Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Padi┼čah II. Mahmut D├Ânemine Farkl─▒ Bir Bak─▒┼č
  • 05 Ocak 2019 Cumartesi
  • +
  • -

Osmanl─▒n─▒n son d├Ânem padi┼čahlar─▒ aras─▒nda sayabilece─čimiz II. Mahmut, Abd├╝lmecit ve Abd├╝laziz d├Ânemlerinin tarih├žilerimiz taraf─▒ndan titizlikle incelendi─čini s├Âyleyemeyiz. 1808 ve 1 Temmuz 1839 y─▒llar─▒ aras─▒nda Osmanl─▒ padi┼čah─▒ olan II. Mahmut d├Ânemine farkl─▒ bir a├ž─▒dan bakal─▒m.

Sultan II. Mahmut 20 Temmuz 1785ÔÇÖte Topkap─▒ Saray─▒’nda d├╝nyaya geldi. Babas─▒ Sultan I. Abd├╝lhamit, annesi ise Sultan I. Abd├╝lhamit’in sekizinci kad─▒n─▒ olan Nak┼čidil Sultan’d─▒r. 1789 y─▒l─▒nda Sultan I. Abd├╝lhamitÔÇÖin ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine tahta ├ž─▒kan Sultan III. Selim k─▒s─▒r]oldu─ču i├žin ┼×ehzade Mahmut ile ├žocu─ču gibi ilgilenmi┼čti. ┼×ehzade MahmutÔÇÖun kendisinden 6 ya┼č b├╝y├╝k olan a─čabeyi ┼×ehzade Mustafa ile birlikte ikisinin de e─čitimlerine ├Ânem vermi┼čtir.

Sultan Mahmut, ┼čehzadeli─či s─▒ras─▒nda Top├žuluk alan─▒nda kendini geli┼čtirerek Top├žulukla ilgili bir risale de yazm─▒┼čt─▒. Ayr─▒ca Sadabad’da bulunan kendi ad─▒na yaz─▒lm─▒┼č bir dikilita┼čta, Sultan II. Mahmut’un buradan kar┼č─▒ tepelere top at─▒┼č talimleri yapmas─▒n─▒n an─▒s─▒na bir ta┼č─▒n dikildi─či belirtilmektedir.

┼×ehzade Mahmut, a─čabeyi Sultan IV. Mustafa’n─▒n 14 ayl─▒k saltanat─▒ boyunca korku dolu g├╝nler ge├žirdi. ─░stanbulÔÇÖdan sa─č kurtulup ka├žabilen Nizam-─▒ Cedidciler RumeliÔÇÖde yenilik├ži ve III. Selim yanl─▒s─▒ olan Rus├žuk ayan─▒ Alemdar Mustafa Pa┼čaÔÇÖn─▒n yan─▒na s─▒─č─▒nm─▒┼člard─▒. Tarihe Rus├žuk yaran─▒ diye ge├žen bu ki┼čiler III. SelimÔÇÖi tekrar tahta ├ž─▒karmaya karar vermi┼člerdi. Alemdar Mustafa Pa┼ča 28 Temmuz 1808’de 15.000 ki┼čilik ordusu ile Sultan III. Selim’i tahta ├ž─▒karmak i├žin Topkap─▒ Saray─▒na dayand─▒─č─▒nda, tahtta bulunan Sultan IV. Mustafa, Sultan III. Selim ve karde┼či ┼×ehzade Mahmut’un ├Âl├╝m emrini verdi.

Ba┼č ─░mam Haf─▒z Ahmet Efendi ve arkada┼člar─▒ taraf─▒ndan kurtar─▒lan ┼čehzade, Alemdar Mustafa Pa┼ča’n─▒n bulundu─ču yere getirildi. Oradan H─▒rka-i Saadet dairesine ge├žilerek Sultan II. Mahmut’a biat edildi. Sultan II. Mahmut taht─▒ bor├žlu oldu─ču Alemdar Mustafa Pa┼ča’y─▒ sadrazaml─▒─ča getirdi. Tahta ├ž─▒kt─▒─č─▒ ilk g├╝n Sultan III. Selim’in ├Âl├╝m├╝ne sebep olanlar idam edildi ve Sultan II. Mahmut, Alemdar Mustafa Pa┼ča’n─▒n ─▒srar─▒na ra─čmen a─čabeyi Sultan IV. Mustafa’y─▒ ├Âld├╝rtmedi. Sultan IV. Mustafa, daha sonralar─▒, 17 Kas─▒m 1808’de, yeni├žeriler ile beraber tekrar tahta ge├žme planlar─▒ yapt─▒─č─▒ gerek├žesiyle, ┼čeyh├╝lislam fetvas─▒ ile bo─čduruldu.

Islahat├ž─▒l─▒k

Nev┼čehirli ─░brahim Pa┼ča ile ba┼člayan ─▒slahat├ž─▒l─▒k, pe┼činden ─░brahim M├╝teferrika ile devam etti. Yine M├╝teferrikaÔÇÖya g├Âre Bat─▒ dini d├╝nyevi meselelerde deruni bir anlama sahip olmad─▒─č─▒ndan, hadiseler kar┼č─▒s─▒nda d├╝nyevi ├ž├Âz├╝mler ├╝retmek insan akl─▒na kalm─▒┼čt─▒. ─░┼čte rasyonalizasyona ve d├╝nyevile┼čmenin ak─▒l temelli bir d├╝nyay─▒ kavray─▒┼ča i┼čaret etmesi yine kendini g├Âsteriyordu. Ancak yine de M├╝teferrika bile, t├╝m raporlar─▒nda bilhassa kendini korumak i├žin, diyanet ve takvaca eksilmeden s├Âz etmek zorunda hissediyordu. Arkas─▒ndan ise d├╝nyevi hadiselere odaklan─▒yor ve ├ž├Âz├╝mler buluyordu

Yeni├žeri oca─č─▒n─▒n kald─▒r─▒lmas─▒ gibi keskin reformlara ve kamusal modernizme imza atan padi┼čaha, Ke├že├žizade ─░zzet Molla, yakla┼čan Rus harbine girilmemesi gerekti─čini s├Âyleyecek ancak II. Mahmut bunu kabul etmeyecekti. ├ç├╝nk├╝ aradaki c├╝zi fark─▒n ÔÇťilahi yard─▒ma dayanmakÔÇŁ suretiyle kapat─▒laca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmekteydi. Ke├žecizade burada o m├╝thi┼č soruyu sorarak zihniyeti ortaya koyar: ÔÇťBizim devletimiz ┼×eriat devleti midir? Ak─▒l devleti mi?ÔÇŁ ─░┼čin en hazin yan─▒ ise Ke├žecizadeÔÇÖnin sundu─ču modernist layihadan dolay─▒ en modernist padi┼čahlardan biri olarak bilinen II. Mahmut taraf─▒ndan idama mahk├╗m edilmesidir. Cezas─▒ hafifletilerek s├╝rg├╝ne d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lse de bu ├Ârnek, tarihimizin ÔÇťmodernist ─▒slahatlarÔÇŁ konusunda ne denli ac─▒larla dolu oldu─čunu ortaya koyuyor.

Sened-i ─░ttifak ve Alemdar Vakas─▒

Alemdar Mustafa Pa┼ča, 29 Eyl├╝l 1808’de ─░stanbul’da toplanan ayanlar toplad─▒ ve h├╝k├╝metin emirlerini yerine getireceklerine dair Sened-i ─░ttifak’─▒ imzalad─▒. Bu olay padi┼čah─▒n ayanlar kar┼č─▒s─▒nda ├žaresiz durumda g├Âr├╝lmesine yol a├žt─▒─č─▒ i├žin bu belgeler k─▒sa bir s├╝re sonra yok edildi. Amcas─▒ III. Selim’in yolundan ilerleyen Sultan Mahmut, kendine ba─čl─▒ bir ordu olu┼čturmak istedi ve Sekban-─▒ Cedid ad─▒yla yeni ordu kurdu.

Sekban-─▒ Cedid’in giderek g├╝├žlenmesi ve ayl─▒klar─▒n─▒n fazla olmas─▒ nedeniyle rahats─▒z olan Yeni├žeriler ayakland─▒lar. Frans─▒z yanl─▒lar─▒ da etkilerini kaybettikleri i├žin rahats─▒zd─▒lar. Bar─▒┼č g├Âr├╝┼čmeler yapmak i├žin ─░stanbulÔÇÖa gelen Rus el├žisi Aleksandr G. KrasnokutstÔÇÖla g├Âr├╝┼č├╝lece─či g├╝nden bir g├╝n ├Ânce yeni├žeriler ayaklan─▒p sadrazam─▒n kona─č─▒n─▒ ku┼čatt─▒lar. Alemdar Mustafa Pa┼ča, yan─▒ndakilerle ├žarp─▒┼čt─▒. Saraydan bekledi─či yard─▒m gelmeyince ├Ânceden haz─▒rlad─▒─č─▒ barut f─▒├ž─▒lar─▒n─▒ ate┼čledi ve patlamada ├Âld├╝.

─░stanbul’da bir├žok yang─▒n─▒n ve ya─čman─▒n ba┼člad─▒. Sadrazamdan kurtulan II. Mahmut, 18 Kas─▒m 1808’de Sekban-─▒ Cedid oca─č─▒ kald─▒r─▒ld─▒.

II.Mahmut, Ruslarla ├žat─▒┼čmay─▒ s├╝rd├╝rd├╝. 1811ÔÇśde Napolyon Ruslara sava┼č a├ž─▒nca Osmanl─▒ s─▒n─▒r─▒ndaki Rus bask─▒s─▒ azald─▒. Sultan Mahmut, Ruslarla 28 May─▒s 1812ÔÇÖde B├╝kre┼č anla┼čmas─▒ yap─▒ld─▒. 8 Eyl├╝l 1812 tarihinde imzalanan B├╝kre┼č Antla┼čmas─▒ ile Rusya, Eflak ve Bo─čdan’dan ile birlikte i┼čgal etti─či topraklardan ├žekilecek, Besarabya Ruslar’a verildi. Daha sonra S─▒rp ayaklanmas─▒ bast─▒r─▒ld─▒. ─░syan─▒n lideri Kara Yorgi AvusturyaÔÇÖya ka├žmak zorunda kald─▒.

