Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?
  • 04 A─čustos 2021 ├çar┼čamba
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

Ba┼čl─▒─č─▒n size ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ geldi─čini biliyorum. Ama Sultan I. Ahmet d├Âneminde (1603-1617) karde┼č katli uygulamas─▒na son verildi. ┼×ehzadelerin en ya┼čl─▒s─▒ ak─▒ll─▒ olmak kayd─▒yla tahta ge├žecekti. Bu kararla birlikte ┼čehzadelerin sanca─ča gitmesi olay─▒na son verildi. ┼×ehzadeler odalar─▒na hapsedildi.

Daha sonra bazen 30-40 y─▒l kafeste kalm─▒┼č, ├╝lkeyi ve d├╝nyaya bilmeyen, yak─▒n─▒ndakiler haricinde devlet y├Âneticilerini tan─▒mayan sultanlar g├Âr├╝n├╝rde ├╝lkeyi y├Ânetti. Allahtan Sultan I. AhmetÔÇÖin nik├óhl─▒ e┼či K├Âsem Sultan ve Turhan Sultan gibi g├╝├žl├╝ kad─▒nlar perde arkas─▒ndan da olsa devleti y├Ânettiler.

Sultan AhmetÔÇÖten sonra iktidar ordu destekli uleman─▒n eline ge├žti. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni fiilen ulema ve yeni├žeri oca─č─▒n─▒n ├╝st d├╝zey y├Âneticileri y├Ânetti.

Padi┼čah III. Mehmet (1595-1603). KanuniÔÇÖden 30 y─▒l sonra sefere ├ž─▒kan son padi┼čaht─▒r. Ayn─▒ zamanda sancaktan gelen son padi┼čah. Osmanl─▒ÔÇÖda vergi ve devlet sisteminin bozulmas─▒, ba┼čta R├╝stem Pa┼ča olmak ├╝zere padi┼čah damatlar─▒na verilen ve vergisi m├╝ltezimlerle toplanan araziler t─▒mar sistemini bozmu┼čtur. Devrin Osmanl─▒ tarih├žileri R├╝stem Pa┼čaÔÇÖya verilen topraklarla 50-60 bin ki┼čilik ordu beslenece─čini yazm─▒┼člard─▒r. 1561 tarihinde ├Âld├╝─č├╝nde korkun├ž bir servet b─▒rakm─▒┼č ve imparatorlukta r├╝┼čvet ve kay─▒rmac─▒l─▒k ola─čan hale gelmi┼čtir.

Osmanl─▒n─▒n b├╝y├╝mesini vergi d├╝zeni ve yetenekli olanlar─▒n y├╝kselmesi sa─člam─▒┼čt─▒. Vergi ve liyakat sistemi bozulunca do─čal olarak her ┼čey tepetaklak oldu. Daha Kanuni Sultan S├╝leyman d├Âneminde kad─▒l─▒k, sancak beyli─či, eyalet valili─či ba┼čta olmak ├╝zere t├╝m makamlar sat─▒lmaya ba┼člad─▒. Bunu Ba─čdatl─▒ Ruhi (├ľl├╝m├╝:1605) bir ┼čiirinde Terkibendinin 11. bendinde ┼č├Âyle dile getirmi┼čtir:

“Z─▒k─▒ymet olunca nidelim cah-├╝ cel├óli
Yuf an─▒ satan duna hiridar─▒na hem yuf
Arif ki ola m├╝dbir-├╝ nadan ola mukbil
─░kbaline yuf alemin idbar─▒na hem yuf
Çün oldu haram ehl-i haka dünye vü ukba
Cehdeyle ne ukba ola hat─▒rda ne d├╝nya”

T├╝rk├žesi:

“Para ile temin edilecek olunca r├╝tbeyi ve b├╝y├╝kl├╝─č├╝ ne yapal─▒m?
Onu satan al├ža─ča da sat─▒n alana da yuh olsun
─░rfan sahibi d├╝┼čk├╝n ve cahil itibarda olduktan sonra,
D├╝nyan─▒n talihine de talihsizli─čine de yuh olsun.
Mademki do─črulara d├╝nya ve ahret haram olmu┼čtur,
O halde d├╝nyay─▒ da ahireti de unut gitsin”

*

Vergi sisteminin bozulmas─▒, T├╝rkmenlerden kale muhaf─▒zl─▒klar─▒n─▒n al─▒nmas─▒ gibi sebeplerle AnadoluÔÇÖda isyanlar ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

