Quantcast
Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi – Belgesel Tarih

─░rfan YALIN
─░rfan  YALIN
Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi
  • 25 ┼×ubat 2023 Cumartesi
  • +
  • -
  • ─░rfan YALIN /

Loading

Son y─▒llarda gittik├že yerini jellere, k├Âp├╝klere, s─▒v─▒ tiplerine b─▒raksa da, kal─▒p sabunlar hala ├žok evin banyosunda, mutfa─č─▒nda, raflarda, elbise dolaplar─▒nda ve gelece─če a├ž─▒lan ├žeyizlerdeÔÇŽ

Latinceye ÔÇťsapoÔÇŁ, Frans─▒zcaya ÔÇťsavonÔÇŁ, ─░ngilizce diline de ÔÇťsoapÔÇŁ olarak girmi┼č olan ÔÇťsabunÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n k├Âkeni ─░talyaÔÇÖn─▒n Roma ┼čehri yak─▒nlar─▒ndaki Sapo Da─č─▒’ndan geliyormu┼č. Y├╝zy─▒llar ├Ânce Keltler de hayvansal ya─č ve bitki k├╝llerinden yapt─▒klar─▒ ├╝r├╝ne Sapo Da─č─▒n─▒n ad─▒na atfen ÔÇťsaipoÔÇŁ ad─▒n─▒ vermi┼čler. Mitolojik anlat─▒ya g├Âre, Sapo Da─č─▒n─▒n y├╝ksek├že bir yerinde tanr─▒lara kurbanlar sunulurken, arta kalan hayvansal ya─člarla odun ate┼činin k├╝l├╝ kar─▒┼čarak tepeden a┼ča─č─▒ Tiber Nehri’ne ak─▒nca Sapo Da─č─▒ temizleniyormu┼č. Efsane bu ya, Sapo Da─č─▒n─▒n eteklerinde ├žama┼č─▒r y─▒kayan kad─▒nlar bilmeden bu kar─▒┼č─▒m─▒ kulland─▒klar─▒nda bu mucizev├« ar─▒nd─▒r─▒c─▒y─▒ tanr─▒lar─▒n hediyesi olarak g├Âr├╝rlermi┼č.

─░lgin├žtir, Hint├žeden S─▒rp├žaya, Malaycadan Pencap├žaÔÇÖya, Norve├ž├žeden Do─ču AfrikaÔÇÖn─▒n yayg─▒n lisan─▒ Swahili diline benzer telaffuzla giren ÔÇťsabunÔÇŁ kelimesi ├žok dilde ayn─▒ ┼čekilde kar┼č─▒l─▒k bulmu┼č; milyarlarca insan─▒n ÔÇťtemizleyiciÔÇŁ ad─▒ olmu┼č.

Ge├žti─čimiz y─▒llarda Mezopotamya’da yap─▒lan bir arkeolojik kaz─▒da, Babil uygarl─▒─č─▒nda sabun kullan─▒ld─▒─č─▒, hatta M├ľ 2800ÔÇśl├╝ y─▒llarda ya┼čayanlar─▒n sabun yapma konusunda bir hayli ustala┼čt─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒km─▒┼č. E┼č zamanl─▒ olarak Mezopotamya ile Eski M─▒s─▒r uygarl─▒─č─▒nda s─▒v─▒ ya─č ve tuz kar─▒┼čt─▒r─▒larak sabun yap─▒l─▒rken ─░├ž AnadoluÔÇÖda Hititler g├╝ne┼č otunun, ├ž├Âven bitkisinin k├╝l├╝n├╝ kille kar─▒┼čt─▒rarak sabun yap─▒yorlarm─▒┼č. Bu y─▒llarda k├╝lle kaynat─▒lan hayvan i├ž ya─člar─▒ndan yap─▒lan sabun insanlar─▒n temizli─činden ziyade genelde y├╝n├╝n pamuk haline getirilmesi s─▒ras─▒nda y─▒kanmas─▒nda ve yemek pi┼čirme kaplar─▒n─▒n ar─▒nd─▒r─▒lmas─▒nda kullan─▒ld─▒─č─▒ gibi ila├ž olarak da hastalara ┼čifa umuduyla veriliyormu┼č.

