Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
┼×eyh Bedrettin (1358-1416) ├ťzerine Farkl─▒ Bir Bak─▒┼č
  • 13 Mart 2019 ├çar┼čamba
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

Toplam: 5,759 , Bug├╝n: 5 Okuma

Yeni din inanc─▒na, her zaman eski dinden baz─▒ inan├žlar a┼č─▒lan─▒r. Y├Âneticiler, yeni din uygulamalar─▒ derhal kabul etmek istemeyen halk─▒n korkmamas─▒ i├žin siyasi m├╝l├óhazalarla bu t├╝r kar─▒┼č─▒m─▒ benimsemek zorundad─▒r. Eski dinden kalan rit├╝eller, ni├žin kutlan─▒ld─▒─č─▒ unutulan kutlamalar, baz─▒ adetler yeni dinde de yer al─▒r. Zamanla din oturmaya ba┼člay─▒nca ve farkl─▒ mezhepler ortaya ├ž─▒k─▒nca siyasi iktidarlar d├╝zeni bozan din adamlar─▒n─▒ cezaland─▒r─▒r, baz─▒ mezhepleri d├╝┼čman ilan eder ve mensuplar─▒n─▒ yok ederler.

Do─ču Roma topraklar─▒nda bilhassa Suriye ve M─▒s─▒rÔÇÖda ├žok kanl─▒ mezhep sava┼člar─▒ ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Az say─▒daki M├╝sl├╝man ordular─▒ bu y├╝zden kolayca buralar─▒ ele ge├žirmi┼č ve deyim yerindeyse ÔÇťBar─▒┼č g├╝c├╝ÔÇŁ muamelesi g├Ârm├╝┼čt├╝r.

ANADOLU

Tarih├žilerimiz Anadolu Sel├žuklu Devleti ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde ├ž─▒kan T├╝rkmen ve daha sonra celali ─░syanlar─▒ olarak adland─▒r─▒lan isyanlar─▒na ┼ču g├Âzle bakarlar. ÔÇťHer ┼čey g├╝ll├╝k g├╝listanl─▒kken ruhlara, cinlere kap─▒lm─▒┼č meczup bir dervi┼č, ÔÇśhadi ayaklanal─▒mÔÇÖ der ve nedense cennet gibi bir ortamda ya┼čayan insanlar, rahat batmas─▒ nedeniyle ÔÇśhadiÔÇÖ deyip ayaklan─▒rlar. Tarih├žiler ve ekonomistler i├žinde ÔÇťEn olgun ├ža─č─▒ndaÔÇŁ 12 MartÔÇÖ─▒n gadrine u─čray─▒p kederinden erken ya┼čta vefat eden Mustafa Akda─čÔÇÖ─▒ ve ayn─▒ tarihlerde ├╝niversiteden uzakla┼čt─▒r─▒lan Do─čan Avc─▒o─čluÔÇÖnu ayr─▒ tutuyorum.

D├Ânemin ve sonra olaylar─▒ yazan tarih├žilerin, uleman─▒n yazd─▒klar─▒n─▒n aksine, isyana ├Ânderlik edenlerin bilgi seviyesi d├Ânemin ulemas─▒ndan az de─čildi. Kimisi, Baba ─░shak gibi kad─▒yd─▒. B├Ârkl├╝ce Mustafa, Torlak Kemal cahil dervi┼čler de─čildi. Torlak KemalÔÇÖin bir divan─▒ vard─▒. B├Ârkl├╝ce Mustafa, ┼čeyhin keth├╝das─▒, yani muavini idi. Hususi i┼člerini de hep o g├Âr├╝yordu.

─░syanlar─▒n siyasi boyutu ├╝st├╝nk├Âr├╝ incelenmez, ekonomik boyutuna hi├ž de─činilmez. Aksine ge├ži┼čtirilir. Oysa T├╝rkmen- Sel├žuklu ├žat─▒┼čmas─▒ B├╝y├╝k Sel├žuklu d├Âneminde ba┼člam─▒┼čt─▒r. Devlet y├Ânetimi h─▒zla T├╝rkmen k├╝tlesinden kopmu┼č, Farslara ve paral─▒ kap─▒kullar─▒na dayanm─▒┼čt─▒r.

T├╝rkmenler, bu sebepten merkeze kar┼č─▒ ayaklanan hanedan ├╝yelerinin yan─▒nda saf tutmu┼člard─▒r. Bu durumu g├Âren ├╝nl├╝ Sel├žuklu Veziri Nizam├╝lm├╝lk, ÔÇťT├╝rkmenlere de devletten pay vermek gerekirÔÇŁ demi┼čtir. Ama bu s├Âylemine kulak as─▒lmam─▒┼čt─▒r. T├╝rkmen-Sel├žuklu ├žat─▒┼čmas─▒ T├╝rkmenlerin AnadoluÔÇÖya g├Â├ž├╝n├╝ h─▒zland─▒rm─▒┼čt─▒r, di─čer yandan da Sel├žuklu DevletiÔÇÖnin sonunu getirmi┼čtir.

A┼čiretleri da─č─▒lan / da─č─▒t─▒lan T├╝rkmenlerin s─▒─č─▒nacak ÔÇťBabaÔÇŁlardan ba┼čka kimsesi kalmam─▒┼čt─▒. Mo─čollara kar┼č─▒ yap─▒lan bir ayaklanmaya MevlanaÔÇÖn─▒n bir o─člu da kat─▒lm─▒┼čt─▒ ve sava┼čta ├Âlm├╝┼čt├╝. T├╝rkmen boylar─▒ Mo─čollar─▒n bask─▒s─▒ndan kurtulmak i├žin u├žlara ve EgeÔÇÖye s─▒─č─▒nd─▒lar.

Pavlikanlar

AnadoluÔÇÖda Yahudi inanc─▒ ├žok yayg─▒nd─▒. AnadoluÔÇÖda Hristiyanl─▒k ├Ânce Yahudiler aras─▒nda yay─▒ld─▒. Mesih ve Mehdi inanc─▒ Hristiyanlara da ge├žti. Daha sonra T├╝rkmenler aras─▒na yay─▒ld─▒.

Pavlikanlar, Sivas-Erzurum-Divri─či b├Âlgesine yay─▒lm─▒┼čt─▒r.┬á Samosatl─▒ (Samsat) pavlus’un takip├žileri olarak bilinirler. Kilisenin kurallar─▒na ve t├╝m dogmatik geleneklerine kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒klar─▒ i├žin Do─ču Roma taraf─▒ndan s├╝rekli sald─▒r─▒ya u─čram─▒┼člar.

D├╝nyevi iktidar─▒n k├Ât├╝l├╝─č├╝ temsil etti─čine inanan Pavlikanlar─▒n Do─ču RomaÔÇÖya kar┼č─▒ yapt─▒klar─▒ ayaklanmalar─▒n temelinde de bu g├Âr├╝┼č├╝n yatt─▒─č─▒ s├Âylenir. Zamanla Do─ču Roma siyasi h├ókimiyetine hem de kiliseye kar┼č─▒ muhalif duru┼člar─▒, zamanla egemen s─▒n─▒f─▒n ve kilisenin s├Âm├╝r├╝ ve bask─▒lar─▒na kar┼č─▒ dini, siyasi ve ekonomik bir e┼čitlik├žili─če dayal─▒ bir ├Â─čreti haline gelmi┼čtir. Pavlikanlar─▒n ÔÇť─░kona k─▒r─▒c─▒l─▒kÔÇŁ d├Âneminde kiliseye kar┼č─▒, ikonalar─▒ yasaklayan ve bunlar─▒ k─▒rmaya giri┼čen Do─ču Roma y├Ânetimiyle i┼č birli─či yapt─▒klar─▒ndan da bahsedilir.

Ortodoks Do─ču RomaÔÇÖn─▒n zulm├╝nden ka├žan Pavlikanlar bir s├╝re M├╝sl├╝man Araplara s─▒─č─▒nd─▒ktan sonra Do─ču Roma ordusundan ka├žan karbeas adl─▒ bir subay─▒n ├Ânderli─činde Divri─či’ye yerle┼čtiler. Burada g├╝├žlenen Pavlikanlar, Pontus’a kadar ak─▒nlar d├╝zenlediler. Daha sonra Efes’e kadar ilerleyip, Do─ču Roma ordusunu da─č─▒tt─▒ktan sonra Ankara’y─▒ ele ge├žirirdiler.

Do─ču Roma Pavlikanlar─▒ k─▒l─▒├žtan ge├žirip, Divri─či’yi yak─▒p y─▒kt─▒. Hayatta kalan Pavlikanlar ├Ânce do─čuya daha sonra da Trakya’ya s├╝r├╝l├╝rler burada Do─ču Roma taraf─▒ndan Bulgar ve Slav sald─▒r─▒lar─▒na kar┼č─▒ barikat olarak kullan─▒ld─▒lar.

Trakya’da ya┼čamaya ba┼člayan Pavlikanlar, Ortodoks Kilisesi’nin dini bask─▒s─▒na kar┼č─▒ koymay─▒ s├╝rd├╝rd├╝ler ve Normanlara kar┼č─▒ yap─▒lan sava┼čta Do─ču Roma saflar─▒n─▒ terk ederek kendi sonlar─▒n─▒ haz─▒rlad─▒lar.