1519ÔÇÖdaki ┼×eyh Cel├ól isyan─▒n─▒n bast─▒r─▒lmas─▒ndan sonra 1525 y─▒l─▒nda b├╝y├╝k bir isyan ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. ─░├žel Sanca─č─▒ndaki vergi memurlar─▒n─▒n davran─▒┼člar─▒ neden olmu┼čtur.┬á O ├ževrede b├╝y├╝k sayg─▒ g├Âren Baba Z├╝nnun k├Âyl├╝lerin ba┼č─▒na ge├žerek ayaklanma ├ž─▒kard─▒. ├ç─▒kan ayaklanma 1526 y─▒l─▒nda bast─▒r─▒ld─▒. Anadolu’da artan mali s─▒k─▒nt─▒lar yan─▒nda yeni d├╝zenlemelerden memnun olmayan T├╝rkmen gruplar─▒n─▒n destek verdi─či Kalender ├çelebi ─░syan─▒, 1526 Moha├ž Seferi s─▒ras─▒nda patlak verdi. ─░syan Orta Anadolu’da s├╝ratle yay─▒ld─▒. 1527 y─▒l─▒nda sadrazam Pargal─▒ ─░brahim Pa┼ča komutas─▒ndaki Osmanl─▒ g├╝├žleri taraf─▒ndan, 1527’de Kalender’in ├Âld├╝r├╝lmesiyle isyan bast─▒r─▒ld─▒.

Dulkad─▒ro─člu Beyli─čiÔÇÖnin ba┼č─▒ndaki ┼×ehsuvaro─člu Ali BeyÔÇÖin idam─▒ (1515-1522) T├╝rkmen a┼čiretlerinin isyana destek vermelerine sebep olmu┼čtu. ─░syandan sonra tedbir olarak ├žok say─▒da Bekta┼či dedesi idam edilmi┼čtir.

Osmanl─▒ Devleti ayn─▒ anda Avusturya ve ─░ranÔÇÖla sava┼čmam─▒┼čt─▒r. Ancak kifayetsiz y├Âneticiler ayn─▒ anda hem Avusturya hem ─░ranÔÇÖla sava┼ča girdiler. Bu sava┼člar Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒n─▒n ├ž├Âk├╝┼č s├╝recini ba┼člatm─▒┼čt─▒r.

Osmanl─▒ y├Ânetimi K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n g├╝├žlenmesi istenmemi┼čtir. Alt─▒nordu topraklar─▒n─▒ ele ge├žirmek isteyen K─▒r─▒m hanlar─▒ bir sebep bulunarak tahttan uzakla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n top ve t├╝fek sahibi g├╝├žl├╝ bir orduya sahip istenmemi┼čtir. Do─čal olarak BARUT kullanan Moskova Knezli─či teker teker Kazan, Astrahan, Nogay ve K─▒r─▒m hanl─▒klar─▒n─▒ ele ge├žirmi┼čtir.

1593-1606 aras─▒nda Avusturya ile sava┼č─▒l─▒rken 1578-1590 ve 1603-1618 y─▒llar─▒ aras─▒nda iki kez ─░ranÔÇÖla sava┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

1590-1618 y─▒llar─▒ aras─▒nda yakla┼č─▒k 30 y─▒l s├╝ren sava┼člar Osmanl─▒ devletinin mali g├╝c├╝n├╝, ekonomisini ve insan kayna─č─▒ i├žin tam anlam─▒yla y─▒k─▒m olmu┼čtur. AnadoluÔÇÖda o y─▒k─▒m─▒n izleri g├╝n├╝m├╝ze kadar gelmi┼čtir. Do─čal olarak ─░ranÔÇÖdan gelen ipek kervanlar─▒ gelmez oldu ve kervan yolu ├╝zerindeki ┼čehirler ekonomik y├Ânden ├ž├Âkt├╝.

