Quantcast
SuriyeÔÇÖdeki Arap Milliyet├žileriyle T├╝rk M├╝dafaa-i Hukuk Hareketi Aras─▒ndaki ─░li┼čkiler – Belgesel Tarih

Nevin BALTA
Nevin  BALTA
SuriyeÔÇÖdeki Arap Milliyet├žileriyle T├╝rk M├╝dafaa-i Hukuk Hareketi Aras─▒ndaki ─░li┼čkiler
  • 24 Ekim 2021 Pazar
  • +
  • -
  • Nevin BALTA /

Toplam: 1,488 , Bug├╝n: 1 Okuma

I.D├╝nya Sava┼č─▒ Almanya ve m├╝ttefiklerinin ma─člubiyetiyle sonu├žland─▒. Osmanl─▒ Devleti b├╝t├╝n s─▒k─▒nt─▒lar─▒na ra─čmen d├Ârt y─▒l boyunca sekiz cephede (Irak, ─░ran, Filistin, Suriye, Sina, Gali├žya, ├çanakkale, Romanya, Kafkasya) sava┼čt─▒. Bir├žok cephelerde, ├Âzellikle ├çanakkale ve Kut-├╝l AmaraÔÇÖda b├╝y├╝k ba┼čar─▒lar elde etmesine ve hi├žbir cephede kesin bir yenilgiye u─čramamas─▒na ra─čmen yenilen devletler saf─▒nda oldu─ču i├žin 30 Ekim 1918ÔÇÖde ─░tilaf DevletleriÔÇÖyle Mondros Ate┼čkes Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒ imzalamak zorunda kald─▒.

─░ngiltereÔÇÖnin Ortado─ču politikas─▒n─▒n esas─▒ hem do─čal kaynaklar─▒yla hem de do─ču ile ula┼č─▒m ba─člant─▒s─▒ a├ž─▒s─▒ndan stratejik ├Ânem ta┼č─▒yan s├Âm├╝rgesi HindistanÔÇÖ─▒ g├╝venlik i├žinde tutmakt─▒r. Osmanl─▒ Devleti, HindistanÔÇÖa uzanan kara ve deniz yollar─▒n─▒n ├╝zerinde bulundu─ču i├žin ─░ngiltere taraf─▒ndan, ilk ├Ânceleri Rusya ve FransaÔÇÖya kar┼č─▒ y├╝r├╝t├╝len siyasette desteklenmi┼čtir. B├Âylece, XIX. y├╝zy─▒lda herhangi ba┼čka bir devletin Ortado─čuÔÇÖya sarkmas─▒ ├Ânlenmi┼č ve giderek g├╝├žten d├╝┼čen Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin toprak b├╝t├╝nl├╝─č├╝n├╝n yabanc─▒ sald─▒r─▒lar─▒na kar┼č─▒ korunmas─▒na destek olunmu┼čtur. FransaÔÇÖn─▒n 1798 y─▒l─▒nda M─▒s─▒rÔÇÖa sald─▒rmas─▒ ile yeni bir ivme kazanan Osmanl─▒-─░ngiliz ili┼čkileri; RusyaÔÇÖn─▒n kuzeyden Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne sald─▒rmas─▒ ├╝zerine yeni bir ┼čekil ald─▒. XIX. y├╝zy─▒lda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin korunmas─▒, ─░ngiliz d─▒┼č politikas─▒nda ana ilke olarak benimsendi. Nitekim, 1877-1878 Osmanl─▒-Rus sava┼č─▒nda Ruslar─▒n Erzurum kap─▒lar─▒na kadar dayand─▒─č─▒n─▒ g├Âren ─░ngilizler, T├╝rklerin bu sald─▒r─▒lara kar┼č─▒ koyabilecekleri konusunda ku┼čkuluydu. Hindistan yolunu g├╝venlik alt─▒na almak isteyen ─░ngiltere, ilkin K─▒br─▒s ile M─▒s─▒rÔÇÖa yerle┼čti ve ard─▒ndan da y├╝r├╝tt├╝─č├╝ geleneksel Osmanl─▒ politikas─▒n─▒ g├Âzden ge├žirmeye ba┼člad─▒. Kesin bir tarih verilmemekle beraber, 1897 y─▒l─▒ndan itibaren ─░ngiltere, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin taksimine raz─▒ olma y├Ân├╝nde bir e─čilim i├žerisine girmi┼čtir.

Osmanl─▒ Devleti ├╝zerinde XIX. y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─činden itibaren giderek artan Alman n├╝fuzu kar┼č─▒s─▒nda ciddi endi┼čelere kap─▒lan ─░ngiltere, sonunda bir zamanlar g├╝├žl├╝ d├╝┼čman─▒ olan Rusya ile kader birli─či etmeye ba┼člad─▒. Orta AsyaÔÇÖdaki anla┼čmazl─▒klar─▒ bertaraf eden Rusya, 1907 y─▒l─▒nda ─░ngiltere ile bir araya gelerek dostluklar─▒n─▒ peki┼čtiren bir anla┼čma imzalad─▒lar. Bu tarihten itibaren ─░ngiltere, Osmanl─▒ Devleti ile Almanya kar┼č─▒s─▒na m├╝ttefiki olan Rusya ile ├ž─▒kmaya ba┼člad─▒.

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░tilaf Devletlerinin Musul ├╝zerindeki siyasi emelleri Irak CephesiÔÇÖnin a├ž─▒lmas─▒na neden oldu, sava┼čla birlikte HindistanÔÇÖdan g├Ânderilen ─░ngiliz kuvvetleri BasraÔÇÖya ├ž─▒karak k─▒sa s├╝rede Ba─čdatÔÇÖa kadar ilerlediler. Osmanl─▒ Devleti, Irak CephesiÔÇÖnde ├Ânemli ba┼čar─▒lar elde etmesine ra─čmen, sava┼č─▒n sonuna do─čru di─čer cephelerde oldu─ču gibi, bu cephede de pek ├žok kay─▒p vererek geri ├žekilmek zorunda kald─▒. 30 Ekim I918ÔÇÖde Mondros Ate┼čkes Antla┼čmas─▒n─▒n imzaland─▒─č─▒ s─▒rada VI. Ordu komutan─▒ Ali ─░hsan Pa┼ča MusulÔÇÖda bulunuyordu.

8 ┼×ubat 1919ÔÇÖda ─░stanbulÔÇÖa gelen Mare┼čal Allenby, Osmanl─▒ H├╝k├╗metiÔÇÖne bask─▒ yaparak Mondros M├╝tarekesiÔÇÖni ├žok a┼čan ko┼čullar dayatt─▒ ve onaylatt─▒. MusulÔÇÖu bo┼čaltarak NusaybinÔÇÖe ├žekilen 6. OrduÔÇÖyu la─čvedilmesini sa─člad─▒. ─░ngilizler,┬á Musul kentini Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n ─░skenderunÔÇÖda yapt─▒rd─▒─č─▒n─▒n aksine, tek bir ate┼č bile a├žt─▒rmadan teslim eden Ali ─░hsan Pa┼čaÔÇÖy─▒ g├Ârevden ald─▒. ├ľzel bir tren ile Haydarpa┼ča Gar─▒ÔÇÖna gelen Ali ─░hsan Pa┼ča, tutuklanarak MaltaÔÇÖya s├╝r├╝ld├╝.

─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒n G├╝neydo─ču Anadolu b├Âlgesindeki bu i┼čgal hareketleri 15 Eyl├╝l 1919’da yap─▒lan Suriye ─░tilafnamesiÔÇÖyle yeni bir y├Ân┬ákazand─▒. Bu anla┼čmaya g├Âre Musul b├Âlgesini elde eden ─░ngiltere, 1 Kas─▒m 1919 tarihinde Adana, Mara┼č, Antep ve UrfaÔÇÖdan ├žekilerek yerini FransaÔÇÖya b─▒rakt─▒. Frans─▒zlar 11 Aral─▒k 1918’de D├Ârtyol’a, 17 Aral─▒k 1918’de de Mersin’e ├ž─▒karma yapm─▒┼člard─▒. Frans─▒zlar, hareket alanlar─▒n─▒ da geni┼čletme d├╝┼č├╝ncesindeydiler. Mara┼č, Antep ve Urfa’daki Frans─▒z kuvvetlerinin komutanl─▒─č─▒na getirilen General QueretteÔÇÖin 13 Aral─▒k 1919 tarihli beyannamesinde, Kilikya ve di─čer g├╝ney illerinin, Padi┼čahla Frans─▒zlar─▒n uzla┼čmas─▒ ├╝zerine i┼čgal edildi─či belirtmekteydi. Beyannamede, bu b├Âlgedeki t├╝m halk─▒n Frans─▒z silahlar─▒n─▒n himayesi alt─▒nda oldu─ču ilan edilmekte ve bu durum, -Pozant─▒’dan Maden y├Ân├╝ne bir de yol yapmaya ba┼člad─▒klar─▒ndan- Kayseri’ye silah sevkini de tasarlad─▒klar─▒n─▒ g├Âstermekteydi. Kayseri i┼čgal edilirse T├╝rk Kolordular─▒ birbirinden ayr─▒lm─▒┼č olacakt─▒.

Mondros M├╝tarekesiÔÇÖni takiben MusulÔÇÖun, Ba─čdatÔÇÖa ve dolay─▒s─▒yla ─░ngiliz s├Âm├╝rge sistemine dahil edilmek istenmesi b├Âlgede siyasi kar─▒┼č─▒kl─▒klara yol a├žm─▒┼čt─▒. ─░ngilizlerin MusulÔÇÖu ele ge├žirmek i├žin ba┼člatm─▒┼č olduklar─▒ bu ├žabalara kar┼č─▒l─▒k, TBMM H├╝k├╗meti de b├Âlgedeki n├╝fuz m├╝cadelesinden geri kalmad─▒. Misak-─▒ Mill├«ÔÇÖye g├Âre T├╝rkiye, hudutlar─▒ i├žinde yer alan bu b├Âlgedeki h├ókimiyetini yeniden g├╝├žlendirmek istiyordu. TBMM H├╝k├╗meti d├╝zenli ordunun kurulu┼čundan itibaren b├Âlgedeki asker├« faaliyetleri y├╝r├╝tmek ├╝zere 1921 y─▒l─▒nda Binba┼č─▒ ┼×evki BeyÔÇÖi S├╝leymaniye Komutanl─▒─č─▒ÔÇÖna tayin etti. Lozan Bar─▒┼č g├Âr├╝┼čmeleri s─▒ras─▒nda TBMM H├╝k├╗meti, b├Âlgedeki etkisini art─▒rmak i├žin birtak─▒m faaliyetler i├žerisine girdi. Lozan g├Âr├╝┼čmelerinin ba┼člamas─▒ndan k─▒sa bir s├╝re ├Ânce Antep Milis Kuvvetleri komutan─▒ Ali ┼×efik ├ľzdemir, k├╝├ž├╝k bir g├Ân├╝ll├╝ birli─či ile Diyarbak─▒rÔÇÖdan MusulÔÇÖa g├Ânderildi. Asl─▒nda Mustafa Kemal Pa┼ča ve TBMM H├╝k├╗metiÔÇÖnin gizli bir emri ile MusulÔÇÖa g├Ânderilen Ali ┼×efik ├ľzdemir, b├Âlgeye kendi ┼čahs├« gayretleriyle gitti─či izlenimi verecekti. Bunun i├žin de yan─▒na T├╝rk askeri verilmedi. ├ľzdemir BeyÔÇÖin m├╝tarekeden sonra T├╝rkiyeÔÇÖde kalan Kuzey Afrikal─▒ (Cezayir, Tunus vb. gibi) topluluklardan sa─člad─▒─č─▒ sivil kuvvetlerle hareket etmesi sa─čland─▒. Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖdan talimat alan ┼×efik ├ľzdemir Bey, TBMMÔÇÖnin a├ž─▒lmas─▒ndan sonra TBMM H├╝k├╗metÔÇÖnin emrine girmi┼čti. 2 Haziran 1921ÔÇÖde Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n emriyle Ay─▒nt├ópÔÇÖa gelen Ali ┼×efik ├ľzdemir, Frans─▒zlara kar┼č─▒ m├╝cadele eden birliklerin ba┼č─▒na ge├žerek, 8 A─čustos 1920ÔÇÖde Antep Mill├« KuvvetleriÔÇÖnin komutanl─▒─č─▒n─▒ ├╝zerine ald─▒.

Ali ┼×efik ├ľzdemirÔÇÖin MusulÔÇÖa y├Ânelik faaliyetlerini yak─▒ndan takip eden ─░ngilizler, b├Âlgeyi asker├« a├ž─▒dan takviye ederek, S├╝leymaniye ve Revanduz b├Âlgesinde kara ve hava kuvvetleriyle harekete ge├žtiler. ├ľzdemirÔÇÖin k├╝├ž├╝k m├╝frezesi b├Âlgedeki yerli halk ├╝zerinde yer yer ba┼čar─▒lar kazand─▒. Fakat her bak─▒mdan ├╝st├╝n olan ─░ngiliz kuvvetleri kar┼č─▒s─▒nda fazla tutunamad─▒.

┼×am M├╝sl├╝manlar─▒n─▒n Bir K─▒sm─▒n─▒n T├╝rk Mill├« M├╝cadelesini ├ľrnek Almalar─▒ ve SuriyeÔÇÖdeki T├╝rk Faaliyetleri

Mondros Ate┼čkes Antla┼čmas─▒ndan sonra 7 Kas─▒m 1918ÔÇÖde ─░ngiltere ve Fransa yay─▒nlad─▒klar─▒ ortak bildiride T├╝rk idaresinde ya┼čayan Araplar─▒n ba─č─▒ms─▒z mill├« h├╝k├╝metler kurmalar─▒na izin verdiklerini a├ž─▒klad─▒. Araplar bu a├ž─▒klamada ile ba─č─▒ms─▒z mill├« Arap devletlerini kuracaklar─▒na inanm─▒┼člard─▒. 18 Ocak 1919 tarihinde toplanan Paris Bar─▒┼č Konferans─▒ÔÇÖnda ─░tilaf Devletleri Araplar─▒n isteklerini dikkate almad─▒lar.[1]

Osmanl─▒ Devleti Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Irak ve Sina-Filistin Cephesinde yenilmesiyle ─░ngiltere Ortado─ču topraklar─▒n─▒ i┼čgale ba┼člad─▒. ─░ngiliz kuvvetleri Ocak 1917ÔÇÖde G├╝ney FilistinÔÇÖi, 9 Aral─▒k 1917ÔÇÖde Kud├╝sÔÇÖ├╝, 23 Eyl├╝l 1918ÔÇÖde HayfaÔÇÖy─▒ 1 Ekim 1918ÔÇÖde ┼×amÔÇÖ─▒, 8 Ekim 1918ÔÇÖde ise BeyrutÔÇÖu i┼čgal etti. I.D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda ─░ngilizler, Mekke Emiri ┼×erif H├╝seyinÔÇÖe ba─č─▒ms─▒z bir Arap Krall─▒─č─▒ kurdurma s├Âz├╝ vererek, 10 Haziran 1916ÔÇÖda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne isyan etmesini sa─člad─▒lar. ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin isyan─▒ T├╝rk-Arap ili┼čkilerini bozan en ├Ânemli husus olmu┼čtu. ─░ngilizler, Mondros Ate┼čkes Antla┼čmas─▒ sonras─▒nda sava┼č s─▒ras─▒nda vaat ettikleri Arap Krall─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ kurmad─▒klar─▒ gibi t├╝m b├Âlgede zul├╝m ve i┼čkencelere ba┼člad─▒lar.[2]

