č├╝ cilt:1, S:12). Osmanl─▒ topraklar─▒na AnadoluÔÇÖnun M├╝sl├╝man n├╝fusu 1860ÔÇÖl─▒ y─▒llarda daha da azalm─▒┼čt─▒. ├ťstelik 1850-1914 y─▒llar─▒ aras─▒nda %80ÔÇÖi erkek olan ve ayn─▒ zamanda vergi m├╝kellefi olan 1 milyon 200 bin ki┼či Osmanl─▒ topraklar─▒ndan Amerika ve AvrupaÔÇÖya az say─▒da da Osmanl─▒ vatanda┼č─▒ RusyaÔÇÖya g├Â├ž etmi┼čti.

Birinci D├╝nya Bu g├Â├ž, orta b├Âl├╝m├╝ hari├ž Amerika k─▒tas─▒na y├Ânelmi┼čtir. Bu g├Â├ž├╝ tetikleyen misyoner faaliyetleri olmu┼čtur.

Osmanl─▒n─▒n, acil sava┼čacak ve bo┼čalm─▒┼č topraklarda tar─▒m yapacak n├╝fusa ihtiyac─▒ vard─▒. K─▒r─▒m Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda da K─▒r─▒mdan b├╝y├╝k bir g├Â├ž olmu┼čtur. Tatarlar Rumeli ve AnadoluÔÇÖya g├Â├ž etmi┼čtir.┬á G├Â├ž edenlerin say─▒s─▒ milyonu bulmu┼čtur. K─▒r─▒m Tatarlar─▒ AnadoluÔÇÖya yayl─▒ arabay─▒ ve yeni tar─▒m tekniklerini getirdiler.

Bu ve kaybedilen topraklardan gelen g├Â├žmenlerin isk├ón─▒ yine de ─░stanbulÔÇÖu ku┼čatan Marmara B├ÂlgesiÔÇÖndeki ve bilhassa ─░stanbulÔÇÖdaki M├╝sl├╝man n├╝fus 93 Harbi g├Â├žmenlerinden sonra ├žo─čunlu─ča ula┼čm─▒┼čt─▒r.

Bu ├žo─čunluk yurtlar─▒ndan s├╝r├╝len ├çerkesler sayesinde olu┼čmu┼čtur. Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n s├╝rmek istedi─či ├çerkesleri Osmanl─▒ Devleti kabul etmi┼čtir.

├çerkes S├╝rg├╝n├╝, Osmanl─▒ Devleti i├žin sava┼čacak ve bo┼č tar─▒m arazilerini i┼čleyecek n├╝fus eksi─činin ilac─▒, ├çerkesler i├žinse n├╝fuslar─▒n─▒n ├╝├žte ikisini yitirmek oldu.

*

─░mparatorlukta ya┼čayan M├╝sl├╝man halk─▒n durumu bir ─░ngiliz diplomat─▒n raporunda ac─▒ bir ┼čekilde anlat─▒l─▒yor. ─░ngiltere Trabzon Konsolosu Diplomat PalgraveÔÇÖnin 30 Ocak 1868 y─▒l─▒nda D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Lord StanleyÔÇÖe g├Ânderdi─či raporda ┼čunlar yazmaktad─▒r;

Bug├╝nk├╝ durumda (1868ÔÇÖde), muvazzaf olsun, ihtiyat olsun, b├╝t├╝n askerlik y├╝k├╝ yaln─▒z ve yaln─▒z M├╝sl├╝man halk─▒n omuzlar─▒ndad─▒r. Ger├ži Hristiyanlar hazineye k├╝├ž├╝k ve ├Ânemsiz bir bedel ├Âdemektedirler. Ama bu, onlar─▒n askere gitmemekle elde ettikleri avantajlara oranla bir hi├žtir. Askerlik bedeli adamak─▒ll─▒ y├╝kl├╝ olsa bile, yine de M├╝sl├╝man tebaan─▒n zavall─▒ omuzlar─▒ndaki muazzam y├╝k├╝n alt─▒nda d├╝┼čt├╝─č├╝ yoksullu─ču hi├žbir zaman dengeleyemez.

┼×uras─▒ iyice bilinmeli ki, M├╝sl├╝man n├╝fusun Hristiyanlara oranla h─▒zla azalmas─▒n─▒n, buna kar┼č─▒l─▒k Hristiyan n├╝fusun gittik├že artmas─▒n─▒n ger├žek nedeni budur… ─░mparatorlu─čun ├╝retici olmayan t├╝m unsurlar─▒n─▒ M├╝sl├╝manlar olu┼čturuyorlar. Bu, apa├ž─▒k bir adaletsizliktir…ÔÇŁ (Belge No. 23/1)

Konsolos Palgrave raporunu ┼č├ÂyIe s├╝rd├╝r├╝yor:

ÔÇťM├╝sl├╝man halk, sorumsuz merkezi ─░stanbul H├╝k├╝metiÔÇÖnde kesinkes temsil edilmiyor. Padi┼čah─▒n M├╝sl├╝man tebaas─▒n─▒n ba┼čkentte derdini anlatabilece─či hi├ž kimsesi yoktur. Buna kar┼č─▒l─▒k Hristiyanlar, ─░mparatorlu─čun her taraf─▒na yay─▒lm─▒┼č b├╝t├╝n yabanc─▒ konsolosluklara, ajansl─▒klara, kimi de ─░stanbulÔÇÖdaki el├žiliklere ba┼čvuru haklar─▒n─▒ arayabiliyorlar. Hristiyanlar─▒n dertleri can kula─č─▒yla dinleniyor. ├ťstelik hi├žbir ┼čik├óyetleri olmad─▒─č─▒ zaman da onlar ad─▒na hayali ┼čik├óyetler uyduruluyor.

Bunun kahredici sonucu olarak da b├╝t├╝n mali bask─▒larla yerel ve ki┼čisel bask─▒lar M├╝sl├╝manlara yap─▒l─▒yor, Hristiyanlara de─čil.

(N.Bilal ┼×im┼čir, Osmanl─▒ Ermenileri, s, 78-79, Ankara-2011)

┼×imdi de Konsolos C. BluntÔÇÖun S├Âr H.BulwerÔÇÖe g├Ânderdi─či 28 Temmuz 1860 tarihli raporda ┼čunlar belirtilir:

ÔÇťÔÇŽ 2.┬á 1830ÔÇÖda ─░zmirÔÇÖdeki T├╝rk n├╝fusu┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 80.000

┼×imdi┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 41.000

1830ÔÇÖda ─░zmirÔÇÖdeki Rum n├╝fusu┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 20.000

┼×imdi┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 75.000

Ermeni                                                                                  6.000

Yahudi                                                                                 12.500

Latin Reaya                                                                          3.700

Yabancı Uyruklu                                                               19.000

(Yetkililere g├Âre ─░zmir n├╝fusunun 1/3ÔÇÖ├╝ erkek 2/3ÔÇÖ├╝ kad─▒nd─▒r.)

Daha ├žok ─░zmirÔÇÖe ba─čl─▒ olan b├Âlgeler

(2/3ÔÇÖ├╝ M├╝sl├╝man, 1/3ÔÇÖ├╝ Rum deniliyor.)┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 170.000

Aydın vilayeti (Aydın Merkez kazası 30.000)       280.000

Denizli ve ba─čl─▒lar─▒┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 50.000

Mente┼če┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 75.000

Manisa                                                                              150.000

Az─▒nl─▒klar, Y├Âr├╝k, ├çingene, Zeybek┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 110.000

Toplam                                                                                      1.092.200                                                                                     

G├Âr├╝lece─či ├╝zere Hristiyan n├╝fusu artm─▒┼č, T├╝rk n├╝fusu ise h─▒zla d├╝┼čm├╝┼čt├╝r.