Sabunla ilgili en eski yaz─▒l─▒ belge Irak’─▒n Girsu ┼čehrinde bulunan ├živi yaz─▒l─▒ bir levha ├╝zerindeymi┼č. Kimya alan─▒nda ge├žmi┼čten izler arayan arkeolog Martin Levy’ye g├Âre yaz─▒t 4500 y─▒l ├Ânce yaz─▒lm─▒┼č ve boyand─▒ktan sonra kat─▒la┼čan y├╝ndeki lannin ya─č─▒n─▒ temizlemek i├žin sabun kullan─▒lmas─▒n─▒ anlat─▒yormu┼č.

4500 y─▒ll─▒k sabun tarifi; 5,5 ├Âl├ž├╝ k├╝l, 1 ├Âl├ž├╝ ya─č

Bilinen ilk sabun tarifi ┼ču an Irak s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde bulunan antik Tello ┼×ehrinde M├ľ 2500 tarihine kadar ┬áuzanan bir s├╝re├ž i├žindeki S├╝mer Medeniyetinin izlerini ta┼č─▒yan ├živi yaz─▒s─▒ kil levha ├╝zerinde bulunmu┼č. Bu tarife g├Âre ├╝retim i├žin hurma a─ča├žlar─▒n─▒n veya ├žam kozalaklar─▒n─▒n yak─▒lmas─▒ ard─▒ndan elden edilen k├╝l s├╝z├╝l├╝yor ve 5,5 ├Âl├ž├╝l├╝k bu kar─▒┼č─▒ma 1 ├Âl├ž├╝ ya─č kar─▒┼čt─▒r─▒larak sabun elde ediliyormu┼č. Arkeolojik bulgular elde edilen kar─▒┼č─▒m─▒n temizlik yan─▒nda sa├ž bak─▒m─▒ i├žin de kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒, cilt hastal─▒klar─▒na, yaralanmalara iyi gelece─či ├╝midiyle y─▒llar boyunca farkl─▒ k├╝lt├╝rlere ta┼č─▒nd─▒─č─▒n─▒ g├Âstermi┼č.

─░lgin├žtir, Babilliler, haz─▒rlad─▒klar─▒ macun ┼čeklindeki ilkel sabun tipinin temizleyici etkisini hi├žbir zaman tam olarak fark edememi┼čler. Ama yine de s├Âylemeden edemeyece─čim, S├╝mer d├Ânemine ait olarak bulunan bir kil tabletinde ÔÇťsodayla temizlendim, suyla y─▒kand─▒m, hayvan ya─č─▒yla kendimi g├╝zelle┼čtirdimÔÇŁ s├Âz├╝ d├Ânemin zevklerini anlat─▒yor, olmal─▒!

Antik M─▒s─▒r k├╝lt├╝r├╝n├╝ anlamam─▒za ─▒┼č─▒k tutan en ├Ânemli buluntulardan biri olan Ebers papir├╝s├╝ ├╝zerinde eski M─▒s─▒rl─▒lar─▒n i├ž ya─č─▒ gibi, kemik gibi, deri gibi hayvansal ├╝r├╝nlerin, ├ži├žeklerin kaynat─▒lmas─▒yla (dam─▒t─▒lmas─▒yla) a├ž─▒─ča ├ž─▒kan bitkisel ya─člarla ve alkalin tuzlarla kar─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒ neticesinde ├╝rettikleri sabun benzeri bir maddeyi bildikleri ortaya ├ž─▒km─▒┼č. Eldeki M─▒s─▒r belgelerinden M├ľ 600ÔÇÖl├╝ y─▒llara tarihlenen verilere g├Âre bu kar─▒┼č─▒m sa├ž kremi g├Ârevinin yan─▒ s─▒ra daha ├žok cilt hastal─▒klar─▒n─▒n tedavisinde de kullan─▒l─▒yormu┼č. G├Âllerden alkali elde etmeyi ├Â─črenen M─▒s─▒rl─▒lar, duvar resimlerine de ├žizdikleri ┼čekliyle ÔÇôbug├╝n Anadolu’nun ├žok yerinde yap─▒ld─▒─č─▒ gibi- giysilerini soda i├žeren maddelere bat─▒rarak y─▒k─▒yor, sopalarla d├Âverek temizlemeye ├žal─▒┼č─▒yorlarm─▒┼č.

