Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Semerkant Rasathaneleri ve Medreseleri
  • 13 A─čustos 2018 Pazartesi
  • +
  • -

Emir Timur, ard─▒l─▒ ┼×ahruh devrinde Semerkant parlayan bir y─▒ld─▒zd─▒. Taassuptan uzak olan ve ├žocuklar─▒na, ÔÇťSeyyitleri sevin ama sak─▒n iktidara ortak etmeyin, yoksa tamam─▒n─▒ isterlerÔÇŁ ├Â─č├╝d├╝n├╝ veren Emir Timur, Anadolu, Irak ve SuriyeÔÇÖden ├žok say─▒da sanat├ž─▒ ve bilim adam─▒n─▒ SemerkantÔÇÖa getirmi┼čti.

TimurÔÇÖun ├Âl├╝m├╝nden sonra Semerkant ├ólimleri ve ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ kendisine ├žekti. TimurÔÇÖun torunu Ulu─čbek zaman─▒nda bilimsel ├žal─▒┼čmalar zirveye ula┼čt─▒. Ulu─čbek, ┼čair ve bilim adam─▒yd─▒. Kurdu─ču ve 1421 y─▒l─▒nda faaliyete ba┼člayan medrese ve rasathanede ├žok say─▒da insan matematik ve g├Âk bilimi alan─▒nda ├Â─črenim g├Ârd├╝. AnadoluÔÇÖdan da gidenlerden birisi de Kad─▒zade-i RumiÔÇÖdir.

Osmanl─▒ d├Âneminde ya┼čam─▒┼č Kad─▒zade-i Rumi ┬á(Musa ├çelebi) 1337 y─▒l─▒nda BursaÔÇÖda do─čmu┼čtur. Kad─▒l─▒k yapan Mahmut ├çelebiÔÇÖnin o─čludur. ├ťnl├╝ bilgin molla FenariÔÇÖden astronomi ve matematik dersleri alm─▒┼čt─▒r. Y─▒ld─▒zlar─▒ ve g├Âky├╝z├╝n├╝ incelemek, ara┼čt─▒rmak onun en b├╝y├╝k amac─▒ olur. ┼×eyh BedrettinÔÇÖin arkada┼č─▒ ola Kad─▒zade Rumi ve M├╝eyyed KonyaÔÇÖda Feyzullah EfendiÔÇÖden Astronomi ve Mant─▒k dersi ald─▒lar. Hocas─▒ ├Âl├╝nce Kad─▒zade Rumi SemerkantÔÇÖa yola koyuldu.

Kad─▒zade ├Ânce HorasanÔÇÖa gidip ├╝nl├╝ bilgin C├╝rcaniÔÇÖnin ├Â─črencisi olur. Burada uzun s├╝re kal─▒r. Sonra SemerkantÔÇÖa gider. Ulu─čbekÔÇÖin SemerkantÔÇÖta kurdu─ču ayn─▒ zamanda bir matematik medresesi olan rasathanede ├žal─▒┼č─▒r. T├╝rkistanl─▒lar onu ├žok severler. ÔÇťAnadoluluÔÇŁ anlam─▒nda Rumi lakab─▒n─▒ verirler. Rumi XV. Y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda matematik ilkelerini astronomi ara┼čt─▒rmalar─▒na uygulayan, g├Âk cisimlerinin kendi y├Âr├╝ngeleri ├╝zerindeki hareketlerini incelerken matemati─čin verilerinden yararlanan ilk bilginlerden birisidir.

Ka┼či’nin ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine Semerkand Rasathanesi’nin m├╝d├╝r├╝ olur ve Ulu─čbek ZiciÔÇÖnin haz─▒rlanmas─▒na kat─▒l─▒r. Semerkand├«’nin (├Âl├╝m├╝ 1302) E┼čk├ólu’t-Tesis (Temel Teoremler) adl─▒ geometri eserine TuhfetuÔÇÖr-Reis f├« ┼×erh E┼čkaliÔÇÖt Tesis ad─▒yla bir a├ž─▒klama yazm─▒┼č ve Ulu─čbekÔÇÖe takdim etmi┼čtir. Bu a├ž─▒klama. Kad─▒z├óde’nin teorik geometri alan─▒ndaki en ├Ânemli ├žal─▒┼čmas─▒d─▒r. Bu eseri, Osmanl─▒ medreselerinde uzun y─▒llar orta seviyeli bir geometri ders kitab─▒ olarak okutulmu┼čtur.