Sultan II. Mahmut, B├╝kre┼č Antla┼čmas─▒n─▒n getirdi─či bar─▒┼č ortam─▒n─▒ f─▒rsat bilerek tahta ge├žer ge├žmez imzalamak zorunda kald─▒─č─▒ Sened-i ─░ttifakÔÇÖ─▒, tan─▒mad─▒. Ayanlar─▒ askeri m├╝dahaleyle ortadan kald─▒rd─▒.

1821-1823 Osmanl─▒-─░ran Sava┼č─▒

1813 y─▒l─▒ndaki G├╝listan Antla┼čmas─▒ ile Kuzey Azerbaycan ve Kafkaslarda Ruslara b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de toprak kapt─▒ran ─░ran’daki Ka├žar Hanedan─▒, bu toprak kay─▒plar─▒n─▒ Osmanl─▒lardan toprak alarak telafi etmek istedi─či i├žin, Avrupal─▒lar─▒n da k─▒┼čk─▒rtmalar─▒yla Ba─čdat ve ┼×ehrizor b├Âlgelerine sald─▒r─▒lar d├╝zenledi. S─▒n─▒r olaylar─▒n─▒n ve sald─▒r─▒lar─▒n yo─čunla┼čmas─▒ ├╝zerine II. Mahmut, ─░ran’a sava┼č ilan etti (1820).

─░ran ordular─▒, Osmanl─▒ idaresinden memnun olmayan, Do─ču Anadolu’daki baz─▒ ─░ran (Ka├žar) yanl─▒s─▒ a┼čiretlerin de yard─▒m─▒yla Do─ču Beyaz─▒t ve Bitlis’i ald─▒ktan sonra Erzurum ve Diyarbak─▒r’a do─čru iki koldan ilerlediler. Sava┼č Osmanl─▒lar─▒n aleyhine devam ederken ─░ran Ordusunda b├╝y├╝k bir kolera salg─▒n─▒ ba┼člad─▒. ─░ran ordusunun a─č─▒r kay─▒plar vermesi ├╝zerine Ka├žar h├╝k├╝mdar─▒ Feth Ali ┼×ah, bar─▒┼č istedi ve Erzurum Antla┼čmas─▒ yap─▒ld─▒. Bu antla┼čmayla ─░ran ele ge├žirdi─či yerleri geri vererek eski s─▒n─▒rlar─▒na ├žekilmeyi kabul etti.

*

─░mparatorlu─čun erken ├ža─člar─▒nda, ÔÇťYeni├žeri Oca─č─▒ÔÇŁ ordunun belkemi─či idi. Yeni├žeriler, 10-12 ya┼člar─▒ndaki, genellikle sa─čl─▒kl─▒ ve yetim Balkan H─▒ristiyan ├žocuklardan dev┼čirilirdi ve onlara y├╝ksek bir sosyal s─▒n─▒f olu┼čturma imk├ón─▒ sa─član─▒rd─▒.┬á Yeni├žeri Oca─č─▒ 1383ÔÇÖte kuruldu, ─░stanbulÔÇÖun fethinde ve di─čer sava┼člarda, y├╝ksek disiplin ve karde┼člik ruhu sayesinde m├╝kemmel ba┼čar─▒lar sa─člad─▒. Yeni├žeriler, maa┼č alan ve ├Âzel k─▒yafetleri olan ilk ordu oldu. Ancak teka├╝t olduktan sonra evlenmelerine izin verilebilirdi.

Yeni├žeri Oca─č─▒ÔÇÖn─▒n, zamanla ÔÇťbah┼či┼čÔÇŁ isteyen bir gruba d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝, hatta vezirlerin mukadderat─▒n─▒ bile tayin ettikleri g├Âr├╝ld├╝.

Zaman s├╝reci i├žinde Yeni├žerilerin te┼čkil├ót ve disiplini bozuldu; AvrupaÔÇÖda geli┼čen yeni sil├óhlar ve m├╝hendislik tekniklerine uyum g├Âsterilemedi.

Osmanl─▒ÔÇÖda iki sadrazam─▒n de─čerinin iyi anla┼č─▒ld─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyemeyiz. Damat / Maktul ─░brahim Pa┼ča ve Sokullu Mehmet Pa┼ča. Damat ─░brahim Pa┼ča, ─░ranÔÇÖla bitmez t├╝kenmez sava┼člara ├žarenin iki devlet aras─▒nda kurulacak bir tampon devletin oldu─čunu d├╝┼č├╝nm├╝┼č ve bu konuda giri┼čimde bulunmu┼čtu. Sokullu Mehmet Pa┼ča ise Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n AvrupaÔÇÖdaki ilerleyece─či son s─▒n─▒ra geldi─čini g├Ârd├╝─č├╝ i├žin ufkunu Astrahan ve S├╝vey┼čÔÇÖe ├ževirmi┼č, Osmanl─▒n─▒n ├ž─▒karlar─▒n─▒ diplomasiyle korumu┼č, Fransa ile birlikte iki kez PolonyaÔÇÖya kral se├žtirmi┼čti.

Maalesef daha sonra bu makamlara gelenler bunu g├Âremedi─či i├žin 1600-1700 y─▒llar─▒ aras─▒ Osmanl─▒ i├žin sava┼čla ge├žen bir y├╝zy─▒l olmu┼čtur.

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun geni┼člemesi 1699 tarihli Karlof├ža Antla┼čmas─▒ ile nihayet buldu. Eski sil├óhlar ve sava┼č y├Ântemleri art─▒k yeterli de─čillerdi. Avrupa k├╝lt├╝rde, sanayide, sanatta ve bilimde b├╝y├╝k bir reformu ger├žekle┼čtirirken, Osmanl─▒ Sultanlar─▒ ordu ile sava┼ča gitmemeyi ye─člediler.

Sultan III. Mustafa, orduyu yenile┼čtirmeyi denedi. Astronomiye kar┼č─▒ ilgisi nedeniyle, FransaÔÇÖdan baz─▒ kitaplar ve ayr─▒ca t─▒p ├Â─črenimi i├žin balmumundan yap─▒lm─▒┼č insan v├╝cudu organlar─▒ getirtti.

Sultan Mahmut II, PrusyaÔÇÖdan asker├« dan─▒┼čmanlar talep etmi┼čtir. o da AnadoluÔÇÖya Y├╝zba┼č─▒

MoeltkeÔÇÖyi (Helmuth Karl Bernhard Graf von Moltke) yollam─▒┼čt─▒.┬á Bu s─▒rada M─▒s─▒r valisi Mehmet Ali Pa┼ča isyan etmi┼č ve yakla┼č─▒k 40.000 ki┼čilik modern bir ordu ile AnadoluÔÇÖda ilerlemekteydi.

Osmanl─▒ ordusu da say─▒ca e┼čitti, fakat ├žad─▒rlar─▒ yoktu ve son sekiz ayda salg─▒n hastal─▒klardan eziyet ├žekmi┼člerdi.┬á ─░ki ordu kar┼č─▒l─▒kl─▒ mevzilere girdi─či vakit, kumandan─▒n dan─▒┼čmanlar─▒ olan gen├ž Prusyal─▒ subaylar, kumandan Haf─▒z Pa┼čaÔÇÖya derhal h├╝cum ettikleri takdirde galip gelebileceklerini s├Âyledi. G├╝nlerden Cuma g├╝n├╝ idi ve ordu i├žindeki mollalar, ÔÇťKuranÔÇÖa g├Âre Cuma g├╝nleri sava┼čmak caiz de─čildirÔÇŁ deyince bu ger├žekle┼čemedi.

Ertesi g├╝n Prusyal─▒ subaylar Pa┼čaÔÇÖya, geceleyin ani bir s├╝rpriz h├╝cuma ge├žilmesini tavsiye etti fakat bu da ret edildi, ├ž├╝nk├╝ b├Âyle bir h├╝cum SultanÔÇÖ─▒n ordular─▒n─▒n ┼čan─▒na yak─▒┼čmazd─▒.┬á Bu arada M─▒s─▒r Ordusu, Osmanl─▒ Ordusunu ├žember i├žine almaya ba┼člad─▒. Moeltke, ordunun derhal geri ├žekilmesi gerekti─čini s├Âyledi. L├ókin bu defa da kumandan geri ├žekilmenin korkakl─▒k olaca─č─▒n─▒ s├Âyledi. M─▒s─▒r ordusu h├╝cuma ge├žti ve d├Ârt saat i├žinde Osmanl─▒ ordusu binlerce ├Âl├╝ vererek tamamen yok edildi.

Moeltke, daha sonralar─▒ AlmanyaÔÇÖya d├Ând├╝, T├╝rkler hakk─▒nda bir kitap yazd─▒ ve bu sayede Almanlar T├╝rkleri tan─▒maya ba┼člad─▒. Moeltke 1857 y─▒l─▒nda Prusya Ordusuna otuz y─▒l s├╝reyle Genel Kurmay Ba┼čkan─▒ oldu ve Mare┼čal r├╝tbesine ├ž─▒kar─▒ld─▒.

Yunan isyan─▒

1821 y─▒l─▒nda Yunan asilerin Mora Yar─▒madas─▒ÔÇÖndaki T├╝rkleri k─▒l─▒├žtan ge├žirmeleri ├╝zerine II. Mahmut, isyan─▒n ba┼čl─▒ca tahrik├žisi g├Ârd├╝─č├╝ ─░stanbulÔÇÖdaki Ortodoks Patri─čini ast─▒rd─▒. RomanyaÔÇÖda da RusyaÔÇÖn─▒n tahrikiyle bir isyan ├ž─▒kt─▒. T├╝rk ordusu, bu isyan─▒ kolayca bast─▒rd─▒. Fakat Mora isyan─▒ bast─▒r─▒lamad─▒. Zira isyanc─▒lar, b├╝t├╝n AvrupaÔÇÖdan yard─▒m al─▒yordu. Sadece Avusturya, Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ tutuyordu. Prusya ile ─░ngiltere ve ─░spanya, tarafs─▒zd─▒.

Bu ayaklanma ─░ngiltereÔÇÖnin liberal ve romantik ├ževrelerinde b├╝y├╝k sempati toplad─▒. ├ľte yandan, Londral─▒ finans├ž─▒lar burada bir f─▒rsat da g├Ârd├╝ler. ─░syan─▒n liderlerine Londra BorsaÔÇÖs─▒nda i┼člem g├Ârebilecek Yunan isyan senetleri teklif ettiler.┬á E─čer ba─č─▒ms─▒zl─▒k kazan─▒l─▒rsa Yunanl─▒lar bu senetleri faiziyle birlikte ├Âdemeyi kabul edecekti. Bireysel yat─▒r─▒mc─▒lar bu senetlerden ald─▒larÔÇŽ T├╝rkler zamanla sava┼čta ├╝st├╝n geldi─či ve isyanc─▒lar─▒n yenilmesinin an meselesi oldu─čunda, hissedarlar t├╝m paralar─▒n─▒ kaybetme tehlikesiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒lar. Onlar─▒n ├ž─▒kar─▒ milli ├ž─▒kar anlam─▒na geldi─činden, ─░ngilizler uluslar aras─▒ bir filo haz─▒rlayarak, y├╝zy─▒llard─▒r s├╝ren boyunduruktan sonra Yunanistan ├Âzg├╝rd├╝, ancak ├Âzg├╝rl├╝k ├╝lkenin asla ├Âdeyemeyece─či bir bor├ž kar┼č─▒l─▒─č─▒nda elde edilmi┼čtir.┬á Ba─č─▒ms─▒zl─▒ktan sonra Yunan ekonomisi, on y─▒llar boyunca ─░ngiliz Finans├Ârlere ba─č─▒ml─▒ kald─▒. (Saapiens, s, 322)

Rusya ile Fransa, YunanistanÔÇÖa ba─č─▒ms─▒zl─▒k verilmesini ┼čiddetle istiyorlard─▒. Lord Cochrane ve Sir Richard Church gibi ─░ngiliz generallerinin komutas─▒ndaki Yunan isyanc─▒lar, tamamen ezilmi┼čler, isyan M─▒s─▒r ordusu taraf─▒ndan tamamen bast─▒r─▒lm─▒┼čt─▒ ki, 20 Ekim 1827ÔÇÖde Navarin facias─▒ oldu. T├╝rk donanmas─▒, MoraÔÇÖn─▒n g├╝neybat─▒s─▒ndaki bu limanda bulunuyordu. ─░ngiliz ÔÇô Frans─▒z ÔÇô Rus m├╝ttefik donanmas─▒, sava┼č bayra─č─▒ ├žekmek usulden oldu─ču halde, bunu yapmaks─▒z─▒n limana girdi, b├Âyle bir hareket beklemeyen Osmanl─▒ donanmas─▒na birdenbire ate┼č a├ž─▒p imha etti. Navarin bo─čaz─▒ndaki top├žumuz ─░ngiliz-Frans─▒z ÔÇôRus donanmas─▒na ate┼č a├žt─▒ysa da hi├žbir gemiye isabet kaydedemediler.

Navarin facias─▒n─▒n hemen akabinde 1828’de Rusya, Yunanistan ile ilgili istekleri kabul ettirmek i├žin Osmanl─▒ Devletine sava┼č a├žt─▒. Bir sene ├Ânce donanmas─▒ Navarin’de yok olan, Yeni├žerileri de kanl─▒ bir katliamla ortadan kald─▒ran, yeni modern ordusu hen├╝z ├žekirdek halinde bulunan II. Mahmut, AvrupaÔÇÖn─▒n bask─▒s─▒na kar┼č─▒ koyamad─▒. Rus ordusunun Balkanlar─▒ ge├žip EdirneÔÇÖye, Do─ču AnadoluÔÇÖda ise ErzurumÔÇÖu i┼čgal etmeleri ├╝zerine Rusya ile Edirne Antla┼čmas─▒ imzaland─▒. Ruslar, b├╝t├╝n Osmanl─▒ topraklar─▒ndan ├žekildi. Ancak YunanistanÔÇÖa ba─č─▒ms─▒zl─▒k koparmakla yetindi; b├Âylece, BalkanlarÔÇÖdaki Ortodokslar aras─▒nda koruyucu rol├╝ne sahip ├ž─▒kmay─▒ umuyordu. Mora ve Attika yar─▒madalar─▒ ile E─čriboz ve Kiklad adalar─▒ndan ibaret k├╝├ž├╝c├╝k 49.414 km┬▓ bir Yunan Krall─▒─č─▒ kuruldu.

Yunanl─▒lar, ba─č─▒ms─▒zl─▒ktan sonra Osmanl─▒ pazar─▒ d─▒┼č─▒nda kald─▒klar─▒ i├žin b├╝y├╝k bir ekonomik dar bo─čaza d├╝┼čt├╝ler. D├Ârt kere iflas ettiler ve topraklar─▒n─▒ b├╝y├╝tmek i├žin Osmanl─▒ Devletine sald─▒rd─▒lar.

Yeni├žeri Oca─č─▒n─▒n kald─▒r─▒lmas─▒ ve ordusuz kalan imparatorluk

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda Yenile┼čme Harek├ót─▒, Paul ─░mbert (Le Renovation de LÔÇÖempire Ottoman Affaired de Turkie, Paris-1909) adl─▒ eserinde Osmanl─▒ ordusunu ┼č├Âyle anlat─▒r; ÔÇťSultan II. Mahmut i┼če orduyu d├╝zenlemekle ba┼člad─▒. 40 bin ki┼čilik bir kuvvet kurdu. Askerlerinin e─čitimi i├žin AvrupaÔÇÖdan ve M─▒s─▒rÔÇÖdan subaylar getirdi. Alman MoltkeÔÇÖde bunlar─▒n aras─▒ndayd─▒. Bu Alman Generali 1841 y─▒l─▒nda yay─▒nland─▒)sonradan ÔÇťDo─ču ├ťzerine MektuplarÔÇŁ─▒nda (T├╝rkiye Mektuplar─▒) T├╝rk ordusu i├žin ┼č├Âyle diyordu; ÔÇťReform diye yap─▒lan her ┼čey d─▒┼č g├Âr├╝n├╝┼čten, taslaktan ba┼čka bir ┼čey de─čildi, reformun ad─▒ vard─▒ sadece.

Avrupa ├Ârne─čine g├Âre bir ordu kurulmu┼čtu. Askerler, Rus askerleri gibi giyiniyorlard─▒; talimnameleri FransaÔÇÖdan, silahlarda Bel├žikaÔÇÖdan al─▒nm─▒┼čt─▒. Sar─▒kl─▒ askerler Macar e─čeri, ─░ngiliz k─▒l─▒c─▒ kullan─▒yorlard─▒ ve de her ulusun ordusunun y├Ântemine g├Âre e─čitimden ge├žiriliyorlard─▒.ÔÇŁ (s, 124)

ÔÇŽ Cezayir ve Tunus Bab-─▒ AliÔÇÖye sadece lafta ba─čl─▒yd─▒ (1809). M─▒s─▒rÔÇÖda Memluklar─▒ tepeleyen Mehmed Ali, iri┼čti─či sava┼člar─▒ kazanarak ├Âzerk h├╝k├╝met kurmu┼čtu. ArabistanÔÇÖda Vahabiler ayaklanm─▒┼člard─▒. Ba─čdat valisi olan pa┼ča, bir h├╝k├╝mdar gibi davran─▒yordu. Balkan yar─▒madas─▒ndaki S─▒rplar, Karada─čl─▒lar ve Bo┼čnaklar s├╝rekli ├žalkant─▒ i├žindeydiler. ArnavutlukÔÇÖta Yanyal─▒ Ali pa┼ča EpirÔÇÖe sald─▒racak kadar g├╝├žlenmi┼čti. YunanistanÔÇÖda, MakedonyaÔÇÖda, AdalarÔÇÖda Yunan milliyet├žili─činin uyan─▒┼č─▒, kendini sava┼č haz─▒rl─▒─č─▒ ile okullarda, gizli bas─▒n ve derneklerle y├╝r├╝t├╝len propaganda ile a├ž─▒─ča vurmaktayd─▒. Sonrada ├çar Aleksandr; NapoleonÔÇÖdan ve yeni do─čan Polonya heyulas─▒ndan kurtulunca eski ÔÇťYunan tasar─▒s─▒n─▒ÔÇŁ yeniden ele ald─▒. Mistik kafas─▒yla; Kutsal Ba─čla┼č─▒kl─▒kÔÇÖ─▒n kurulmas─▒nda T├╝rklere kar┼č─▒ y├Âneltilecek ha├žl─▒ seferinin ilk ad─▒m─▒n─▒ g├Ârmekten ho┼član─▒yordu.(s,123)

Yeni├žerilerin sonu:

28 ┼×ubat 1821 tarihinde ÔÇťUlufe Divan─▒ÔÇŁ i├žin ayaklanan ve t├╝rl├╝ rezaletler sergileyerek saraya y├Ânelen yeni├žeriler, halktan su├žsuz insanlar─▒ ├Âld├╝rmekten ├žekinmediler.

Sultan II. Mahmut, kendine ba─čl─▒ Rus├žuklu H├╝seyin A─čaÔÇÖy─▒ ├Ânce Yeni├žeri Oca─č─▒ÔÇÖn─▒n ba┼č─▒na getirdi. Tepkiler olu┼čunca onu ÔÇťTop├žu oca─č─▒ÔÇŁn─▒n ba┼č─▒na getirdi. Sultan, bu oca─č─▒n subay ve asker say─▒s─▒n─▒ artt─▒rd─▒, maa┼člar─▒n─▒ y├╝kseltti. Humbarac─▒lar, la─č─▒mc─▒lar ve donanmay─▒ kendi saf─▒na ├žekti.

Ulema s─▒n─▒f─▒, Bekta┼či tarikat─▒n─▒n etkisini k─▒rmak istiyordu. Tarikatlar─▒n ├žo─ču Bekta┼čileri ─░slamÔÇÖa uzak g├Âr├╝yordu.┬á Sultan II. Mahmut, ┼×eyh├╝lislaml─▒─ča kendisi Mevlevi olan ve imparatorlu─ču diktat├Âr gibi y├Âneten Halet EfendiÔÇÖnin iste─čiyle Nak┼čibendili─čiÔÇÖn Halidiye kolundan Mekkizade As─▒m EfendiÔÇÖyi getirdi.

Mora isyan─▒n─▒n bast─▒r─▒lmas─▒nda yeni├žeriler ba┼čar─▒s─▒z oldu ve bu isyan─▒ bast─▒rmak i├žin M─▒s─▒r Valisi Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖdan yard─▒m istendi. Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n g├Ânderdi─či M─▒s─▒r ordusu k─▒sa s├╝rede isyan─▒ bast─▒rd─▒. Bu ba┼čar─▒ Yeni├žeri ordusunu halk─▒n g├Âz├╝nde daha da d├╝┼č├╝rd├╝.

26 May─▒s 1826ÔÇÖda ┼čeyh├╝lislam─▒n kona─č─▒nda yap─▒lan toplant─▒da, yeni├žerilerin ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒na de─činildi ve talimli bir askeri g├╝ce ihtiya├ž oldu─ču konusunda g├Âr├╝┼č birli─čine var─▒ld─▒. E┼čkinci Oca─č─▒ kurulmas─▒na karar verildi. Oca─ča yeni├žerilerden de al─▒nacakt─▒. Oca─č─▒n ├╝niformalar─▒ Avrupa ordular─▒na benziyordu. E┼čkinci Oca─č─▒, 11 Haziran 1826ÔÇÖda faaliyete ge├žti.

14 Haziran gecesi bir grup yeni├žeri gece yar─▒s─▒ bir isyan ├ž─▒kard─▒. ─░stemedikleri devlet g├Ârevlilerin konaklar─▒n─▒ yakt─▒lar. Ertesi g├╝n isyanc─▒lar top├žular─▒ ve Bo─čaz yamaklar─▒n─▒ kendilerine kat─▒lmaya davet ettilerse de ret cevab─▒ ald─▒lar.

T├╝fekle talimi kabul etmeyip kazan kald─▒ran Yeni├žerilere kar┼č─▒ Sancak-─▒ ┼×erif ├ž─▒kar─▒l─▒p, halk kutsal bayrak alt─▒na ├ža─čr─▒ld─▒.

Bunun ├╝zerine Padi┼čah, sadrazam ve ┼čeyh├╝lislam, Sultan Ahmet CamisiÔÇÖne giderek Sancak-─▒ ┼×erifi ├ž─▒kard─▒lar. Halk─▒ sanca─č─▒n alt─▒na davet ettiler. Esnaf, suhteler (medrese talebeleri),ulema, top├žular, humbarac─▒lar, tersane ├žal─▒┼čanlar─▒, kalyoncular Sancak-─▒ ┼×erifÔÇÖin alt─▒na topland─▒lar. Toplanan kalabal─▒k yeni odalar denilen yeni├žeri k─▒┼člas─▒na y├╝r├╝d├╝.

Bo─čazlar Muhaf─▒z─▒ H├╝seyin Pa┼ča, Top├žu Kara cehennem ─░brahim A─ča, Yeni odalarÔÇÖ─▒ topa tuttular. Yeni├žerilerin ├žo─ču ├Âld├╝r├╝ld├╝, ka├žanlar yakaland─▒. II. Mahmut yeni├žerili─čin k├Âk├╝n├╝n kaz─▒nmas─▒n─▒ buyurdu.

Sonra ┼čehirde yeni├žeri av─▒ ba┼člad─▒. ─░stanbulÔÇÖda ya┼čayan el├žilik mensuplar─▒na g├Âre ├Âld├╝r├╝len yeni├žerilerin say─▒s─▒ 6 ila 8 bin aras─▒ndayd─▒. Yeni├žeri d├Âvmesi yapt─▒ranlar, onlara benzer k─▒yafet giyenler de yok edildiler. Yeni├žerilerle ba─člant─▒l─▒ olan tulumbac─▒ oca─č─▒ da kapat─▒ld─▒.ÔÇŁ Vaka-i HayriyeÔÇŁ denen olayla Yeni├žerilik son buldu.

17 Haziran g├╝n├╝ bir fermanla oca─č─▒n kald─▒r─▒ld─▒─č─▒ ilan edildi.┬á Kald─▒r─▒lan sadece yeni├žeri oca─č─▒ de─čildi. Yeni├žerileri hat─▒rlatan simgeler, e┼čyalar hatta mezar ta┼člar─▒ yok edildi.

Daha sonra Bekta┼či av─▒ ba┼člad─▒. Bekta┼čiler toplan─▒p, cebehaneye hapsedildiler.80 y─▒ldan yeni Bekta┼či tekkeleri y─▒k─▒ld─▒. Di─čerleri Nak┼čibendiÔÇÖlere verildi. Bekta┼či dedeleri s├╝r├╝ld├╝, baz─▒lar─▒ idam edildi, hapsedildi. Bekta┼čiler aleyhine yo─čun propaganda ba┼člat─▒ld─▒. Kitaplar, risaleler yazd─▒r─▒ld─▒, vaazlar verdirildi. ─░slam d├╝┼čman─▒ ilan edildiler.

21 Eyl├╝l 1828ÔÇÖde mehter ve cirit yasakland─▒. Karag├Âz oyunu da yasaklardan nasibini ald─▒.

Sadece ─░stanbulÔÇÖda de─čil, s─▒n─▒r boylar─▒nda yeni├žeriler de k─▒r─▒ld─▒. S─▒n─▒r boylar─▒nda e─čitimli asker kalmad─▒. Yeni├žeri oca─č─▒n─▒n kald─▒r─▒lmas─▒ en ├žok Bosnal─▒lar─▒ etkiledi.┬á Yeni├žeri oca─č─▒na M├╝sl├╝man olarak sadece Bosnal─▒lar al─▒n─▒rd─▒. Bunlar BosnaÔÇÖda g├Ârev yap─▒yorlard─▒. Bosnal─▒lar aras─▒nda yeni├žerilik bir itibar ├Âl├ž├╝s├╝yd├╝. Bosnal─▒lar─▒n deste─čini kaybeden Osmanl─▒ Devleti,┬á 50 y─▒l ge├žmeden Balkanlar─▒ kaybetti.

D├Ânemin kaybedeni Rumlar oldu. Ermeniler ├Ân plana ├ž─▒kt─▒.┬á II.┬á Mahmut, Ermeni PatrikanesiÔÇÖnin kar┼č─▒ ├ž─▒kmas─▒na ra─čmen 1830ÔÇÖda Katolik Ermenilerini m├╝stakil cemaat / millet olarak tan─▒d─▒. Protestan misyonerlerin faaliyetine izin verildi. Ceride-i Havadis gazetesi imtiyaz─▒ verildi ve maa┼č ba─čland─▒. Matbaas─▒nda Protestan misyonerlerin kitaplar─▒n─▒ bast─▒. Ermeni harfleriyle T├╝rk├že kitap bast─▒.

Misyoner okullar─▒, h─▒zla yay─▒ld─▒. 1830ÔÇÖda Osmanl─▒ÔÇÖda Protestan cemaat yoktu. 1850ÔÇÖde en az 50 merkezde Protestan ve 10 kilise vard─▒.

Protestan misyonerler Balkanlarda ba┼čar─▒l─▒ olamad─▒lar, Onlar da Anadolu ve SuriyeÔÇÖde faaliyet g├Âsterdiler.1881ÔÇÖde 100 kilise, 350 okul a├ž─▒ld─▒.┬á Misyonerlik faaliyetleri Osmanl─▒ Ermenilerini imparatorluktan kopard─▒. Misyoner faaliyetlerinin sonucu imparatorluktan g├Â├ž ba┼člad─▒. 1859-1914 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├žo─ču gayri M├╝slim tebaadan Anadolu ve SuriyeÔÇÖden 1.4 milyon insan G├╝ney Amerika ve ABDÔÇÖye g├Â├ž etti.

*

1828ÔÇÖde FransaÔÇÖn─▒n te┼čvikiyle RusyaÔÇÖya sava┼č a├ž─▒ld─▒. Sava┼č konusunu g├Âr├╝┼čmek i├žin toplanan divan─▒nda sava┼ča kar┼č─▒ ├ž─▒kan Galip Pa┼ča ve Ke├žecizade ─░zzet Molla padi┼čah─▒n gazab─▒na u─čray─▒p s├╝r├╝ld├╝ler. Sonu├žta b├╝y├╝k bir hezimet ve toprak kayb─▒ ya┼čand─▒.

Yabanc─▒ g├Âzlemciler yeni ordunun sadece i├ž inzibat g├Ârevinde ba┼čar─▒l─▒ oldu─čunu rapor etmi┼člerdi.

Fransa’n─▒n Cezayir’i ─░┼čgali

1797 y─▒l─▒nda yeni├žerilerin Cezayir’in y├Ânetimi i├žin se├žti─či ─░zmirli H├╝seyin Pa┼ča, Fransa i├žin bor├ž para vermi┼čti ancak Fransa borcu ├Âdemeyince H├╝seyin Pa┼ča’n─▒n hakaretlerinden dolay─▒ iki ├╝lke aras─▒nda gerginlik olu┼čtu. Bu s─▒rada, d├╝┼čmek ├╝zere oldu─ču i├žin halk─▒ d─▒┼č meselelerle oyalamak isteyen Fransa Kral─▒ X. Charles da, 1830 y─▒l─▒nda da Cezayir’i i┼čgal etti. Ancak o s─▒rada Kavalal─▒ Mehmet Ali Pa┼ča’n─▒n isyan─▒n─▒n ba┼člamas─▒ ├╝zerine Cezayir meselesi sonu├žsuz kald─▒ Buna ra─čmen baz─▒ T├╝rk sancakbeyleri, bilhassa Konstantin sancakbeyi Ahmet Pa┼ča, Frans─▒zlarÔÇÖ─▒ y─▒llarca u─čra┼čt─▒rd─▒.