  1. Her ne kadar toprak Hristiyanlar lehine eI de─či┼čtiriyorsa da T├╝rkler h├ól├ó topra─č─▒n ├žo─čunlu─čuna sahiptirler, fakat ekenlerin ├žo─ču Hristiyanlard─▒r.

Ticaretle u─čra┼čanlar─▒n ├žo─ču H─▒ristiyand─▒r.

  1. Toprak edinmek bak─▒m─▒ndan M├╝sl├╝manlarla Hristiyanlar aras─▒nda bir fark yoktur.
  2. K├Âylerde Hristiyan ve M├╝sl├╝manlar iyi, fark yok.
  3. Hristiyanlar─▒n durumu daha iyi, askere gitmiyorlar ve n├╝fuslar─▒ azalm─▒yor. Hristiyanlar da M├╝sl├╝manlar gibi ├╝rettiklerinin vergisini veriyorlar.

T├╝rk k├Âyl├╝leri hi├ž ku┼čkusuz, Hristiyanlardan daha ├žok bask─▒yla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalmaktad─▒rlar.

E─čer bir Hristiyan alt kademedeki bir yetkilinin haks─▒zl─▒─č─▒na u─črarsa, konsolosluklar kanal─▒yla ┼čik├óyetini bulundu─ču yerin en ├╝st kademesine kadar g├Ât├╝rebilir. Alt kademe yetkilisi bunu bilir ve bu gibi m├╝dahaleler a┼ča─č─▒ yukar─▒ Hristiyanlardan yana sonu├žlan─▒r. Bununla birlikte genellikle alt kademelerde g├Âr├╝len bu durum tersine olabilir. ┼×├Âyle ki, e─čer ba┼čpiskoposun ├ž─▒kar─▒na uygun d├╝┼č├╝yorsa, kendi dinda┼č─▒ hakl─▒ bile olsa h├╝k├╝met yetkilisinin m├╝dahalesiyle sonu├ž, Hristiyan─▒n aleyhine olur.

Zavall─▒ T├╝rk├╝n derdini anlataca─č─▒ kimse yoktur, ├Âyle ki konsolosun m├╝dahalesini sa─člasa bile, sorunu ├ž├Âz├╝mleyecek T├╝rk yetkili, yabanc─▒n─▒n araya sokulmu┼č olmas─▒n─▒ kabul etmez.

ÔÇŽ

  1. T├╝rkiyeÔÇÖye ilk geli┼čim 1820ÔÇÖdedir. 40 y─▒ll─▒k deneyimlerime dayanarak hi├ž ├žekinmeden diyebilirim ki, Hristiyanlar─▒n durumu 5, 10, 15, 20 y─▒l ├Âncekinden, ├Âzellikle yaln─▒zca bu b├Âlgede daha iyi de─čil. Bunun da bilinci i├žindeler ve ayr─▒ca, T├╝rkler taraf─▒ndan g├Âsterilen alarma kar┼č─▒, kendi n├╝fuzlar─▒n─▒n artt─▒─č─▒n─▒n da fark─▒ndalar.
  2. Hristiyanlar─▒n askerlik d─▒┼č─▒ tutulmalar─▒ ve bu i┼č i├žin bir vergi vermeleri onlar─▒n daha ├žok yarar─▒nad─▒r.
  3. T├╝rkler Hristiyanlar─▒n kilise yapmalar─▒na ve dini ayinlerine engel de─čil, bilakis yard─▒mc─▒ olurlar.ÔÇŁ

(N.Bilal ┼×im┼čir, s, Osmanl─▒ Ermenileri, 57-58, Ankara-2018)

KafkasyaÔÇÖdan zorunlu g├Â├že tabi tutulan ├çerkeslerin n├╝fusu nas─▒l etkiledi─či ─░ngiliz raporlar─▒nda g├Âr├╝lebilir.

Binba┼č─▒ Trotter, Marki SalisburyÔÇÖe 8 A─čustos 1879 tarihli telgrafta Erzurum VilayetiÔÇÖnde kad─▒nlarda d├óhil n├╝fusu bildirir.

Müslüman                                         197.768

Gayrimüslimler                                  55.043

Hristiyan (Ermeniler)                     195.500

Türk (Kafkasyalı)                               185.000

Kürt                                                        112.500

Yezidi                                                      3.000

(┼×im┼čir, S:286, 2012)

Erzurum vilayetinde Erzincan, Bayburt, Beyaz─▒t sancaklar─▒ bulunmaktayd─▒.

Ayn─▒ belgelerde 1879 y─▒l─▒nda Diyarbak─▒r ve Mu┼č b├Âlgesine yerle┼čtirilecek Kafkasyal─▒larla, ├çerkeslerin isk├ón─▒na Ermeni patri─činin kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒, yerle┼čimi ├Ânlemek i├žin ─░stanbulÔÇÖdaki yabanc─▒ el├žiliklere ba┼čvurduklar─▒n─▒ belirtilmektedir.

Raporlara g├Âre Rus i┼čgaline giren KarsÔÇÖta ya┼čayan M├╝sl├╝manlar─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├ž etti.

*

─░ngiliz el├ži, konsolos ve g├Ârevlilerin raporlar─▒nda Osmanl─▒daki n├╝fus problemine ayr─▒nt─▒l─▒ olarak de─činilir. ─░ngilizler i├žin Osmanl─▒ Devleti, Basra ve Hint ─░mparatorlu─čuÔÇÖna ├çarl─▒k Rusyas─▒ÔÇÖn─▒n inmesini ├Ânleyen bir tampondur. Raporlar─▒nda n├╝fus kadar M├╝sl├╝man halk─▒n ya┼čam─▒n─▒n ve y├Ânetimin iyile┼čtirilmesi ├Ânemli bir konudur. ─░ngilizlerin Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin toprak b├╝t├╝nl├╝─č├╝n├╝ koruma politikalar─▒ Ravel Bulu┼čmas─▒na kadar s├╝rm├╝┼čt├╝r.

 

ÔÇť1. Halihaz─▒rda muvazzaf ve ihtiyat b├╝t├╝n askeri hizmetlerin a─č─▒rl─▒─č─▒ sadece M├╝sl├╝manlar─▒n ├╝zerindedir. Ger├ži Hristiyanlar, devlet hazinesine k├╝├ž├╝k bir miktar vergi ├Âderler. Ama bu vergi, onlar─▒n askerlik d─▒┼č─▒ tutulmalar─▒n─▒n sa─člad─▒─č─▒ yararla k─▒yaslanmayacak ├Âl├ž├╝de ├Ânemsizdir. Hatta ÔÇťBedelli askerlikÔÇŁ ya da ÔÇťHizmet fidyesi vergisiÔÇŁ denen bu vergi, Hristiyanlar─▒n b├Âyle bir hizmetin d─▒┼č─▒nda tutulmalar─▒n─▒n kar┼č─▒l─▒─č─▒ olarak ve dengeyi sa─člayabilmek i├žin etkin ve yeterli bir miktara ├ž─▒kar─▒lsa bile, yine de M├╝sl├╝manlar─▒n yard─▒m g├Ârmeyen omuzlar─▒na ├ž├Âken askerli─čin muazzam y├╝k├╝n├╝n yaratt─▒─č─▒ sefaleti hi├žbir ┼čekilde kar┼č─▒layamaz.

Bu nokta iyice dikkate al─▒nmal─▒d─▒r. Hristiyan n├╝fus artarken M├╝sl├╝manlar─▒n s├╝rekli azalmas─▒n─▒n ger├žek sebebi de bundan ba┼čka olamaz. ─░mparatorlu─čun ├╝retici olmayan b├╝t├╝n ├Âgelerini yaln─▒zca bunlar olu┼čturmaktad─▒r. Bu adaletsizli─čin ta kendisidir ve ciddi ┼čekilde d├╝┼č├╝n├╝lmeli, h─▒zla da ├žaresine bak─▒lmal─▒d─▒r.

  1. M├╝sl├╝manlar, merkezi, sorumsuz ve kesintisiz olarak s├╝regelen ─░stanbul H├╝k├╝metiÔÇÖnde kesinlikle temsil edilmemektedirler. Burada M├╝sl├╝manlar─▒n ├ž─▒karlar─▒n─▒ g├Âzetebilecek ya da devletin yapt─▒─č─▒ yanl─▒┼člar─▒ g├Âsterebilecekleri ger├žekten bir kimse yoktur. Oysa Hristiyanlar─▒n h├╝k├╝met merkezinde ve b├╝t├╝n ─░mparatorlukta ba┼čvurabilecekleri bir├žok istinaf mahkemeleri, ┼čik├óyetlerini yapabilecekleri bir├žok konsolos, yabanc─▒ memur, kimi kez de sefaretler vard─▒r ve bunlar ellerindedir. Bunlar─▒n yapt─▒─č─▒ ┼čik├óyetler kaydedilmekle kalmay─▒p, ┼čik├óyet yap─▒lmad─▒─č─▒ zaman da onlar ad─▒na uydurulanlar da hesaba ge├žirilmektedir. Bu gidi┼čin ├Âld├╝r├╝c├╝ sonucu olarak b├╝t├╝n y├╝k, ilkin mali bask─▒d─▒r. Bu Osmanl─▒ gibi, eskiden beri merkezle┼čtirilmi┼č bir h├╝k├╝met i├žin normaldir. ─░kincisi, yerel y├Ânetim ve ┼čah─▒s bask─▒lar─▒n─▒n a─č─▒r olu┼ču nedeniyledir. Bundan ka├ž─▒nmaya olanak yoktur, zira zay─▒f ve dengesiz merkezde oturan bir kuvvetin ihmalinin vilayetlerde yarataca─č─▒ a─č─▒rl─▒k, Hristiyanlara de─čil M├╝sl├╝manlara ├ž├Âker. Bu ger├žek sebepten ├Ât├╝r├╝ M├╝sl├╝manlar─▒n sesi duyulmamaktad─▒r. Di─čerinin ise binlerce a─čz─▒ vard─▒r.
  2. Yukar─▒da a├ž─▒klanan bozukluklar─▒n sonucu olarak, bu ortal─▒─č─▒ kar─▒┼čt─▒ran i─čren├ž su├žlar, M├╝sl├╝manlar taraf─▒ndan i┼člendi─či zaman ┼čiddetle ve hemen cezaland─▒r─▒lmaktayken, su├žlu Hristiyan olunca, yar─▒s─▒ cezaland─▒r─▒lmakta, hatta t├╝m├╝ ba─č─▒┼članmaktad─▒r. Zira b├Âyle durumlarda, konsolosluklar ya da benzerlerinin kar─▒┼čmalar─▒yla adaletin eli kolu ba─članmaktad─▒r.

Konu, daha da derinle┼čtirilebilir ve ├Ârneklendirilebilir fakat bu belirttiklerim yeterli olmal─▒. Ancak ┼čunu da eklemek isterim ki yukar─▒da belirtti─čim tam ba─čnaz M├╝sl├╝manlar─▒n bulundu─ču kabul olunan en g├Âze batan en merkezi yerlerde ya┼čayan Hristiyanlar, ┼čahane evlerindeki zenginlikleri, ┼č─▒k elbiseleri ve refah─▒n b├╝t├╝n olanaklar─▒yla n├╝mayi┼č ┼čeklinde, te┼čhir etmektedirler.

…T├╝rkiyeÔÇÖde ya┼čayan Hristiyanlar─▒n M├╝sl├╝manlarla kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda, H─▒ristiyanlar─▒n refah─▒n─▒ onlar─▒n daha enerjik, ├žal─▒┼čkan ve di─čer meziyetlerine ba─člamak, s─▒k s─▒k yinelenmese de bir hatad─▒r. Ger├žek ┼čudur; M├╝sl├╝manlar ├╝lkede ya┼čayan Rum ve Ermenilere g├Âre genellikle gayret, namus ve devaml─▒ ├žal─▒┼čma bak─▒mlar─▒ndan ├Ândedirler. Fakat M├╝sl├╝manlar─▒n omuzlar─▒na bask─▒ denmez, ama sistematik olarak ta┼č─▒yamayacaklar─▒ kadar y├╝k y├╝klenmi┼č ve y├╝klenilmekteyken, Hristiyanlar Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndaki avantajl─▒ himaye durumu alt─▒nda, son yar─▒m y├╝zy─▒ld─▒r sadece ┼č├╝pheli spek├╝lasyonlar ya da do─črudan sahtek├órl─▒k ve tefecilikle kendilerini zenginle┼čtirmi┼člerdir.ÔÇŁ (┼×im┼čir, B.N.Osmanl─▒ Ermenileri, s,77-78-79)

AnadoluÔÇÖda uyu┼čturucu kullanmayan ve ekmeyen tek halk ├çerkeslerdi. Zira ├çerkeslerin k├╝lt├╝rlerinde uyu┼čturucu kullanmak yoktu.

*

Sava┼č─▒ ba┼člarken Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin n├╝fusu 22 milyondu ve2.750.000 asker ├ž─▒kard─▒.┬á RusyaÔÇÖn─▒n n├╝fusu ise 175 milyon ve silahalt─▒na ald─▒─č─▒ asker ise 12 milyondu.

KAYNAKÇA

 

  • Abac─▒, Zeynep-G├Âk├že, Cemal; BursaÔÇÖn─▒n Zenginli─či, G├Â├žmenler, Bursa-2009
  • Ats─▒z, A┼č─▒kpa┼čao─člu Tarihi, Ankara-1970
  • Avc─▒o─člu, Do─čan, T├╝rklerin Tarihi cilt II, Tekin Yay─▒nevi, ─░stanbul,1978
  • Baluet, Michel, Orta├ža─čda T├╝rkler, ─░stanbul-2005, Alk─▒m Yay─▒nevi
  • Barkan, ├ľ. L├╝tf├╝, Kolonizat├Âr T├╝rk Dervi┼čleri, ─░stanbul- Hamle Yay─▒nlar─▒
  • Berkok ─░smail; Tarihte Kafkasya, ─░stanbul-1958
  • Bi Mahmut; Kafkas Tarihi, Ankara-2011
  • Bi, Mahmut; Kaf Da─č─▒ÔÇÖn─▒n Eteklerinden BursaÔÇÖya G├Â├žler-yay─▒nlanmad─▒
  • Carthy, Justin Mc, S├╝rg├╝n ve ├ľl├╝m, ─░stanbul-1995
  • ├çetin, O, Sicillere G├Âre BursaÔÇÖda ─░htida Hareketleri ve Sosyal Sonu├žlar─▒ 1471-1909,
  • G├╝l, Muammer, Do─ču ve G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖda Mo─čol H├ókimiyeti, ─░stanbul-2005
  • Habi├žo─člu Bedri, KafkasyaÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya G├Â├žler, ─░stanbul-1999
  • Hammer, Osmanl─▒ Tarihi, Sabah Kitaplar─▒
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye-I, ─░stanbul-2010
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye-IV, ─░stanbul-2016
  • ─░nalc─▒k, Halil Osmanl─▒lar, ─░stanbul-2010
  • ─░nalc─▒k, Halil, Osmanl─▒ ve Modern T├╝rkiye, ─░stanbul-2013, Tima┼č
  • ─░nalc─▒k, Halil, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, ─░stanbul-2000
  • ─░pek, Nedim, RumeliÔÇÖnden AnadoluÔÇÖya T├╝rk G├Â├žleri, Ankara-1999
  • Karpat H.Kemal, Etnik Yap─▒lanma ve G├Â├žler, ─░stanbul-2010
  • Kaplano─člu, Raif, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Kurulu┼č D├Âneminde Bizans K├Âylerinin K├╝lt├╝rel Etkileri, Osman Gazi ve Bursa Sempozyumu Bursa-2006
  • Kaplano─člu, Raif, ─░stanbulÔÇÖda n├╝fus ve Kentsel Geli┼čme 1826-1935, Orhangazi-2015, Avrasya Etnografya Vakf─▒ yay─▒nlar─▒
  • Keskino─člu, Osman, Bulgaristan T├╝rkleri, Ankara-1985
  • Kocac─▒k, Faruk, Balkanlardan AnadoluÔÇÖya g├Â├žler (1878-1890), ─░stanbul-1980
  • Komnena, Anna, Alexiad, ─░stanbul-1996, ─░nkilap Kitabevi
  • K├Âymen, Mehmet Altay, Ne┼čri Tarihi-I, Ankara-1983
  • K├Âymen, Mehmet Altay, Ne┼čri Tarihi-II, Ankara-1984
  • Kritovulos Tarihi (1451-1467), ─░stanbul,2012
  • Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-1995
  • Sultan Murad H├╝davendigar ve Balkanlarda T├╝rk Osmanl─▒ Medeniyet ─░zleri, Bursa-2016, Bursa B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi Yay─▒n─▒
  • Ortayl─▒, ─░lber, (2016), ─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒, ─░stanbul-Tima┼č Yay─▒nevi
  • Ostrogorski, Georg Bizans Devleti Tarihi Ankara-2011, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • ├ľzden, Hilmi, Turan Balkan Albanyas─▒, “Turan ─░lim, Fikir ve Medeniyet Dergisi, say─▒ 17, 2012, s.61-81
  • Peker, Ekrem Hayri, Bir Kelime ─░ki K├╝lt├╝r Do─ču Roma D├Âneminde G├╝ney MarmaraÔÇÖya Yerle┼čtirilen T├╝rkler, Tarihten G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehir Sempozyumu, s, 79-81,Bursa-2013
  • Saydam, Abdullah, K─▒r─▒m ve Kafkas G├Â├žleri (1856-1876), Ankara-2010
  • ┼×ikari, Karamanname (Haz. Metin S├Âzen-Necdet Sakao─člu)
  • ┼×im┼čir. B.N, Osmanl─▒ Ermenileri, Ankara-2011
  • Togan, Zeki Velidi, Umumi T├╝rk Tarihine Giri┼č I, ─░stanbul-1946
  • Turan, Osman, Sel├žuklular Zaman─▒nda T├╝rkiye, ─░stanbul-1996
  • Uluslararas─▒ G├Â├ž Sempozyumu Bildirileri, ─░stanbul-2006
  • Uzun├žar┼č─▒l─▒, ─░smail Hakk─▒, Anadolu Beylikleri, Ankara-1988, TTK
  • Vernadsky, George Mo─čollar ve Ruslar, ─░stanbul-2007, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Y─▒ld─▒r─▒m, Fahri, 14. Y├╝zy─▒ldan Cumhuriyet D├Ânemine Kadar Yabanc─▒ Seyyahlar─▒n G├Âz├╝nden Bursa ─░lindeki Mimari Eserler, Bursa-2014
  • Zinkeisen, Johann Wilhem, ─░stanbul-2011, Yeditepe

694 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