Padi┼čah III. MehmetÔÇÖin padi┼čahl─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda (1595-1603) dev┼čirme sistemini bozdu─ču ve ├žocuklar─▒n s├╝nnetinde milleti e─člendiren ├žalg─▒c─▒lar─▒ ve ├že┼čitli esnaf─▒ orduya kaydetti─čini ve oca─č─▒n bozulmaya ba┼člad─▒─č─▒ tarih kitaplar─▒nda yaz─▒l─▒d─▒r. Yeni├žeri oca─č─▒na kaydolan esnaf vergi ├Âdemedi─či i├žin b├Âyle bir talep gelmi┼č olabilir ama s├╝ren sava┼člarda ordu ve sivil halk korkun├ž zayiat vermi┼čti. Zinkeisen, ─░ranÔÇÖla yap─▒lan sava┼člarda bir milyon ki┼činin ├Âld├╝─č├╝n├╝ yazm─▒┼čt─▒r. Rakam belki biraz abart─▒l─▒ olabilir ancak ├žok b├╝y├╝k can kayb─▒ oldu─ču kesindir. S├╝rekli sava┼člar dev┼čirme sisteminin sonunu getirmi┼čtir. M├╝sl├╝manlar s├╝rekli askere al─▒nmas─▒ sonucu imparatorlu─čun n├╝fus yap─▒s─▒ de─či┼čmi┼čtir. M├╝sl├╝man n├╝fus h─▒zla azalm─▒┼čt─▒r.

Sava┼člar ekonomiye ve t─▒mar sistemine b├╝y├╝k bir darbe indirmi┼č ve AnadoluÔÇÖda isyanlar ba┼člam─▒┼čt─▒r.

─░SYANLAR VE CELAL─░ ─░SYANLARI

Ekonomik tarih├žili─čimiz maalesef ├žok zay─▒ft─▒r. Prof. Dr. Mustafa Akda─č bu konuda muhte┼čem bir ├žal─▒┼čma yapm─▒┼čt─▒r.

Osmanl─▒ tarih├žileri Osmanl─▒ Devlet d├╝zenini bir CENNET olarak d├╝┼č├╝nd├╝kleri i├žin isyanlar─▒n nedenini ara┼čt─▒rmaktan ka├ž─▒nm─▒┼člar onun yerine d├Ânemin vakan├╝vislerinin yazd─▒klar─▒ as─▒ls─▒z iddialar─▒ tekrar yazm─▒┼člard─▒r.

Anadolu’da ilk b├╝y├╝k Celali Hareketleri, medrese ├Â─črencilerinin (suhte ya da softa) hareketi olarak ortaya ├ž─▒kt─▒. Medrese ├Â─črencileri ve medrese bitirip i┼č bulamayanlar Yozgat, Amasya, Ad─▒yaman, Sivas ve Malatya y├Ârelerinde b├╝y├╝k ayaklanmalar ba┼člatt─▒lar. Bu ayaklanmalar tarihe Suhte ayaklanmalar─▒ olarak ge├žti. Bu arada Osmanl─▒ Devleti’nin yerel y├Âneticileri, g├╝├ž kullanarak halktan vergi toplamaya ba┼člad─▒lar.

Yerel y├Âneticilerin zulm├╝ merkezi h├╝k├╗met taraf─▒ndan ├Ân├╝ al─▒namaz duruma gelince, III. Murat (1574-1595), III. Mehmet (1595-1603) ve I. Ahmet (1603-1617) soygunlara, y├Âneticilere ve memurlara kar┼č─▒ k├Âyl├╝lerin silahla m├╝cadele etmesini isteyen fermanlar ├ž─▒kard─▒lar.

16.y├╝zy─▒lda AnadoluÔÇÖda ├Ânemli bir n├╝fus art─▒┼č─▒ olmu┼č, fakat tar─▒m alanlardaki art─▒┼č buna cevap verememi┼čti. Bu n├╝fus art─▒┼č─▒ AnadoluÔÇÖda yersiz yurtsuz bir kalabal─▒─č─▒n meydana gelmesine yol a├žt─▒. Topraklar─▒n yetmemesi sonucu ├žiftbozan olan bu gruplar i├žin devlet ve beylerin kap─▒s─▒nda ÔÇťkap─▒ halk─▒ÔÇŁ olmak tek ├ž─▒kar yoldu. Bunlar─▒n baz─▒lar─▒ s─▒n─▒r kalelerine azap, yeni├žeri, donanmada levent ve g├Ân├╝ll├╝ de olabiliyorlard─▒. ─░┼č bulamay─▒p bo┼čta kalanlarsa ÔÇťgarip-yi─čitÔÇŁ adlar─▒ alt─▒nda ├žo─čunlu─ču te┼čkil ediyordu. Bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ medreselere giriyor, ancak ├žo─ču istihdam edilemedikleri i├žin imaretlerin etraf─▒nda ba┼č─▒bo┼č gruplar olu┼čturuyorlard─▒. II. Selim devrinde ba┼č─▒bo┼č kalabal─▒k gruplar e┼čk─▒yal─▒─ča ba┼člad─▒lar.