Kavalal─▒ Mehmet Ali Pa┼ča isyan─▒

Kavalal─▒ Mehmet Ali Pa┼ča, MoraÔÇÖda b├╝y├╝k g├╝├žler kar┼č─▒s─▒ndaki kay─▒plar─▒n─▒ tazmin i├žin Sultan MahmutÔÇÖtan zengin insan ve do─ča kaynaklar─▒ olan Suriye eyaletinin valili─čini istedi. Sultan Mahmut ona bunun yerine Girit valili─čini verdi.┬á Adada d├╝zen sa─člaman─▒n kendisi i├žin b├╝y├╝k mali y├╝k getirece─činin fark─▒nda oldu─čundan Mehmet Ali Pa┼ča bunu reddetti. 1831ÔÇÖde SuriyeÔÇÖye kar┼č─▒ karadan ve denizden bir sefere giri┼čti. M─▒s─▒r ordusuna komuta eden o─člu ─░brahim Pa┼ča, Akka, ┼×am, Hama, Humus’u alarak Toroslar’─▒ a┼čt─▒. Anadolu’da yerel n├╝fustan heyecanl─▒ bir kar┼č─▒lama g├Ârd├╝. Sultan Mahmut, Mehmet Ali Pa┼ča ve o─člu ─░brahim Pa┼ča asi ilan edilip ├╝zerilerine Sadrazam Re┼čit Mehmet Pa┼ča komutas─▒nda bir ordu g├Ânderildi. ─░ki ordu Konya’da kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒nda Osmanl─▒ ordusu yenildi ve sadrazam esir d├╝┼čt├╝.

K├╝tahya Anla┼čmas─▒

Mehmet Ali Pa┼ča, Sultan MahmutÔÇÖtan af dilemek ve kazand─▒─č─▒ topraklar─▒ elinde tutmay─▒ talep etmek ├╝zere bir mektup yazarken, ─░brahim Pa┼ča babas─▒na kendi ad─▒na hutbe okutup, sikke kestirip ba─č─▒ms─▒zl─▒k ilan etmesi i├žin bask─▒ yap─▒yordu. 1833 y─▒l─▒n─▒n Ocak ay─▒nda ─░brahim Pa┼ča, BursaÔÇÖya bir ad─▒ml─▒k mesafedeki K├╝tahyaÔÇÖya varm─▒┼čt─▒. M─▒s─▒rl─▒lar─▒n ilerlemesi ─░stanbulÔÇÖun g─▒da tedarik hatlar─▒n─▒ k─▒smen kesmi┼č kentte a├žl─▒k tehlikesi ba┼č g├Âstermi┼čti. Ne ─░ngiltere ne de FransaÔÇÖda kesin yard─▒m vaadi alamayan Sultan Mahmut yard─▒m i├žin ├çar NikolayÔÇÖa ba┼čvurmak zorunda kald─▒. Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n ba┼čar─▒lar─▒ herkesten ├žok RusyaÔÇÖda ku┼čku uyand─▒rm─▒┼čt─▒. ├ç├╝nk├╝ Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n ─░stanbulÔÇÖda yerle┼čmesi ve Osmanl─▒ y├Ânetimine el koyarak, Rusya dibinde zay─▒f Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču yerine diri ve kuvvetli bir imparatorluk kurmas─▒ demekti. Bu ise Rusya’n─▒n 200 y─▒ld─▒r s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ politikas─▒n─▒n sonu demekti. Bu d├╝┼č├╝nceler nedeni ile Rusya Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun toprak b├╝t├╝nl├╝─č├╝ prensibini kabul etti─či gibi bunun i├žin derhal harekete ge├žti. Rus ├çar─▒, generallerinden MuraviyefÔÇÖi Rus g├Âr├╝┼č├╝n├╝ bildirmek ├╝zere ─░stanbul’a ve KahireÔÇÖye g├Ânderdi. ├çar, Sultan MahmutÔÇÖa yard─▒m, Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖya da derhal muharebeyi durdurmas─▒n─▒ teklif ediyordu.

┼×ubat 1833ÔÇÖte Visamiral Lazarev komutas─▒ndaki 9 harp gemisinden olu┼čan bir Rus filosu ─░stanbul bo─čaz─▒na girerek B├╝y├╝kdere ├Ânlerinde demirledi. Bu olay Fransa ve ─░ngiltere’yi o vakte kadar i├žlerine g├Âm├╝ld├╝kleri uyu┼čukluktan uyand─▒rd─▒.

Fransa el├žisi Rus donanmas─▒n─▒n ─░stanbul’dan uzakla┼čmas─▒n─▒n Sultan Mahmut ile Mehmet Ali Pa┼čan─▒n anla┼čmalar─▒na ba─čl─▒ oldu─čuna inan─▒yordu. Bunun ├╝zerine Sultan MahmutÔÇÖun onamas─▒ ile Mehmet AliÔÇÖye Kud├╝s, Akka, Trablus┼čam ve Nablus sancaklar─▒n─▒ kabul ettirerek padi┼čahla bar─▒┼č yapmas─▒n─▒ teklif etti. Teklifi kabul etmedi─či takdirde Fransa’n─▒n da kendisine silahla kar┼č─▒l─▒k verece─čini belirtti. Mehmet Ali Pa┼ča teklifi kabul etmemekle birlikte Beriyett├╝┼č┼čam ve Adana sanca─č─▒n─▒n da kendisine b─▒rak─▒lmas─▒ i├žin Sultan MahmutÔÇÖa ├╝ltimatom verdi. Bu ├╝ltimatoma m├╝spet cevap verilmedi─či takdirde ─░brahim Pa┼čaÔÇÖy─▒ ├ťsk├╝dar ├╝zerine y├╝r├╝mekle g├Ârevlendiriyordu. Bu s─▒ralar Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n entrikalar─▒ ile AnadoluÔÇÖda padi┼čaha kar┼č─▒ yer yer isyanlar ├ž─▒km─▒┼č bulunuyordu. KastamonuÔÇÖda Tahmiscio─člu, ─░zmirÔÇÖde Mehmet A─ča isminde biri padi┼čah─▒n memurlar─▒n─▒ atarak, Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n idaresini kurmaya yeltendiler.

Sultan Mahmut bu durum kar┼č─▒s─▒nda ba┼čkentin g├╝venli─čini bile tehlikede g├Âr├╝yordu. Uleman─▒n ve halk─▒n homurdanmalar─▒na kar┼č─▒n 15.000 ki┼čilik bir Rus kuvveti 5 Nisan 1833ÔÇÖte Bo─čazi├žiÔÇÖnin Anadolu yakas─▒na ├ž─▒kt─▒. Bu olay Frans─▒z ve ─░ngiliz el├žilerine deh┼čet sald─▒. Ruslar─▒n ─░stanbulÔÇÖdan uzakla┼čmalar─▒ Mehmet AliÔÇÖnin Anadolu’yu bo┼čaltmas─▒ ile m├╝mk├╝nd├╝. El├žiler Sultan MahmutÔÇÖu Mehmet Ali ile anla┼čma yapmas─▒ i├žin zorlamaya ba┼člad─▒. Sultan Mahmut yeni bar─▒┼č te┼čebb├╝slerinde bulunmay─▒ kabul etti. Re┼čit Bey, Frans─▒z el├žisi Varenne ile ─░brahim Pa┼čaÔÇÖn─▒n ordugah─▒na bar─▒┼č tekliflerini g├Ât├╝rd├╝. Uzun boylu tart─▒┼čmalar neticesinde nihayet Mehmet Ali Pa┼ča ile Sultan Mahmut aras─▒nda 14 May─▒s 1833ÔÇÖte K├╝tahya Bar─▒┼č Anla┼čmas─▒ imzaland─▒. Bu bar─▒┼ča g├Âre Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖya M─▒s─▒r ve Girit valiliklerine ek olarak, ┼×am, ─░brahim Pa┼čaÔÇÖya ise Cidde valili─čine ek olarak Adana valili─či verildi. Bundan ba┼čka Anadolu’da Mehmet Ali taraf─▒n─▒ tutmu┼č olanlar i├žin de genel af ilan edildi. K├╝tahya bar─▒┼č─▒ndan sonra ─░brahim Pa┼ča kuvvetleri Anadolu’yu bo┼čaltt─▒.

H├╝nk├ór ─░skelesi Anla┼čmas─▒ ve Bo─čazlar sorunu

─░ngiltere ve Fransa, Mehmet Ali ile padi┼čah─▒n aras─▒n─▒ bulay─▒m derken daha ├žok Mehmet Ali ├ž─▒karlar─▒n─▒ kollayan bir bar─▒┼č ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Rusya ise M─▒s─▒r isyan─▒n─▒n ilk g├╝n├╝nden beri dostluk g├Âstermi┼čti. Yak─▒nl─▒─č─▒ sebebi ile Rusya en k─▒sa zamanda yard─▒m i├žin donanma ve asker g├Ânderebilirdi. Sultan Mahmut bu durumu Rus el├žisine a├žt─▒. Rusya ile sald─▒rmazl─▒k ve savunma ittifak─▒ i├žin ├çara m├╝racaatta bulundu. ├çar, ittifak d├╝┼č├╝ncesini onaylad─▒. 8 Temmuz 1833ÔÇÖte ise Rusya ile Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču aras─▒nda H├╝nkar ─░skelesi anla┼čmas─▒ imzaland─▒. Anla┼čmaya g├Âre Osmanl─▒ Devleti bo─čazlara hi├žbir yabanc─▒ harp gemisinin girmesine izin vermeyecek Rusya ile bat─▒l─▒ devletleraras─▒nda bir sava┼č olursa Osmanl─▒ Devleti, bo─čazlar─▒ Rusya ile harp halinde olan devlete kapayacakt─▒. Buna kar┼č─▒l─▒k Rus gemileri bo─čazlardan her iki istikamette gidip gelebileceklerdi.