(Alexiad, s,137) ─░mparatorun ─░stanbulÔÇÖa d├Ânmesinden sonra FilibeÔÇÖye d├Ând├╝ler. (Alexiad, s,157) ─░mparatorun ├ža─čr─▒lar─▒na, verdi─či unvanlara ve vaatlerine kulak asmad─▒lar B├Âylece kendi sonlar─▒n─▒ haz─▒rlad─▒lar. Do─ču Roma bu ihanetin intikam─▒n─▒ ├žok ac─▒ ┼čekilde ald─▒. ─░├žeride d├╝┼čmanlar─▒n─▒ sindiren ve d─▒┼č d├╝┼čmanlar─▒n─▒ hizaya getiren ─░mparator Aleksios, eski bir hesab─▒ g├Ârmek ├╝zere1114 y─▒l─▒nda FilibeÔÇÖye y├╝r├╝d├╝ ve kenti ele ge├žirdi. (Alexiad, s, 469).

─░mparator Alexsios, Pavlikanlar─▒n ├žocuklar─▒n─▒, kad─▒nlar─▒n─▒ ve ya┼čl─▒lar─▒n─▒ Filibe Kalesine hapsederek zorla Ortodoks yap─▒p asimile eder. Pavlikan ├Ânderleri s├╝rg├╝n edilip cemaat ba┼čs─▒z b─▒rak─▒l─▒r. ─░mparatorun k─▒z karde┼či Anna Komnena, ÔÇťAlexiadÔÇŁ ─░mparator AleksiosÔÇÖun saltanat─▒n─▒n son d├Âneminde Bogomillere yapt─▒─č─▒ eziyetleri ve ├Ânderlerini nas─▒l yakt─▒─č─▒n─▒ da anlat─▒r.

Anna, ÔÇťÔÇŽ O, ba┼čka belalar aras─▒nda bir de orada pek ├žok dinsizin ya┼č─▒yor olmas─▒ndan da zarar g├Ârm├╝┼čt├╝r. Ger├žekten, Ermeniler, keza BogomilosÔÇÖlar denilenler, bu kenti sahiplenmi┼č idiler; bunlardan ve ayr─▒ca bunlar─▒n sapk─▒nl─▒─č─▒ndan, daha sonra, uygun zamanda s├Âz edece─čim; bir de olabildi─čince dinsiz olan PaulikianosÔÇÖlar bu kentte ya┼č─▒yordu. Bunlar ManikhaiosÔÇÖlardan ayr─▒lma bir dald─▒r, adlar─▒n─▒n g├Âsterdi─či ├╝zere, Paulos ile ─░onnesÔÇÖin m├╝ritleridirÔÇŽ (Alexiad, s, 470)

ÔÇŽ Mani ile ÔÇôKallinikos o─čullar─▒- Paulos ve ─░onnesÔÇÖin vah┼či geleneklerini h├ól├ó koruyan, z├ólim, kan d├Âkmekte duraksamayan bu m├╝ritleri pek be─čenilesi ─░mparator ─░onnes Tzimikes taraf─▒ndan, sava┼čta yenilmi┼člerdi. O, bunlar─▒, AsyaÔÇÖdan (AnadoluÔÇÖdan) k├Âle olarak getirilmi┼č KhalipssÔÇÖler (┼×ebinkarahisar y├Âresinin, SylvanusÔÇÖa m├╝rit olmu┼č halk─▒n─▒ kastediyor) ve Ermenilerin ya┼čad─▒klar─▒ y├Ârelerden (al─▒p) TrakyaÔÇÖya yerle┼čtirmi┼čti. Bunlar─▒ÔÇŽ┬á ─░skitler ak─▒nlar─▒na kar┼č─▒ g├╝venilir bek├žiler olmak ├╝zere Filibe yak─▒nlar─▒na yerle┼čtirmek zorunlulu─čunda tuttuÔÇŽ ─░onnes Tzimikes, has─▒mlar─▒ olan Manici sapk─▒nlar─▒ bizim ba─čla┼č─▒klar─▒m─▒z duruma getirdikten sonra, g├Â├žebe ─░skitlerin kar┼č─▒s─▒na, onlarla ba┼č edebilecek g├╝├žler kimli─čiyle yerle┼čtirdiÔÇŽNe var ki, huylar─▒ gere─či ba─č─▒ms─▒z ve kendi ba┼č─▒na buyruk olan Maniciler, al─▒┼č─▒lageldikleri gibi davran─▒r oldularÔÇŽÔÇŁ. Anna, ÔÇťManicilerin k─▒sa zamanda b├Âlgeye h├ókim olduklar─▒n─▒, Filibe ├ževresinin t├╝m├╝yle sapk─▒n oldu─čunu, ├╝st├╝ne ├╝stl├╝k yeni bir Ermeni g├Â├ž├╝ÔÇŁ oldu─čunu ilave eder. (Alexiad, s:471-2-3)

Anna, babas─▒ ─░mparator AleksiosÔÇÖun ÔÇťkimilerini sava┼čs─▒z boyun e─čdirdi─čini, kimilerini k├Âle etti─činiÔÇŁ yazar. ─░mparator, Manicileri ÔÇťAc─▒ ilkeleri olanÔÇŁ dinlerinden cayd─▒r─▒r. Yeniden vaftiz ettirir. (Alexiad s:475) ─░mparator Aleksios, saltanat─▒n─▒n son g├╝nlerinde yeni bir dinsel ak─▒mla u─čra┼čmak zorunda kal─▒r, Bogomiller. Anna, ÔÇťÔÇŽBu Bogomil tarikat─▒ erdemlili─či taklit etmekte (Ortodoks gibi g├Âr├╝nmekte) pek ustad─▒rÔÇŽ Basileios ad─▒nda bir ke┼či┼č Bogomilcili─či pek ustaca yaymakta idiÔÇŁ. Basileios, saraya g├Ât├╝r├╝l├╝r tutuklan─▒r. Yanda┼člar─▒ zindanda ├Âlene kadar hapsedilirler. T├Âvbe edenler vaftiz edilip b─▒rak─▒l─▒rlar. Basileios, Sultanahmet meydan─▒nda t├Ârenle yak─▒l─▒r. (Alexiad, s:514)

Babai-Baba ─░shak Ayaklanmas─▒

Baba├« ya da Baba ─░shak Ayaklanmas─▒, Anadolu Sel├žuklu Devleti tarihindeki en b├╝y├╝k T├╝rkmen ayaklanmas─▒d─▒r. 1239ÔÇÖda veya A─čustos 1240 tarihinde, Vef├ó├«yye tarikat─▒na ba─čl─▒ Ebu’l-Baka Baba ─░lyas bin Ali el-Horas├ón├«’nin m├╝ritlerinden olan Baba ─░shak Kefersud├«’nin ├Ânc├╝l├╝k etti─či ayaklanma. Anadolu Sel├žuklu ordusunca paral─▒ Frank askerlerinin b├╝y├╝k deste─či ile g├╝├žl├╝kle bast─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Ama bu olay─▒n izleyen d├Ânemde ortaya ├ž─▒kan ve Babailik olarak bilinen dinsel-siyasal hareketin etkisi y─▒llarca s├╝rm├╝┼čt├╝r.

13.y├╝zy─▒lda Mo─čol bask─▒s─▒yla ├žok say─▒da g├Â├žebe T├╝rkmenler, Azerbaycan ve Horasan’dan Anadolu’ya g├Â├žm├╝┼čt├╝. Ama Anadolu Sel├žuklu y├Ânetimi bu kitlelerin bat─▒ kesimlerine ge├žmelerine izin vermiyordu. AnadoluÔÇÖda yerle┼čik ya┼čama ge├žmi┼č olan T├╝rkmenler ile bu yeni gelen g├Â├žer T├╝rkmenler aras─▒nda da otlak ve k─▒┼člak payla┼č─▒m─▒nda anla┼čmazl─▒klar ya┼čan─▒yordu. AnadoluÔÇÖda dar bir b├Âlgede s─▒k─▒┼č─▒p kalan T├╝rkmenler k─▒sa s├╝rede yoksullu─ča s├╝r├╝klendiler. Bu durum g├Â├žerler ile yerle┼čikler aras─▒nda ├žat─▒┼čmalara yol a├žt─▒. Anadolu Sel├žuklu y├Ânetimi yerle┼čik olan halk─▒ koruyor ve yeni gelenleri cezaland─▒r─▒yordu. Anadolu Sel├žuklu Sultan─▒ II. G─▒yaseddin Keyh├╝srev’in adaletsiz y├Ânetimi, yoksul ve haks─▒zl─▒─ča u─črayan geni┼č kitlelerinin Baba ─░lyas’─▒n ├ževresinde toplanmas─▒na da yol a├žt─▒. Ayaklanma lideri Dani┼čmentliler d├Âneminde Kayseri kad─▒l─▒─č─▒ yapm─▒┼č olan Baba ─░lyasÔÇÖt─▒r.