Kad─▒z├óde eserinde, hesap ve cebir bilimlerinin geometri ├╝zerine kurulu oldu─čunu belirtmi┼č ve ┼č├Âyle demi┼čtir: “Geometrik ┼čekiller geometrik-nicelik, yani mikdar-mek├ódir ├╝zerine kuruludur, ancak mikdar─▒n adede (say─▒ya) aktar─▒lmas─▒ ├žok kolayd─▒r”. B├Âylece, Osmanl─▒ matemati─činde geometrik niceliklerle cebir ve hesap yapma gelene─činin devam etmesini sa─člam─▒┼čt─▒r. Kad─▒z├óde, eserinin giri┼činde geometrinin hem kuramsal hem de uygulamal─▒ taraf─▒na i┼čaret ederek geometri bilgisinin neden gerekli oldu─čunu ┼č├Âyle ifade etmi┼čtir: “Problemlerinin sa─člam, kan─▒tlar─▒n─▒n g├╝venilir olmas─▒ ve hi├žbir yanl─▒┼č─▒ bar─▒nd─▒rmamas─▒ nedeniyle filozoflar, g├Âklerin ve yerin yarat─▒l─▒┼č─▒ ├╝zerinde d├╝┼č├╝nmek ve hukuk├žular fetva vermek i├žin geometriye ihtiya├ž duyarlar. Divan ├╝yeleri ve kad─▒lar da geometrisiz yapamazlar. Geometrisiz g├Âky├╝z├╝n├╝n merdivenlerine ├ž─▒kmak, yery├╝z├╝n├╝n yollar─▒n─▒ ve memleketlerini

ku┼čatmak kolay olmaz. Bu bilime sahip olmayanlar ortaklar aras─▒nda adaletli payla┼č─▒m yapamazlar. ┬áKad─▒z├óde SemerkantÔÇÖta 1436 veya 1437 y─▒l─▒nda vefat etti.

ULU─×BEK

Emir TimurÔÇÖun torunu olan Ulu─čbekÔÇÖin 11 ya┼č─▒nda KurÔÇÖanÔÇÖ─▒ h─▒fzetti─či, Arap├žay─▒ m├╝kemmel ├Â─črendi─či, daha gen├žli─činde riyaz├« ilimlere ait m├╝┼čk├╝l meselelerin hallinden ho┼čland─▒─č─▒, muas─▒rlar─▒ taraf─▒ndan zikredilmi┼čtir. ┼×ehzadelik ve padi┼čahl─▒─č─▒ devrinde b├╝t├╝n varl─▒─č─▒n─▒ riyaz├« ilimlere vermi┼čtir. Yazd─▒─č─▒ ZicÔÇÖinde ÔÇť─░htiyar olmas─▒na ra─čmen sa├žlar─▒ a─čarmayan, d├╝nyada millet ve din ihtil├óflar─▒ y├╝z├╝nde kendisine de─či┼čme tozu d├╝┼čmeyen bir ilim de, hikmet (riyaziyat ve felsefe) ilimleridirÔÇŁ demi┼čtir.

Arap ├ólimlerden ─░bni Tuktaka, ÔÇťT├╝rkler, felsefe ve edebiyat ilimlerini bir tarafa b─▒rakarak, ekseriya riyaz├«yat, siyakat(Defterhane ve vak─▒f dairelerinde kullan─▒lm─▒┼č resm├« bir yaz─▒d─▒r), t─▒p ve n├╝cum (y─▒ld─▒zlar─▒n ahvalinden, hareketlerinden mana ├ž─▒karma─ča ├žal─▒┼čmak ve ara┼čt─▒rmak ilmidir) gibi ilimlere ehemmiyet verirlerÔÇŁ demi┼čtir.

Ulu─čbek, dini ilimler ve tasavvuf ├Â─črenimi i├žin ÔÇťh├ónag├óhÔÇŁlar (zaviye) yapt─▒rd─▒. Semerkant ve BuharaÔÇÖda┬á Arabiyat ve riyaz├« ilimler i├žin medreseler yapt─▒rd─▒. SemerkantÔÇÖtaki medresede bizzat kendi ders verdi. Ulu─čbek, SemerkantÔÇÖtaki medresede riyaz├«yat m├╝derrisi G─▒yasettin ├çem┼čitÔÇÖin burada yazd─▒─č─▒ Zic-i hakani kitab─▒n─▒n daha m├╝kemmelini yazmay─▒ planlad─▒.┬á Bu ├žal─▒┼čmas─▒ i├žin ├Ânde gelen riyaz├«yat├ž─▒lardan Kad─▒-z├óde, Ali Ku┼č├žu ve bir├žok ├ólimle ├žal─▒┼čt─▒.

Bu ├žal─▒┼čmalar─▒ i├žin SemerkantÔÇÖ─▒n KuzeyÔÇÖindeki K├╝hek mevkiinde ─░slam ├óleminin en b├╝y├╝k rasathanesini in┼ča ettirdi. Rasathane, 1420 y─▒l─▒nda hizmete girdi. Rasathanenin ├╝├ž katl─▒yd─▒. ─░rtifa kutbunu tayin i├žin kullan─▒lan rubuÔÇÖdairenin Ayasofya Camii kubbesine muadil oldu─čunu muadilleri naklediyor. Rasathanenein b├╝t├╝n duvarlar─▒ ve tavanlar─▒ ecr├ómi sem├óviyenin manzaralar─▒n─▒, sistemlerini g├Âsteren resimlerle dolu olup, ortas─▒nda da iklimleri, da─člar─▒, nehir ve sahralar─▒ g├Âsteren arz k├╝resi bulundu─čunu Abdurrezak Semerkandi ve Hoca Hasan Buhari taraf─▒ndan oldu─ču anlat─▒lm─▒┼čt─▒r. (Zeki Velidi Togan,Umumi T├╝rk Tarihine Giri┼č, ─░stanbul-1970)

Ulu─čbek, 1437ÔÇÖde Zic-i Ulug Bek ad─▒yla b├╝y├╝k bir eser meydana getirdi. Bu eser, 1482ÔÇÖde Fars├žaya, 1953ÔÇÖde Frans─▒zcaya ├ževrildi.

SemerkantÔÇÖta b├╝y├╝k bir k├╝t├╝phane kuran Ulu─čbek, avc─▒l─▒─ča merakl─▒yd─▒. T├╝rkistanÔÇśdaki ku┼člar─▒n nevilerine dair bir kitap yazm─▒┼čsa da g├╝n├╝m├╝ze ula┼čmam─▒┼čt─▒r. Sanata d├╝┼čk├╝n olan Ulu─čbek, ├žinicili─či geli┼čtirmek i├žin ├çinÔÇÖe Ali Ku┼č├žuÔÇÖnun da oldu─ču heyetler g├Ândermi┼čtir.

Dedesi Emir Timur ve babas─▒ ┼×ahruhÔÇÖun izinden giden ve devlet idaresine Seyyid ve mollalar─▒ kar─▒┼čt─▒rmayan Ulu─čbek, devlet y├Ânetiminde T├╝rk ve Mo─čol t├Âresini, yasalar─▒n─▒ uygulam─▒┼čt─▒r.┬á Devlet y├Ânetiminde etkili olmak isteyen BuharaÔÇÖdaki Nak┼čibendi mollalar─▒n k─▒┼čk─▒rtt─▒─č─▒ b├╝y├╝k o─člu Abd├╝llatif Mirza, isyan eder ve ele ge├žirdi─či babas─▒n─▒ (1449) ├Âld├╝r├╝r.

Bu olaydan sonra TimurÔÇÖun devleti ├ž├Âkmeye ba┼člar.T├╝rkistanÔÇÖda bilim ve kervan ticareti h─▒zla geriler. ─░ranÔÇÖda Savefi Devletinin kurulmas─▒yla denizle ba─č─▒ kopan T├╝rkistan h─▒zla gerileme s├╝recine girer.

*

AnadoluÔÇÖdan Molla ┼×emsettinÔÇÖin torunu Ali el-Fenari, Herat, Semerkant ve ─░ranÔÇÖda ├žal─▒┼čmalar yapt─▒. Molla G├╝rani, Fatih Sultan MehmetÔÇÖi onu ├ža─č─▒rmaya ikna etti. ─░stanbulÔÇÖa gelen Fenari, M├╝derrislik, kad─▒l─▒k yapt─▒. Kazaskerlik makam─▒na y├╝kseldi.

HorasanÔÇÖ─▒n Tus kentinde do─čan Molla Alaeddin el-Tusi, Fatih Sultan Mehmet d├Âneminde ─░stanbulÔÇÖa geldi. Uzun y─▒llar Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde ya┼čayan Tusi,┬á SemerkantÔÇÖa d├Ând├╝ ve orada vefat etti.

├ťnl├╝ g├Âk bilimci Ali Ku┼č├žuÔÇÖnun hocas─▒ ve as─▒l ad─▒ Molla Mahmut ibn Musa olan Kad─▒zade-i RumiÔÇÖdir. ├ľ─črencisi Ali Ku┼č├žu, Ulu─č BeyÔÇÖin ├Âl├╝m├╝nden sonra hacca gitme bahanesiyle SemerkantÔÇÖtan ayr─▒ld─▒. Akkoyunlu h├╝k├╝mdar─▒ Uzun HasanÔÇÖ─▒n hizmetine girdi. Onun el├žisi olarak Fatih Sultan MehmetÔÇÖe geldi. Onun davetiyle el├žilik g├Ârevini tamamlay─▒p, ─░stanbulÔÇÖa geldi. 1474 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖda vefat etti.

 

3,345 Toplam, 1 okuma bug├╝n

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar, STK y├Âneticisi. Bursa Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

21 Ekim 2019, 1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken! i├žin yorumlar kapal─▒
NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

20 Ekim 2019, NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

20 Ekim 2019, K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar