Quantcast
Para, Kral Alyattes, Lidyal─▒lar – Belgesel Tarih

├ľzdenbekir KARAKA┼×
├ľzdenbekir  KARAKA┼×
Para, Kral Alyattes, Lidyal─▒lar
  • 03 Ekim 2022 Pazartesi
  • +
  • -
  • ├ľzdenbekir KARAKA┼× /

Loading

ÔÇťPara uzun zamand─▒r hayat─▒m─▒zda. ─░lk resmi para birimini, M├ľ. 600 y─▒l─▒nda, bug├╝n T├╝rkiye topraklar─▒ i├žinde yer alan LidyaÔÇÖn─▒n kral─▒ AlyattesÔÇÖin icat etti─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝yor.ÔÇŁ1

Paray─▒ anlatmak i├žin en ba┼čta LidyaÔÇÖy─▒ anlatmak gerekir. ─░lk para alt─▒n─▒n insan─▒ k├Âlele┼čtirmesinin de simgesidir. Bir├žok maden insanlar─▒n g├Âzbebe─či olmu┼čtur. G├╝m├╝┼č, bak─▒r, demir hatta parlak ta┼člar bile vazge├žilmez olmu┼čtur ama hi├žbiri alt─▒n gibi olamam─▒┼čt─▒r. Alt─▒n, paran─▒n da ekonominin de ba┼člang─▒├ž tarihi olmu┼čtur.

Bu para i┼čini ba┼č─▒m─▒za musallat eden Lidyal─▒lar─▒ tan─▒mak gerekir. Asl─▒nda ilk sikkeyi kimin bast─▒─č─▒ konusunda tarihsel veriler bir├žok varsay─▒mda bulunur. Varsay─▒mlar─▒n sonunda HerodotosÔÇÖun Tarihinde belirtti─či sonuca ula┼č─▒rlar. Ortak nokta ilk sikke Lidya Kral─▒ Alyattes zaman─▒nda bas─▒l─▒r. Sikkeler ├Ânceleri yaln─▒zca elektrondan (alt─▒n-g├╝m├╝┼č ala┼č─▒m─▒) bas─▒l─▒rken bir s├╝re sonra, Kroisos elektron sikke darb─▒n─▒ b─▒rakarak hem alt─▒n ve hem de g├╝m├╝┼čten, iki ayr─▒ metalden sikkeler bast─▒r─▒r. Herodot, ilk kez alt─▒n ve g├╝m├╝┼č sikke basanlar─▒n Lidler oldu─čunu s├Âylerken olas─▒l─▒kla bu olay─▒ anlatmak ister. Her iki yazar da sikkenin ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒n─▒ ve ilk a┼čamalar─▒n─▒ Lidler ile ili┼čkili g├Ârmektedir.

Lidya neresidir peki dersek; Lidya, Bat─▒ Anadolu’daki yerli antik krall─▒klar─▒n en ├Ânemlilerindendir. Bu krall─▒k tarihteki yerini zengin maden yataklar─▒, verimli topraklar─▒ ve Kroisos gibi ├╝nl├╝ krallar─▒ ile alm─▒┼čt─▒r. Ancak Lidya uygarl─▒─č─▒ sadece bu ├Âzellikleri ile de─čil ayn─▒ zamanda mimarisi ve sanat eserleri ile de dikkat ├žekmektedir. Co─črafi konumundan dolay─▒ hem k─▒y─▒ Ege’deki kom┼ču Yunan kentleriyle, hem de do─čudaki kom┼čusu Frigya ile yak─▒n ili┼čkilerde bulunan Lidya uygarl─▒─č─▒ bu iki farkl─▒ k├╝lt├╝rden de etkilenmi┼č ve bunu sanat eserlerine yans─▒tm─▒┼čt─▒r. Lidya ├╝lkesi, sahip oldu─ču olduk├ža b├╝y├╝k tar─▒msal potansiyelin ve zengin yeralt─▒ kaynaklar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra geni┼č ormanlara ve yaylalara sahipti. Anadolu platosundan Ege k─▒y─▒s─▒na uzanan ticaret yollar─▒ buradan ge├žmekteydi.

Ege k─▒y─▒s─▒na yak─▒n ve i├ž kesimde bulunan Lidya b├Âlgesi, da─čl─▒k bir alan ve aralar─▒ndan nehir akan vadiler i├žerisinde konumlanm─▒┼čt─▒r. Gediz ve K├╝├ž├╝k Menderes nehirleri Lidya’n─▒n ├Ânemli su kaynaklar─▒d─▒r. Bak─▒r├žay ve B├╝y├╝k Menderes nehirleri Lidya b├Âlgesinin kuzey ve g├╝ney s─▒n─▒rlar─▒n─▒ olu┼čturmaktad─▒r.