─░ngiltere ve Fransa Kavalal─▒ Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖya yenilen Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne yard─▒m─▒ reddederken Rusya, Osmanl─▒ÔÇÖya yard─▒m eli uzatm─▒┼č hatta Edirne antla┼čmas─▒yla Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnden alaca─č─▒ 11,5 milyon Osmanl─▒ alt─▒n─▒ tazminat─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝nden vazge├žti, Silistre ┼čehrini bo┼čaltt─▒.

Anla┼čman─▒n imzaland─▒─č─▒n─▒ ├Â─črenir ├Â─črenmez Paris ve Londra’da k─▒yametler koptu. Fransa ve ─░ngiltere Akdeniz’deki filolar─▒n─▒ ├žo─čaltt─▒lar. Bir ─░ngiliz filosu ─░zmir ├Ânlerinde g├Âr├╝ld├╝. Bir ara bo─čazlar─▒n zorlanmas─▒ ve Karadeniz’deki Rus filosunun bat─▒r─▒lmas─▒ bile d├╝┼č├╝n├╝ld├╝. Fakat daha sonra Avusturya ve PrusyaÔÇÖn─▒n da Rusya’dan yana tav─▒r almalar─▒ ├╝zerine H├╝nkar ─░skelesi Anla┼čmas─▒n─▒n y├╝r├╝rl├╝─če girmemesini temin etmek i├žin yeni bir m├╝dahale durumu olmamas─▒ ad─▒na Kahire ve ─░stanbul’a tavsiyelerde bulunmaya ba┼člad─▒lar. Rusya, Bat─▒ ile sava┼ča girdi─či anda, Osmanl─▒lar─▒n, bo─čazlar─▒ Bat─▒l─▒lara kapataca─č─▒ hususu, Rusya’n─▒n bu d├Ânemde rekabet i├žinde oldu─ču Birle┼čik Krall─▒k ve Fransa’ya kar┼č─▒ konmas─▒ ile Bo─čazlar sorunu ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

16 A─čustos 1838 Baltaliman─▒ Ticaret Antla┼čmas─▒

─░ngilizler Osmanl─▒lar─▒ RusyaÔÇÖdan uzakla┼čt─▒rmak istiyordu. Bunun i├žin David Urquhart┬ágibi ata┼čeler, ┬áAlexandre Blacque┬ágibi gazeteciler devreye sokuldu. D.Urquhart,┬áII. Mahmut’un ├žok etkilendi─či┬áA. Ba┬şcque’n─▒n┬áÔÇťMoniteur Otto┬şmanÔÇŁ┬áadl─▒ gazetesinde ┼čunu yazd─▒:

Osmanl─▒ Devleti eski eko┬şnomi ve maliye uygulamalar─▒ tarihin ├ž├Âp sepetine atmal─▒, ├ľzellikle ticaret tekellerini ve i├ž g├╝mr├╝kleri kald─▒rmal─▒, D─▒┼č ticareti hemen serbest b─▒rakmal─▒, G├╝mr├╝kleri ├žok d├╝┼č├╝k tut┬şmal─▒ÔÇŽ

─░ngiliz gazeteci, W. N.Churchill,┬á Adam ava ├ž─▒kt─▒─č─▒ esnada bir ├žocu─ču vurdu. ─░ngiliz El├žisi Ponsonby taraf─▒ndan uluslaras─▒ politik problem hadise haline getirdi. Yapt─▒─č─▒ bask─▒ ve tehditlerle Osmanl─▒y─▒ RusyaÔÇÖdan kopard─▒.

*

1830ÔÇÖlarda AvrupaÔÇÖda g├╝mr├╝k duvarlar─▒n─▒n y├╝kselip birtak─▒m mallara yasaklamalar getirilmesi sonucu ─░ngilizler yeni pazarlar bulmak ├╝zere Ortado─ču ve Uzakdo─čuÔÇÖya y├Ânelmi┼člerdi. ─░ngilizler, M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n kalk─▒nmas─▒n─▒ sa─člayan ticaretine darbe vurmak ├╝zere hem de Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda ─░ngilizlerin serbest ticaret yapabilmeleri i├žin yed-i vahid usul├╝n├╝n kald─▒r─▒lmas─▒nda ─▒srar etmi┼člerdi. ─░ngilizlerÔÇÖin Ortado─ču ticaretine ilgilerinin artmas─▒ Sultan MahmutÔÇÖun ─░ngiltere politikas─▒na olan g├╝vensizli─čini de ortadan kald─▒r─▒yordu.

─░┼čte bu ortamda hem ─░ngilizlerin yard─▒m─▒n─▒ sa─člamak hem de Mehmet AliÔÇÖye bir darbe vurmak i├žin16 A─čustos 1838ÔÇÖde ─░ngilizler ile bir ticaret anla┼čmas─▒ imzaland─▒. Hariciye Naz─▒r─▒ Mustafa Re┼čit Pa┼čaÔÇÖn─▒n Bo─čazi├žiÔÇÖndeki Baltaliman─▒ÔÇÖnda bulunan kona─č─▒nda pa┼ča ile ─░ngiliz el├žisi Ponsonby aras─▒nda imzalanan anla┼čmaya g├Âre Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču, kendi ihtiya├ž duydu─ču yerli ham maddelerin yabanc─▒ t├╝ccarlar taraf─▒ndan yurt d─▒┼č─▒na ├ž─▒kar─▒lmas─▒n─▒ ├Ânleyen yed-i vahid (tekel) usul├╝ kald─▒r─▒l─▒yordu. M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n kapitalist geli┼čmesinde stratejik bir rol oynayan d─▒┼č ticaret tekeli bu anla┼čmaya dayanarak y─▒k─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu h├╝k├╝m, M─▒s─▒r kalk─▒nmas─▒n─▒n can damar─▒ olan mekanizmay─▒ tahrip edip M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ ├ž├Âkertmek i├žin konmu┼čtu. ├ťlkenin ba┼čka b├Âlgelerinde de ge├žerli olacakt─▒. Baltaliman─▒ ticaret anla┼čmas─▒ ile ─░ngiltereÔÇÖye ├žok daha ├Ânce verilmi┼č olan baz─▒ imtiyazlar yeniden onaylan─▒p ├Ânemli ├Âl├ž├╝de geni┼čletilmi┼čtir. ─░ngiliz t├╝ccarlar, i├ž ticarette en imtiyazl─▒ yerli t├╝ccardan daha fazla vergi ├Âdemeyecekti. ─░ngiliz gemileriyle gelen ─░ngiliz mallar─▒ i├žin bir defa g├╝mr├╝k ├Âdendikten sonra, mallar al─▒c─▒ taraf─▒ndan nereye g├Ât├╝r├╝l├╝rse g├Ât├╝r├╝ls├╝n bir daha g├╝mr├╝k ├Âdenmeyecekti. ─░ngiliz ticaret gemileri bo─čazlardan serbest├že ge├žebilecek, Osmanl─▒ limanlar─▒nda bir gemiden di─čerine aktarma yapabilecek ve transit ticaretten al─▒nan vergi resmi kald─▒r─▒lacakt─▒. ├ľrne─čin Selanik’ten ─░stanbul’a mal g├Ânderen M├╝sl├╝man yerli t├╝ccar devlete transit g├╝mr├╝k vergisi ├Âdedi─či halde ─░ngiliz t├╝ccar bu vergiden muaf olmu┼čtur. ─░ngiliz t├╝ccarlar sadece ─░ngiliz mallar─▒n─▒ de─čil, d─▒┼č ├╝lkelerden gelmi┼č her t├╝rl├╝ mal─▒ ├╝lkenin her yerinde serbest├že al─▒p satabileceklerdi. Anla┼čma 8 Ekim 1838’de Krali├že Viktorya, bir ay sonra da Sultan II. Mahmut taraf─▒ndan onayland─▒.

OSMANLI EKONOM─░S─░

Osmanl─▒ sanayi ve ticareti, bat─▒l─▒ g├╝├žlere verilen tavizler nedeniyle b├╝y├╝k dezavantajdayd─▒. Osmanl─▒ Devleti,┬á isyan etmi┼č olan M─▒s─▒rl─▒ Mehmet Ali Pa┼čaya kar┼č─▒, ─░ngiltereÔÇÖnin yard─▒m─▒na muhta├žt─▒.┬á ─░ngilizler, bu yard─▒m talebine olumlu cevap vermek i├žin T├╝rklerden yeni bir ticaret antla┼čmas─▒ istediler ve bu antla┼čma A─čustos 1838ÔÇÖde ─░stanbul, Baltaliman─▒ semtinde imzaland─▒. Bu antla┼čma ile ─░ngilizlere, hi├žbir vergi ├Âdemeden T├╝rkiyeÔÇÖden istedikleri ham maddeleri alabilmekte ve kendi mallar─▒n─▒ hi├žbir g├╝mr├╝k vergisi vermeden satabilmekteydiler.

Bunun sonucunda, ev veya sokak ├žal─▒ s├╝p├╝rgeleri bile ithal edildi (Aya, 2012, s.16-17) ve

ÔÇť─░ngiliz Mal─▒ÔÇŁ ucuz mallar piyasay─▒ i┼čgal etti ve yerli sanayinin arta kalan─▒n─▒ da sildi. Benzer ticar├« tavizler daha sonralar─▒ ba┼čka Avrupa ├╝lkelerine, ├Ârne─čin, Fransa, Danimarka, ─░spanya, Hollanda gibi ├╝lkelere de uyguland─▒.

ÔÇťÔÇŽ O zaman Osmanl─▒ Devleti g├╝mr├╝kleri asgariye indirmi┼č, Pazar─▒n─▒ yabanc─▒ mallara a├žm─▒┼č bir ekonomi izliyordu Bu da geleneksel ─░slam, Orta Do─ču devlet ve ekonomi anlay─▒┼č─▒ndan ileri geliyordu. Osmanl─▒ ekonomik d├╝┼č├╝ncesi halk─▒n mallara m├╝mk├╝n mertebe ucuz eri┼čmesi i├žin a├ž─▒k Pazar politikas─▒ g├╝d├╝yordu. Osmanl─▒, g├╝mr├╝k % 3ÔÇÖe inmi┼čti, bu rakam FransaÔÇÖda bile %10ÔÇÖdu.Bu y├╝zden-o zaman b├╝t├╝n Arabistan, Anadolu, Rumeli- b├╝y├╝k bir pazard─▒. Bu pazar─▒ a├ž─▒k tuttuk. Kapit├╝lasyonlar verdik. Yabanc─▒lar istedi─či gibi gelsin, a┼ča─č─▒ g├╝mr├╝kle mal getirsin. Bu siyaset 18. As─▒rda pamuklu sanayimizi ├ž├Âkertti. ├ç├╝nk├╝ halk─▒n ├žok para harcad─▒─č─▒ tekstil pamuklulard─▒.┬á Tekstilde Avrupa 18. As─▒r sonunda makine mamul├╝ olan tekstiller yapmaya ba┼člay─▒nca bizim pamuklu pazar─▒ ├ž├Âkt├╝. B├╝t├╝n ┼čehirlerde bu i┼čle u─čra┼čan dokumac─▒lar iflas etti. 1840ÔÇÖlarda ├ťsk├╝darÔÇÖdaki 5000 dokumac─▒ a├ž kald─▒, i┼čsiz kald─▒. ─░ngiliz kuma┼člar─▒ geldi. Sonra Amerikan bezi geldi. K├Âylere kadar Amerikan bezi geldi. K├Âylere kadar Amerikan bezi kullan─▒l─▒r oldu. B├╝t├╝n bunlar─▒ biz evvelce yerli yap─▒yorduk. Yerli b├╝y├╝k dokuma sanayimiz vard─▒. ┼×ehirlerimizin harabisi, sefalet bundan sonra geldi.ÔÇŁ (Her Y─▒l Bir T├╝rk Bilgi ┼×├Âleni , Prof, Dr. Halil ─░nalc─▒k, s, 151, Bursa-2016, Bursa T├╝rk Oca─č─▒ Yay─▒n─▒)

**

Bab-─▒ ├éli, Avrupal─▒ t├╝ccarlar─▒n ├ž─▒karlar─▒, yerli ├╝reticilerin ve esnaf─▒n ├ž─▒karlar─▒yla ├žat─▒┼čt─▒─č─▒nda, kendi kullar─▒ aleyhine karar almaktan ├žekinmemi┼čtir. On sekizinci y├╝zy─▒lda ─░stanbul esnaf─▒ Frans─▒z kuma┼č ihracat├ž─▒lar─▒ kar┼č─▒s─▒nda pazarl─▒k g├╝├žlerini artt─▒rmak i├žin bir ortakl─▒k kurunca, Frans─▒zlar─▒n ┼čik├óyeti ├╝zerine Osmanl─▒ h├╝k├╝metinin bu ortakl─▒─č─▒ da─č─▒tmas─▒ ve esnaf─▒ cezaland─▒rmas─▒ bunun ├Ânemli bir ├Ârne─čidir. Frans─▒z h├╝k├╝metinin Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda Frans─▒z ihra├ž mallar─▒yla rekabet edebilecek yerli sanayi i┼čletmelerinin engellemesi i├žin ─░stanbul el├žisine talimat verdi─či bilinmektedir. (Yahya Tezel, Cumhuriyet D├Âneminin ─░ktisadi Tarihi, Tarih Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒ ─░stanbul-1994,s.62, Aktaran, ─░brahim Okur, Alt─▒n, s:379, Bursa)

T├╝ketim kal─▒plar─▒yla Bat─▒l─▒la┼čm─▒┼č olan saray ve Bab-─▒ ├éli ├ževreleri, Bat─▒ Avrupal─▒ kapitalistler ve onlar─▒n T├╝rkiyeÔÇÖdeki uzant─▒lar─▒ olan gayrim├╝slim t├╝ccar ve bankerler ile bin bir ├ž─▒kar ili┼čkisine girmi┼č; d├╝┼č├╝k verimlilikli tar─▒m ekonomisinin s─▒rt─▒ndan sorumsuz bir israf kesimi olu┼čtururken imparatorluktaki iktisadi kaynaklar─▒n Bat─▒l─▒ ├ž─▒karlar─▒ pe┼čke┼č ├žekilmesini kolayla┼čt─▒ran bir ortam yaratm─▒┼čt─▒r. (Yahya Tezel, Cumhuriyet D├Âneminin ─░ktisadi Tarihi, Tarih Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒ ─░stanbul-1994,s.62)
─░nalc─▒k; ÔÇťO zaman Osmanl─▒ Devleti, g├╝mr├╝kleri asgariye indirmi┼č, pazar─▒n─▒ yabanc─▒ mallara a├žm─▒┼č bir ekonomi izliyordu. Bu da geleneksel ─░slam,┬á Ortado─ču devlet ve ekonomi anlay─▒┼č─▒ndan ileri geliyordu. Osmanl─▒ ekonomik d├╝┼č├╝ncesi halk─▒n mallara m├╝mk├╝n mertebe ucuz olarak eri┼čmesi i├žin a├ž─▒k Pazar politikas─▒ g├╝d├╝yordu Osmanl─▒. G├╝mr├╝kler %3ÔÇÖe inmi┼čti. Bu rakam FransaÔÇÖda bile %10ÔÇÖdu. Bu y├╝zden Osmanl─▒ pazar─▒- o zaman b├╝t├╝n Arabistan, Anadolu, Rumeli- b├╝y├╝k bir pazard─▒. Bu pazar─▒ a├ž─▒k tuttuk, kapit├╝lasyonlar─▒ verdik. Yabanc─▒lar istedi─či gibi gelsin, a┼ča─č─▒ g├╝mr├╝kle als─▒n mal getirsin. Bu siyaset 18. As─▒rda pamuklu (+y├╝n) dokumac─▒l─▒─č─▒ ├ž├Âkertti. ├ç├╝nk├╝ halk─▒n ├žok para harcad─▒─č─▒ tekstil pamuklulard─▒. Tekstilde Avrupa 18. As─▒r sonunda ÔÇťMachine made goodÔÇŁ yani makine mamul├╝ olan tekstiller yapmaya ba┼člay─▒nca, bizim pamuklu pazar─▒ ├ž├Âkt├╝. B├╝t├╝n ┼čehirlerde bu i┼čle u─čra┼čan dokumac─▒lar iflas etti. 1840ÔÇÖlarda ├ťsk├╝darÔÇÖda 5000 dokumac─▒ a├ž kald─▒, i┼čsiz kald─▒. ─░ngiliz kuma┼člar─▒ geldi. K├Âlere kadar Amerikan bezi kullan─▒l─▒r oldu.┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á B├╝t├╝n bunlar─▒ daha ├Ânce yerli yap─▒yorduk. Yerli b├╝y├╝k dokuma sanayimiz vard─▒. ┼×ehirlerimizin sefaleti bundan sonra geldiÔÇŽ

Osmanl─▒ 1875ÔÇÖte bor├žlar─▒n─▒ ├Âdeyemeyece─čini ilan etti.┬á Ve onun arkas─▒ndan Rusya bundan istifade etti, 93 harbine girdik.┬á Bu felaketti ba┼čka t├╝rl├╝ olmazd─▒ÔÇŽ19. As─▒rda Abd├╝lmecit zaman─▒nda FransaÔÇÖdan ald─▒─č─▒m─▒z paralar─▒ saraylara, sarayl─▒ han─▒mlar─▒n m├╝cevherlerine verdikÔÇŽ(Erhan Metin, Halil ─░nalc─▒k ile Tarih, tarih├žilik ve yerel Ara┼čt─▒rmalar ├ťzerine Bir S├Âyle┼či; ├çank─▒r─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, Say─▒ 3, s.449-450, 2008)

*

Kavalal─▒ Mehmet Ali Pa┼ča, 1838 Ticaret S├Âzle┼čmesine kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒. G├╝mr├╝kler ve i├ž tekeller sayesinde g├╝├žl├╝ bir ordu ve donanma in┼ča etmi┼čti. Sanayi filizleniyor ve ├ža─čda┼č bir devlet do─čuyordu. II. Mahmut, M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ kendine ba─člama ├╝midiyle ─░ngilizlerle i┼čbirli─či yapt─▒ ve sonunda ─░ngiliz donanmas─▒n─▒n bask─▒s─▒yla Kavalal─▒ Mehmet Ali Pa┼ča, 1838 Ticaret S├Âzle┼čmesiÔÇÖni kabul etti ve ├žok k─▒sa bir s├╝re sonra M─▒s─▒r da iflas etti. M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n modern bir sanayi devleti olmas─▒ imk├óns─▒z hale geldi.

                                                      ***

─░ngiltere ile yap─▒lan Baltaliman─▒ Ticaret Anla┼čmas─▒ ile ─░ngiltere’nin siyasi deste─či sa─članm─▒┼čt─▒. Zaten Osmanl─▒ ordusundaki reform ├žal─▒┼čmalar─▒ ciddi anlamda devam etmekte ve yeniden d├╝zenleme sa─članmakta idi. Mehmet Ali etraf─▒nda ├Âr├╝lmekte olan ├žemberden kurtulmak ├╝midi ile elinde bulunan yerlerin babadan o─čula ge├žmek ├╝zere kal─▒tsal valili─čini istedi. Bunun d─▒┼č─▒nda ─░stanbulÔÇÖa g├Ândermek zorunda oldu─ču vergiyi g├Ândermemekle birlikte ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan etti. Sultan Mahmut, Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖya kar┼č─▒ sava┼ča giri┼čilmesi i├žin 21 Nisan 1839ÔÇÖda emir verdi. ─░ki ordu F─▒rat nehrinin ├Âtesinde NizipÔÇÖte kar┼č─▒la┼čt─▒.