MS 23 – 79 y─▒llar─▒ aras─▒nda Kuzey ─░talya’da g├╝n├╝m├╝zdeki ad─▒yla Como ┼čehrinde ya┼čayan, Vez├╝v yanarda─č─▒n─▒n patlamas─▒yla ya┼čam─▒n─▒ yitirdi─či bilinen do─ča bilimcisi ÔÇô do─ča filozofu Plinius, ( Gaius Plinius Secundus) taraf─▒ndan yaz─▒lan Do─ča Tarihi (Naturalis Historia) adl─▒ ├žal─▒┼čmada, Fenikelilerin M├ľ 600’de sabun yapmak i├žin ke├ži i├ž ya─člar─▒yla ve odun k├╝llerini kulland─▒─č─▒ yer alm─▒┼č.

─░la├ž olarak kullan─▒lan sabunun temizleme g├╝c├╝n├╝n anla┼č─▒lmas─▒ i├žin y├╝zy─▒llarca beklemek gerekmi┼č

Tarihin bu d├Ânemlerinde sabunun temizleme g├╝c├╝ tam olarak bilinmiyor, ila├ž ├Âzelli─či ├Ân planda tutuluyormu┼č. Muhtemelen ki┼čisel hijyen eksikli─činden kaynaklanan cilt hastal─▒klar─▒n─▒n tedavisinde merhem olarak kullan─▒lan sabun macunlar─▒ yaralar─▒ kapatma konusunda ├žok ba┼čar─▒l─▒ olmu┼č olmal─▒ ki, yak─▒n y─▒llara kadar da bu i┼člevini s├╝rd├╝rm├╝┼č.

Eski Yunan d├Âneminde tencerelerin, sokaklar─▒ s├╝sleyen heykellerin temizli─či k├╝l ve sodal─▒ su kar─▒┼č─▒m─▒ ile yap─▒l─▒rken Galyal─▒larla Romal─▒lar da hayvansal ya─člar─▒ toprakla, k├╝lle kar─▒┼čt─▒rarak sabun benzeri bir kar─▒┼č─▒m yapm─▒┼člar.

Sak─▒n ola ┼ča┼č─▒rmay─▒n, MS 1. y├╝zy─▒lda Roma ─░mparatorlu─čunda ├žok ├Ânemli bir meslek olan ├žama┼č─▒r y─▒kay─▒c─▒lar taraf─▒ndan hayvan idrarlar─▒ndan da sabun yap─▒l─▒yormu┼č. Bu y─▒llarda son derece de─čerli olan her nevi tekstil ve giysiler genellikle, -asl─▒nda- idrar uzman─▒ olan ├žama┼č─▒rc─▒lara (fulonlar) verilirmi┼č. Odun k├╝l├╝ndeki alkalin yerine biriktirdikleri hayvan idrarlar─▒n─▒n zamanla ├ž├╝r├╝mesi sonras─▒nda ortaya ├ž─▒kan amonyak kullan─▒m─▒n─▒ geli┼čtiren Romal─▒ ├žama┼č─▒r y─▒kay─▒c─▒lar─▒, ayr─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼č idrar─▒ ├žok uzunca bir s├╝re kullanm─▒┼člar.

Kirli i┼člerden de kazan─▒lsa, para kokmaz!

Hayvan idrarlar─▒ndan ├žama┼č─▒r y─▒kayan bu meslek ├Ârg├╝t├╝ zamanla zenginle┼čmi┼č, gelirlerine ─░mparator Vespasian (MS 39 ÔÇô 83) y├╝ksek vergi koymak isteyince sokaklarda ciddi protestolarla kar┼č─▒la┼čm─▒┼č. ┬á┼×a┼č─▒rt─▒c─▒ bir ┼čekilde, bu protestolar ayn─▒ zamanda imparatorluk mahremiyet konseyinden de gelmi┼č, para g├╝c├╝n├╝n y├Ânetim erkini de sat─▒n ald─▒─č─▒n─▒ hisseden Vespasian, g├╝n├╝m├╝ze kadar gelen ├╝nl├╝ s├Âz├╝n├╝ s├Âylemi┼č; “Pecunia non olet”. Yani bizim anlayaca─č─▒m─▒z ┼čekliyle ÔÇťpara kokmazÔÇŁ demi┼č!