Lidya’ya kom┼ču b├Âlgeler g├╝neyde Karya, do─čuda Frigya, kuzeyde Misya ve bat─▒da onu Ege k─▒y─▒ ┼čeridinden ay─▒ran ─░yon ve Aiol kent devletleridir. Krall─▒k s─▒n─▒rlar─▒n─▒n en az─▒ndan bir b├Âl├╝m├╝ son kral Kroisos taraf─▒ndan Lidya-Frig s─▒n─▒r─▒nda Kidrara’ya dikilen yaz─▒l─▒ s─▒n─▒r ta┼č─▒ ile kesinle┼čmi┼čti. Strabon, “bu b├Âlgeden Toroslar’a kadar ula┼čan y├Âreler ├Âylesine i├ž i├že ge├žmi┼čtir ki art─▒k Frig’i Karya’dan, Misya’y─▒ Lidya’dan ay─▒rmak olas─▒ de─čildir.”2 ┼čeklinde bahsetmektedir. Anadolu’nun bu y├Âresi k├╝lt├╝rel ve etnik a├ž─▒dan o kadar ├že┼čitlidir ki k├╝lt├╝rel s─▒n─▒rlar ile politik s─▒n─▒rlar ├Ârt├╝┼čmemektedir.

Do─ču-bat─▒ do─črultulu iki da─č s─▒ras─▒ Lidya’n─▒n g├╝ney b├Âl├╝m├╝nden ge├žer. Bunlar g├╝neyde Ayd─▒n Da─člar─▒ ve Bozda─člard─▒r. Kuzeyde Simav Da─člar─▒n─▒n uzant─▒lar─▒ ve onlar─▒n al├žak tepeleri ile yama├žlar─▒ndaki nehirler ile kapl─▒d─▒r. Ad─▒ ge├žen da─č s─▒ralar─▒n─▒n aras─▒nda Ege k─▒y─▒lar─▒ ile i├ž kesimler aras─▒ndaki ileti┼čimi kolayla┼čt─▒ran vadiler ve tar─▒ma olduk├ža uygun alanlar vard─▒r. M├ľ 4. y├╝zy─▒la kadar b├Âlgenin g├╝ney s─▒n─▒r─▒n─▒ Ayd─▒n Da─člar─▒n─▒n olu┼čturdu─ču bilinmektedir. Ancak Diodoros ve Strabon s─▒n─▒r─▒n B├╝y├╝k Menderes taraf─▒ndan ├žizildi─či g├Âr├╝┼č├╝ndedirler.

K├╝├ž├╝k Menderes, Ayd─▒n Da─člar─▒ ile Bozda─člar─▒n aras─▒ndan akarak Efes yak─▒nlar─▒nda Ege Denizi’ne d├Âk├╝l├╝r. ├ľte yandan, Gediz Vadisi Bozda─člar uzant─▒s─▒n─▒n kuzeyinde yer almakta ve Lidya ├╝lkesi ile onun ba┼čkenti Sardis’in ├žekirde─čini olu┼čturmaktad─▒r. Daha kuzeyde bulunan ve Pergamon’dan ge├žen Bak─▒r├žay ise olas─▒l─▒kla Lidya ile Misya aras─▒ndaki s─▒n─▒r─▒ olu┼čturur.

Yaylalar ve verimli ovalara ek olarak Lidya ├Ânemli yeralt─▒ kaynaklar─▒na da sahipti. Bunlardan en ├╝nl├╝s├╝, Sardis yak─▒nlar─▒ndan ge├žen Sart ├çay─▒ ve di─čer ├žaylarda bulunan bir alt─▒n-g├╝m├╝┼č ala┼č─▒m─▒ elektrondur. Elektron, M├ľ 7. ve 6. y├╝zy─▒llarda Lidya krallar─▒na zenginlik getirdi─či gibi ├╝lkenin en ├žok an─▒lan ├Âzelli─čidir.

Tarihin babas─▒ Herodotos Tarih(3) eserinde LidyaÔÇÖy─▒ ve Lidyal─▒lar─▒ ┼č├Âyle anlatmaktad─▒r:

ÔÇťLydia topra─č─▒ ├Âb├╝rlerinde oldu─ču gibi, ├Âyle pek ad─▒ an─▒lacak ola─čan├╝st├╝ ┼čeylere sahip de─čildir, yaln─▒z TmolosÔÇÖtan ak─▒p gelen alt─▒n kumu vard─▒r. Ama M─▒s─▒r ve BabilÔÇÖdeki an─▒tlar bir yana, ├Âyle bir an─▒t vard─▒r ki, bilinen b├╝t├╝n ├Âb├╝rlerini a┼čar. Bu, Kroisos ÔÇÖun babas─▒ AlyattesÔÇÖin mezar─▒d─▒r, etekleri b├╝y├╝k ta┼člarla ├Âr├╝lm├╝┼č bir toprak y─▒─č─▒n─▒d─▒r. K├╝├ž├╝k esnaf─▒n, el i┼č├žilerinin ve a┼čk sat─▒c─▒s─▒ k├╝├ž├╝k k─▒zlar─▒n toplad─▒klar─▒ paralarla y├╝kseltilmi┼č bu an─▒t. En y├╝ksek yerinde, ben oradan ge├žti─čim zamanda da be┼č tane ta┼č blok vard─▒, ├╝zerlerine kaz─▒l─▒ olan yaz─▒tlarda, buna kat─▒lan her meslek dal─▒n─▒n ne kadar verdi─či yaz─▒l─▒yd─▒, bu rakamlara g├Âre en ├žo─čunu bu k├╝├ž├╝k k─▒zca─č─▒zlar vermi┼č oluyorlard─▒. ┼×unu da belirteyim; Lydial─▒ halk k─▒zlar─▒n─▒n hepsi de kocaya var─▒ncaya kadar kendilerini satarlar, ├žeyizlerini bu zanaatla yaparlar, zaten kocalar─▒ bile bu k─▒zlar─▒ ancak k─▒z─▒n kendi iste─čiyle yanlar─▒nda tutabilirler. ÔÇô

Lydial─▒lar─▒n g├Ârenekleri Yunanl─▒lar─▒nkine benzer, ayr─▒ld─▒klar─▒ nokta ┼čudur ki, Lydial─▒lar k─▒z ├žocuklar─▒n─▒ orospulu─ča b─▒rak─▒rlar. Bizim bildiklerimiz i├žinde ilk olarak alt─▒n ve g├╝m├╝┼č para basan ve kullanan ve ilk olarak ufak tefek ticaret i┼člerine giri┼čenler bunlard─▒r. Kendileri anlat─▒rlar ki, bug├╝n gerek kendi ├╝lkelerinde, gerekse Yunanl─▒larda oynanan oyunlar─▒ t├╝retenler de kendileridir ve bu EtruriaÔÇÖn─▒n koloni haline getirildi─či zamana rastlar; bak─▒n─▒z ne anlat─▒yorlar bu konuda: Manes o─člu Atys zaman─▒nda k─▒y─▒c─▒ bir k─▒tl─▒k sarm─▒┼čt─▒ b├╝t├╝n LydiaÔÇÖy─▒. Bir s├╝re di┼člerini s─▒kt─▒lar Lydial─▒lar, sonra k─▒tl─▒k s├╝r├╝p gitti─či i├žin ├žareler arad─▒lar, her biri kendince bir ├žare s├╝r├╝ ileriye. Bu oyunlar, zar, a┼č─▒k (kemi─či) ve top oyunlar─▒, tavladan gayri hepsi o zamanda ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r; zira Lydial─▒lar tavlay─▒ biz bulduk demiyorlar.ÔÇŁ

Kral Alyattes insanlar─▒ alt─▒n sikkelerle tan─▒┼čt─▒ran ve k─▒sa ├Âm├╝rl├╝ Lydia ─░mparatorlu─čunu kuran ki┼čidir. Alyattes insanlar─▒n ve imparatorluklar─▒n ba┼č─▒na bela olacak bu i┼čiyle asl─▒nda g├╝n├╝m├╝z d├╝nyas─▒n─▒ belirleyen ki┼čidir.

Alt─▒n sikke (para) icat edildikten sonra hi├žbir ┼čey eskisi gibi olmad─▒. Ve para insanl─▒─č─▒ zenginlik denilen alt─▒n─▒n parlakl─▒─č─▒ i├žinde sefalet ya┼čamas─▒n─▒n en b├╝y├╝k nedeni oldu. Belki de LydiaÔÇÖn─▒n k├╝├ž├╝k orospular─▒n ah─▒ bu sikkelerle beraber b├╝t├╝n insanl─▒─č─▒ lanetlemi┼čti.