Osmanl─▒ ordusunun ba┼č─▒nda orduyu modernle┼čtirme ├žabalar─▒ i├žerisinde Avrupa’dan getirtilen Prusyal─▒ 3 subay bulunuyordu. Bir Cuma g├╝n├╝ Prusyal─▒ subaylar, Osmanl─▒ ordusu M─▒s─▒r ordusunu yenecek bir durumda iken hemen muharebeye girilmesi i├žin ba┼čkomutan Haf─▒z Pa┼čaÔÇÖya tavsiyede bulundular. Fakat orada bulunan ulema, Cuma g├╝n├╝ harp yap─▒lmas─▒n─▒n ┼čerÔÇÖan caiz olmad─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rd├╝ler. Ertesi g├╝n Prusyal─▒ subaylar bir gece bask─▒n─▒ yap─▒lmas─▒n─▒ tavsiye ettiler. Ulema bu seferde ans─▒z─▒n gece haydut gibi bask─▒n yap─▒lmas─▒n─▒n padi┼čah─▒n askerlerinin ┼čan─▒na yak─▒┼čmayaca─č─▒n─▒ ileri s├╝rd├╝ler. Bu esnada ─░brahim Pa┼ča ordusu Osmanl─▒ ordusunu ku┼čatacak bir konum kazand─▒. 29 HaziranÔÇÖda ba┼člayan M─▒s─▒r ordusu sald─▒r─▒s─▒ sonucu Osmanl─▒ ordusu 4 saat i├žinde peri┼čan oldu. Harp meydan─▒nda binlerce ├Âl├╝ on binlerce esir ve 160 par├ža top b─▒rak─▒ld─▒. Bir defa daha ─░brahim Pa┼ča kuvvetlerine Anadolu ve ─░stanbul kap─▒lar─▒ a├ž─▒lm─▒┼čt─▒. Sultan Mahmut 1 Temmuz 1839ÔÇÖda ma─člubiyet haberinin ─░stanbulÔÇÖa varmas─▒ndan birka├ž g├╝n ├Ânce ├Âld├╝. Vereme yakalanm─▒┼č olan Sultan Mahmut, 2 Temmuz 1839 pazartesi g├╝n├╝ sabaha kar┼č─▒ hayat─▒n─▒ kaybetti

***

ÔÇťSultan II. Mahmut d├Ânemi, Osmanl─▒ tarihinde bat─▒l─▒la┼čma s├╝reci i├žerisinde b├╝y├╝k ├Âneme sahiptir. Kurdu─ču Avrupai tarzda e─čitim g├Âren Asakir-i Mansure-i Muhammediyye ordusu ile modern T├╝rk ordusunun temellerini att─▒. 1828 y─▒l─▒nda yay─▒nlad─▒─č─▒ K─▒yafet Nizamnamesi ile sar─▒k, kavuk ve bini┼č giyilmesini yasaklay─▒p, ceket, pantolon ve fes giyilmesi kural─▒n─▒ getirdi ve kendi de sakal─▒n─▒ k─▒sa keserek modern k─▒yafetler ile halk─▒n i├žine ├ž─▒kt─▒. Portrelerini yapt─▒rarak devlet dairelerine ast─▒rd─▒.

Devlet ve saray te┼čkilat─▒nda geni┼č ├Âl├ž├╝de de─či┼čiklik yaparak T─▒mar Sistemi, Enderun ve Divan-─▒ H├╝mayunÔÇÖu la─čvedip ├že┼čitli bakanl─▒klar ve meclisler kurdu. Topkap─▒ Saray─▒’n─▒ terk ederek bat─▒l─▒ tarzda d├Â┼čenmi┼č Beylerbeyi Saray─▒ ve ├ç─▒ra─čan Saray─▒’n─▒ yapt─▒rarak hanedan i├žin bo─čaz i├ži sahillerinde yeni bir ya┼čant─▒n─▒n kap─▒s─▒n─▒ aralad─▒. 1831 y─▒l─▒nda Modern anlamda ilk n├╝fus say─▒m─▒n─▒ ger├žekle┼čtirdi, ilk posta te┼čkilat─▒n─▒ kurdurdu ve Osmanl─▒ tarihindeki ilk resmi T├╝rk├že gazete olan Takvim-i Vekayi onun d├Âneminde yay─▒mland─▒. ─░lk├Â─čretimi zorunlu hale getirerek bug├╝nk├╝ ilkokula denk r├╝┼čdiye okullar─▒n─▒ kurdu. Avrupai tarzda e─čitim vermek amac─▒yla ─░stanbul’da, T├╝rkiye’nin ilk modern t─▒p okulu olan Mekteb-i T─▒bbiye-i ┼×ahane ve modern anlamda ilk harp okulu olan Mekteb-i Harbiye’yi kurdu.

Sultan II. Mahmut 1834 y─▒l─▒nda Divan-─▒ H├╝mayunu la─čvetti. Onun yerine Meclis-i Vala ve Meclis-i V├╝kelaÔÇÖy─▒ kurdu ve bir├žok bakanl─▒klar te┼čkil edildi. Sadaret keth├╝dal─▒─č─▒ dahiliye nezaretine, reis├╝lk├╝ttapl─▒k hariciye nezaretine, defterdarl─▒k maliye nezaretine ├ževrildi. Sadrazaml─▒k unvan─▒ ba┼čvekile ├ževrildi. Sadrazam, padi┼čah─▒n mutlak vekili olmaktan ├ž─▒kt─▒. Bu s─▒fatla yetkiler naz─▒rlara (bakanlara) ge├žti. Ba┼čvekilli─če ilk defa olarak Rauf Pa┼ča getirildi. Sadrazaml─▒k kald─▒r─▒l─▒nca eskiden iki kazasker arac─▒l─▒─č─▒ ile o makama ba─čl─▒ olan kad─▒l─▒klar ve ┼čeriat mahkemeleri de ┼čeyh├╝lislaml─▒─ča ba─čland─▒.ÔÇŁ

Kitaplarda, Wikipedia ve ansiklopedilerde okuyaca─č─▒n─▒z bilgiler k─▒saca bunlar. Kitaplar, ordusu yokken Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖna sava┼č a├žmas─▒n─▒, s─▒n─▒rlardaki tecr├╝beli askerleri yok etmesini yazmazlar. Yenilgiden sonra Kafkasya kaybedildi. Balkanlarda ├žarl─▒─č─▒n etkisi artt─▒. Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖna b├╝y├╝k bir tazminat ├Âdendi.

Bo─čazlarda l├╝ks saraylar yap─▒lmaya ba┼čland─▒. Sultan Abd├╝lmecit ve Sultan Abd├╝laziz devrinde bo─čaz saraylarla dolduruldu. Bu israf Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n sonunu getirdi desek abart─▒ olmaz.

M─▒s─▒rÔÇÖda on-oniki y─▒lda Osmanl─▒ ordusundan daha modern bir ordu ve donanma kuran Kavalal─▒ Mehmet Ali Pa┼čaÔÇÖdan daha fazla imk├ón─▒ olan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ne b├╝y├╝k bir modernle┼čme f─▒rsat─▒ ka├ž─▒rd─▒─č─▒n─▒ okuyam─▒yoruz.

1838 Ticaret Antla┼čmas─▒ ile Osmanl─▒ pazar─▒ sonuna kadar ─░ngilizlere ve ard─▒ndan di─čer devletlere a├ž─▒ld─▒. Var olan sanayi de yok oldu. Ticaret de zamanla Levantenlere ve az─▒nl─▒klar─▒n eline ge├žti.

Bu antla┼čmayla sadece Osmanl─▒ devleti de─čil M─▒s─▒rÔÇÖda ba┼člam─▒┼č bulunan modern sanayi ve devlet olu┼čumu yok oldu.

Fesi getirdi─či ve resmini devlet dairelerine i├žin ÔÇťGavur padi┼čahÔÇŁ diye an─▒lan Padi┼čah II. Mahmut d├Âneminde 18. Y├╝zy─▒lda AnadoluÔÇÖya yay─▒lmaya ba┼člayan Nak┼čibendilik, devletin resmi mezhebi haline geldi.

KAYNAKÇA

  • -Allen, W.E.D.1828-1921 T├╝rk-Kafkas S─▒n─▒r─▒ndaki Harplerin Tarihi, Ankara-1966,
  • -B─▒y─▒kl─▒o─člu, Tevfik TrakyaÔÇÖda Milli M├╝cadele Ankara, 1992
  • -Bi Mahmut; Kafkas Tarihi, Ankara-2011
  • -Busbecq, T├╝rk Mektuplar─▒, ─░stanbul-2002, K─▒rkambar Yay─▒nlar─▒
  • -Carthy, Justin Mc, S├╝rg├╝n ve ├ľl├╝m, ─░stanbul-1995
  • -Galland, Antoni, ─░stanbulÔÇÖa Ait G├╝nl├╝k Hat─▒ralar I (1672)Ankara-1998, TTK
  • -─░mbert, Paul, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda Yenile┼čme Hareketleri, ─░stanbul, (Bas─▒m y─▒l─▒ yok)
  • -─░nalc─▒k, Halil Osmanl─▒ ─░dare ve Ekonomi Tarihi, ─░stanbul-2011
  • -─░nalc─▒k, Halil Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, ─░stanbul-2000
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliye I, ─░stanbul-2010
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye-III, ─░stanbul-2016
  • -─░pek, Nedim, RumeliÔÇÖden AnadoluÔÇÖya T├╝rk G├Â├žleri, Ankara-1999
  • -Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-1995
  • -Ortayl─▒, ─░lber, ─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒, ─░stanbul-2016,Tima┼č Yay─▒nevi
  • -Sakin, Orhan, Yeni├žeri Oca─č─▒ Tarihi ve Yasalar─▒, ─░stanbul-2011, Do─ču K├╝t├╝phanesi
  • -┼×irokorad, A.B,Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒. ─░stanbul-2103

2,043 Toplam, 2 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar