├ľzbekistanÔÇŽ Tarihini koruyamayan kent: HokantÔÇŽ

├ľzbekistanÔÇŽ Tarihini koruyamayan kent: HokantÔÇŽ

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi.
Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu.
TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi.
Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒:
"Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey",
"├ľzbek Mektuplar─▒",
"Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler",
"Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi".
Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r.
E-Posta: ekrempeker@gmail.com
Ekrem Hayri PEKER

Fergana VadisiÔÇÖnin giri┼č kap─▒s─▒; sadece vadinin de─čil ├ľzbekistanÔÇÖ─▒n b├╝y├╝k bir ticaret merkezidir. Ta┼čkentÔÇÖten tarihi Hokant Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n ba┼čkentine gitti─činizde kent giri┼činde iki b├╝y├╝k Pazar sizi kar┼č─▒lar.

1840ÔÇÖl─▒ y─▒llara kadar Hokant Hanl─▒─č─▒ Do─ču T├╝rkistanÔÇÖ─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝nde; bug├╝nk├╝ G├╝ney Kazakistan, Ka┼čgar ve Ta┼čkent civar─▒nda h├╝k├╝m s├╝rmekteydi. Hokant ard─▒ndan yap─▒lan sava┼člarla kuzey topraklar─▒n─▒ kaybeder. ├ľnce Akmescit ve ├çimkent Ruslar─▒n eline ge├žer. 1865 de ise Ta┼čkent Ruslar─▒n eline ge├žer. ┼×iddetli sava┼člardan sonra kent ku┼čat─▒l─▒r. Buhara Han─▒ÔÇÖn─▒n g├Ânderdi─či yard─▒m kuvvetleri gecikince kent d├╝┼čer ve Hokant Hanl─▒─č─▒ Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖna ba─član─▒r. Hokant HanÔÇÖ─▒n zulm├╝ ve ├çarl─▒─č─▒n isteklerini kar┼č─▒lamak i├žin koydu─ču a─č─▒r vergiler halk─▒ bezdirir, halk ayaklan─▒r (1876). Ayaklanmay─▒ bast─▒ramayan Han AfganistanÔÇÖa ka├žar. Devreye Ruslar girer, ┼čiddetli ├žat─▒┼čmalardan sonra yan─▒p y─▒k─▒lan kent d├╝┼čer. Ruslar isyan─▒ bast─▒rd─▒ktan sonra idareye el koyarak Hokant topraklar─▒n─▒ y├Ânetmeye ba┼člarlar. Halk─▒n huzursuzlu─ču ve s─▒k s─▒k ├ž─▒kan ufak tefek ayaklanmalar onlar─▒ yeni aray─▒┼člara iter. ├çevredeki batakl─▒klar─▒n yaz─▒n ├žok koktu─čunu bahane eden Ruslar idare merkezi olarak Margilan yak─▒nlar─▒nda yeni bir kent kurarlar. Yeni Margilan veya bu g├╝nk├╝ ad─▒yla Fergana kentini.

Tarihe yak─▒┼č─▒r say─▒da eski yap─▒ kalmam─▒┼č HokantÔÇÖta. Kentteki en ├Ânemli yap─▒ Hokant Hanlar─▒n saray─▒. Kale-saray ├Ârne─či yap─▒n─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ restore edilip m├╝zeye ├ževrilmi┼č. M├╝zede hanl─▒k devrine ait tarihi eserler var. ┼×ehri iyice gezmek i├žin dostum yazar Talip EkeÔÇÖden yard─▒m istedim. Kendisinin Emir Timur ve ard─▒llar─▒n─▒n Osmanl─▒larla ili┼čkileri ├╝zerine ara┼čt─▒rmalar─▒ var. Talip EkeÔÇÖyle beraber ÔÇť─░stanbul CaddesiÔÇŁ ├╝zerinde bulunan Edebiyat├ž─▒lar M├╝zesiÔÇÖne gittik. Genelde ├ľzbekistanÔÇÖ─▒n b├╝y├╝k kentlerinde Atat├╝rk ve ─░stanbul ad─▒nda caddeler; ─░stanbul ad─▒ ta┼č─▒yan lokanta-kafe t├╝r├╝ yap─▒lara rastlamak m├╝mk├╝n. Ge├žmi┼čteki parlak g├╝nlerin hat─▒ras─▒ san─▒r─▒m. CaddeÔÇÖde Ruslardan kalma mimarisi ile dikkati ├žeken birka├ž yap─▒ vard─▒. Birisinin ├╝zerinde ÔÇťSantral Asya Bankas─▒ 1905ÔÇŁ yaz─▒yordu. Restorasyonu s├╝ren bir di─čer yap─▒ Rus Ordusunun Ordu Evi olarak kulland─▒─č─▒ binaym─▒┼č. M├╝ze m├╝d├╝r├╝ Hasan Can EkeÔÇÖnin edebiyat├ž─▒ olmas─▒ g├╝zel bir tesad├╝f oldu. M├╝zede Fergana vadisinde yeti┼čmi┼č yazarlar─▒n kimi el yazmas─▒ yay─▒nlanm─▒┼č kitap ve risaleleri bulunuyordu ├╝nl├╝ ┼čairlerin ├Âl├╝m tarihlerin ayn─▒ olmas─▒ hemen dikkatimi ├žekti.(1937 ve 1942) Stalin d├Âneminde milliyet├ži- ├žo─ču eski cedit├ži- T├╝rk kom├╝nistleri ya kur┼čuna dizildiler ya da SibiryaÔÇÖya s├╝r├╝ld├╝ler. SibiryaÔÇÖda can veren ┼čairlerden birisi de Osman Nas─▒r. 24 ya┼č─▒na kadar be┼č kitab─▒ yay─▒nlan─▒r ┼čairin. MoskovaÔÇÖdaki edebiyat dergileri, gazeteler, ├ľzbekistanÔÇÖda yeni bir ÔÇťPu┼čkinÔÇŁ do─čdu diye yazarlar. Yirmi be┼č ya┼č─▒nda StalinÔÇÖe k├╝fretti─či iddias─▒yla tutuklan─▒p yarg─▒lan─▒r k─▒sa bir yarg─▒lamadan sonra on y─▒l ceza verilir ve SibiryaÔÇÖdaki bir ├žal─▒┼čma kamp─▒na g├Ânderilir. Yazg─▒ bir kere k├Ât├╝ olmaya g├Ârs├╝n, ┼čair burada da yazmaya devam eder. Yazd─▒klar─▒n─▒ yata─č─▒n i├žine gizlemektedir. ├çal─▒┼čma g├╝n├╝ d├Ân├╝┼č├╝ ak┼čam yatakhaneye gelince yata─č─▒n─▒ bulamaz ┼ča┼č─▒r─▒r, ne oldu─čunu sorar. O s─▒rada kampta bit salg─▒n─▒ vard─▒r. Tif├╝s hastal─▒─č─▒ ├ž─▒kmas─▒n diye t├╝m yatak, yorgan, yast─▒k ve ├žar┼čaflar toplan─▒p yak─▒lm─▒┼čt─▒r. Yedi y─▒ld─▒r yazd─▒klar─▒n─▒n yak─▒ld─▒─č─▒n─▒ ├Â─črenen ┼čair o gece intihar eder.

M├╝zeden sonraki dura─č─▒m─▒z cadde ├╝zerindeki Kemal Kad─▒ medresesi oldu buray─▒ daha ├Ânce gezmi┼čtim m├╝zenin bir odas─▒ Alt─▒n Miras adl─▒ tarih ara┼čt─▒rmalar─▒ yapan bir kuruma ayr─▒lm─▒┼č. Medrese ├ževresinde tamirhaneler ve bir hediyelik e┼čya d├╝kk├ón─▒ var. Kemal Kad─▒ Medresesinin yan─▒ndaki caddeden mahalle i├žlerine dald─▒k. Biraz y├╝r├╝d├╝kten sonra ─░┼čan Sahipzade Hazretleri Medresesine geldik ├ľnce bah├žesini dola┼čt─▒k. Uzun bir s├╝re yan─▒ndaki fabrikan─▒n deposu olarak kullan─▒lm─▒┼č. Ba─č─▒ms─▒zl─▒ktan sonra restore edilmi┼č ├╝nl├╝ ├ľzbek ┼čairi Mukimi ├Âks├╝zl├╝k ve yoksulluk y─▒llar─▒n─▒ burada ge├žirmi┼č. Medresenin bir odas─▒ ├╝nl├╝ ├ľzbek ┼čairleri Mukimi, ├çarki ve Zevki i├žin m├╝ze olarak d├╝zenlenmi┼č. M├╝ze g├Ârevlisi ÔÇô Pazar g├╝n├╝yd├╝- kim bilir hangi toya ÔÇôd├╝─č├╝ne gitti─či i├žin a├žt─▒r─▒p bakt─▒ramad─▒k. M├╝zeden ├ž─▒k─▒p caddeye indi─čimizde ├Ân├╝m├╝zden bir d├╝─č├╝n konvoyu ge├žti. Bizde de oldu─ču gibi kornalar─▒n─▒ ├Âtt├╝rerek.