 

Kaynak├ža

1: HOUSEL Morgan. Paranın Psikolojisi. Çeviri: Canan Feyyat. 5. Baskı. Scala Yayınları. Nisan, 2022

2: STRABON. GEOGRAPHİKA. Çeviren: Adnan Pekman. 9. Baskı. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. İstanbul, 2021

3: HERODOTOS. TAR─░H. ├çeviren: M├╝ntekim ├ľkmen. XV.Bask─▒. ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒. ─░stanbul, Ocak 2019

├ľzdenbekir KARAKA┼×

1970 Kas─▒m─▒nda ─░stanbul da do─čdu ve Galata b├Âlgesinde b├╝y├╝d├╝. ─░stanbulÔÇÖu ─░stanbul yapan t├╝m toplumsal yap─▒larla ge├žen bir ├žocukluk hayat─▒ ile GalataÔÇÖda Ok├žu Musa ─░lkokuluÔÇÖnda ba┼člayan ve sonras─▒nda Bah├želievler Fikret Y├╝zatl─▒ ─░lkokulu, Bah├želievler Ortaokulu, ┼×i┼čli End├╝stri Meslek Lisesi ile devam eden e─čitim hayat─▒, Y─▒ld─▒z ├ťniversitesiÔÇÖnde KocaeliÔÇÖde devam etti. ├ľzel sekt├Ârde sat─▒┼č, pazarlama, yat─▒r─▒m, planlama ve y├Âneticilik pozisyonlar─▒nda uzun y─▒llar ├žal─▒┼čma hayat─▒ devam ederken Anadolu ├ťniversitesiÔÇÖnde Felsefe okuma d├Ânemi de oldu. Almanca biliyor. ├ľzellikle Bizans d├Ânemi ba┼čta olmak ├╝zere, Sel├žuklu ve Osmanl─▒ kurulu┼č d├Ânemiyle ilgili bir├žok ara┼čt─▒rma yapm─▒┼č bulunuyor. Ayr─▒ca uzun s├╝redir ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ M.S. 500 adl─▒ belgesel-d├Âk├╝mantasyon ├žal─▒┼čmas─▒ i├žerisindedir. Bunlar d─▒┼č─▒nda ÔÇśdoland─▒r─▒c─▒l─▒kÔÇÖ konusuyla ilgili bas─▒ma haz─▒r hale gelmi┼č ├žal─▒┼čmas─▒, b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla 2021 Mart veya Nisan gibi kitap olarak yay─▒nlanacak. Tar─▒m konusunda da hem bir erozyon e─čitmeni hem de organik tar─▒m uzman─▒ olarak ├žal─▒┼čmalar yapmaktad─▒r. ├ľzellikle T─▒bbi ve Aromatik Bitkiler ve Endemik Bitkilerle ilgili yo─čun bir ├žal─▒┼čma i├žindedir. T├╝rkiye de eksiklik olarak g├Ârd├╝─č├╝ Y├Ânetim Felsefesi ile Strateji ve Planlama konular─▒nda da ├žal─▒┼čmalar─▒ var. Email: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Ayazini Meryem Ana Kilisesi’ndeki O─čuz Boyu Damgalar─▒

Ayazini Meryem Ana Kilisesi’ndeki O─čuz Boyu Damgalar─▒

├ľmer Faruk D─░N├çEL, 23 May─▒s 2023
Genlerimizin Yolculu─ču

Genlerimizin Yolculu─ču

Haber Merkezi, 23 May─▒s 2023
BursaÔÇÖn─▒n de─čeri Necatibey K─▒z Meslek Lisesi’nden mezun olmak

BursaÔÇÖn─▒n de─čeri Necatibey K─▒z Meslek Lisesi’nden mezun olmak

Nurdan Çakır TEZGİN, 23 Mayıs 2023
├çelik Palas’─▒n ard─▒ ormanl─▒kt─▒ bir zamanlar

├çelik Palas’─▒n ard─▒ ormanl─▒kt─▒ bir zamanlar

Nurdan Çakır TEZGİN, 23 Mayıs 2023
Su Ar─▒tman─▒n K├╝lt├╝r Tarihi

Su Ar─▒tman─▒n K├╝lt├╝r Tarihi

─░rfan YALIN, 23 May─▒s 2023
Zekeriya Efendi 1880-1955

Zekeriya Efendi 1880-1955

Haber Merkezi, 26 Nisan 2023
Malt, Bira ve AnadoluÔÇÖda ─░├žki

Malt, Bira ve AnadoluÔÇÖda ─░├žki

├ľzdenbekir KARAKA┼×, 11 Mart 2023
Gazi’nin Stadyumu

Gazi’nin Stadyumu

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Ben ┼×eyh Bedreddin

Ben ┼×eyh Bedreddin

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Anadolu ve T├╝rkler

Anadolu ve T├╝rkler

Tahsin ┼×─░M┼×EK, 26 ┼×ubat 2023
Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi

Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi

─░rfan YALIN, 25 ┼×ubat 2023