Quantcast
Osmanl─▒n─▒n kitapla imtihan─▒ – Belgesel Tarih

Haber Merkezi
Haber  Merkezi
Osmanl─▒n─▒n kitapla imtihan─▒
  • 14 Ocak 2023 Cumartesi
  • +
  • -
  • Haber Merkezi /

Toplam: 161 , Bug├╝n: 3 Okuma

Alfabe de─či┼čince anneler art─▒k ├žocuklar─▒na Kelo─član masal─▒ anlatamad─▒ m─▒? Ninni okumad─▒ m─▒? ─░nsanlar t├╝rk├╝, zeybek s├Âyleyip dinlemediler mi? Bekta┼či f─▒kralar─▒n─▒n anlat─▒lmas─▒ sona m─▒ erdi? Karacao─član, Pir Sultan, Yunus ┼čiirleri haf─▒zalardan m─▒ silindi? ─░┼čte Cemil Meri├žlerle uyu┼čamad─▒─č─▒m as─▒l nokta bu. B├╝t├╝n bu k├╝lt├╝rel miras, masallar, s├Âylenceler, t├╝rk├╝ler zaten harflerden m├╝nezzehti. Asl─▒nda halk─▒n din (─░slam) k├╝lt├╝r├╝ bilgisi de kitabi de─čildi. O da kulaktan dolmayd─▒.

Gazete DuvarÔÇÖdaki ilkyaz─▒m─▒za olumlu olumsuz bir dizi ele┼čtiri geldi. Bu ele┼čtirilerden biri cahillik mefhumu ├╝zerineydi. Ba┼čtan s├Âyleyeyim, okuma-yazma bilmemek bir insan─▒ cahil yapmaz. ├ľnceden de s├Âyledi─čim ├╝zere cahillik insan─▒n veya topluluklar─▒n kendileri i├žin gerekli ve faydal─▒ olanla olmayan aras─▒nda ayr─▒mlar─▒ yapamamas─▒d─▒r. Mesela okuma-yazmas─▒ olmayan bir bal─▒k├ž─▒ya bundan dolay─▒ cahil diyemeyiz; ama tuttu─ču bal─▒─č─▒n ├Âzelliklerini bilmiyorsa, r├╝zg├órlar─▒, ak─▒nt─▒lar─▒, dalgalar─▒ vb. okuyam─▒yorsa herhalde o zaman bu bal─▒k├ž─▒ya ÔÇścahilÔÇÖ denilebilir. Bu a├ž─▒dan ÔÇťOsmanl─▒ halk─▒n─▒n da zaten y├╝zde 1ÔÇÖi okuyabiliyorduÔÇŁ derken biz burada y├╝zde 99 cahildi demiyoruz. Zira Anadolu ve Rumeli insan─▒ bilgiyi kitaptan de─čil kulaktan ├Â─črenmekteydi. Halk k├╝lt├╝r├╝n├╝n zenginli─či semaiydi. Bir anlat─▒c─▒n─▒n masal─▒n─▒ dinlerdi, meddahlar─▒ ve Karag├Âzleri izlerdi, ┼×ahname ├Âyk├╝lerini, K├Âro─čluÔÇÖnun, Karaco─članÔÇÖ─▒n, Bayburtlu ZihniÔÇÖnin Erzurumlu EmrahÔÇÖ─▒n y├╝zlerce ┼čiirini, Hoca Nasreddin f─▒kralar─▒ndan y├╝zlercesini ezberden bilebilirdi. Gazeteler dahi ├žok yak─▒n zamanlara kadar k├Ây kahvesinde, okula ba┼člam─▒┼č bir velet taraf─▒ndan kahvede toplananlara okunur; halk gazete okumaz ÔÇśdinlerdiÔÇÖ.