Sonraki dura─č─▒m─▒z Narbutek Han Medresesi ve Camisinin bulundu─ču k├╝lliye oldu. K├╝lliye 1799 y─▒l─▒nda Hokant Han─▒ Narbutek Han taraf─▒ndan yapt─▒r─▒lm─▒┼č. K├╝lliyeyi gezerken g├Ârevlilerden biri bize yard─▒mc─▒ oldu. Medrese ve caminin bulundu─ču alanda yer alan hanedan mezarl─▒─č─▒na gittik. K├╝lliye ve Han Mezarl─▒─č─▒ aras─▒ zamanla ┼čehir mezarl─▒─č─▒na d├Ân├╝┼čm├╝┼č mezarl─▒─č─▒ ge├žip Narbutek HanÔÇÖ─▒n annesi i├žin yapt─▒rd─▒─č─▒ t├╝rbeye ula┼čt─▒k. Medar-Han, yani han─▒n annesi ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan t├╝rbenin kap─▒s─▒ yok. K├╝├ž├╝k bir yol t├╝rbenin i├žinden ge├žiyor. T├╝rbe i├žinde bizdekiler gibi sanduka ve lahit yok. T├╝rbenin kubbesinin tavan─▒ alt─▒n yald─▒zla ve firuzeyle kapl─▒. Ay ─▒┼č─▒─č─▒n─▒n yans─▒y─▒p mezar─▒ ayd─▒nlatmas─▒ ama├žlanm─▒┼č. Narbutek Han─▒n o─člu ├ľmer Han, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ile ili┼čki kurmu┼č ve el├žiler g├Ândermi┼č. ├ľmer HanÔÇÖda ┼čairlik de varm─▒┼č, bir divan yazm─▒┼č. ┼×airleri korumu┼č. E┼či Andican BeyiÔÇÖnin k─▒z─▒ Nadire Han kocas─▒ndan esinlenip ┼čiirler yazm─▒┼č. Kar─▒ koca HokantÔÇÖ─▒ k├╝lt├╝r merkezi yapm─▒┼člar. ├ľmer Han─▒n t├╝rbesine ge├žtik. ├ľmer HanÔÇÖ─▒n mezar─▒ t├╝rbenin e┼či─čin alt─▒nda yer al─▒yor. ├ťzerine bas─▒p ├Âyle i├žeriye giriyorsunuz. ├ľmer Han ÔÇťG├╝nahlar─▒m ├žok ben ├ži─čnenmeye lay─▒─č─▒mÔÇŁ diye vasiyet etmi┼čtir. T├╝rbenin bah├žesine gelenleri namaz k─▒labilmesi i├žin ├Ân k─▒sm─▒ a├ž─▒kÔÇô revakl─▒-k├╝├ž├╝k bir mescit var. Bah├žede Han ailesine ait mezarlar var. Camii ile t├╝rbenin kap─▒lar─▒ otantik kap─▒lar─▒n ba─čl─▒ oldu─ču direkler tahta yuvalar─▒n─▒n i├žinde d├Ân├╝yor. Kap─▒lar oymalarla s├╝slenmi┼č. Mezarl─▒─č─▒n i├žinde Nadire HanÔÇÖ─▒n yeni yap─▒lm─▒┼č mezar─▒na gidiyoruz lahdin ba┼č─▒nda dua ediyoruz, 1842 y─▒l─▒nda Ta┼čkent i├žin Buhara Hanl─▒─č─▒ ile sava┼čan Hokant Han─▒ yenilir ve t├╝n han ailesiyle beraber Nadire HanÔÇÖda Buhara HanÔÇÖ─▒n─▒n emriyle ├Âld├╝r├╝l├╝r. Han mezarl─▒─č─▒ndan sonraki dura─č─▒m─▒z ├╝nl├╝ ┼čair HamzaÔÇÖn─▒n ad─▒yla a├ž─▒lan m├╝ze. Kendi ad─▒na yapt─▒r─▒lan g├╝zel bir mimariye sahip tiyatronun yan─▒na yap─▒lm─▒┼č m├╝zenin i├ž mimarisine bay─▒ld─▒m. M├╝zenin M├╝d├╝r├╝ Abdullatif EkeÔÇÖde edebiyat├ž─▒ ├ž─▒kt─▒. Ad─▒na m├╝ze yap─▒lan Hamza cedit├žilerin ├Ânderi, yenilik├ži, ┼čair ve yazar.

┼×air HamzaÔÇÖn─▒n ad─▒n─▒n verildi─či m├╝zenin ├Ân├╝ndeki kav┼čaktan yer alan heykeli nedense kald─▒r─▒lm─▒┼č. Cedit├žiler bizdeki j├Ân T├╝rkler gibi. Orta AsyaÔÇÖdaki T├╝rklerin ilerlemesi, ayd─▒nlanmas─▒ ve sanayi toplumu olmas─▒ i├žin ├Ânerilerde bulunmu┼člar. Geli┼čme i├žin ├ža─čda┼č e─čitimi savunmu┼člar, ├╝lkede yeti┼čen pamu─ču i┼čleyecek sanayi tesisleri kurulmas─▒n─▒ istemi┼čler. Cedit├žiler fikirlerini yaymak i├žin gazete ve dergi ├ž─▒karm─▒┼č, tiyatro eserleri yazm─▒┼člar. Okullar a├žm─▒┼člar. T├╝rkistanÔÇÖda bir R├Ânesans yaratmak istemi┼čler. Hamza ├žok y├Ânl├╝ bir sanat├ž─▒ym─▒┼č, ┼čiirin yan─▒nda m├╝zik ve resim yetene─či de varm─▒┼č. Resimler yapm─▒┼č; mandolin, tar ve tambur ├žal─▒yormu┼č. Hamza Sovyet Devriminde Bol┼čevikleri destekleyip, onlar─▒n yan─▒nda yer alm─▒┼č.

Son dura─č─▒m─▒z ise tarihi Cuma Camisi. ├ľn├╝ a├ž─▒k Camilerden bu camilerin kapal─▒ alan─▒ ├žok k├╝├ž├╝k revakl─▒ b├Âl├╝m├╝nde ibadet ediliyor. Caminin minaresinde de y├Âreye ├Âzg├╝ k─▒sa minarelerden. Edebiyat m├╝zesinde resmini g├Ârd├╝─č├╝m tarihi Han, harap oldu─ču gerek├žesiyle ge├žmi┼č y─▒llarda y─▒kt─▒r─▒lm─▒┼č. Hokant i├žinde Ruslar─▒n ibadet etti─či k├╝├ž├╝k bir kilise var. Eski ┼čarap fabrikas─▒n─▒n idare binas─▒n─▒n ├Ân├╝nde kuca─č─▒nda saz─▒, elinde kadeh, yan─▒nda ┼čarap ┼či┼česiyle ├ľmer Hayyam sizi selamlar. HokantÔÇÖ─▒n bal─▒k lokantalar─▒nda sazan yiyebilirsiniz, yan─▒nda ye┼čil ├žay i├žersiniz.

HokantÔÇÖ─▒ ├ževredeki yerle┼čim birimlerinde de ├žok say─▒da tarihi eserler ve h├Ây├╝kler var. Yolumuzun ├╝zerinde yer alan Ba─čdat yeni bir yerle┼čim merkezi. Ufak bir k├Âyken kasabaya d├Ân├╝┼čm├╝┼č, Ba─čdat ismini vermi┼čler nedense. Bu ├ževrede sadece mezarlar var. Birisi H─▒z─▒r AleyhisselamÔÇÖa aitmi┼č. Anla┼č─▒lan burada ya┼čayan eski T├╝rkler kutsal alanlar─▒n─▒ ─░slamÔÇÖa ├ževirmi┼čler. Sovyetler ÔÇťMezar k├╝lt├╝n├╝ÔÇŁ yok edememi┼čler.

Bizde olan gibi bu mezarlar s├╝rekli ziyaret ediliyor. B├Âlgenin en eski yerle┼čimi Ri┼čtan, Ri┼čta ÔÇôkentinden gelme. Ri┼čta, T├╝rk├že iplik demek, kent kelimesi ise So─čd dilinden geliyor. B├Âlgenin bu kadim halk─▒ Arap istilas─▒nda yok edilmi┼č. Ri┼čtakent b├Âlgenin ipek merkezi olmu┼č. Y├╝z bin ki┼činin ya┼čad─▒─č─▒ bu kent Mo─čol istilas─▒ s─▒ras─▒nda yak─▒l─▒p y─▒k─▒lm─▒┼č, halk─▒ katledilmi┼č ve bir daha kendini toplayamam─▒┼č. Kent merkezine giden yol ├╝zerindeki seramik m├╝ze-eve gidiyoruz. Merakl─▒ bir insan oldu─ču belli olan Behram Eke bah├žesinde iki ├žini f─▒r─▒n─▒ bulunan evini k├╝├ž├╝k bir etnografya m├╝zesine ├ževirmi┼č. Evinde, bah├žesinde eski zamanlardan kalma ev ve tar─▒m aletlerini sergiliyor. Evinin bir odas─▒n─▒ ├žiniden yapt─▒─č─▒ tabak ve di─čer s├╝s e┼čyalar─▒na ay─▒rm─▒┼č. Gelen ziyaret├žilerin sat─▒n alaca─č─▒ ├╝r├╝nler ayr─▒ bir tezg├óhta sergileniyor. Behram EkeÔÇÖnin g├Âsterdi─či bir ÔÇťK├╝tahya Taba─č─▒ÔÇŁ benim i├žin ho┼č bir s├╝rpriz oldu.