Baba ─░lyas’─▒n yard─▒mc─▒s─▒ olan Baba ─░shak, g├Â├žebe T├╝rkmenleri ├Ârg├╝tledi ve onlar─▒ bir ayaklanmaya haz─▒rlad─▒. T├╝rkmenler, Baba ─░shak’tan gelecek i┼čareti beklemeye ba┼člam─▒┼člard─▒. Bu s─▒rada II. G─▒yaseddin Keyh├╝srev’in Baba ─░lyas’─▒n ├╝zerine asker g├Ândermesi ayaklanmay─▒ ate┼čledi. Ayaklanman─▒n merkezi AmasyaÔÇÖd─▒r.

Baba ─░shak’─▒n ayaklanan T├╝rkmenlerin yan─▒ s─▒ra, Halep ve Antep y├Âresine s├╝r├╝lm├╝┼č olan Harezm T├╝rkleri de kat─▒l─▒nca ayaklanma geni┼č bir b├Âlgeye yay─▒ld─▒. Elbistan’da yenilen Anadolu Sel├žuklu ordusu Sivas’─▒ ayaklanmac─▒lara b─▒rakmak zorunda kald─▒. Ard─▒ndan Amasya ve Kayseri de ayaklanmac─▒lar─▒n eline ge├žti. Ayaklanmac─▒lar ba┼čkent KonyaÔÇÖy─▒ tehdit etmeye ba┼člay─▒nca, II. G─▒yaseddin Keyh├╝srev buradan ayr─▒lmak zorunda kald─▒. Baba ─░lyas’─▒n Amasya Kalesi’nde ├Âld├╝r├╝lmesi ├╝zerine ayaklanmac─▒lar K─▒r┼čehir’e do─čru ilerlemeye ba┼člad─▒. Ama bu arada Anadolu Sel├žuklu ordusu da toparlanm─▒┼čt─▒ ve paral─▒ Frank askerlerinin kat─▒lmas─▒yla g├╝├žlenmi┼čti. K─▒r┼čehir ├ževresindeki sava┼čta Anadolu Sel├žuklu ordusu ayaklanmac─▒lar─▒ yenilgiye u─čratt─▒. 1240’ta Amasya’da Baba ─░shak as─▒larak ├Âld├╝r├╝ld├╝ ve ayaklanmac─▒lar─▒n ├žo─ču k─▒l─▒├žtan ge├žirildi. Ordudaki T├╝rk askerleri Baba ─░shak ile sava┼čmak istemedi. Bu y├╝zden ├Ânce paral─▒ Frank askerleri, sonra K├╝rt, G├╝rc├╝, Rum, Ermeni asillerinin olu┼čturdu─ču kuvvetlerle Babailere sald─▒rd─▒. Anadolu askeri bunlara ÔÇťk─▒l─▒├ž i┼čledi─činiÔÇŁ g├Âr├╝nce sald─▒r─▒ya kat─▒ld─▒lar. Anadolu Sel├žuklu Devleti, T├╝rkmenler, ancak bu ┼čekilde yenebilmi┼čtir.

B├ób├ó’i Ayaklanmas─▒, Anadolu Sel├žuklu Devletini iyice g├╝├žs├╝z duruma d├╝┼č├╝rd├╝ ve Anadolu Sel├žuklular─▒ AnadoluÔÇÖya giren Mo─čollara 1243ÔÇÖteki K├Âseda─č Sava┼č─▒ÔÇÖnda teslim olmak zorunda kald─▒.

Nedenleri

Baba ─░lyas, Yesevilik tarikat─▒na ba─čl─▒ ve inan├žlar─▒n─▒ Anadolu’daki T├╝rkmenler aras─▒nda yaymaya ├žal─▒┼čan bir dervi┼čti. Anadolu Sel├žuklu y├Ânetimi alt─▒nda k├Ât├╝ ko┼čularda ya┼čayan T├╝rkmenler aras─▒nda ├žok say─▒da izleyicisi vard─▒. Baba ─░lyas, Tanr─▒ sevgisinin dinin kat─▒ kurallar─▒yla olu┼čmayaca─č─▒n─▒, bunu ancak insan─▒n kendi sevgisiyle yaratabilece─čini s├Âyl├╝yordu. Kad─▒n-erkek ayr─▒m─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒yor, b├╝t├╝n insanlar─▒n e┼čitli─čini savunuyordu. T├╝rkmenlerin o zamanki ya┼čamlar─▒na son derece uygun olan ortak m├╝lkiyete dayal─▒ bir toplumsal d├╝zen ├Âneriyordu.

Babai Ayaklanmas─▒ bast─▒r─▒lmas─▒na kar┼č─▒n, bu harekete ba─čl─▒ olarak yay─▒lan Babailik inanc─▒ etkisini uzun zaman s├╝rd├╝rd├╝. Baba ─░lyas’─▒n izleyicileri Anadolu’nun ├že┼čitli yerlerine da─č─▒larak zaviyeler kurdular ve Baba ─░lyas’─▒n d├╝┼č├╝ncelerini ya┼čatt─▒lar. Baba ─░lyas ile Baba ─░shak’─▒n savundu─ču d├╝┼č├╝nceler, sonradan Bekta┼čilik tarikat─▒n─▒n ├Ânc├╝s├╝ olan Hac─▒ Bekta┼č Veli’yi de etkiledi. Baba ─░lyas’─▒n halifelerinden Edebali’de Osmanl─▒ Devleti’nin kurulu┼čunda ├Ânemli rol oynad─▒. ─░syandan sonra u├žlara ka├žan babalar, dedeler, abdallar daha sonra Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin kurulu┼čunu sa─člam─▒┼člard─▒r.

BALKANLAR

Balkanlardaki Hristiyanlar aras─▒nda da k─▒sa s├╝rede farkl─▒ yorumlar ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Gezgin din adamlar─▒, manast─▒r ├ževreleri hiyerar┼čik kiliseye ba┼čkald─▒rm─▒┼čt─▒r. Tart─▒┼čmalar daha ├žok ─░sa peygamberin tanr─▒sall─▒─č─▒, ├╝├ž tanr─▒ olu┼ču, ─░konalara tapma, din adamlar─▒n─▒n ya┼čay─▒┼č─▒ konular─▒nda s├╝r├╝p gitmi┼čtir. Kilise y├Ânetimi ve siyasi iktidar kendileri i├žin tehlikeli g├Ârd├╝kleri inan├žlar─▒ yayanlar─▒ teredd├╝t etmeden yok etmi┼člerdir.

─░ranÔÇÖdan do─čan ve k─▒sa zamanda AnadoluÔÇÖda yay─▒lan, oradan da Balkanlara ve AvrupaÔÇÖya yay─▒lan Manicilik Hristiyanl─▒─č─▒n yay─▒lmas─▒ndan sonra da varl─▒─č─▒n─▒ farkl─▒ ┼čekilde s├╝rd├╝rd├╝.┬á Kilise kurumsalla┼čt─▒k├ža inan├žlar farkl─▒ ┼čekillere b├╝r├╝nd├╝ler ve resmi inan├žlara kar┼č─▒ geldiler. Bu BalkanlarÔÇÖda Bogomilcilik, G├╝ney FransaÔÇÖda ise Cathrecilik (Temiz, ar─▒, saf) ad─▒yla ortaya ├ž─▒kt─▒lar.

ÔÇťB├╝t├╝n t├╝rleriyle bu inanc─▒n yanda┼člar─▒ koyu dindard─▒lar ama t├╝m g├Âsteri┼č tap─▒nma bi├žimlerini, t├╝m kilise geleneklerini, hatta b├╝t├╝n kilise d├╝zenini reddetmekteydiler. Bu hareket, ÔÇśH├ókim olanlara, kudretlilere ve zenginlere kar┼č─▒ protestonun ifadesi idi.ÔÇÖ (Ostrogosrki, Bizans Devleti Tarihi, s.250) Pauloscular Balkanlara s├╝r├╝ld├╝.

Mevlevilik ve daha bask─▒n ├Âl├ž├╝de Bekta┼čilikte ├Ârne─čin, ÔÇťeline, beline, diline h├ókim olÔÇŁ ilkesinde Manicilikten izler vard─▒r.

Do─ču Roma, mezhep fark─▒ y├╝z├╝nden so─čuk bakt─▒─č─▒ KapodokyaÔÇÖda ya┼čayan ve Manicilikle su├žlanan Ermenilerden 200 binini Bal─▒kesir, ├çanakkale ve Balkanlara s├╝rd├╝. Osmanl─▒lar BulgaristanÔÇÖ─▒ ele ge├žirdi─činde burada ya┼čayan Ermenilerle kar┼č─▒la┼čt─▒lar.

*

BedrettinÔÇÖin ─░syan─▒ndan 60-70 y─▒l ├Ânce Do─ču RomaÔÇÖn─▒n Balkan topraklar─▒n─▒n G├╝ney b├Âl├╝m├╝nde, ├Âzellikle TrakyaÔÇÖda s─▒n─▒fsal bir ayaklanma ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Bu y├Ârede EdirneÔÇÖden ba┼člayarak, b├╝y├╝k arazi sahiplerine, soylulara, zenginlere kar┼č─▒ esnaf ve yoksul halk ayaklanm─▒┼čt─▒. Ayaklanma b├╝t├╝n Trakya yay─▒lm─▒┼č, Selanik bu ayaklanman─▒n ikinci merkezi olmu┼č, b├Âlgedeki zenginler ve asiller ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝. Ayaklananlara Zelotlar deniliyordu. ─░mparator, Kantakouzenos, bu ayaklanmay─▒ b├╝y├╝k g├╝├žl├╝kle ve dostu Ayd─▒no─člu Umur BeyÔÇÖin yard─▒m─▒yla bast─▒rabilmi┼čti. (Umar, Bilge, T├╝rk Halk─▒n─▒n Orta├ža─č Tarihi, s,166)

*

BedrettinÔÇÖin babas─▒, Edirne yak─▒nlar─▒ndaki Samaona hisar─▒nda kad─▒ idi. Bursa, Konya, KahireÔÇÖde ├Â─črenim g├Ârd├╝. O d├Ânemde bu kentlerin yaz─▒ s─▒ra Tebriz, ┼×am ve Halep kentleri de ├Ânde gelen k├╝lt├╝r merkezlerindendi.

┼×eyh BedrettinÔÇÖle ilgili en ├Ânemli kaynak, torunu Halil bin ─░smailÔÇÖin nesir tarz─▒nda yazd─▒─č─▒ menak─▒pnamedir. (┼×eyh Bedredd├╝n Mahm├╗d, Simavna Kad─▒s─▒o─člu ┼×eyh Bedreddin Men├ók─▒b─▒, edit├Ârler: A. G├Âlp─▒narl─▒ ve I. Sungurbey, ─░stanbul-1967)

BedrettinÔÇÖin dedesi Abd├╝laziz, Anadolu Sel├žuklu DevletiÔÇÖnde vezirlik g├Ârevinde bulunmu┼čtur. Osmanl─▒ Beyli─čiÔÇÖnde g├Ârev alan Karesi beylerinden Hac─▒ ─░l Bey ve Ece Bey, ┼×eyh BedrettinÔÇÖin akrabas─▒yd─▒lar. Babas─▒ ─░srail (*), S├╝leyman Pa┼čaÔÇÖn─▒n yan─▒nda RumeliÔÇÖnin fethine kat─▒lm─▒┼čt─▒r.

─░lk e─čitimini babas─▒ndan alan Bedrettin, M├╝eyyed ve Musa ├çelebi (Kad─▒zade Rumi) KonyaÔÇÖda Mevlana Feyzullah EfendiÔÇÖden ilm-i nucum (Astronomi), mant─▒k ve edep dersleri ald─▒lar. Hocas─▒ ├Âl├╝nce Kad─▒zade Rumi SemerkantÔÇÖa gitti. Ta┼čk├Âpr├╝l├╝zade Feyzullah HocaÔÇÖn─▒n hocas─▒n─▒n Hurufili─čin kurucusu olan Fazullah oldu─čunu s├Âyler.

KonyaÔÇÖdan sonra BelhÔÇÖe, oradan ┼×amÔÇÖa giden Bedrettin, M─▒s─▒rÔÇÖa geldi─činde ya┼č─▒ otuzu bulmam─▒┼čt─▒. Burada akli ilimleri birlikte M├╝barek ┼×eyh Mant─▒kiÔÇÖden ald─▒. Bu tahsil s─▒ras─▒nda BedrettinÔÇÖin s─▒n─▒f arkada┼člar─▒ Hac─▒ Pa┼ča, Ahmedi, Molla Fenar├«, Seyyit ┼×erif C├╝rcani ve HindistanÔÇÖdan gelen Abd├╝llatif Hindi adl─▒, daha sonra her biri me┼čhur olacak ki┼čilerdi.

Bedrettin, ┼×eyh Mant─▒ki ile MekkeÔÇÖye gidip, burad ┼×eyh ZelaiÔÇÖden nakli ilimlerle ilgili ders alm─▒┼čt─▒r. M─▒s─▒rÔÇÖa d├Ân├╝nce ┼×eyh EkmeleddinÔÇÖden hidayet dersi alm─▒┼čt─▒r.

Torunu Halil bin ─░smailÔÇÖin yazd─▒─č─▒na g├Âre, ┼×eyh Bedrettin, KahireÔÇÖde ┼×eyh H├╝sey-i Ahlati vas─▒tas─▒yla tasavvufa intisap etmi┼čtir. 1380 y─▒l─▒nda ┼×eyh Bedrettin ve Fakih Molla Fenari KahireÔÇÖde ├Â─črenim g├Âr├╝yorlard─▒. M. Baluet, burada otuz y─▒l ya┼čad─▒─č─▒n─▒ yazar. (─░slam Mistique, s, 108)

Sultan Berkuk, BedrettinÔÇÖi o─člu FerecÔÇÖin hocas─▒ olarak tayin eder. Bu arada tan─▒┼čt─▒─č─▒ H├╝seyin Ahlati, ona sufili─če giden yolu a├žar. Bedrettin, ┼čeyhin himayesine girer.

Ahlati, m├╝ridini halife olarak TebrizÔÇÖe g├Ânderir. Emir Timur, bu s─▒rada TebrizÔÇÖdedir. Emir TimurÔÇÖun huzurunda yap─▒lan bir m├╝nazarada hi├ž kimse taraflar─▒ ikna edecek son s├Âz├╝ s├Âyleyemez. Cezeri, konunun BedrettinÔÇÖe sorulmas─▒n─▒ s├Âyler. Bedrettin, verdi─či h├╝k├╝mle kesin takdirini kazan─▒r ve ilmi seviyesini ispatlar.

AhlatiÔÇÖnin ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine tarikat─▒n ba┼č─▒na ge├žen Bedrettin, di─čer m├╝ritlerin itiraz─▒ sonunda tarikat─▒n ┼čeyhli─činden ayr─▒larak AnadoluÔÇÖya do─čru yola ├ž─▒kar.

O d├Ânemde hurufili─čin ├Ânde gelenlerinden birisi de KahireÔÇÖde bulunmu┼č olan Abdurrahman el BistamiÔÇÖdir. Bistami (1380-1455), ┼×eyh BedrettinÔÇÖle EdirneÔÇÖde bulunmu┼čtur. ├ľl├╝m├╝nden sonra BursaÔÇÖya yerle┼čmi┼čtir.

1397 y─▒l─▒nda AnadoluÔÇÖya do─čru yola ├ž─▒kt─▒─č─▒nda ├╝n├╝ ondan ├Ânce gelmi┼čti. BedrettinÔÇÖi HalepÔÇÖte bin kadar T├╝rkmen onu kar┼č─▒lar. T├╝rkmenler, BedrettinÔÇÖin HalepÔÇÖte kalmas─▒n─▒ isterler.

AnadoluÔÇÖnun ileri gelen beyleri olan Karamano─člu, Germiyano─člu, Ayd─▒no─člu beyleriyle ve T├╝rkmen a┼čiretleriyle g├Âr├╝┼čt├╝. Karamano─člu ve Germiyano─člu beyleri onun m├╝ridi olurlar.

Mo─čol istilas─▒n─▒n AnadoluÔÇÖda yaratt─▒─č─▒ zul├╝m halk─▒ tarikatlara itmi┼čti. Anadolu Sel├žuklu y├Ânetimi halk─▒ ezme, soyma konusunda i┼č birli─či yapm─▒┼čt─▒. Mo─čol y├Ânetimiyle anla┼čan vezirler, k─▒sa bir s├╝re sonra Anadolu Sel├žuklu h├╝k├╝mdarlar─▒n─▒ kukla durumuna d├╝┼č├╝rd├╝ler. T├╝rkmenlerin bu d├╝zene tepkisi ise babalar─▒n ├Ânderli─činde isyan etmek oldu.

1402 y─▒l─▒nda Ankara Sava┼č─▒ÔÇÖna kadar s├╝ren toprak d├╝zeni Emir TimurÔÇÖun ya─čmas─▒, eski beylerin geri d├Ânmesiyle bozuldu. Bat─▒ Anadolu halk─▒ Fetret d├Ânemine ra─čmen Osmanl─▒ y├Ânetimi etraf─▒nda topland─▒.

Osmanl─▒n─▒n en b├╝y├╝k ba┼čar─▒s─▒, ÔÇťTopraklar─▒n devlet eliyle k├Âyl├╝ye i┼čletim hakk─▒n─▒n verilmesi sonucunda elde edilecek art─▒ de─čerin payla┼č─▒m─▒n─▒ i├žerenÔÇŁ yeni bir uygulamay─▒ ba┼člatm─▒┼č olmas─▒d─▒r. Bu yeni d├╝zen daha ├Ânce feodallerin elinde ekonomik, sosyal ve hukuki hemen hemen hi├žbir hakka olmadan ya┼čayan insan topluluklar─▒n─▒n yeni Osmanl─▒ d├╝zeninin getirdi─či imk├ónlardan istifade ederek topra─ča sahip olmalar─▒n─▒ sa─člad─▒.

