Quantcast
Rusya’n─▒n Kafkasya Siyaseti – Belgesel Tarih

Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Rusya’n─▒n Kafkasya Siyaseti
  • 25 Nisan 2024 Per┼čembe
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

Loading

General Paskevi├žÔÇÖin Ba┼čkomutanl─▒─č─▒ D├Ânemi (1827-1931)

2020 ve 2021 y─▒llar─▒nda T├╝rk Tarih Kurumu Kafkasya ile ilgili iki kitap yay─▒nlad─▒.

Bu kitaplarda birisi 2020 y─▒l─▒nda yay─▒nlanan ├ľzg├╝r T├╝rkerÔÇÖin yazd─▒─č─▒ ÔÇť 1779-1813ÔÇŁ kitab─▒yd─▒. Di─čer kitap ise Serdar O─čuzhan ├çayc─▒o─čluÔÇÖnun yazd─▒─č─▒, 2021 y─▒l─▒nda bas─▒lan RusyaÔÇÖn─▒n Kafkasya Siyaseti General Paskevi├ž ÔÇśin Ba┼čkomutanl─▒─č─▒ D├Ânemi (1827-!833)

Bu eseri ├ževiren Serdar O─čuzhan ├çayc─▒o─čluÔÇÖna ve yay─▒nlanan T├╝rk Tarih Kurumuna te┼čekk├╝r ederim.

Ad─▒─čelerin/├çerkeslerin, Abazalar─▒n, Wub─▒hlar─▒n, ├çe├ženlerinÔÇŽK─▒saca t├╝m Kuzey Kafkasya halklar─▒n─▒n kaderini belirleyen ┼čet G├╝rcistanÔÇÖ─▒n Ruslar taraf─▒ndan i┼čgali ve ilhak─▒ olmu┼čtur. ─░lhaktan yakla┼č─▒k 60 y─▒l sonra ├çerkesler soyk─▒r─▒ma u─čram─▒┼č ve yurtlar─▒ndan tehcir edilmi┼člerdir.

Osmanl─▒, ─░ran ve Rus imparatorluklar─▒ KafkasyaÔÇÖn─▒n kontrol├╝ i├žin birbirleriyle sava┼čm─▒┼člard─▒r.

Rus ├çarl─▒─č─▒ 1552 y─▒l─▒nda Kazan Hanl─▒─č─▒n─▒, 1556 y─▒l─▒nda Astrahan Hanl─▒─č─▒n─▒ i┼čgal etti. B├╝y├╝k Petro d├Âneminde Rus ├çarl─▒─č─▒ KafkasyaÔÇÖya indi ve 1722 y─▒l─▒nda DerbentÔÇÖi ele ge├žirdi.

Ruslar─▒n KafkasyaÔÇÖya ini┼čini kolayla┼čt─▒ran iki nokta var. Birincisi k├Âle elde etmek i├žin K─▒r─▒m ve ─░ranÔÇÖ─▒n sald─▒r─▒lar─▒. ─░kincisi, ─░ranÔÇÖ─▒n sald─▒r─▒lar─▒yd─▒. ─░ranÔÇÖ─▒n ┼×iili─či ├Ân planda tutmas─▒ ve kendi mezhebinden olmayan Kafkas halklar─▒na k├Âle ve ya─čma ak─▒nlar─▒yd─▒.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ├ž├Âk├╝┼č├╝ 1768-1774 Osmanl─▒-Rus sava┼č─▒yla ba┼člam─▒┼čt─▒r. A─č─▒r yenilgiyle sonu├žlanan sava┼člardan sonra imzalanan K├╝├ž├╝k Kaynarca Antla┼čmas─▒yla Osmanl─▒ Devleti K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒n─▒ kaybetti.

K─▒sa bir s├╝re hanl─▒─č─▒n i├žinde ├žat─▒┼čmalar ve i├ž sava┼č ├ž─▒kt─▒. Bunu f─▒rsat bilen Rus ├çarl─▒─č─▒ 1783 y─▒l─▒nda K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒n─▒ kolayca ilhak etti. K─▒r─▒mÔÇÖdan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne g├Â├žler ba┼člad─▒.

─░ronik olan son K─▒r─▒m Han─▒n─▒n k├Âle elde etmek i├žin ├çerkeslere sald─▒rmas─▒yd─▒.

G├╝rcistan d├Ârt par├žadan olu┼čuyordu. Kral S├╝leyman/SolomonÔÇÖun kontrol etti─či b├Âlge Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne ba─čl─▒yd─▒.

Yekaterina, 1785 y─▒l─▒nda Kafkasya Naipli─čini kurdu.

─░ran ┼×ah─▒ A─ča Muhammed h├╝k├╝m s├╝rd├╝─č├╝ 1794-1797 y─▒llar─▒ aras─▒nda G├╝rcistanÔÇÖ─▒ y─▒k─▒ma u─čratm─▒┼čt─▒r. Ruslar, bu sald─▒r─▒y─▒ seyretmekle yetinmi┼čtir.

G├╝rcistan, bu sald─▒r─▒ kar┼č─▒s─▒nda Rus ├çarl─▒─č─▒ndan himaye istedi. Ruslar h─▒zla G├╝rcistanÔÇÖa yerle┼čti. 1801 y─▒l─▒nda merkezi G├╝rcistanÔÇÖ─▒, Kartli-KahetiÔÇÖyi i┼čgal etti. Kraliyet ailesi RusyaÔÇÖya s├╝r├╝ld├╝. ─░mereti kral─▒ II. SolomonÔÇÖa ba─čl─▒ Megrelya ve Guria prenslikleri Rusya ile antla┼čma yapt─▒lar. II. Solomon’un ba┼čar─▒s─▒z bir direni┼činden sonra Osmanl─▒’ya s─▒─č─▒nd─▒. 1810’da Rusya ─░mereti Krall─▒─č─▒’n─▒ da ilhak etti.

─░┼čgal tamamland─▒ktan sonra Ruslar, G├╝r├╝ prensliklerini la─čvettiler. G├╝rcistan d├Ârt vilayetten olu┼čan bir eyalet oldu.

1790ÔÇÖlarda b├Âlgede ├žok say─▒da hanl─▒k bulunuyordu. Lezgi-Seki-Il─▒su-Kuba-Bak├╝-Revan-Karaba─č-Bak├╝-┼×irvan-Nahcivan-Tali┼č hanl─▒klar─▒ Rusya ve ─░ran aras─▒nda ikili oynuyorlard─▒. G├╝rcistanÔÇÖ─▒ i┼čgal eden Rus ordusu ├Ânce Kuba ve Da─č─▒stan hanl─▒klar─▒n─▒ boyun e─čdirdi. 1803 y─▒l─▒nda Lezgiler yenildiler ve Rus h├ókimiyetini kabul ettiler.

Rus ordusu 1804 y─▒l─▒nda Gence ├╝zerine y├╝r├╝d├╝. ┼×ehirdeki 300 Ermeni ku┼čatma alt─▒ndaki GenceÔÇÖnin bir kap─▒s─▒n─▒ Ruslara a├žt─▒lar. ┼×ehirde ├žok b├╝y├╝k bir katliam ya┼čand─▒. (S:132-133) ┼×ehirde kalan M├╝sl├╝manlar s├╝r├╝ld├╝ ve yerlerine Ermeniler yerle┼čtirildi. Bug├╝nk├╝ ErmenistanÔÇÖ─▒n temelleri at─▒lm─▒┼č oldu. Ruslar, b├Âlgede da─č─▒n─▒k olan Ermenileri bir araya toplad─▒lar.

1803-1813

├çarl─▒k, Osmanl─▒n─▒n ─░ranÔÇÖa yard─▒m edece─činden korktu ama tersi oldu. Osmanl─▒ Padi┼čahÔÇÖ─▒ III. Selim, ─░ranÔÇÖa kar┼č─▒ d├╝zenlenen 1804-1813 operasyonlar─▒ s─▒ras─▒nda Rus ordusunun Karadeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒n G├╝neydo─ču kesimine kuvvetlerini yerle┼čtirmesi i├žin izin verdi. (s:254)

1813ÔÇÖde ─░ran yenilgiyi kabul etti. sava┼čla ┼čehri ele ge├žirdiler. B├╝y├╝k bir katliam ya┼čand─▒.

─░ngilizlerin arabuluculu─ču ile 24 Ekim 1813ÔÇÖde Nahc─▒vanÔÇÖ─▒n G├╝listan ┼čehrinde bir Antla┼čma imzaland─▒. ─░ran, Ruslar─▒n ├Âne s├╝rd├╝─č├╝ a─č─▒r ┼čartlar─▒ kabul etmek zorunda kald─▒. Bu ─░ranÔÇÖ─▒n bug├╝ne kadar imzalad─▒─č─▒ en a┼ča─č─▒lay─▒c─▒ antla┼čmayd─▒. ─░ran, Ermenistan ve Nah├ž─▒van hari├ž t├╝m hanl─▒klar Ruslara b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒. Hazar Denizi Rus kontrol├╝ne ge├žmi┼čti. ─░ran, Rus t├╝ccarlara kapit├╝lasyon benzeri ayr─▒cal─▒klar tan─▒m─▒┼čt─▒. Bu antla┼čmayla ─░ran 3 milyon tebaas─▒n─▒ Ruslara b─▒rak─▒yordu.

1806-1812 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒

Bu d├Ânemde General ─░van, Fyodorovi├ž Paskevi├ž, 1827-1831 y─▒llar─▒ aras─▒nda M├╝stakil Kafkasya Kolordusu Komutan─▒ olarak g├Ârev yapt─▒. Bu sava┼čta B├╝kre┼čÔÇÖe giren Rus ordular─▒ Tuna boyundaki Osmanlo ordular─▒n─▒ da─č─▒tt─▒lar. Hotin, Bender, Akkirman ve KiliÔÇÖyi ele ge├žirdiler. 1807ÔÇÖde ara verilen sava┼č, bir antla┼čma olmay─▒nca sava┼č tekrar ba┼člad─▒. Ruslar ─░smail kalesini ele ge├žirdiler.

Sava┼č 1812ÔÇÖde sona erdi. 28 May─▒s 1812 tarihinde imzalanan B├╝kre┼č Antla┼čmas─▒ ile Rusya, Eflak ve Bo─čdan’dan ├žekilecek, Besarabya b├Âlgesi ise Ruslara b─▒rak─▒lacakt─▒. Osmanl─▒lar Bosna ve Eflak’tan 2 y─▒l vergi almayacak, S─▒rplar i├ž i┼člerinde serbest kalacakt─▒. Tuna nehrinde hem Osmanl─▒ hem de Rus gemileri serbest├že dola┼čabilecekti. Prut ve Tuna nehirlerinin sol sahilleri iki ├╝lke aras─▒nda s─▒n─▒r kabul edilecekti.

Ayr─▒ca, Kuban Nehri a─čz─▒ndan g├╝neyde Bz─▒b (Ps─▒b) Nehri a─čz─▒na kadar uzanan ├çerkesya k─▒y─▒lar─▒n─▒n denetimi, Anapa Kalesi ile birlikte Osmanl─▒lara geri verildi. Buna kar┼č─▒l─▒k Bz─▒b ve Rioni Nehirleri (Poti) aras─▒ndaki Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ ve G├╝rc├╝ topraklar─▒ Ruslara b─▒rak─▒ld─▒.

Paskevi├ž, 1806-1812 y─▒llar─▒ aras─▒nda Beserabya (bug├╝nk├╝ Moldova) ve Eflak cephesinde Osmanl─▒ ordusuyla sava┼čm─▒┼čt─▒r.

Paskevi├ž, Revan, Nahcivan ve TebrizÔÇÖi ele ge├žirdi. !806ÔÇÖda olu┼čturulan Ermeni vilayetine ─░ranÔÇÖdaki Ermenileri g├Â├ž ettirdi.

1828-1830 y─▒llar─▒ aras─▒nda Osmanl─▒larla sava┼čan Rus ordusuna komutanl─▒k yapt─▒.

Ah─▒ska (Ah─▒lkelek) b├Âlgesini ele ge├žiren Paskevi├žÔÇÖin komuta etti─či Rus ordusu daha sonra Bayaz─▒d, Ardahan, Erzurum, Bayburt ve G├╝m├╝┼čhaneÔÇÖyi ele ge├žirmi┼čtir. Bat─▒dan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne sald─▒ran Rus ordusu EdirneÔÇÖyi i┼čgal etmi┼čtir.

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Karedeniz k─▒y─▒s─▒nda 1881 y─▒l─▒nda bir Frans─▒z m├╝hendise in┼ča ettirdi─či y─▒ld─▒z tipindeki Anapa Kalesi Ruslar─▒n eline ge├žti.

1791’de Ruslar─▒n eline ge├žen Anapa Kalesi, 1792 Ya┼č Antla┼čmas─▒ ile Osmanl─▒lara geri verilmi┼čti. 1806-12 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda, Nisan 1807’de yeniden Ruslar─▒n eline ge├žen Anapa, 1812 B├╝kre┼č Antla┼čmas─▒ gere─čince Sucuk-Kale ile birlikte yeniden Osmanl─▒lara geri verildi. 1828-29 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda, 12 Haziran 1828’de Anapa tekrar Ruslar─▒n eline ge├žti, 1829 Edirne Antla┼čmas─▒ ile Osmanl─▒lar Anapa’y─▒ ve Karadeniz k─▒y─▒s─▒ndaki ├çerkesya topraklar─▒n─▒ (Kuban ve Bz─▒b ─▒rmaklar─▒ aras─▒) terk ettiler,

Ruslar, 1810 y─▒l─▒nda Ni─čbolu’yu┬áald─▒lar. Osmanl─▒ Devleti bar─▒┼č┬áistedi.

Paskevi├ž, 1812-1915 y─▒llar─▒ aras─▒nda Napolyon sava┼člar─▒nda g├Ârev┬áyapt─▒.

1930’da Osmanl─▒ Devleti ile yap─▒lan bar─▒┼č antla┼čmas─▒ndan sonra Lehistan’daki isyan─▒ bast─▒rmakla g├Ârevlendirildi.

23 Mart 1932’de Polonya Naipli─či kuruldu. Paskevi├ž naipli─če atand─▒.

Paskevi├ž 1848 y─▒l─▒nda ise Macar isyan─▒n─▒ bast─▒rmakla g├Ârevlendirildi.

1953-1856) y─▒llar─▒ aras─▒nda yap─▒lan K─▒r─▒m Sava┼č─▒nda┬ág├Ârev ald─▒. Silistreyi ku┼čatt─▒. Burada yaraland─▒.

Paskevi├ž,┬á20 Ocak 1956’da Var┼čova’da Vefat etti.

  • Ekrem Hayri Peker

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
  • YEN─░