300ÔÇÖl├╝ y─▒llara gelindi─činde Roma ─░mparatorlu─čunun her yerine yay─▒lan ve g├╝nl├╝k ya┼čam─▒n keyif noktas─▒ olan hamamlarda sabun yayg─▒n olarak kullan─▒l─▒yormu┼č. Ancak MS 467 y─▒l─▒nda Roma ─░mparatorlu─čunun gerilemesiyle birlikte sosyal hayat seviyesi d├╝┼čm├╝┼č, kilisenin bask─▒s─▒yla k├╝lt├╝rel ├╝retimler perdelenmi┼č, Avrupa’n─▒n ├žo─čunda y─▒kanma al─▒┼čkanl─▒klar─▒ azalm─▒┼č; Orta ├ça─č’─▒n sa─čl─▒ks─▒z ko┼čullar─▒ kendini iyice hissettirirken sabun kullan─▒m─▒ da e┼č zamanl─▒ olarak bir s├╝reli─čine gerilemi┼č.

7.y├╝zy─▒lda sabun yap─▒m─▒ ─░talya, ─░spanya ve Fransa’da yerle┼čik bir sanat ┼čeklindeyken, ┬ázeytin a─ča├žlar─▒ndan elde edilen ya─člara kolay eri┼čimleri nedeniyle yayg─▒n sabun ├╝retiminin ilk merkezleri ┬áaras─▒nda olmu┼člar.

1100ÔÇÖl├╝ y─▒llarda ─░talyaÔÇÖda Savona, ─░spanyaÔÇÖda baz─▒ b├Âlgeler sabun yap─▒m─▒nda ├žok ilerlemi┼č; ke├ži i├ž ya─č─▒ ile kay─▒n a─čac─▒ k├╝lleri kullan─▒lm─▒┼č. Oysa ayn─▒ y─▒llarda Fransa’n─▒n Marsilya ┼čehrinde de ├žam kozalaklar─▒n─▒n k├╝l├╝yle zeytinya─č─▒ kar─▒┼čt─▒r─▒larak sabun ├╝retiliyormu┼č. ─░ngilizler de 12. y├╝zy─▒l─▒n sonunda sabun imalat─▒na ba┼člam─▒┼člar.

Sabunun olmad─▒─č─▒ yerleri salg─▒n hastal─▒klar sarar

Orta├ža─č─▒n dinsel bask─▒s─▒ ve R├Ânesans d├Ânemi ├Âncesinin k├╝lt├╝rel sanc─▒lar─▒ i├žinde k─▒vranan geni┼č halk kitlerinin sabun kullan─▒m─▒n─▒n azalmas─▒yla birlikte ortaya ├ž─▒kan kirlilik t├╝m Avrupa k─▒tas─▒ ├╝lkelerini y├╝zy─▒llarca s├╝recek bir pislik t├╝neli i├žinde s├╝r├╝klemi┼č; hatta neredeyse b├╝y├╝k yerle┼čim merkezlerini birer ├ž├Âp yuvas─▒ haline getirmi┼č. Zaten s├╝recin en sonunda kar┼č─▒la┼č─▒lan ÔÇťkara vebaÔÇŁ salg─▒n─▒ ve yan─▒nda s├╝r├╝kledi─či ├žok say─▒da farkl─▒ hastal─▒klar─▒n pandemik etkisi, 14. y├╝zy─▒lÔÇÖdan itibaren AvrupaÔÇÖy─▒ k─▒r─▒p ge├žiren felaketler yuma─č─▒ olarak ├žok ┼čeyin gerilemesine, sa─čl─▒ks─▒z ya┼čam bi├žimlerinin yay─▒lmas─▒na b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de sebep olmu┼č.

Avrupa halk─▒ bu y─▒llarda ├Âl├╝m kal─▒m sava┼č─▒ verirken ki┼čisel temizli─čin ├Ânemini korudu─ču ├╝lkelerden biri olan Japonya’da banyo yapmak yayg─▒n bir gelenek olarak uygulan─▒yor, ├žok uzaklardaki ─░zlanda’da ise kapl─▒calardan gelen suyla ─▒s─▒t─▒lan havuzlar herkes i├žin haftan─▒n bir g├╝n├╝n├╝n ak┼čam─▒ temizlenmenin yan─▒nda sosyal toplanma yeri niteli─či ta┼č─▒yormu┼č.

17.y├╝zy─▒la kadar Avrupa’n─▒n ├žo─čunda, ├Âzellikle zengin b├Âlgelerde temizlik ve y─▒kanma moda olmaya ba┼člam─▒┼č. Ticari sabun yap─▒m─▒ 1600 y─▒l─▒ndan itibaren Amerikan kolonilerinde g├Âr├╝lm├╝┼č; uzun y─▒llar boyunca ticari bir meslekten ziyade evlerde yap─▒lan hobi nitelikli bir u─čra┼č olmu┼č.

Modern sabunun babas─▒, Frans─▒z kimyager ve cerrah; Nicolas Leblanc

1775 civar─▒nda, Frans─▒z Bilimler Akademisi, ├žo─čunlukla Kuzey Amerika, ─░skandinavya, ─░spanya, Kanarya Adalar─▒ndan ve Rusya’dan ithal edilen sodyum karbonat─▒ yapay bir ┼čekilde ├╝retmek i├žin ┬ápara ├Âd├╝ll├╝ bir yar─▒┼čma a├žm─▒┼č. O g├╝ne kadar odun k├╝llerinden ├╝retilen ÔÇťpotasyum karbonatÔÇŁ maddesi Frans─▒z kimyager ve cerrah ┬áNicolas Leblanc taraf─▒ndan bol miktarda kire├ž ta┼č─▒ kullan─▒larak elde edilince ortaya ├ž─▒kan ucuz maliyetli hammadde sayesinde sabun yap─▒m─▒ yan─▒nda cam, tekstil ve k├ó─č─▒t end├╝strilerinin de ├Ân├╝ a├ž─▒lm─▒┼č. 6 Aral─▒k 1742 tarihinde yap─▒lan bu bulu┼č sonras─▒nda Leblanc, bu geli┼čme i├žin patent ba┼čvurusunda bulunmu┼č ve y─▒lda 320 ton soda ├╝retimi yapacak fabrikay─▒ finanse eden Orleans D├╝k├╝ de Saint-Denis ile birlikte sabun yap─▒m─▒na y├Ânelik b├╝y├╝k bir ad─▒m atm─▒┼č.

1789 y─▒l─▒na kadar sabun ├╝retimi at─▒l─▒m i├žinde olmu┼č, Malherbe, Malherbe ve De la M├ęthiere gibi isimler LeblancÔÇÖ─▒n fikirlerini geli┼čtirmi┼čler; ilerleyen y─▒llarda bol miktarda kire├žta┼č─▒ kullan─▒larak suda kolayca ├ž├Âz├╝nen sodyum karbonat olu┼čmas─▒n─▒n bulunmas─▒ sabunun yap─▒ ta┼člar─▒n─▒ olumlu etkilemi┼č. ─░┼člerin iyi gitmesi Frans─▒z ─░htilal─▒na kadar s├╝rd├╝yse de, Kas─▒m 1793’te Orleans D├╝k├╝’n├╝n ba┼č─▒ kesilerek t├╝m m├╝lklerine el konulmu┼č; LeblancÔÇÖ─▒n da orta─č─▒ oldu─ču soda fabrikas─▒ kapat─▒lm─▒┼č.

Frans─▒z ─░htilal─▒n─▒n sabun k├Âp├╝─č├╝ gibi de─či┼čen sosyal ┼čartlar─▒ i├žinde kurulan ÔÇťRefah KomitesiÔÇŁ 1794 y─▒l─▒nda Leblanc’─▒n patentini iptal etmi┼č ve soda ├╝retimini lisanss─▒z olarak t├╝m Frans─▒z vatanda┼člar─▒n─▒n kullan─▒m─▒na a├žm─▒┼č.

Bu y─▒llarda 52 ya┼č─▒nda olan Leblanc maddi olarak mahvolmu┼č, zenginli─či s─▒cak sudaki sabun misali erimi┼č. Bir s├╝re bir barut fabrikas─▒n─▒n y├Âneticisi olarak ├žal─▒┼čan, -├╝cretsiz de olsa- fahri g├Ârevlerle onurland─▒r─▒lan sabunun babas─▒ ÔÇťLeblancÔÇŁ 1798’de ya┼čl─▒lar konseyi ├╝yesi olmu┼č ama ayn─▒ y─▒l k─▒z─▒n─▒n ├Âl├╝m├╝yle y─▒k─▒lm─▒┼č. 1805 y─▒l─▒nda Leblanc’a mahkeme taraf─▒ndan haklar─▒ iade edilerek tazminat ├Âdenmesi karar─▒ verilmi┼č ama bu ├Âdeme hi├žbir zaman yap─▒lmam─▒┼č. E┼čiyle beraber peri┼čan olan Leblanc, 1806 y─▒l─▒n─▒n Ocak Ay─▒nda St. Denis yoksullar evinde kendini tabancayla vurarak hayat─▒na son vermi┼č; sanki ├╝retti─či sabunun ├╝st├╝ne basarak k├Âp├╝kler aras─▒nda kaybolmu┼č.

Sabun l├╝ks m├╝ ihtiya├ž m─▒?

19.y├╝zy─▒la kadar sabun, bir├žok ├╝lkede l├╝ks bir ├╝r├╝n olarak g├Âr├╝lm├╝┼č ve y├╝ksek oranda vergilendirilmi┼č. Ancak vergiler kald─▒r─▒ld─▒─č─▒nda ├žo─ču insan taraf─▒ndan ula┼č─▒labilir hale gelen sabun sayesinde temizlik standartlar─▒ iyile┼čmi┼č.

Sabun yap─▒m─▒ 1850 y─▒l─▒ sonras─▒nda Amerika’n─▒n en h─▒zl─▒ b├╝y├╝yen end├╝strilerinden biri haline gelmi┼č, hatta 1865 y─▒l─▒nda o g├╝nlerde pek kullan─▒lmasa da William Shepperd isimli bir giri┼čimci s─▒v─▒ sabun i├žin patent ba┼čvurunda bulunmu┼č.

Sabun ├╝retiminin kimyas─▒ 1916 y─▒l─▒na kadar temelde ayn─▒ kalm─▒┼č. Birinci ve ─░kinci D├╝nya Sava┼člar─▒ s─▒ras─▒nda, sabun yap─▒m─▒nda kullan─▒lan hem hayvansal hem de bitkisel kat─▒ ve s─▒v─▒ ya─člar k─▒tl─▒─č─▒ y├╝z├╝nden kimyagerler benzer ├Âzelliklere sahip kimyasallarla “sentezlenen” ba┼čka ham maddeleri aramak zorunda kalm─▒┼člar. Sava┼člar─▒n so─čuk y├╝z├╝n├╝n getirdi─či bu zorunlu geli┼čme bug├╝n “deterjan” olarak bildi─čimiz ┼čeylerin ├╝retim kap─▒s─▒n─▒ aralam─▒┼č; g├╝n├╝m├╝zde ÔÇťsabunÔÇŁ dedi─čimiz ├žo─ču ┼čeyin de asl─▒nda deterjan temelli olmas─▒na yol a├žm─▒┼č.

Osmanl─▒da Sabun

Bizans d├Ânemindeki sabun ├╝retimi, ─░stanbulÔÇÖun fethi sonras─▒nda devam etmi┼č. Osmanl─▒ d├Âneminde en ├Ânemli ve en eski temizlik unsuru olan sabunun ba┼čl─▒ca hammaddesinin zeytinya─č─▒ olmas─▒ nedeniyle sabunhaneler genellikle zeytin yeti┼čtirilen Ayval─▒k, Burhaniye, Edremit, Havran, ─░zmir, Kahramanmara┼č, Antakya, Gaziantep, Nizip, Kilis ve Birecik gibi yerlerde kurulmu┼č. Zeytinya─č─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra ceviz, hindistan cevizi ya─č─▒ da kullan─▒lm─▒┼č, defne, limon, g├ós├╗l otu ve turmus bitkisinden de sabunlar ├╝retilmi┼č. Evliya ├çelebinin seyahatnamesine de giren Trablus, ├ži├žek, misk, h├╝nkari, alaca, kara, kokulu, kandiye, arap, Girit, leke, fes, beyaz ve siyah pa┼ča isimleriyle an─▒lan ho┼č kokulu sabunlar─▒ ├╝reten sabuncu esnaf─▒ (esnaf-─▒ s├ób├╗nc─▒y├ón) d├╝kk├ónlar─▒n─▒ de─či┼čik renkte ve kokuda olan sabunlarla s├╝slermi┼č. Evliya ├çelebi sadece ─░stanbulÔÇÖda 200 ayr─▒ d├╝kk├ónda 500 ├žal─▒┼čanl─▒ kokusuz sabun ├╝retimiyle, 40 ayr─▒ d├╝kk├ónda 100 ├žal─▒┼čanla yap─▒lan kokulu sabun ticaretini ayr─▒ ayr─▒ belirtmi┼č; saray i├žinde Matbah-─▒ ├émire olarak bilinen ÔÇťhelvah├óneÔÇŁ i├žinde de kokulu sabunlar yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ yazm─▒┼č.

Koleksiyonerler i├žin sabun heyecan verici bir birikim iste─či

Her en kadar kozmetik sanayinin geli┼čimiyle artan ├že┼čidi yan─▒nda covid salg─▒n─▒ y├╝z├╝nden korkuyla s─▒v─▒ tipine terk edilen ortak yerlerdeki kullan─▒m ┼čekline ra─čmen bug├╝n d├╝nyan─▒n ├žok yerinde palmiye – ├žam- bamboo gibi yerel kokulu a─ča├žlardan farkl─▒ yollarla sabun ├╝retiliyor. Avokadolu, ball─▒, tar├ž─▒nl─▒, zencefilli, kekikli, bergamotlu, biberiyeli, lavantal─▒, g├╝ll├╝, havu├žlu, kay─▒s─▒l─▒, portakall─▒, papatyal─▒, naneli, menek┼čeli, yaseminli ve buraya eklenebilecek y├╝zlerce yerel bitki i├žerikli g├╝zel kokulu sabunlar merakl─▒lar─▒n ellerinde k├Âp├╝rmeye devam ediyor!

Korona y├╝z├╝nden g├╝nl├╝k ya┼čam─▒m─▒zda ├Âncesine g├Âre daha fazla kulland─▒─č─▒m─▒z ve ad─▒n─▒ s─▒k├ža telaffuz etti─čimiz sabun 6000 y─▒ld─▒r hayat─▒m─▒zda oldu─ču gibi d├╝nyan─▒n d├Ârt bir taraf─▒nda ├Âzenle toplanan koleksiyonlarda da var. Bug├╝n d├╝nyan─▒n ├že┼čitli yerlerinde tarihi sabun ├╝retimini ya┼čatan sabun m├╝zeleri oldu─ču ÔÇťsabunÔÇŁ temas─▒ ├╝zerinden birikim olu┼čturmaya ├žal─▒┼čan koleksiyonerler de mevcut. ├ľzellikle damgal─▒ eski kal─▒p sabunlar─▒n yan─▒ s─▒ra, sabun kal─▒plar─▒, ambalaj malzemeleri, otellerin markal─▒ sabunlar─▒, sabun yap─▒m aletleri, etiketler, reklam afi┼čleri, gazete haberleri ve buraya s─▒─čmayacak kadar ├žok say─▒da sabun temal─▒ ┼čeyler koleksiyonerler taraf─▒ndan toplan─▒yor. E─čer varsa aman evdeki eski sabunlara g├Âz├╝n├╝z gibi bak─▒n, sabunla ilgili ge├žmi┼če ait de─čerler gelece─če ─▒┼č─▒k tutacak ┼čekilde m├╝zayedelerde al─▒c─▒ buluyor.

Temelsiz bir yap─▒n─▒n, hak edilmemi┼č ya da ge├žici bir d├╝zenin ÔÇťsabun k├Âp├╝─č├╝ÔÇŁ misali kaybolmas─▒n─▒n normal oldu─čunu anlatan s├Âz├╝m├╝zdeki gibi ÔÇťsabunÔÇŁ farkl─▒ k├╝lt├╝rlerin atas├Âzlerine de girmi┼č! Liberyal─▒lar ÔÇťsabun gibi ba┼čkalar─▒n─▒ temizlemeye ├žal─▒┼č─▒rken bo┼ča ak─▒p gitmektenÔÇŁ ─░talyanlar ÔÇťsabunu bo┼ča harcayan aptallarla i┼č birli─či yapmamaktanÔÇŁ Araplar da ÔÇťele┼čtiriler kalbin sabunudurÔÇŁ diyerek sabunu imgesel olarak atas├Âzlerine sokarak farkl─▒ felsefi i├žerikler y├╝klemi┼čler. ├çinlilerin dedi─či gibi ÔÇťkiri temizlemeyi sabuna b─▒rakmakÔÇť g├╝n├╝ en g├╝zel haliyle ya┼čamay─▒ hissederek hayat─▒n tad─▒n─▒ ├ž─▒karmak ve bu arada da bir k├Âp├╝k misali enginlere kar─▒┼čmak belki de en iyisiÔÇŽ

G├╝zellikleri biriktirmenizi dilerim.

─░rfan YALIN

─░rfan Yal─▒n kimdir? Koleksiyoncu ─░rfan Yal─▒n 1962 y─▒l─▒nda ─░stanbul'da do─čdu. 9 Eyl├╝l ├ťniversitesi, Ayd─▒n Turizm ─░┼čletmecili─či ve Otelcilik Y├╝ksek Okulu mezunu. Objelerin ÔÇô belgelerin pe┼činde "Pop├╝ler Tarih ve K├╝lt├╝r Ya┼čanm─▒┼čl─▒klar─▒ ara┼čt─▒rmac─▒s─▒. Bizimev TV'de yay─▒nlanan "Koleksiyoncu" program─▒ sunucusu - yap─▒mc─▒s─▒. Asya ve Afrika ├╝lkelerinden tek tek toplad─▒─č─▒ el sanatlar─▒n─▒ sergiledi─či Kad─▒k├Ây'deki "Artemis"in kurucusu. Koleksiyonculu─čun ├Âzendirilmesi ad─▒na amat├Ârce ├žal─▒┼čan, sergi, sempozyum, sunu ve derleme ├žal─▒┼čmalar─▒ i├žinde k├╝lt├╝rel de─čerlere g├Ân├╝l ba─č─▒ml─▒s─▒ÔÇŽ Eposta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
B├╝y├╝l├╝ ├ťlke ─░ran

B├╝y├╝l├╝ ├ťlke ─░ran

Haber Merkezi, 1 Ekim 2023
Trilye’de ┼×arap├ž─▒l─▒k

Trilye’de ┼×arap├ž─▒l─▒k

Ekrem Hayri PEKER, 29 Eyl├╝l 2023
BursaÔÇÖn─▒n ─░lk Mebuslar─▒ (1877)

BursaÔÇÖn─▒n ─░lk Mebuslar─▒ (1877)

Atilla SA─×IM, 19 Eyl├╝l 2023
─░ncir, ├╝z├╝m ve zeytin a┼čk─▒na

─░ncir, ├╝z├╝m ve zeytin a┼čk─▒na

Nurdan Çakır TEZGİN, 19 Eylül 2023
Bar─▒┼č Man├žo Ger├že─či

Bar─▒┼č Man├žo Ger├že─či

Yrd. Do├ž. Dr. Mehmet YARDIMCI, 14 Temmuz 2023
├çengili d├╝─č├╝nlerin BursaÔÇÖs─▒

├çengili d├╝─č├╝nlerin BursaÔÇÖs─▒

Nurdan Çakır TEZGİN, 14 Temmuz 2023
Mussolini’yi doland─▒ran T├╝rk: Ey├╝pl├╝ Halit

Mussolini’yi doland─▒ran T├╝rk: Ey├╝pl├╝ Halit

├ľzdenbekir KARAKA┼×, 14 Temmuz 2023
Likya’n─▒n Antik Belle─či

Likya’n─▒n Antik Belle─či

Tahsin ┼×─░M┼×EK, 13 Temmuz 2023
Bursa ├ťzerine Bir Deneme

Bursa ├ťzerine Bir Deneme

M├╝min CEYHAN, 28 Haziran 2023