BedrettinÔÇÖin etraf─▒nda merkezden d─▒┼članm─▒┼č unsurlar topland─▒. BedrettinÔÇÖe kat─▒lan T├╝rkmenler eski inan├žlar─▒ s├╝rd├╝r├╝yorlard─▒. Bedrettin, bu sebepten m├╝ritlerine ┼čarap i├žmeyi ve m├╝zik aleti ├žalmay─▒ yasaklamad─▒.

Bat─▒ AnadoluÔÇÖdaysa Torlak Kemal ve B├Ârkl├╝ce Mustafa onun halifesi olarak BedrettinÔÇÖin fikirlerini yayamaya ba┼člarlar. ┼×eyh Bedrettin, ─░zmiro─člu C├╝neyt BeyÔÇÖde kendini ziyaret eden BedrettinÔÇÖden etkilenir ve m├╝ridi olur. EgeÔÇÖdeki T├╝rkmenler ondan etkilenmi┼čler Ba┼člar─▒nda Torlak KemalÔÇÖin bulundu─ču bir gurup ┼×eyh BedrettinÔÇÖe BursaÔÇÖya kadar e┼člik etmi┼čtir. Halifeleri sadece T├╝rkmenler aras─▒nda de─čil, Sak─▒z Adas─▒ÔÇÖnda ya┼čayanlar olmak ├╝zere b├Âlgedeki Rumlarla da ba─č kurarlar.

Bedrettin, BursaÔÇÖdan EdirneÔÇÖye ge├žti. Burada yedi y─▒l m├╝nzevi hayat─▒ s├╝ren ┼čeyhin ├╝n├╝ daha da artar. ┼×eyhin ziyaret├žisi sadece aras─▒nda Hristiyanlar da vard─▒r. Ziyaretine gelen Rumlar─▒n ├žo─ču ┼×eyhÔÇÖten etkilenip M├╝sl├╝man olurlar.

EdirneÔÇÖyi alarak Osmanl─▒ taht─▒na ├ž─▒kan Musa ├çelebi ┼čeyhin m├╝ridi olur ve onun taraf─▒ndan Kazaskerli─če getirildi. Musa ├çelebiÔÇÖnin amac─▒, bu yolla uleman─▒n, k├Âyl├╝n├╝n ve T├╝rkmenlerin deste─čini almakt─▒.

Bedrettin, vazife ba┼č─▒na gelir gelmez, “Cami-├╝l Fus├╗leyn” ad─▒ndaki eserini yazmaya ba┼člad─▒. Ve on ay zarf─▒nda ikmal etti. Cami-├╝l Fus├╗leyn, o zaman─▒n meden├« kanunu mesabesindedir. Bunu o kadar k─▒sa bir m├╝ddet i├žinde meydana getirmesi her i┼čte m├╝nhas─▒ran kanunu h├ókim k─▒lmak arzusuna del├ólet eder.

O s─▒ralarda Hoca Ahmet isminde bir tacir T├╝rkistanÔÇÖdan EdirneÔÇÖye gelir. Gelen bu ┼čah─▒s taraf─▒ndan ┼×eyh Bedrettin’e Kad─▒z├óde R├╗miÔÇÖnin selam─▒ bildiriliyor ve Ulu─č Be─č ad─▒na Semerkand’a davet ediliyordu. ┼×eyh Bedrettin, “yine Hoca Ahmet ile Kad─▒zadeÔÇÖye vaziyetini izah eden bir cevap ve Cami-├╝l Fus├╗leynÔÇÖin bir n├╝shas─▒n─▒ yollad─▒. Ulu─č Bey bu kitab─▒ ├ólimlere vererek, saltanat─▒ m├╝ddetince medreselerde okuttu.

Bedrettin, idare hususunda da geni┼č bir dirayet g├Âsterdi. Halk─▒n hakiki ihtiya├ž ve an─▒lar─▒n─▒ pek iyi bildi─činden, umumun iste─či ve├žhile hareket eyledi. ─░lim ve irfan─▒n─▒n ┼č├Âhretine idar├« kiyaset ve feraseti de kat─▒l─▒nca, ahali ├╝zerinde daha b├╝y├╝k bir n├╝fuz kazand─▒. B├Ârkl├╝ce Mustafa, ┼čeyhin keth├╝das─▒, yani muavini idi. Hususi i┼člerini de hep o g├Âr├╝yordu.

1357 y─▒l─▒nda ┼×ehzade “S├╝leyman’─▒n ├Âl├╝m├╝ne kadar Rumeli, fiili olarak Anadolu’dan ba─č─▒ms─▒zd─▒ ve veliaht ile yanda┼člar─▒n─▒n egemenli─či alt─▒ndayd─▒.┬á Osmanl─▒ ┼čehzadeleri RumeliÔÇÖne ÔÇťSancak beyiÔÇŁ olarak atanmad─▒lar.

Sultan Musa, beyleri tabili─če indirme─če ├žal─▒┼čt─▒. Baz─▒lar─▒n─▒n sancak ve zeametlerini ald─▒. Sad─▒k bildi─či adamlar─▒na tevcih k─▒ld─▒. Filhakika beyler birer h├╝k├╝mdar kesilmi┼čti. Sancaklar─▒na m├╝ebbet bir malikane ve evl├ódiye nazariyle bak─▒yorlard─▒.

Karde┼či S├╝leyman ├çelebi, yard─▒mlar─▒na kar┼č─▒l─▒k, Bizans’a Karadeniz ve Adalar denizi sahillerinden baz─▒ yerleri b─▒rakm─▒┼čt─▒. Musa ├çelebi, karde┼či S├╝leyman’─▒n verdi─či yerlerin ÔÇťhepsini geri alarak, pederi zaman─▒ndaki hududa dayand─▒. Bunun ├╝zerine”, Bizans ─░mparatoru, Mehmet ├çelebiÔÇÖyi desteklemeye ba┼člad─▒. Musa ├çelebiÔÇÖnin, tutumundan vazge├žmesi i├žin ─░mparatora g├Ânderdi─či ─░brahim Pa┼ča’n─▒n da ihanet ederek kar┼č─▒ tarafa ge├žmesi Musa ├çelebi i├žin sonun ba┼člang─▒c─▒ oldu (Bu konuda ayr─▒nt─▒l─▒ bilgiyi https://www.belgeseltarih.com/unutturulan-cihangir-osmanli-padisahi/ ┬áyaz─▒mdan okuyabilirsiniz).

─░.H. Uzun├žar┼č─▒l─▒, BedrettinÔÇÖin ÔÇť─░lim ve fazileti, irfan ve kudreti etraftan duyulmu┼čtu. Bundan dolay─▒. EdirneÔÇÖde h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒n─▒ ilan etmi┼č olan Musa ├çelebi, ┼×eyh BedrettinÔÇÖi Kazasker tayin etmek suretiyle bilmeyerek onun n├╝fuzunun yay─▒lmas─▒na etmi┼č ve ┼×eyh de bundan istifadeyi ka├ž─▒rmam─▒┼čt─▒rÔÇŁ (Paul Wittek, Ankara Bozgunundan ─░stanbulÔÇÖun Fethine Kadar, s,69. Aktaran Bilge Umar, T├╝rk Halk─▒n─▒n Orta├ža─č Tarihi, s,165)

┼×eyh Bedrettin, ├╝├ž y─▒l kadar s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ bu g├Ârevi siyasal ama├žlar─▒ i├žim bir basamak olarak g├Âr├╝r. Ancak, Musa ├çelebiÔÇÖnin yenilip ├Âld├╝r├╝lmesi ├╝zerine, Sultan ├çelebi Mehmet taraf─▒ndan 1000 ak├že maa┼č ba─članarak ─░znikÔÇÖe g├Ânderilir.

┼×eyh Bedrettin burada ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝. ├ľnde gelen halifelerinden Torlak Kemal SaruhanÔÇÖda, B├Ârkl├╝ce Kemal ─░zmir y├Âresinde ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝.

├ľnce B├Ârkl├╝ce Kemal ayakland─▒. Ayaklanma katliama varan boyuttaki kan d├Âkmeyle bast─▒r─▒ld─▒. Daha sonra SaruhanÔÇÖdaki Torlak Kemal ├Ânderli─čindeki ayaklanmac─▒lar ezildi.

*

Dukas, ─░storia adl─▒ kitab─▒nda ÔÇťB├Ârkl├╝ce MustafaÔÇÖn─▒n savundu─ču tezlerle, BedrettinÔÇÖin tezlerinin uyu┼čtu─čunu ve ayaklanman─▒n ba┼č─▒n─▒ torlak denen dervi┼člerin ├žekti─činiÔÇŁ yazm─▒┼čt─▒r. ┼×eyh Bedrettin, ├ólim ve sufi olarak b├Âlgede tan─▒nan ve sevilen biriydi.

Dukas, ÔÇťAyaklanman─▒n kad─▒nlar hari├ž b├╝t├╝n m├╝lkiyetin ortak kullan─▒m─▒ fikrine dayand─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ yazm─▒┼čt─▒r. (Sultan Mehmet ├çelebi ve D├Ânemi, s,95). DukasÔÇÖ─▒n, saf T├╝rk k├Âyl├╝s├╝ ve sahte din adam─▒ dedi─či B├Ârkl├╝ce Mustafa Hristiyanlar d├óhil t├╝m k├Âyl├╝leri kand─▒rm─▒┼čt─▒r. Dukas, ─░storia adl─▒ kitab─▒nda ayaklanman─▒n ├Ânderlerinin sadece bir tunik giydi─čini, ba┼člar─▒n─▒n ve ayaklar─▒n─▒n ├ž─▒plak oldu─čunu olduklar─▒n─▒ yazar.

─░syanc─▒lar, Osmanl─▒n─▒n ├Ânce Ayd─▒n Valisini, sonra Manisa valisini bozguna u─črat─▒rlar. Bunun ├╝zerine ├çelebi Mehmet, o─člu Murat ve Veziriazam Beyaz─▒t Pa┼čaÔÇÖy─▒ Rumeli ordusunun ba┼č─▒nda AnadoluÔÇÖya g├Ânderir. Ordu da Bizans askerlerinin yan─▒ s─▒ra parayla tutulmu┼č Frank askerleri de vard─▒. Ordu, ilerlerken rastlad─▒─č─▒ t├╝m dervi┼čleri, torlaklar─▒ ├Âld├╝rerek ilerler. ─░syan KaraburunÔÇÖda katliamla bast─▒r─▒l─▒r. Esir edilen m├╝ritleri B├Ârkl├╝ceÔÇÖnin g├Âz├╝ ├Ân├╝nde ├Âld├╝r├╝l├╝r.

Hoca Sadettin, B├Ârkl├╝ce MustafaÔÇÖn─▒n on bin, Torlak KemalÔÇÖin ├╝├ž bin ki┼čiyi yanlar─▒na toplad─▒─č─▒n─▒ yazar.┬á Bu say─▒lar o d├Âneme g├Âre b├╝y├╝k kalabal─▒─č─▒n BedrettinÔÇÖin fikirlerinden etkilendi─čini g├Âstermektedir.

EgeÔÇÖde isyan bast─▒r─▒l─▒nca Bedrettin, ─░znikÔÇÖten ka├žarak ─░sfendiyaro─čluÔÇÖnun yan─▒na s─▒─č─▒n─▒r. ├çelebi MehmetÔÇÖin bask─▒s─▒ndan ├žekinen ─░sfendiyaro─člu, BedrettinÔÇÖe K─▒r─▒mÔÇÖa gitmesini ├Ânerir. Ancak Eflak ve Bo─čdan gemileri yolu kesti─či i├žin Bedrettin EflakÔÇÖa, oradan Deliorman b├Âlgesine gider.

Musa ├çelebinin ├Âl├╝m├╝nden ├╝├ž y─▒l sonra RumeliÔÇÖnde isyan eden Bedrettin, Deliorman / Dobruca b├Âlgesine ge├žti─činde zaman─▒nda Musa ├çelebiÔÇÖyi destekleyen Rumeli Tovica ve t─▒marl─▒ sipahilerin yan─▒ s─▒ra Musa ├çelebiÔÇÖnin destekleyicilerinden olup bu b├Âlgeye s─▒─č─▒nan Azep BeyÔÇÖde kendisine destek verir. Musa ├çelebiÔÇÖnin ├Âzel imtiyaz verdi─či sipahiler BedrettinÔÇÖin yan─▒na topland─▒lar.┬á Bedrettin, ├Âld├╝r├╝len Musa ├çelebiÔÇÖnin varisi gibi g├Âr├╝ld├╝. RumeliÔÇÖndeki gayri memnun kitleler BedrettinÔÇÖin yan─▒nda topland─▒lar.

Bedrettin isyan─▒na ve Kazasker olmas─▒na farkl─▒ bakan bir tarih├ži WittekÔÇÖtir.

Wittek, klasik tarih├žilerimizden farkl─▒ bir ┼čeye i┼čaret ediyor.┬á Wittek, ad─▒ ge├žen eserinde, Musa ├çelebiÔÇÖnin devrimci bir ruhu oldu─čunu s├Âyler, ÔÇťMusaÔÇÖn─▒n temsil etti─či i├žtimai tehlikeden tel├ó┼ča d├╝┼čen b├╝t├╝n bu prenslerÔÇŽÔÇŁ deyi┼čiyle, Musa ├çelebiÔÇÖnin toplum d├╝zeninde devrim yapmak istedi─čini belirtmekte ve onun yenilmesinin, Rum ─░mparatorunun, S─▒rp Kral─▒n─▒n ve ba┼čl─▒ca Osmanl─▒ ak─▒nc─▒ komutanlar─▒n─▒n, devrim d├╝┼čmanl─▒─č─▒yla, ona kar┼č─▒ birle┼čmesine ba─člamakta; ayr─▒ca zaten Musa ├çelebinin bir s├╝re i├žin bile olsa h├╝k├╝mdarl─▒─ča ge├žebilmesini, onun b├╝y├╝k bir toplumsal katman taraf─▒ndan devrim umudu ve iste─či ile desteklenmi┼č olmas─▒ndan dolay─▒ ger├žekle┼čmi┼č saymakta, ┼č├Âyle demektedir: ÔÇťB├╝y├╝k bir i├žtimai tabakan─▒n memnuniyetsizli─činin iktidara getirdi─či MusaÔÇÖy─▒ g├Ârd├╝k; i├žinde RumeliÔÇÖnin hem Hristiyan hem de M├╝sl├╝man unsurunun birle┼čti─či hareketinin nas─▒l inkil├óp├ž─▒ bir karakter ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ g├ÂsterdikÔÇŁ. Buna g├Âre Musa ├çelebi, BedrettinÔÇÖi Kazaskerli─če hi├ž de bilmeyerek atanm─▒┼č g├Âz├╝km├╝yor. (Aktaran Bilge Umar, T├╝rk Halk─▒n─▒n Orta├ža─č Tarihi, s,165)

Tarih├žilerimiz ├Âzg├╝r g├Â├žer, yar─▒ g├Â├žer ve yerle┼čik T├╝rkmenlerin ├Âzg├╝rl├╝klerini kaybedip, topra─ča ba─članmalar─▒n─▒ do─čal kabul ettikleri i├žin bu t├╝r ayaklanmalar─▒ ┼ča┼čk─▒nl─▒kla kar┼č─▒l─▒yorlar. Oysa b─▒├žak kemi─če dayand─▒─č─▒ i├žin b├╝t├╝n Trakya halk─▒ isyan etmi┼čti. Osman Gazi ve Orhan GaziÔÇÖnin uygulad─▒─č─▒ d├╝┼č├╝k vergi politikas─▒, keyfi olmayan d├╝zen ve yetenekli ki┼čilerin dinine bak─▒lmaks─▒z─▒n devlette g├Ârevlendirilmesi yerli halk─▒n tekfurlardan, kiliseden ve Do─ču RomaÔÇÖdan y├╝z ├ževirmesine sebep olmu┼čtu.

EgeÔÇÖde ayaklanma bast─▒r─▒ld─▒ktan sonra ├çelebi Mehmet yeni bir isyandan ├žekindi─či i├žin SerezÔÇÖe geldi. BedrettinÔÇÖin yakalanmas─▒ i├žin ├╝zerine asker g├Ânderdi.┼×eyh BedrettinÔÇÖin yan─▒na gelenler, ┼čeyh isyan etmeyince yan─▒ndan ayr─▒ld─▒lar.┬á ┼×eyhin yan─▒na s─▒zan Osmanl─▒ askerleri BedrettinÔÇÖi hileyle yakalarlar.

Hakk─▒ndaki fetvay─▒ Mevlana Haydar ad─▒nda ─░ranl─▒ (kimi kaynaklarda Heratl─▒) verdi─či, bunun ├╝zerine ÔÇťgetirin o zaman bende m├╝h├╝rleyeyimÔÇŁ dedi─či rivayet edilir. ┼×eyh Bedrettin, 1420ÔÇÖde Serez ├çar┼č─▒s─▒ÔÇÖnda idam edildi.

BedrettinÔÇÖin torunu Haf─▒z HalilÔÇÖin yazd─▒─č─▒ menak─▒pnamede yakalanmas─▒n─▒ ve yarg─▒lamas─▒n─▒ farkl─▒ anlat─▒r. ├çelebi Mehmet, ┼×eyh BedrettinÔÇÖin yakalanmas─▒ i├žin Kap─▒c─▒ba┼č─▒ Elvan Bey ve Yusuf BeyÔÇÖi iki y├╝z adamla birlikte g├Ânderir. K─▒l─▒k de─či┼čtirerek ┼čeyhin yan─▒na gelen askerler BedrettinÔÇÖi yakalay─▒p SerezÔÇÖe getirirler.

Bedrettin, burada ulema huzurunda yap─▒lan m├╝nazarada ┼čeyh Haydar ma─člup oldu─ču, ┼čerÔÇÖi hukuk kar┼č─▒s─▒nda ├Ârf├╝ hukukla cezaland─▒r─▒l─▒r.