Bunun ├╝zerine hen├╝z b├╝y├╝memi┼č bu tehlikeye kar┼č─▒ mahallinde m├╝dafaa tedbirleri d├╝┼č├╝n├╝ld├╝. K├Âyl├╝ler aras─▒ndan se├žilen bir yi─čitba┼č─▒ ile onun idaresinde k├Ây delikanl─▒lar─▒ndan meydana gelen otuz k─▒rk ki┼čilik yerel koruma birliklerinin kurulmas─▒n─▒ te┼čvik etti. Ancak daha sonralar─▒ yi─čitba┼č─▒lar bile b├Âl├╝kleriyle beraber Celali olmaya ba┼člad─▒lar.

1598’de Sivas ve Mara┼č b├Âlgesinde ├ž─▒kan Karayaz─▒c─▒ Ayaklanmas─▒, Celali hareketlerinin niteli─čini de─či┼čtirdi. Sekban askerlerinin komutan─▒yken ayaklanan Karayaz─▒c─▒ÔÇÖya, dirlikleri ellerinden al─▒nan sipahiler, topraklar─▒n─▒ terk eden k├Âyl├╝ler, i┼čsiz kalan sekbanlar, y├Ânetimden ho┼čnut olmayan beyler ve pa┼čalar da kat─▒ld─▒. 20 bin ki┼čilik bir ayaklanmac─▒ ordusunu y├Âneten Karayaz─▒c─▒, b├╝y├╝k kentlere bile bask─▒nlar d├╝zenleyip ├žekiliyordu. Karayaz─▒c─▒ ├╝zerine g├Ânderilen Osmanl─▒ ordusu kar┼č─▒s─▒nda Tokat’a ├žekildi ve 1601’de ├Âld├╝.

Karayaz─▒c─▒’n─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra ayaklanmac─▒lar─▒n ba┼č─▒na karde┼či Deli Hasan ge├žti. Osmanl─▒ Devleti, Orta Anadolu’ya egemen olan Deli Hasan kuvvetlerini bast─▒ramay─▒nca, onunla anla┼čt─▒ ve pa┼ča unvan─▒yla Bosna beylerbeyli─čine atad─▒. Ancak di─čer Celali ├Ânderleri 1603-1608 aras─▒nda ayaklanmalar─▒ b├╝t├╝n Anadolu’ya yayd─▒lar. Tavil Ahmet, Canbolado─člu ve Kalendero─člu gibi Celali ├Ânderler devlet otoritesini ortadan kald─▒rd─▒lar. AnadoluÔÇÖdaki k├Âyl├╝ler canlar─▒n─▒ kurtarmak i├žin yerlerini terk ederek da─člara, korunakl─▒ ┼čehir ve kasabalara s─▒─č─▒nmak zorunda kald─▒lar. Osmanl─▒ tarihine bu d├Ânem “B├╝y├╝k Ka├žgun” olarak ge├žmi┼čtir.

Sonunda Osmanl─▒ Devleti, celalileri kesin olarak ortadan kald─▒rmaya karar verdi. Sadrazam Kuyucu Murat Pa┼ča (1606-1611) b├╝y├╝k bir orduyla 1606ÔÇÖda Anadolu’ya ge├žti. 1610 y─▒l─▒na kadar isyanc─▒lar─▒, yard─▒m edenleri, isyanc─▒lara kat─▒lmas─▒ olas─▒ ki┼čileri kad─▒n-erkek, ya┼čl─▒-├žocuk ayr─▒m─▒ yapmadan ├Âld├╝rt├╝p; bazen de diri diri kuyulara doldurttu. Bu d├Ânemde ├Âld├╝rtt├╝─č├╝ insan say─▒s─▒n─▒n100 bin oldu─ču s├Âylenir.

Celali isyanlar─▒ katliamla sona erdirildikten sonra i├ž siyasi ├žeki┼čmeler sonucu bu defa da eyalet valileri ayaklanmaya ba┼člad─▒. Erzurum beylerbeyi Abaza Mehmet Pa┼ča 1622’de bir ayaklanma ba┼člatt─▒ ve bu ayaklanma ancak 1627ÔÇÖde bast─▒r─▒labildi. Sultan I. ─░brahim d├Âneminde (1640-1648) Sivas Valisi Varvar Ali Pa┼ča ve Isparta y├Âresinde Kara Haydaro─člu ile Kat─▒rc─▒o─člu ayaklanmalar─▒ ├ž─▒kt─▒. Bu devredeki di─čer bir asi, G├╝rc├╝ Abd├╝nnebi adl─▒ kap─▒kulu s├╝varisiydi. Kap─▒c─▒lar keth├╝d├ól─▒─č─▒na kadar y├╝kseldi Safed voyvodal─▒─č─▒n─▒ elde eden Abd├╝nnebi, saltanat de─či┼čikli─činden dolay─▒ ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderdi─či paran─▒n h├╝k├╗met taraf─▒ndan yeniden talep edilmesi ├╝zerine isyan etti. ─░stanbul ├╝zerine y├╝r├╝yen Abd├╝nnebi ├ťsk├╝darÔÇÖda Bulgurlu civar─▒nda yenilgiye u─črat─▒ld─▒; daha sonra, ÔÇťAnadolu bizim, K├╝tahyaÔÇÖda otururuz, Rumeli sizin olsunÔÇŁ diyerek ├žekildiyse de K─▒r┼čehir mutasarr─▒f─▒ ─░shak Pa┼ča taraf─▒ndan Karap─▒narÔÇÖda yakalan─▒p idam edildi.

─░syanc─▒lar─▒n kolayca ├ťsk├╝darÔÇÖa kadar gelebilmesi maalesef tarih├žilerimizin ara┼čt─▒rmad─▒─č─▒ konulardand─▒r.

1658’de ayaklanan Abaza Hasan Pa┼ča’ya da devlet g├Ârevi verildi. Anadolu’da 17. y├╝zy─▒l ortalar─▒ndan sonra g├Âr├╝len yerel celali topluluklar─▒ da II. Viyana Ku┼čatmas─▒ndan sonra Avusturya ve m├╝ttefiklerine kar┼č─▒ y├╝r├╝t├╝len sava┼člarda asker olarak orduya verildi. Bundan sonra AnadoluÔÇÖda b├╝y├╝k bir isyan ├ž─▒kmad─▒.

Celali ayaklanmalar─▒n─▒n sonu├žlar─▒

Celali ayaklanmalar─▒, Osmanl─▒ toprak d├╝zenini b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de de─či┼čtirdi. A─č─▒r vergiler y├╝z├╝nden ÔÇťB├╝y├╝k Ka├žgunÔÇŁ s─▒ras─▒nda yerlerinden olan ├žift├žilerin topraklar─▒ m├╝ltezimlerin ya da yerel y├Âneticilerin eline ge├žti. Vergiler y├╝z├╝nden borca giren k├Âyl├╝ler, i┼čledikleri topraklar─▒ sonunda tefecilere kapt─▒rd─▒lar. Osmanl─▒ toprak d├╝zeninin bel kemi─či olan T─▒mar Sistemi bozuldu. B├╝y├╝k n├╝fus hareketleri ortaya ├ž─▒kt─▒ ve kentlere b├╝y├╝k g├Â├žler oldu. Tar─▒msal ├╝retim geriledi ve k─▒tl─▒k tar─▒m ├╝r├╝nleri fiyatlar─▒n─▒n y├╝kselmesine yol a├žt─▒. On binlerce insan ya┼čam─▒n─▒ yitirdi ve pek ├žok yerle┼čim yeri y─▒k─▒ma u─črad─▒. ─░syandan sonraki k─▒y─▒mdan ka├žabilenler ─░ran’a ka├žt─▒lar. Saklanmayan ve ka├žmayan kalabal─▒k T├╝rkmen a┼čiretleri ise bug├╝nk├╝ Bulgaristan ve Makedonya topraklar─▒na s├╝rg├╝n edilmi┼člerdir.

***

Bir d├Ânem ├╝lkeyi K├Âpr├╝l├╝ ailesi diktat├Ârl├╝kle y├Ânetti. Kendine rakip g├Ârd├╝kleri devlet y├Âneticilerini idam ettirdiler. Bu d├Ânem padi┼čahlara EdirneÔÇÖde avc─▒l─▒k d├╝┼čt├╝. Bu d├Ânemde sultanlar ya ÔÇťAvc─▒ÔÇŁ oldular ya da Sultan I. ─░brahim gibi kad─▒n d├╝┼čk├╝n├╝, havuza doldurdu─ču cariyelere alt─▒n sa├žan bir ÔÇťDEL─░ÔÇŁ olarak an─▒ld─▒lar. Bu d├Ânemde 6 padi┼čah EdirneÔÇÖde s├Âzde padi┼čahl─▒k yapt─▒. Kimisi ÔÇťAvc─▒ÔÇŁ Mehmet gibi ├žaresizce ava ├ž─▒kt─▒.┬á ─░┼čler k├Ât├╝ gidince su├žlu bulundu ve taht─▒n─▒ kaybetti. Kimisi ÔÇťBana hizmet edecek bir ahlakl─▒ ve bilgili bir kul yok mu?ÔÇŁ diye a─člad─▒.

Avc─▒ Mehmet ├Âmr├╝n├╝ EdirneÔÇÖdeki saraydaki kafesinde tamamlad─▒. II. Ahmet, II. S├╝leyman ve II. Mustafa EdirneÔÇÖde ya┼čamlar─▒n─▒ yitirdiler. Ordu ba┼č─▒nda sefere ├ž─▒kan son padi┼čah II. MustafaÔÇÖd─▒r (1695-1703). Onun zaman─▒nda devleti ┼×eyh├╝lislam Feyzullah Efendi ailesiyle diktat├Âr gibi y├Ânetti.

Bu d├Ânemde padi┼čahl─▒k yapmak isteyen II. Osman ├Âld├╝r├╝ld├╝. IV. Murat ise erken ├Âld├╝ veya ├Âl├╝m├╝ ├žabukla┼čt─▒r─▒ld─▒.

─░ranÔÇÖla yap─▒la mezhep temelli sava┼člar itebilirdi. Af┼čar T├╝rklerinden Nadir ┼×ah (1688-1747)

1736 tarihinde ─░ran taht─▒n─▒ Safevilerden ele ge├žirdi ve ─░ranÔÇÖa kendini kabul ettirdi. 1736-1747 y─▒llar─▒ aras─▒ndaki h├╝k├╝m s├╝rd├╝.

Nadir ┼×ah, Safevilerin aksine ┼×ia’y─▒ bast─▒r─▒p ─░ranÔÇÖa Caferili─či h├ókim k─▒lmak istedi. Caferili─či d├Ârt S├╝nni mezhebin yan─▒nda be┼činci ─░slam mezhebi sayd─▒rmak istedi. Bu amac─▒ onun i├ž ve d─▒┼č politikas─▒n─▒n temelini olu┼čturmu┼čtur. Bu konudaki ├žabalar─▒ maalesef Osmanl─▒ ulemas─▒ taraf─▒ndan kabul g├Ârmemi┼čtir. ─░ranÔÇÖla sava┼člar maalesef 18. Ve 19. As─▒rlarda da s├╝rm├╝┼č.

1723-1727, 1730-1732,1735- 1736,1742-1746, 1775-1779, ve 1821-1823 y─▒llar─▒ aras─▒nda s├╝ren sava┼člar sonucu Rus ├çarl─▒─č─▒ K─▒r─▒m, Kafkasya, Azerbaycan ve Do─ču AnadoluÔÇÖyu ele ge├žirmi┼č; Osmanl─▒ ve ─░ran imparatorluklar─▒n─▒n sonunu getirmi┼čtir.

Sultan I. AhmetÔÇÖten Sultan III. SelimÔÇÖe kadar h├╝k├╝m s├╝ren padi┼čahtan 14 padi┼čahtan Gen├ž Osman, Deli ─░brahim ve IV. MuratÔÇÖtan ba┼čka ka├ž─▒n─▒ ad─▒n─▒ hat─▒rl─▒yorsunuz?

Sultan II. Mahmut, ordusunu ortadan kald─▒r─▒p Ruslara Sava┼č a├žt─▒. Kafkasya ve BeserabyaÔÇÖy─▒ kaybettirdi. M─▒s─▒r Valisi Kavalal─▒ Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ devletini ele ge├žirmesine ├Ânce Ruslar─▒n m├╝dahalesi, sonra ─░ngilizler engel oldu. Bu kararlar─▒ tek ba┼č─▒na m─▒ ald─▒? II. MahmutÔÇÖun saltanat─▒ d├Âneminde (1808-1839) ├╝lkeyi 25 y─▒l diktat├Âr olarak Halet ├çelebi y├Ânetti. Sonras─▒nda Sultan Abd├╝lhamitÔÇÖe kadar ├╝lkeyi B├╝y├╝k Mustafa Pa┼ča, Ali Pa┼ča, Fuat Pa┼čaÔÇŽ gibi ÔÇťTanzimat B├╝rokratlar─▒ÔÇŁ y├Ânetti.

Kanun-i Esasi yani Anayasa tart─▒┼č─▒l─▒rken Nam─▒k Kemal gibi d├╝┼č├╝n├╝rler bu sebepten ├Ât├╝r├╝ ÔÇťG├╝├žlendirilmi┼č padi┼čahl─▒kÔÇŁ sistemini istediler. Bu konudaki tart─▒┼čmalar─▒ Niyazi BerkesÔÇÖin dev eseri ÔÇťT├╝rkiyeÔÇÖde ├ça─čda┼čla┼čmaÔÇŁ kitab─▒nda bulabilirsiniz.

Sar─▒─č─▒ kald─▒r─▒p, fesi getiren, pantolonu sade kendi de─čil ve ordu ya da giydiren bu sebeple de bir k─▒s─▒m ulema taraf─▒ndan ÔÇťGavurÔÇŁ denilen II. Mahmut d├Âneminde Nak┼čibendilik devletin resmi mezhebi haline geldi. Halk─▒n ├žo─čunlu─ču Bekta┼či inanc─▒ndayd─▒. Bu inanc─▒ y─▒kmak i├žin ├žocuklara dini bilgilerin verildi─či mahalle mektepleri a├ž─▒ld─▒.

Tabi ki hi├žbir tarih├žimiz, ekonomist ve sosyolog Kavalal─▒ ─░brahim Pa┼čaÔÇÖn─▒n k├╝├ž├╝k ama e─čitimli ordusuyla K├╝tahyaÔÇÖya kadar neredeyse elini kolunu sa─člayarak gelmesinin, halk─▒n onu istilac─▒ olarak g├Ârmeyip direnmemesinin sebebini ara┼čt─▒rmad─▒. Yine bu d├Ânemde padi┼čah isimleri Arap isimleri tam olarak verilmeye ba┼čland─▒.

Peki bu d├Ânemde elini kolu ba─članm─▒┼č padi┼čahlar─▒n tek e─člencesi harem oldu.19. y├╝zy─▒lda ise l├╝kse al─▒┼čt─▒r─▒lan padi┼čahlar Sultan Abd├╝lmecit gibi 40 evlat sahibi oldu ve kendi i├žin, ├žocuklar─▒ i├žin sahil saraylar─▒ yapt─▒r─▒ld─▒.

Sultan Abd├╝lmecit Dolmabah├že Saray─▒, Beykoz ve K├╝├ž├╝ksu kas─▒rlar─▒n─▒; Sultan Abd├╝laziz Beylerbeyi Saray─▒ ve say─▒s─▒z k├╝├ž├╝k saraylar yapt─▒rd─▒. Sultan Abd├╝lhamit ise k├╝├ž├╝k bir yer olan Y─▒ld─▒z Kasr─▒ÔÇÖn─▒ b├╝y├╝k bir saraya d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝.

Bu saraylar korkun├ž faiz oranlar─▒yla al─▒nan d─▒┼č bor├žlarla yapt─▒r─▒ld─▒. ┼×ehzade ve kad─▒n sultanlar─▒n d├╝─č├╝nleri, s├╝nnet d├╝─č├╝nleri, evlilikleri, ya┼čamlar─▒ b├╝y├╝k bir israf kayna─č─▒yd─▒. Bu israfa bir de Sultan Abd├╝lazizÔÇÖin hesaps─▒z donanma kurma hevesi eklendi. 1572-1923 y─▒llar─▒ aras─▒ndaki Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒ inceleyen tarih├ži Daniel Panzac, ÔÇťAl─▒nan gemilerin hidrolik sistemlerinin birka├ž y─▒l i├žinde i┼člemez hale geldi─činiÔÇŁ yazar. Sebep, teknik personel olmay─▒┼č─▒.

Osmanl─▒ hazinesi bat─▒nca devlette batt─▒.

┼×imdi sizlere ┼ču soruyu soraca─č─▒m, Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ kim y├Ânetti. Padi┼čahlar m─▒ y├Ânetti? Yoksa ulema ve medrese k├Âkenliler mi?

  • Ekrem Hayri Peker

KAYNAKÇA:

  • Akda─č, Mustafa, T├╝rk Halk─▒n─▒n Dirlik ve D├╝zenlik Kavgas─▒-Celali ─░syanlar─▒
  • Avc─▒o─člu, Do─čan, T├╝rklerin Tarihi, ─░stanbul-1982
  • Berkes, Niyazi, T├╝rkiyeÔÇÖde ├ça─čda┼čla┼čma, ─░stanbulÔÇö
  • E┼črefyan K.Z.-Arunova,M.R., Nadir ┼×ah, Selenge Yay─▒nlar─▒-─░stanbul-2015
  • Evliya ├çelebi, Seyahatnamesi: Bursa-Bolu-Trabzon-Erzurum-Azerbaycan-Kafkasya-K─▒r─▒m-Girit, ─░stanbul-2014
  • Hammer, Osmanl─▒ Tarihi, Sabah Kitaplar─▒
  • Hudayev, Mihail, Kazan Hanl─▒─č─▒ Tarihi, Ankara-2010
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye-I, ─░stanbul-2010
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye-II, ─░stanbul-2014
  • ─░nalc─▒k, Halil, K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ Tarihi ├ťzerine Ara┼čt─▒rmalar 1441-1470, ─░stanbul-2017
  • ─░nalc─▒k, Halil, Osmanl─▒ ─░dare ve Ekonomi Tarihi, ─░stanbul-2011
  • ─░nalc─▒k, Halil Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, ─░stanbul-2000
  • Karatay, Osman-Acar, Serkan, Do─ču AvrupaÔÇÖda T├╝rk Tarihi, ─░stanbul-2020
  • Keskino─člu, Osman, Bulgaristan T├╝rkleri, Ankara-1985
  • Kurat, Akdes Nimet, IV-XVIII Y├╝zy─▒llarda KaradenizÔÇÖin Kuzeyindeki T├╝rk Devletleri, Ankara-2019
  • Kurat, Akdes Nimet, Rusya Tarihi, Ankara-2010
  • Kurat, Akdes Nimet, T├╝rkiye ve ─░dil Boyu, Ankara-2011
  • Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-1995
  • ┼×irokorad, A.B, Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒. ─░stanbul-2013
  • Uzun├žar┼č─▒l─▒, ─░smail Hakk─▒, Anadolu Beylikleri, Ankara-1988, TTK
  • Yakubowski, A.Yu, Alt─▒nordu ve ├ç├Âk├╝┼č├╝, Ankara-2000
  • Zinkeisen, Johann Wilhem, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-2011, Yeditepe

Toplam Okuma: 597 , Bug├╝n: 3 

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Bursa’n─▒n Sinema Tarihi

Bursa’n─▒n Sinema Tarihi

11 Eyl├╝l 2021, Bursa’n─▒n Sinema Tarihi i├žin yorumlar kapal─▒
Limonun Ba┼čkenti Erdemli

Limonun Ba┼čkenti Erdemli

11 Eyl├╝l 2021, Limonun Ba┼čkenti Erdemli i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)

Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)

11 Eyl├╝l 2021, Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963) i├žin yorumlar kapal─▒
Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

11 Eyl├╝l 2021, Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi i├žin yorumlar kapal─▒
Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ

Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ

10 Eyl├╝l 2021, Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi

T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi

8 Eyl├╝l 2021, T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi i├žin yorumlar kapal─▒
19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol

19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol

8 Eyl├╝l 2021, 19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol i├žin yorumlar kapal─▒
Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒

Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒

23 A─čustos 2021, Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi

Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi

22 A─čustos 2021, Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi i├žin yorumlar kapal─▒
Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi

Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi

22 A─čustos 2021, Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi i├žin yorumlar kapal─▒
Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ

Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ

22 A─čustos 2021, Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz!

Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz!

18 A─čustos 2021, Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz! i├žin yorumlar kapal─▒
├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

4 A─čustos 2021, ├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

4 A─čustos 2021, Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti? i├žin yorumlar kapal─▒
TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

4 A─čustos 2021, TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller i├žin yorumlar kapal─▒
Ba─člamam Var 3 Telli

Ba─člamam Var 3 Telli

27 Haziran 2021, Ba─člamam Var 3 Telli i├žin yorumlar kapal─▒
1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

27 Haziran 2021, 1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

27 Haziran 2021, AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek i├žin yorumlar kapal─▒
Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

27 Haziran 2021, Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni i├žin yorumlar kapal─▒
K├Ây Enstit├╝leri

K├Ây Enstit├╝leri

27 Haziran 2021, K├Ây Enstit├╝leri i├žin yorumlar kapal─▒