M├╝zeden ├ž─▒k─▒p bir taksi bulduk, ┼čehir gezimize devam ettik. ─░kinci dura─č─▒m─▒z tarihi cami oldu. Cami k├╝lliyenin bir par├žas─▒ym─▒┼č. Eski cami y─▒k─▒l─▒nca 1900ÔÇÖler de b├Âlgenin ├ľzbek y├Âneticilerinden ┼×akir Binba┼č─▒ taraf─▒nda yeniden yapt─▒r─▒lm─▒┼č. Camini yan─▒nda eski medresenin ders odas─▒, k├╝├ž├╝k hamam─▒, ├Â─črenci h├╝creleri var. Avludan medresenin haziresine giriyorsunuz, bir t├╝rbe ve etraf─▒ndaki mezarlar kar┼č─▒n─▒za ├ž─▒k─▒yor. T├╝rbe y├Ârenin evliya derecesine y├╝kseltilmi┼č bir ├ólimine ait, Hace IlgarÔÇÖa. Yani hocalar─▒n ve ├ólimlerin ├Ânde gideni. Ilgar ismi beni ├žocuklu─čuma g├Ât├╝r├╝yor. Ya┼čad─▒─č─▒m y├Ârede h─▒zl─▒ ko┼čan atlara ─▒lgar at derlerdi. Esas ismi ├žoktan unutulmu┼č bu insan─▒n di─čer unvan─▒ Hace-i Har. Hace-i Har, ma─čarada oturan, veya ma─čarada ya┼čayan adam demek.

T├╝rbe basit ve sade yap─▒lm─▒┼č. T├╝rbenin hemen arkas─▒nda ├╝zeri ├žaput dolu bir ka├ž as─▒rl─▒k bir s├Â─č├╝t a─čac─▒ var. Biz geldi─čimiz s─▒rada yan─▒nda ufak ├žocu─ču ile orta ya┼čl─▒ bir kad─▒n kim bilir hangi dile─či yerine gelsin diye bir ├žaput ba─čl─▒yordu. Harap medresenin h├╝crelerinin arkas─▒ndaki alanda bir s─▒ra halinde be┼č adet as─▒rl─▒k s├Â─č├╝t a─čac─▒ vard─▒. Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda kesilmi┼č bir ka├ž─▒n─▒n k├Âk├╝ ayn─▒ s─▒radayd─▒. Dilek a─čac─▒n─▒n, ├žaput ba─članm─▒┼č s├Â─č├╝t a─čac─▒n─▒n hemen yan─▒nda Hace IlgarÔÇÖ─▒n ├žile ma─čaras─▒ vard─▒. Yerin alt─▒na, toprak basamaklarla inilen bir ma─čara yap─▒lm─▒┼č. Bizdeki ├žile h├╝crelerinin bir benzeri. Buralara ├žekilen insanlar sadece su ve ekmek yiyerek g├╝nlerce kal─▒yorlar. Benzer gelenek Budistlerde de var. ├ťlke y├Âneticileri ar─▒nmak i├žin tap─▒naklara kapan─▒rlar. Tasavvuf erbab─▒ hangi dinde olursa olsun birbirine benziyor. Zaman─▒n ┼čairleri ne hikmetse buray─▒ Mescid-i AksaÔÇÖya benzetmi┼čler.

Sonraki dura─č─▒m─▒z ┼čehir d─▒┼č─▒nda bir k├Âyde ya┼čayan T├Âre Han T├ÂreÔÇÖnin eviydi. Ev k├Ây├╝n bir ka├ž kilometre d─▒┼č─▒nda. Geni┼č bah├želi bir k├Ây eviydi kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan. T├Âre Han T├Âre, seyyid yani peygamber soyundan gelen bir ailenin seksen ya┼č─▒ndaki son ferdi. Y├Ârede b├╝y├╝k sayg─▒ g├Âren bu ya┼čl─▒ insan─▒ Ba─čdatÔÇÖa bu─čday almaya gitti─či i├žin g├Âremedim. Daha sonra beni ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m fabrikada ziyaret edip bana bir ÔÇťDoppiÔÇŁ hediye etti. Doppi ├ľzbeklerin giydi─či bir takke. Kad─▒nlar─▒n giydi─či doppiler do─čal olarak ├žok s├╝sl├╝ler. Sonraki dura─č─▒m─▒z olan ┼čehir mezarl─▒─č─▒ndaki iki t├╝rbeden biri bu zat i├žin, di─čer t├╝rbe Mevlana i├žin yap─▒lm─▒┼č. Tabii ki bu Mevlana bizim Mevlana de─čil, Mevlana ├çubin i├žin yap─▒lm─▒┼č. ├çubin HindistanÔÇÖa gidip e─čitim alm─▒┼č. Sadece din e─čitimi almad─▒─č─▒n─▒ namaz vakitlerini g├Âsteren Hindiye ad─▒nda bir g├╝ne┼č saati yapmas─▒ndan, belli. Bu y├╝zden mevcut yerel uleman─▒n tepkisini ├žekerek k├ófirlikle su├žlanm─▒┼č. Ama hizmetine girdi─či son Hokant h├╝k├╝mdar─▒ Hudayir Han onu korumu┼č.

Vergilerden ve keyfi idareden b─▒kan Hokant Halk─▒ Hudayir HanÔÇÖa kar┼č─▒ ayaklan─▒r. Han AfganistanÔÇÖa ka├žar. Mevlana ├çubin saray─▒n ve devlet hazinesinin ya─čmas─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒kar, devlet i├žin bu paran─▒n gerekli oldu─čunu s├Âyler. ─░syanc─▒lar Mevlana ├çubinÔÇÖi ├Âld├╝r├╝rler. HokantÔÇÖ─▒n t├╝ccarlar─▒ isyanc─▒lara destek vermezler. Bir yandan s├╝rekli sava┼člar, di─čer yandan HanÔÇÖ─▒n s├╝rekli vergilerinden b─▒km─▒┼člard─▒r. T├╝ccarlar Rus idaresini kolayca benimserler, b├Âylece Hanl─▒k sona erer.

Bundan sonraki dura─č─▒m─▒z ┼čehrin yak─▒nlar─▒ndaki Muy M├╝barek h├Ây├╝─č├╝ oldu. ┼×ehirden h├Ây├╝─če giderken bir ka├ž kapal─▒ fabrikan─▒n tan─▒ndan ge├žiyoruz. H├Ây├╝─č├╝n giri┼činde yer alan eski cami tamir ediliyordu. H├Ây├╝─č├╝ ├ževreleyen surlar─▒n bir k─▒sm─▒ hala ayakta duruyor. H├Ây├╝─č├╝n tepesinde t├╝rbemsi bir oda var. Ah┼čap kap─▒s─▒ndan i├žeri bak─▒yorum, bo┼č. Restorasyon ekibinden bir g├Ârevli yan─▒m─▒za gelerek bo┼č oda hakk─▒nda bilgi verdi.

Muy M├╝barek veya Muy Moyna m├╝barek t├╝y demek. Yani bizdeki ÔÇťSakal-─▒ ┼×erifÔÇŁ. H├Ây├╝─č├╝n tepesindeki odada baz─▒ tarihi belgeler, ferman mevcutmu┼č. Restorasyon s─▒ras─▒nda ba┼čka yere g├Ât├╝rm├╝┼čler. H├Ây├╝kte yap─▒lan kaz─▒larda ├ž─▒kan eserler M.├ľ.2500 y─▒l─▒na tarihlenmi┼č. H├Ây├╝k ├╝lkemizde Salihli yak─▒nlar─▒nda Lidyal─▒lardan kalan t├╝m├╝l├╝slere benziyor. Yakla┼č─▒k 4500 y─▒l ├Ânce b├Âlgede ya┼čayanlar sab─▒rla ta┼č─▒d─▒klar─▒ topraklarla bu tepeyi olu┼čturmu┼člar. Korunmak i├žin duvarlar, tap─▒nmak i├žin de bir ibadethane yapm─▒┼člar. ├ça─člar de─či┼čmi┼č, de─či┼čik millet ve dinler gelip ge├žmi┼č ama kutsal bir merkez olma ├Âzelli─čini yitirmemi┼č. Yazar dostum Talip EkeÔÇÖnin getirdi─či kitaplardan ┼čunu ├Â─črendim. Osmanl─▒ Sultan─▒ II. Beyaz─▒t ─░ranÔÇÖda g├╝├žlenen ┼×ah ─░smailÔÇÖe kar┼č─▒ ├ľzbek Hanlar─▒yla ili┼čkiye ge├žer. Onlara ├že┼čitli hediyelerle birlikte Sakal-─▒ ┼×erif g├Ânderir. Bir tane ├ľzbek Han─▒na, birini de Semerkant, Ta┼čkent ve FerganaÔÇÖy─▒ elinde tutan son Timurlu H├╝k├╝mdar─▒ Bab├╝r ┼×ahÔÇÖa. Bab├╝r ┼×ah kendine g├Ânderilen Sakal-─▒ ┼čerifi bu tepede muhafaza eder. Bab├╝r ┼×ah yapt─▒─č─▒ sava┼člarda ├ľzbeklere yenilir, ├Ânce AfganistanÔÇÖa s─▒─č─▒n─▒r. Oradan da HindistanÔÇÖa gider. Sakal-─▒ ┼×erif bin bir yer gezdikten sonra LahorÔÇÖda bir camide kal─▒r en son. II. Beyaz─▒tÔÇÖ─▒n b├Âlgeyle ilgisi sadece Sakal-─▒ ┼×erifle s─▒n─▒rl─▒ kalmaz. B├Âlgenin sevilen ┼čahs─▒, ├╝nl├╝ T├╝rk-├ľzbek ┼čairi Ali ┼×ir NevaiÔÇÖnin hocas─▒ Molla CamiÔÇÖye her y─▒l bin alt─▒n g├Ânderirmi┼č. Molla Cami b├Âlgedeki h├╝k├╝mdarlardan daha sevilen ve etkili bir ki┼čiymi┼č. Fars├ža yazan Molla Cami ├Â─črencisi Ali ┼×ir NevaiÔÇÖnin etkisiyle T├╝rk├že ┼čiirler yazm─▒┼č. Ali ┼×ir Nevai yazd─▒─č─▒ bir divan─▒ ─░stanbulÔÇÖa, II. Beyaz─▒tÔÇÖa g├Ândermi┼č. Padi┼čah divan─▒ vezirlerinden ┼čair Ahmet Pa┼čaÔÇÖya vermi┼č, o da divanda yer alan ┼čiirlerden yirmisine nazire yazm─▒┼č. ┼×air Ahmet Pa┼čaÔÇÖn─▒n t├╝rbesi BursaÔÇÖda yapt─▒rd─▒─č─▒ medresenin giri┼činde yer al─▒yor. Medrese bug├╝n eski k─▒yafetlerin sergilendi─či bir m├╝ze, Uluumay Eski K─▒yafetler M├╝zesi. Burada g├Ârd├╝─č├╝m kad─▒n tak─▒lar─▒n─▒ benzerlerini Ta┼čkentÔÇÖteki Ulusal GaleriÔÇÖde g├Ârmek ho┼čtu. Tak─▒lar k├╝lt├╝rel ve etnik ba─člar─▒ g├Âsteren simgelere d├Ân├╝┼čm├╝┼č.

┼×air Ahmet Pa┼čaÔÇÖdan ba┼čka bir ┼čaire ge├želim. Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒tÔÇÖ─▒n K├╝tahya valili─či s─▒ras─▒nda nedimleri aras─▒na kat─▒lan ┼×air AhmediÔÇÖye. ┼×air Ankara Sava┼č─▒ÔÇÖna kat─▒l─▒r ve Emir TimurÔÇÖa esir d├╝┼čer. Timur sivri dilli bu ┼čair, sever, i─čnelemelerine ses ├ž─▒karmaz ve meclisinden ay─▒rmaz. Ahmedi Timur i├žin ┼čiirler yazar:
┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ÔÇťOnda var bin t├╝men asker
Ok att─▒klar─▒nda g├╝ne┼č g├Âr├╝nmez, karanl─▒k olurÔÇŁ

Timur ├Âld├╝─č├╝nde ┼čair bu defa ┼č├Âyle yazar;
┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ÔÇťFelek TimurÔÇÖa vurup y─▒kt─▒
┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Etini kurtlara yem yapt─▒ÔÇŁ

┼×airleri, ┼čiirleri geride b─▒rak─▒p k├╝├ž├╝k bir minib├╝se biniyoruz. ├ľn├╝m├╝zde yakla┼č─▒k 20 kilometre yolumuz var. Yol boyundaki baz─▒ k├Âylerde K─▒rg─▒zlar ya┼č─▒yor. Yol s─▒n─▒r─▒n dibinden gidiyor. Tarlalar─▒n aras─▒ndan k─▒vr─▒la k─▒vr─▒la yolumuza devam ettik. Yolculardan Mamure Han─▒m gitti─čimiz Sarik-Kurgan hakk─▒nda bize bilgi verdi. Kurgan Orta AsyaÔÇÖda hakanlar─▒n, prenslerin g├Âm├╝l├╝ oldu─ču yerlere verilen ad. Gitti─čimiz yer bir h├Ây├╝k. Kaz─▒lar tamamlanmam─▒┼č, ┼ču an M.├ľ. 400 y─▒l─▒na tarihleniyor.

Tepeyi olu┼čturmak i├žin epey ├žaba harcam─▒┼č insanlar. Ama tepeye ├ž─▒k─▒nca bu ├žabaya de─čermi┼č diyorsunuz. B├╝y├╝k├že bir tepede d├╝┼čmandan, y─▒rt─▒c─▒ hayvanlardan korunmu┼č oluyorsunuz. Tepenin hemen yan─▒nda O┼č Irma─č─▒ su ihtiyac─▒n─▒ kar┼č─▒l─▒yor. Tepede olmak ta┼čk─▒ndan koruyor. ├ťstelik tepenin etraf─▒nda ├žok verimli tarlalar var. H├Ây├╝─č├╝n Muy M├╝barekÔÇÖle ya┼č─▒t oldu─čunu san─▒yorum.

Tepenin etraf─▒nda yemek pi┼čirmek i├žin ├žok say─▒da ocak var. Tepenin ete─či ziyaret yeri olarak kullan─▒l─▒yor. K├╝├ž├╝k bir cami ve t├╝rbe yer al─▒yor. T├╝rbe Seyyit Bu─ča ad─▒na yap─▒lm─▒┼č. Bu─ča/Bo─ča eski T├╝rklerde ├žok kullan─▒lan bir isim. Bizim tarihimizden bir hat─▒rlatma yapay─▒m. Ankara Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra Fetret DevriÔÇÖnde 1402-1415 aras─▒nda bir f─▒rsat bulan Karamano─člu Beyi BursaÔÇÖy─▒ ku┼čat─▒r. ┼×ehzade MusaÔÇÖn─▒n kar┼č─▒ sald─▒r─▒s─▒nda geri ├žekilir. ├çekilirken ┼čehir d─▒┼č─▒ndaki Y─▒ld─▒r─▒m K├╝lliyeÔÇÖsini tahrip eder. Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒tÔÇÖ─▒n mezar─▒n─▒ tahrip etmek isterken Osmanl─▒ ├Ânc├╝lerinin yakla┼čt─▒─č─▒n─▒ duyup apar topar hareket emrini verir. Maiyetindeki subaylardan Bu─ča Bey dayanamaz, ┼čunlar─▒ s├Âyler; ÔÇťBeyim Osmanl─▒n─▒n ├Âl├╝s├╝ sizi korkuttu, dirisi gelseydi ne yapacakt─▒n─▒z?ÔÇŁ Karamano─člu Bu─ča BeyÔÇÖi orac─▒kta ast─▒r─▒r.

Seyyit Bu─ča Bey b├╝y├╝k ihtimalle M├╝sl├╝man T├╝rklerden bir komutan/bey. San─▒r─▒m ÔÇťK├ófir T├╝rklerleÔÇŁ sava┼č─▒p ┼čehit olmu┼č birisi. ┼×ehit Bu─ča zamanla Seyyit Bu─čaÔÇÖya d├Ân├╝┼čm├╝┼č. K├Âyden h├Ây├╝─če gitmek i├žin kiralad─▒─č─▒m─▒z arabayla yak─▒nlardaki bir reg├╝l├ót├Âre gidiyoruz. K├╝├ž├╝k bir baraj olan O┼č reg├╝l├ót├Âr├╝ ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan hemen sonra yap─▒lm─▒┼č. Baraj─▒n yan─▒na yap─▒lan k├╝├ž├╝k m├╝zede in┼čaata ait resimler ve baz─▒ aletler varm─▒┼č ama kapal─▒ oldu─ču i├žin gezemedik.K├Âyde y├Âre tarihini anlatan el yazmas─▒ bir kitab─▒n bulundu─čunu, Alt─▒n Miras yetkilisinin FerganaÔÇÖya g├Ât├╝rd├╝─č├╝n├╝ s├Âylediler. Kiralad─▒─č─▒m─▒z bir ara├žla en yak─▒n yerle┼čim yeri olan Ri┼čtanÔÇÖa d├Ând├╝k. Burada meyve sebze sat─▒lan pazarlara ÔÇťDikkan Pazar─▒ÔÇŁ diyorlar. Tacik├že-T├╝rk├že kar─▒┼č─▒m bir kelimeB├Âlgede ├çongara isimli b├╝y├╝k├že bir k├Âye rastl─▒yorum Eskiden b├╝y├╝k bir kentmi┼č, Mo─čollar yak─▒p y─▒km─▒┼člar. BursaÔÇÖn─▒n Uluda─č eteklerindeki ├çongara k├Ây├╝ sakinleri buradan gelme san─▒r─▒m. ├ľzbekistanÔÇÖ─▒n en iyi pirincini yeti┼čtiren ├çongaraÔÇÖl─▒lar BursaÔÇÖda T├╝rkiyeÔÇÖnin en iyi fasulye yeti┼čtiricileri olmu┼člar.

HokantÔÇÖla ilgili yazacaklar─▒m bu kadar. Benim ke┼čfedemediklerimi sizin bulman─▒z dile─čiyle.

1,336 total views, 1 views today

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: ekrempeker@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