BedrettinÔÇÖin ortak m├╝lkiyet kavram─▒ sadece Osmanl─▒ y├Ânetimini de─čil, b├Âlgedeki Rum derebeylerini ve BizansÔÇÖ─▒ da rahats─▒z etmi┼čti.

ÔÇťBedrettinÔÇÖin ilmi y├Ân├╝n├╝n kuvvetini yazd─▒─č─▒ eserler g├Âsteriyor. BedrettinÔÇÖin C├ómiuÔÇÖl-fus├╗leyn, Leta├óilfuÔÇÖl-i┼č├ór├ót fi bey├ónil mes├óiliÔÇÖl hilafiyyat ve et-Teshil, ┼×erhu Leta├óilfuÔÇÖl-i┼č├ór├ót adl─▒ eserleriyle b├╝y├╝k ilgi g├Ârm├╝┼čt├╝r.

┼×eyh BedrettinÔÇÖi fesatl─▒k yoluyla isyan etmekle su├žlayan Hoca Sadettin bile onun ilmi y├Ân├╝ne ├Âvg├╝ler d├╝zerek eserlerinden C├ómiuÔÇÖl-fus├╗leyn ve et-Teshil adl─▒ kitaplar─▒n─▒n bilimdeki r├╝tbesini tan─▒tmaya ┼čahit olan iki kanat olarak g├Âr├╝r. Hatta ├Â─črencilerinin ve ├ž├Âmezlerinin bile b├╝t├╝n ├╝lkelerde ayr─▒ bir ┼č├Âhreti oldu─čunun alt─▒n─▒ ├žizmekten kendini alamaz. (Osmanl─▒ÔÇÖda Muhalefet, s, 65, Haldun Ero─člu)

─░syan─▒n bast─▒r─▒lmas─▒ndan sonra ayn─▒ kitleler, RumeliÔÇÖne ├ž─▒kan ┼×ehzade MustafaÔÇÖn─▒n yan─▒nda topland─▒lar. K─▒sa s├╝rede RumeliÔÇÖni ele ge├žiren talihsiz ┼čehzade, Uluabat yak─▒nlar─▒nda ├Ânce burun kanamas─▒na, sonra karde┼či ├çelebi MehmetÔÇÖe yenildi.

BursaÔÇÖda kald─▒─č─▒ s├╝rede ┼×eyh BedrettinÔÇÖin bir cami yapt─▒rd─▒─č─▒n─▒ Kamil Kepecio─čluÔÇÖnun Bursa K├╝t├╝─č├╝ ad─▒ndaki eserinden ├Â─čreniyoruz. Ara┼čt─▒rmac─▒ Osman ├çetinÔÇÖin kaleminden okuyal─▒m.

ÔÇťÔÇŽBuradan ge├žerken ÔÇśRamazan BabaÔÇÖy─▒ hat─▒rlamamak m├╝mk├╝n olmaz. Ramazan baba, muhtemelen AkkirmanÔÇÖdan BursaÔÇÖya geldi ve Sekeleme (I┼č─▒klar) semtine yerle┼čti. 1620ÔÇÖde ├Âld├╝. Bir├žok vak─▒flar b─▒rakt─▒─č─▒ tekkesine g├Âm├╝ld├╝. Ramazan BabaÔÇÖn─▒n zaviyesi daha ├Ânce cami idi. ├çelebi Sultan Mehmet devrinde f─▒rt─▒nalar koparan me┼čhur ┼×eyh Bedreddin yapt─▒rm─▒┼čt─▒. 1799ÔÇÖda Hamdi Baba ad─▒nda bir Bekta┼či ┼čeyhi camiden mimber ve k├╝rs├╝y├╝ kald─▒rd─▒. Mihrab─▒ kapatt─▒, bir taraf─▒na ocak yapt─▒rd─▒. Ortas─▒na ÔÇśBaba Ta┼č─▒ÔÇÖ koyarak camiyi ÔÇśmeydan odas─▒ÔÇÖ haline getirdi. T├╝rbeyi de y─▒kt─▒rd─▒.

Yeni├žerilerin kald─▒r─▒lmas─▒ ve Bekta┼či tekkelerinin y─▒k─▒lmas─▒n s─▒ras─▒nda bu tekkede y─▒k─▒ld─▒ ve enkaz─▒ sat─▒ld─▒. BursaÔÇÖn─▒n ileri gelenlerinin mahkemeye ba┼čvurmalar─▒ ile buras─▒n─▒n aslen tekke de─čil, cami oldu─ču ispat edilince yeniden in┼ča edildi. Harap olan bu mescit de y─▒k─▒ld─▒ ve bu kez ┼×eyh Sabit Efendi tekrar tekkeyi in┼ča ettirdi. Bu da y─▒k─▒ld─▒ ve o b├Âlgeye yerle┼čtirilen muhacirler i├žin ufak bir mescit yap─▒ld─▒. Daha sonra bu da y─▒k─▒ld─▒. 1945ÔÇÖte Bursa valisi Mustafa Nuri Pa┼ča, Ramazan Baba zaviyesi i├žinde bir mescit yapt─▒rd─▒. Mescit 1956ÔÇÖda camiye ├ževrildi. (Kamil Kepecio─člu, Bursa K├╝t├╝─č├╝, IV.s:49. Aktaran Osman ├çetin, Bursa Gezileri, s:147

SONUÇ:

Tarih bilimciler sosyoloji, ekonomi ve ekonomi tarihini bilmeleri gerekti─čini d├╝┼č├╝n├╝yorum. Aksi taktirde yaz─▒lan anlat─▒lan k─▒l─▒├ž tarihi olur.┬á O sava┼č, bu isyan diye yaz─▒l─▒r. Bu tip tarih├žiler asla k├Âyl├╝n├╝n neden isyan etti─čini, g├Â├žerlerin neden isyan etti─čini yazmazlar. Oysa, k├Âyl├╝ kitleleri mecbur olmad─▒k├ža, kurakl─▒k son kerteye gelmedik├že veya sava┼čan ordular─▒n yolu ├╝zerinde de─čilse yerle┼čtikleri yerleri terk etmez.

G├Â├žerler i├žin de ayn─▒s─▒ ge├žerlidir. Yaylak ve k─▒┼člaklar─▒ bellidir. ─░klim ┼čartlar─▒ de─či┼čmedik├že, kendinden g├╝├žl├╝ g├Â├žer guruplar─▒ onlar─▒n yerini i┼čgal etmedik├že yerle┼čtikleri yerleri terk etmezler.

O zaman niye isyan ederler sorusunun cevab─▒ k├Âyl├╝lerin ve g├Â├žerlerin ├╝zerindeki ÔÇťS├ľM├ťR├ťN├ťN DAYANILMAYACAK BOYUTA GELMES─░D─░RÔÇŁ.

  1. y├╝zy─▒lda Ha├žl─▒ seferlerinin yaratt─▒─č─▒ etki, 13. Y├╝zy─▒lda iyice g├╝├žlenen feodal yap─▒ kasaba ve k├Âylere ya┼čayan yerle┼čik halk─▒n yan─▒ s─▒ra g├Â├žerler ├╝zerindeki s├Âm├╝r├╝y├╝ artt─▒rm─▒┼čt─▒. Bunun d─▒┼č─▒nda Sel├žuklu ┼čehzadeleri aras─▒ndaki saltanat m├╝cadelelerinin yan─▒ s─▒ra; Anadolu Sel├žuklularla, AnadoluÔÇÖda birer devlet├žik olan Dani┼čmend, Saltuk ve Meng├╝cekler aras─▒ndaki sava┼člar da ekonomiye b├╝y├╝k zarar vermi┼čti. Buna tepki olarak g├Â├žer T├╝rkmenler Babalar─▒n ba┼čkanl─▒─č─▒nda ayakland─▒lar. Bu ayaklanmalar katliamlarla bast─▒r─▒ld─▒.

Akabinde gelen Mo─čol istilas─▒ AnadoluÔÇÖdaki s├Âm├╝r├╝y├╝ dayan─▒lmaz hale getirdi. ┼×ehzadeler aras─▒nda saltanat kavgalar─▒ s├╝r├╝p gitti. Zaman zaman ┼čehirler ba┼čs─▒z kalm─▒┼čt─▒. Bu bo┼člu─ču ise ÔÇťAhiÔÇŁ te┼čkilatlar─▒ doldurdu. Ahiler ÔÇťPayla┼č─▒mc─▒ÔÇŁ bir ekonomik bak─▒┼ča sahipti.

┼×eyh BedrettinÔÇÖin ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânemde baz─▒ dinsel ├Ânderler ├Ârne─čin, BedrettinÔÇÖle AzerbaycanÔÇÖda kar┼č─▒la┼čan ┼×eyh Hamit, yoksul k├Âyl├╝leri bir araya getirerek, bir ├že┼čit ├╝retime y├Ânelik topluluklar meydana getirmi┼č ve onlar─▒n s─▒k─▒nt─▒lar─▒n─▒ bir hayli gidermi┼čti. Hac─▒ Bayram Veli (1352-1430), Ankara dolaylar─▒nda d├╝nyaya gelen bir k├Âyl├╝ olarak, 1402 fel├óketinden sonra Kurdu─ču tarikat─▒n tarikat─▒ ├╝yeleri kendi aralar─▒nda i┼č birli─či yap─▒yor ve birbirleriyle dayan─▒┼čma i├žerisinde bulunuyorlard─▒. Ortaya koyduklar─▒ emeklerinden elde ettikleri ├╝r├╝nlerle ge├žinip gidiyorlard─▒. Topra─č─▒ hep birlikte i┼čliyorlar ve hasattan da hep birlikte yararlan─▒yorlard─▒. Tarikata Ankaral─▒ kuma┼č ve hal─▒ dokumac─▒lar─▒ bile kat─▒lm─▒┼čt─▒. Toplad─▒klar─▒ paralar─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ yoksullar─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒ gidermek i├žin sarf ediyorlard─▒. Tarikat bir nevi Ahi ├Ârg├╝t├╝ gibiydi.,

Do─čal olarak ─░slamÔÇÖ─▒n sade ya┼čam─▒n─▒ vaaz eden ┼×eyh Bedrettin, T├╝rkmenlerin, yoksul halk─▒n ve devlet nimetlerinden yeterince faydalanamam─▒┼č, ayr─▒cal─▒kl─▒ kitlelerin ilgisini ka├ž─▒n─▒lmaz. ┬áFeodal beylerin bask─▒s─▒ndan ve fakirlikten bunalan H─▒ristiyanlar─▒n B├Ârkl├╝ceÔÇÖnin vaaz etti─či t├╝ketimi frenleme ve ortak bir ekonomiye y├Ânelmeye kulak kabartmalar─▒n─▒ ├žok do─čal bir ┼čekilde kar┼č─▒lamak gerekir

Bu Baba Resul’├╝n tasarlad─▒─č─▒ ┼čeyin ise Bayramiye dervi┼člerinin uygulama alan─▒na koyarak ger├žekle┼čtirdikleri ÔÇťK├Ây Tar─▒m Topluluklar─▒ÔÇŁ olmas─▒ ├žok muhtemeldir.

ÔÇťOsmanl─▒c─▒ÔÇŁ tarih├žilerimizin bilmedi─či, g├Âzden ka├ž─▒rd─▒─č─▒ ve T├╝rkleri ÔÇťArap ─░slam─▒ÔÇŁ penceresinden de─čerlendirdikleri i├žin ÔÇťT├╝rkmenlerin aras─▒nda ka├žg├Â├ž olmad─▒─č─▒n─▒, kad─▒nlar─▒n pe├že takmad─▒klar─▒n─▒, k─▒m─▒z i├žmeyi b─▒rakmad─▒klar─▒n─▒, kopuz ├žald─▒klar─▒n─▒, kad─▒n ve erke─čin beraber e─člendiklerini, kad─▒n─▒n s├Âz hakk─▒ oldu─čunu, h├╝k├╝mdar─▒n yabanc─▒ heyetleri e┼čiyle kabul ettikleri, devleti zaman zaman hatunlar─▒n idare etti─činiÔÇŁ bilmezler ya da yazmazlar.

┼×eyh BedrettinÔÇÖin s─▒─č─▒nd─▒─č─▒ Deliorman b├Âlgesindeki T├╝rkmenler kendi ├Ârf ve ananeleri ile ya┼č─▒yordu. Bu y├╝zden geleneksel ulema BedrettinÔÇÖi su├žlamak i├žin bunu kulland─▒lar. Ba┼čta ─░dris-i Bitlisi olmak ├╝zere Osmanl─▒ ulemas─▒n─▒n ├žo─čunlu─ču Bedrettin ve takip├žilerini, daha sonra da ÔÇťM├╝esses nizamaÔÇŁ kar┼č─▒ ├ž─▒kan dinsel ak─▒mlar─▒ ÔÇťBat─▒n─▒likÔÇŁ ile su├žlad─▒lar.

Benzer ak─▒mlar RumeliÔÇÖnde varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝ler. Fatih Sultan Mehmet ve Kad─▒zadelerin etkin oldu─ču d├Ânemde ac─▒mas─▒zca cezaland─▒r─▒ld─▒lar.

─░syan─▒n ba┼čka bir sonucu Ege y├Âresinde Saruhan, Ayd─▒n ve mentele y├Âresindeki g├Â├žerleri RumeliÔÇÖye zorla g├Â├ž ettirdi. Deliorman b├Âlgesinde ya┼čayan T├╝rkmenlerin bir b├Âl├╝m├╝ ArnavutlukÔÇÖa s├╝r├╝ld├╝.

RumeliÔÇÖnde BedrettinÔÇÖin ├Âl├╝m├╝nden sonra Bekta┼čilik, Melamilik, Halvetilik, Hurufilik gibi tarikatlar etkili oldular. Bilhassa Bosna Halvetili─čin merkezi oldu.

KAYNAKÇA

  • Anna Komnena, Alexiad, ─░stanbul-1996, ─░nkilap
  • Ats─▒z, A┼č─▒kpa┼čao─člu Tarihi, Ankara-1970, MEB
  • Baluet, Michel, Orta├ža─čda T├╝rkler, ─░stanbul-2005, Alk─▒m Yay─▒nevi
  • Barkan, ├ľ. L├╝tfi, Kolonizat├Âr T├╝rk Dervi┼čleri
  • ├çetin, Osman, Bursa Gezileri,Bursa-2017
  • Ero─člu, Haldun, Osmanl─▒ÔÇÖda Muhalefet, ─░stanbul-2017, Bilge K├╝lt├╝r Sanat Yay─▒nlar─▒
  • Gousset, Rene, Bozk─▒r ─░mparatorluklar─▒, ─░stanbul-2010, ├ľt├╝ken Yay─▒nevi
  • G├╝l, Muammer, Do─ču ve G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖda Mo─čol H├ókimiyeti, ─░stanbul-2005
  • Historia ├ťniversitesi, Tarih Kurumu, Ba┼člang─▒├žtan 1566ÔÇÖya Kadar Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Tarihi, ─░stanbul-2006, Nokta Kitap
  • ─░bni Arap┼čah, AcaibuÔÇÖl Makdur, ─░stanbul, 2012, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • ─░bni Tagr─▒berdi, En NucumuÔÇÖz Zahire, ─░stanbul, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye I, ─░stanbul-2010, ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒
  • ─░nalc─▒k, Halil, Osmanl─▒ ─░dare ve Ekonomi Tarihi, ─░stanbul-2011
  • ─░nalc─▒k, Halil, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, ─░stanbul-2000
  • Kaplano─člu, Raif Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Kurulu┼ču, ─░stanbul-2000
  • Komnena, Anna, Alexiad, ─░stanbul-1996, ─░nkilap Kitabevi
  • K├Âymen, Mehmet Altay, Ne┼čri Tarihi-I, Ankara-1983
  • K├Âymen, Mehmet Altay, Ne┼čri Tarihi-II, Ankara-1984
  • Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi I, ─░stanbul-1995, Can Yay─▒nevi
  • Sultan Mehmet ├çelebi ve D├Ânemi, Bursa-2014, Bursa Osmangazi Belediyesi
  • Sultan Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒d Han ve D├Ânemi Bursa-2013, Bursa Osmangazi Belediyesi
  • Sultan II. Murad ve D├Ânemi, Bursa-2015, Bursa Osmangazi Belediyesi
  • ┼×ikari, Karamann├óme (Haz. Metin S├Âzen-Necdet Sakao─člu), Karaman Belediyesi
  • Ostrogorski, Georg Bizans Devleti Tarihi Ankara-2011, TTK
  • ├ľztoprak, Fahrettin, Balkan T├╝rkleri ve ┼×eyh Bedrettin, ─░stanbul-2010
  • Tevarih-i ├éli Osman, Bursa-2012, Bursa ─░l ├ľzel ─░daresi
  • Togan, Zeki Velidi, Umumi T├╝rk Tarihine Giri┼č I, ─░stanbul-1946, Hak Kitabevi
  • Umar, Bilge, T├╝rk Halk─▒n─▒n Orta├ža─č Tarihi, ─░stanbul-1998
  • Yezdi, Emir Timur, Zafername, ─░stanbul-2013, Selenge Yay─▒nlar─▒
  • Z─▒nke─▒sen, Johann W, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Tarihi, Cilt, 1, ─░stanbul-Ekim 2019, Yeditepe Yay─▒nevi

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

Mesut YILMAZ, 28 Haziran 2022
Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Dr. Halil ATILGAN, 29 May─▒s 2022
3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Integration of Historic Landmarks into New City Concept in Edirne, Turkey

Integration of Historic Landmarks into New City Concept in Edirne, Turkey

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim

Kafkasya Nart Destanlar─▒ ve N├Ârobilim

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN, 29 May─▒s 2022
Muhte┼čem Kanuni – Nicolae Jorga

Muhte┼čem Kanuni – Nicolae Jorga

Mesut YILMAZ, 27 May─▒s 2022
Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Prof. Dr. Nadir Paksoy, 15 May─▒s 2022