Bu nedenle Arap veya Latin harflerini bilmemesinden yola ├ž─▒karak ÔÇśi┼čte halk da zaten cahildiÔÇÖ diyenlerden de─čiliz. Ama halk─▒n bilgi edinme gelene─či yaz─▒dan beslenmiyordu. Zaten Harf Devrimine halk─▒n tepkisiz kalmas─▒n─▒n sebeplerinden biri de buydu. Tepki duyan kesimler o g├╝nlerde bir avu├ž gelenek├ži ve nostaljik ayd─▒ndan ibaretti. Harf Devrimi kar┼č─▒tlar─▒ geni┼č y─▒─č─▒nlar─▒n neden bu ciddi sosyolojik olaya tepkisiz kald─▒─č─▒n─▒ yeterince irdelemiyorlar. Bu durumu genellikle Tek PartiÔÇÖnin bask─▒c─▒ siyasetinin do─črudan bir sonucu olarak kabul edip ge├ži┼čtirmeyi tercih etmekteler. Ben ise burada farkl─▒ bir d├╝┼č├╝ncedeyim. Bana g├Âre Osmanl─▒dan bu yana bu ├╝lkenin insan─▒ kitap, yaz─▒, okuma mefhumlar─▒ ile ilgisiz oldu─ču i├žin harf devrimine de tepki vermedi.

HARF DEVR─░M─░ KAR┼×ITLI─×I DA B─░R T├ťR EL─░T─░ZM

Ele┼čtirilerin en ├Ânemlilerinden biri de harf devriminin okuma-yazma kolayl─▒─č─▒yla ilgili bir giri┼čim olmad─▒─č─▒ bunun eski medeniyet ve k├╝lt├╝r dairemizden koparak yeni bir medeniyete ge├ži┼č maksad─▒ ile yap─▒ld─▒─č─▒ y├Ân├╝ndeydi. Daha da ├Âzet ifade ile baz─▒ okurlar─▒m─▒z harflerin ─░slam merkezli medeniyetten Bat─▒y─▒ referans alan yeni bir medeniyet in┼ča etme maksad─▒yla de─či┼čtirildi─čini d├╝┼č├╝nmekteler.┬á Asl─▒nda bir noktaya kadar ben de ├Âyle d├╝┼č├╝nmekteyim. Harf Devriminin as─▒l amac─▒ okuma-yazmada ya┼čanan zorluklar de─čildi elbette. Zaten okuma-yazmadaki zorluklara alfabe de─či┼čimini neden olarak g├Âstermedik; halk─▒n geni┼č kesimleri okuma-yazma bilmedi─či i├žin harf devriminden san─▒ld─▒─č─▒ kadar negatif etkilenmedi demi┼čtik. ┼×imdi benim anlad─▒─č─▒m kadar─▒yla medeniyet kopu┼ču meselesine duyarl─▒ okur, k├╝lt├╝r├╝m├╝z├╝n temelindeki yaz─▒ d─▒┼č─▒ unsurlar─▒ ve halk k├╝lt├╝r├╝n├╝ es ge├žiyor gibiÔÇŽ Sadece kitaplar─▒n ve yaz─▒n─▒n de─či┼čimi ile medeniyetin de de─či┼čti─čini d├╝┼č├╝n├╝yor. Buradan da medeniyet denilirken elitlerin k├╝lt├╝r├╝n├╝n baz al─▒nd─▒─č─▒n─▒ anl─▒yoruz. Yani ancak yaz─▒yla aktar─▒labilen k├╝lt├╝r├╝ kast ediyorlar. Onlar i├žin k├╝lt├╝r sadece saray─▒n dili ve yaz─▒s─▒ÔÇŽ Alfabe de─či┼čince anneler art─▒k ├žocuklar─▒na Kelo─član masal─▒ anlatamad─▒ m─▒? Ninni okumad─▒ m─▒? ─░nsanlar t├╝rk├╝, zeybek s├Âyleyip dinlemediler mi? Bekta┼či f─▒kralar─▒n─▒n anlat─▒lmas─▒ sona m─▒ erdi? Karacao─član, Pir Sultan, Yunus ┼čiirleri haf─▒zalardan m─▒ silindi? ─░┼čte Cemil Meri├žlerle uyu┼čamad─▒─č─▒m as─▒l nokta bu. B├╝t├╝n bu k├╝lt├╝rel miras, masallar, s├Âylenceler, t├╝rk├╝ler zaten harflerden m├╝nezzehti. Asl─▒nda halk─▒n din (─░slam) k├╝lt├╝r├╝ bilgisi de kitabi de─čildi. O da kulaktan dolmayd─▒. ─░nsanlar ilmihal al─▒p okumuyordu, okuyandan dinliyordu. Harfler de─či┼čince k├╝lt├╝r├╝m├╝z gitti diye hay─▒flananlar asl─▒nda gizli bir elitizm i├žinde olduklar─▒n─▒ pek d├╝┼č├╝nm├╝yorlar san─▒r─▒m.

├ľte yandan kitap k├╝lt├╝r├╝n├╝n yerle┼čmemesinin negatif sonu├žlar─▒n─▒ kabul etmeliyiz. Neticede semai ├Â─črenilen bilginin ve s├Âzl├╝ k├╝lt├╝r├╝n s─▒n─▒rl─▒l─▒klar─▒ var. Teknik ve bilimi bir yana b─▒rakal─▒m. M├╝zikte de kayda ge├žirme yayg─▒n olmad─▒─č─▒ndan, ├žok say─▒da beste kaybolup gitti. ├ľrne─čin ItriÔÇÖnin bin eser besteledi─či s├Âylenir. Ama notaya al─▒nmad─▒klar─▒ndan bug├╝n sadece 40 tanesini biliyoruz. Dinlemeye dayal─▒ k├╝lt├╝r aktar─▒m─▒n─▒n ac─▒ bir sonucuÔÇŽ Polonya k├Âkenli Ali Ufki (Wojciech Bobowski) ve Eflakl─▒ Dimitri Kantemir yaz─▒ya dayal─▒ bir k├╝lt├╝r i├žinde yeti┼čtiklerinden, Osmanl─▒ m├╝zi─činin bu ┼čekilde unutulup yitmesine engel olarak y├╝zlerce besteyi notaya al─▒p kayda ge├žirmi┼člerdir

─░BRAH─░M M├ťTEFERR─░KA’NIN EL─░NDE KALAN K─░TAPLAR┬á

Anadolu Rumeli k├Âyl├╝s├╝n├╝n kitabi k├╝lt├╝re uzak durdu─čunu s├Âyledik, ama Osmanl─▒ elitleri ve kentlileri de asl─▒nda pek okumuyorlard─▒. 1724-1748 y─▒l─▒na ait terekeleri (miras defterleri) inceleyen Orlin Sabev,┬á t├╝m ─░stanbulÔÇÖda, evinde ├╝├žten (3) fazla kitab─▒ olan 346 ki┼či saptam─▒┼čt─▒r. ─░stanbulÔÇÖun n├╝fusunun bu d├Ânemde 600.000 ki┼či civar─▒nda oldu─ču tahmin edildi─činde trajik bir say─▒ buÔÇŽ ┬á─░brahim M├╝teferrikaÔÇÖn─▒n da bast─▒─č─▒ 13.000 kadar kitab─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ elinde kalm─▒┼čt─▒. Ki asl─▒nda bunlar halk─▒n ilgi duyaca─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝len T├╝rk-─░sl├óm tarihinin temel kaynaklar─▒yd─▒lar. Buna ra─čmen y─▒llar boyunca bu kitaplar M├╝teferrikaÔÇÖn─▒n evinde sat─▒lacaklar─▒ g├╝n├╝ beklediler. Evet, daha harf devrimine 200 y─▒l varken M├╝teferrikaÔÇÖn─▒n kitaplar─▒ da k├╝t├╝phanelerdeki tu─člalar gibi ├Âylece mahzun kalakalm─▒┼člard─▒ yani. Herhalde ba┼čar─▒s─▒z sat─▒┼č kariyeri y├╝z├╝nden ailesiyle pek ho┼č zamanlar ge├žirmemi┼čtir. M├╝teferrikaÔÇÖn─▒n elinde kalan binlerce kitab─▒n en sonunda VatikanÔÇÖdan gelen koleksiyoncularca sat─▒n al─▒n─▒p g├Ât├╝r├╝ld├╝─č├╝ biliyoruz.

M├╝teferrikaÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m├╝nden (1747) sonraki 40 sene boyunca Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde yaln─▒z bir (1) kitap bas─▒lm─▒┼čt─▒: ─░kinci bask─▒s─▒ yap─▒lan┬áVan Kulu L├╝gat─▒┬á(1000 adet). Ard─▒ndan Osmanl─▒ standartlar─▒na g├Âre matbu faaliyette ÔÇťhummal─▒ bir canlanmaÔÇŁ g├Âr├╝lm├╝┼č ve 1783-1802 y─▒llar─▒ aras─▒nda on dokuz (19) kitap bas─▒lm─▒┼čt─▒. Avrupa ├╝lkeleri ile kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda bunlar da trajik rakamlard─▒r. Zira matbaan─▒n icat edildi─či tarih ile (1455) 1500 y─▒l─▒ aras─▒nda AvrupaÔÇÖda tam 13 milyon kitap bas─▒lm─▒┼čt─▒. Bu d├Ânemde AvrupaÔÇÖn─▒n toplam n├╝fusu 100 milyon kadard─▒. Osmanl─▒ n├╝fusu tahmini olarak bu d├Ânemde 12 milyon kadard─▒. Yani mukabele olarak bu oran Osmanl─▒da 1.5 milyon kitaba denk gelmekteydi.

ARAP├çA YAZI YANLI┼×LIKLA ─░PE G├ľT├ťR├ťYORDU

Baz─▒ okurlar─▒m─▒z ÔÇťiyi ama bu de─či┼čiklik halk─▒ pozitif olarak da etkilemediÔÇŁ diye itiraz etmi┼č. O konudan emin de─čilim. Yeni harfleri bug├╝nk├╝ internet ve cep telefonunun yaratt─▒─č─▒ kolayl─▒klarla mukayese edebiliriz. Sonu├žta g├╝n├╝m├╝zde kimse mektup yaz─▒p g├Ândermiyor. Osmanl─▒ yaz─▒s─▒ matbaac─▒lara da sorun ├ž─▒kar─▒yordu. Arap├ža harfler ba┼čta ortada ve sonda de─či┼čti─či i├žin zaten kalabal─▒k bir hurufat d├Âk├╝m├╝ kullan─▒l─▒yordu. Baz─▒ Arap├ža harfler yan─▒na gelenlerle birle┼čti─či i├žin bu durum hurufat d├Âk├╝m├╝n├╝n y├╝k├╝n├╝ artt─▒r─▒yordu. ├ľrne─čin bir├žok hece i├žin de sonda ba┼čta ortada ayr─▒ kal─▒p gerekiyordu: kef (´╗Ť´╗ĺ), kes (´╗Ť´║▓), kem (´╗Ť´╗í), ke┼č (´╗Ť´║Â), kel ( ´╗Ť´╗×),ker (´╗Ť´║«), ka (´╗Ť´║Ä), keb (´╗Ť´║É), kez (´╗Ť´║Č) gibi… Sonu├žta ortaya 600-700 aras─▒ kal─▒p ├ž─▒kmaktayd─▒. Bu da matbu ├žal─▒┼čmalar i├žin zorluk ├ž─▒karmaktayd─▒. Bizim ku┼čak bu kal─▒plar─▒n dizilip bas─▒ld─▒─č─▒ yerel gazetelere yeti┼čti. Gazetede ├ž─▒rak olarak ├žal─▒┼čan arkada┼č─▒m Fil ┼×enolÔÇÖu kur┼čun kal─▒plar─▒ tek tek dizerken izlerdim. Ama yeni ku┼čaklar bu zorluklara ┼čahit olmad─▒lar. Eski harflerle bir gazete veya kitap, bildiri dizilirken Latin alfabesinde kullan─▒landan 20 kat zaman ve emek harcanmaktayd─▒. Osmanl─▒ yaz─▒s─▒ sadece matbaada de─čil o d├Ânemde en ├Ânemli ileti┼čim arac─▒ olan telgrafta da sorunlara yol a├ž─▒yordu. Telgraflarda kullan─▒lan Mors alfabesinin Osmanl─▒ yaz─▒ sistemine uydurulmas─▒ zor bir i┼čti.

Baz─▒ okurlar─▒m─▒z yaz─▒n─▒n de─či┼čimi ile ilgili ├žal─▒┼čmalar─▒n zaten Osmanl─▒ d├Âneminde ba┼člad─▒─č─▒n─▒ hat─▒rlatm─▒┼č. Bu konuya de─činecektim. Bilindi─či ├╝zere Arap yaz─▒s─▒nda sadece u,i,├Ž sesleri bulunmaktad─▒r. Onlar da ├žo─ču yerde kullan─▒lmaz. Sesli harfler kullan─▒lmad─▒─č─▒ i├žin de kelimenin nas─▒l okundu─ču biraz da c├╝mlenin geli┼činden belli olur. Bir├žok kelime ortak harflerle yaz─▒l─▒r. Mesela┬ák├Âz, koz, g├Âz, g├╝z┬áayn─▒ ┼čekilde yaz─▒labilir. Ya da bor├ž anlam─▒ndaki┬ádeyn┬áile inan├ž anlam─▒ndaki┬ádin┬áayn─▒ harflerle(ě»┘Ő┘ć)┬á ┬áyaz─▒l─▒r. Hangisinden bahsedildi─čini c├╝mlenin b├╝t├╝n├╝nden anlayabiliriz. Asl─▒nda yanl─▒┼č okumalarla ilgili f─▒kralar ve menk─▒beler Araplar aras─▒nda da anlat─▒la gelmektedir. Mesela ├Ânceleri Araplar yaz─▒da nokta kullanmazken Halife ├ľmer M─▒s─▒r valisine mektup g├Ânderiyor. Vali mektupta yazan─▒ okuyam─▒yor, ┼ču adam─▒ kabul (┘éěĘ┘ä) edin mi yoksa ┼ču adam─▒ katledin (┘éě¬┘ä) mi yazd─▒─č─▒n─▒ anlayam─▒yor. Bir nokta hatas─▒ sebebiyle zavall─▒ adam neredeyse can─▒ndan olacakken sonunda kabul edin denildi─či anla┼č─▒l─▒yor. Tarihten dramatik bir misal.

HARF DEVR─░M─░NDEN ├ľNCE DE YAZIDA REFORM G─░R─░┼×─░MLER─░ OLDU

Bu zorluklar─▒n ├Ân├╝ne ge├žmek i├žin Araplar ├Ânce yaz─▒ya noktalar sonra da harekeler eklediler. 19. y├╝zy─▒lda Osmanl─▒ ayd─▒nlar─▒ da o, u, ─▒ gibi Arap├žada olmayan seslerin alfabeye eklenmesini ├Ânermi┼čti. ┼×inas├« ayr─▒ca noktalama i┼čaretleri kullanarak c├╝mlenin nerede ba┼člay─▒p nerede bitti─činin net bi├žimde anla┼č─▒lmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Hoca Tahsin Efendi, Arap├ža yaz─▒n─▒n soldan sa─ča yaz─▒lmas─▒ gibi uygulanmas─▒ m├╝mk├╝n olmayan bir ├Âneride bulunmu┼čtu. ─░lk kez 1862ÔÇÖde M├╝nif Pa┼ča, Arap yaz─▒s─▒n─▒n okuma yazman─▒n ilerlemesini engelledi─čini iddia etmi┼čti.

Okuma kolayl─▒─č─▒ i├žin I. D├╝nya Sava┼č─▒ esnas─▒nda Arap harflerinin ayr─▒ ayr─▒ yaz─▒ld─▒─č─▒ ve vokallerin eklendi─či yeni bir yaz─▒ sistemi┬áHuruf-u Munfas─▒la┬á(Enveriyye┬áalfabesi) denendi.┬á ├ľzellikle orduda bu alfabe kullan─▒ld─▒. B├╝t├╝n bunlar Arap yaz─▒s─▒n─▒ tamamen ortadan kald─▒rmadan yap─▒lan radikal say─▒lamayacak reformlard─▒. Ama baz─▒ yay─▒n organlar─▒ ├Ârne─čin Bebe RuhiÔÇÖnin 1898ÔÇÖde kendi ad─▒na ├ž─▒kard─▒─č─▒ mizah dergisinde ve 1900ÔÇÖde yay─▒nlanan┬áDolap┬ádergisinde T├╝rk├že diyaloglar art─▒k Latin harfleriyle bas─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒. Yine Osmanl─▒n─▒n ilk mizah dergisi olan┬áDiyojenÔÇÖde de Latin harfli T├╝rk├že kullan─▒lmaktayd─▒.

Ba┼čka bir okurumuz da harf devriminin o d├Ânemde t├╝m M├╝sl├╝man-T├╝rk co─črafyas─▒nda tart─▒┼č─▒lan bir konu oldu─čunu hat─▒rlatm─▒┼č. Evet, bu da do─čruÔÇŽ Azerbaycan g├Â├žmeni Fethali Ahundzade (1811-1875) Arap yaz─▒s─▒n─▒n terakkiye (ilerlemeye) engel oldu─čunu, kald─▒r─▒lmas─▒ gerekti─čini, e─čer kald─▒r─▒lmayacaksa da seslilerin de d├óhil edildi─či yeni bir bi├žime b├╝r├╝nmesi gerekti─čini savunmu┼čtu. Asl─▒nda onun d├╝┼č├╝ncesi T├╝rkiyeÔÇÖde olmasa bile Irak T├╝rkmenleri aras─▒nda kabul g├Ârm├╝┼čt├╝r. Irak T├╝rkmenleri bug├╝n tam da b├Âyle bir Arap yaz─▒s─▒ kullanmaktad─▒rlar. Latin yaz─▒s─▒na ge├žen ilk M├╝sl├╝man ulus Arnavutlar oldu. 1911ÔÇÖden itibaren Arnavutlar Arap yaz─▒s─▒n─▒ terk ederek Latin alfabesi kullanmaya ba┼člad─▒lar ve ─░ttihad Terakki Cemiyeti i├žinde yer alan Arnavutlar─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ de bu giri┼čimi onaylad─▒. Ard─▒ndan Sovyet etkisi alt─▒ndaki Azerbaycan ve Orta Asya Cumhuriyetleri birbiri ard─▒na Latin alfabesine ge├žtiler. AzerbaycanÔÇÖ─▒n 1926ÔÇÖda Latin yaz─▒s─▒na ge├ži┼či T├╝rkiyeÔÇÖdeki alfabe tart─▒┼čmalar─▒n─▒ ate┼čledi. Sovyet ├ľzbekistanÔÇÖ─▒ da ayn─▒ yolu izledi. Yani Arap harflerinin terki salt ÔÇśKemalist bir projeÔÇÖ de─čildi. Bol┼čevikler de bu konuda Kemalistlerle benzer d├╝┼č├╝nceleri savunuyorlard─▒. T├╝rkiyeÔÇÖde Latin yaz─▒s─▒ kabul edilince onlar bu sefer Sovyet T├╝rklerini Kiril alfabesini benimsemeye zorlad─▒lar. Ancak her hal├╝k├órda Bol┼čevikler de Sovyet M├╝sl├╝manlar─▒ aras─▒nda okuma-yazma seferberli─čini Arap yaz─▒s─▒n─▒ ilga etmekle e┼č zamanl─▒ y├╝r├╝tm├╝┼člerdir.

Kaynak: Gazete Duvar 04 Aral─▒k Pazar 2022
https://www.gazeteduvar.com.tr/osmanlinin-kitapla-imtihani-makale-1591918

Ula┼č T├Âre Sivrio─člu Kimdir?
1980 y─▒l─▒nda G├Ânen’de do─čdu. Ege ├ťniversitesi’nde arkeoloji b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu. Arkeoloji alan─▒nda y├╝ksek lisans ve tarih alan─▒nda doktora e─čitimi ald─▒. T├╝rkiye’nin ├že┼čitli illerinde ve ─░ran, ├ľzbekistan, Afganistan gibi ├╝lkelerde kaz─▒ ve ara┼čt─▒rma projelerine kat─▒ld─▒. ─░ran, Bizans, Osmanl─▒/─░slam sanat─▒ ve arkeolojisi ├╝zerine ├že┼čitli ara┼čt─▒rmalar─▒ yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Arkeoloji ve tarih temal─▒ at├Âlyeler yapmaya devam etmektedir.

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
BursaÔÇÖda Gelin Alay─▒

BursaÔÇÖda Gelin Alay─▒

Haber Merkezi, 23 Ocak 2023
Osmanl─▒n─▒n kitapla imtihan─▒

Osmanl─▒n─▒n kitapla imtihan─▒

Haber Merkezi, 14 Ocak 2023
─░neg├Âl Hastane Park─▒

─░neg├Âl Hastane Park─▒

Selma PE┼×TEL─░, 14 Ocak 2023
Esat Uluumay: Uluslararas─▒ Bir Koleksiyoner

Esat Uluumay: Uluslararas─▒ Bir Koleksiyoner

Ekrem Hayri PEKER, 11 Ocak 2023
Bulgar gazetecinin g├Âz├╝yle Mustafa Kemal ve Enver Pa┼ča

Bulgar gazetecinin g├Âz├╝yle Mustafa Kemal ve Enver Pa┼ča

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU, 21 Aral─▒k 2022
Ar─▒burnu Muharebeleri! G├Âze G├Âz, Di┼če Di┼č

Ar─▒burnu Muharebeleri! G├Âze G├Âz, Di┼če Di┼č

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU, 3 Aral─▒k 2022
Enginar

Enginar

├ľzden Bekir KARAKA┼×, 3 Aral─▒k 2022
Yaraya Anason Basmak!

Yaraya Anason Basmak!

├ľzden Bekir KARAKA┼×, 3 Aral─▒k 2022
Caddede Bulu┼čal─▒m

Caddede Bulu┼čal─▒m

Deniz DALKILINÇ, 24 Kasım 2022
Conservation of dome mosaics of Hagia Sophia in Istanbul

Conservation of dome mosaics of Hagia Sophia in Istanbul

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 24 Kas─▒m 2022
Musluk Y├Âr├╝k Hayrat─▒

Musluk Y├Âr├╝k Hayrat─▒

Hasip ├ľZT├ťRK, 23 Kas─▒m 2022
Sorularla Kafkasya ÔÇô B├Âl├╝m 1

Sorularla Kafkasya ÔÇô B├Âl├╝m 1

Mesut YILMAZ, 23 Kas─▒m 2022
T├╝rk├╝lerin Atas─▒ Muzaffer Sar─▒s├Âzen

T├╝rk├╝lerin Atas─▒ Muzaffer Sar─▒s├Âzen

Dr. Halil ATILGAN, 16 Kas─▒m 2022