SuriyeÔÇÖnin gelece─činin ParisÔÇÖte toplanan Bar─▒┼č Konferans─▒ karar─▒na terk edildi─činin duyulmas─▒ ile Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒n bir par├žas─▒ olan SuriyeÔÇÖde asayi┼č giderek bozulmaya ba┼člad─▒. SuriyeÔÇÖye ili┼čkin s├Âylentilerin ve ├že┼čitli kaynaklardan gelen bilgilerin Harbiye NezaretiÔÇÖne ula┼čmas─▒ ile duruma m├╝dahale ederek kontrol alt─▒na alma fikri ┼čekillenmeye ba┼člad─▒. Yine Sivas Kongre HeyetiÔÇÖne sunulan bir dizi telgrafta ise ÔÇť┼×amÔÇÖda ihtilal ba┼člad─▒─č─▒, ahalinin pek ├žok n├╝mayi┼č yapt─▒klar─▒ÔÇŁ bildiriliyordu. 20 EkimÔÇÖde XIII. Kolordu Kurmay Ba┼čkan─▒ Halid (Asmans├╝) BeyÔÇÖin g├Ânderdi─či bir telgrafta ise daha detayl─▒ bilgi verilmekteydi. Halid Bey, AvrupaÔÇÖda SuriyeÔÇÖnin gelece─čine dair mevcut tasar─▒lar─▒ ve genel siyasi durumu ├Âzetledikten sonra bu bilgileri ÔÇťCemiyet-i ArabiyeÔÇŁ nam─▒na Diyarbak─▒rÔÇÖa gelmi┼č olan Vehbi EfendiÔÇÖden ald─▒─č─▒n─▒ bildiriyor ve ÔÇťE─čer, Frans─▒zlar, i┼čgal sahalar─▒n─▒ geni┼čletmek isterlerse kolayca muvaffak olmak i├žin Deyrizor ve Mardin livalar─▒n─▒n ├ž├Âl sekenesinden istifade ile ┼×erif askerinden, zabitan─▒ndan ve ┼×erifÔÇÖe ba─čl─▒ a┼čairden propaganda ve i┼čgal i├žin istifade etmeleri pek muhtemeldirÔÇŁ diye ekliyordu. Kongre Heyet-i Temsiliyesi ad─▒na Mustafa Kemal Pa┼ča, bu telgraf─▒ cevapland─▒rarak, Halid BeyÔÇÖe te┼čekk├╝r etmi┼čtir.[3]

SuriyeÔÇÖden elde edilen istihbarat─▒n Heyet-i TemsiliyeÔÇÖnin AnkaraÔÇÖya geli┼činden sonra s├╝ratle buraya aktar─▒lmaya devam etti─či g├Âr├╝lmektedir. Fakat bu ilginin tek tarafl─▒ oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmemelidir. Zira Eyl├╝l ortalar─▒ndan itibaren AvrupaÔÇÖda SuriyeÔÇÖnin gelece─čine ili┼čkin pazarl─▒klar pe┼činde olan Faysal 7 Ocak 1920ÔÇÖde BeyrutÔÇÖa d├Ând├╝─č├╝nde b─▒rakt─▒─č─▒ndan ├žok farkl─▒ bir Suriye ile kar┼č─▒la┼čt─▒. ├ťlkede tansiyon olduk├ža y├╝kselmi┼č, milliyet├žilerin Frans─▒z aleyhtar─▒ k─▒┼čk─▒rtmalar─▒ artm─▒┼čt─▒. Milliyet├žiler, ÔÇťFrans─▒zlara kar┼č─▒ d├╝┼čmanl─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒k├ža ilan eden ve belki T├╝rkiye ile ittifak yapabilecekÔÇŁ bir lider aray─▒┼č─▒ i├žine girmi┼člerdi. ├ľzellikle eski Osmanl─▒ subaylar─▒n─▒n ba┼č─▒n─▒ ├žekti─či bu grubun g├Âsterdi─či tepkiler ve FaysalÔÇÖ─▒n Avrupa’daki faaliyetleri hakk─▒nda b├Âlgeye ula┼čan bilgiler, “Suriye’nin Frans─▒zlara pe┼čke┼č ├žekildi─či” ┼č├╝phe┬şlerini art─▒rm─▒┼čt─▒.

Hayati BeyÔÇÖin tesiri ile Faysal SuriyeÔÇÖsi ve T├╝rk Mill├« M├╝cadele Hareketi, 1919 y─▒l─▒ndan itibaren ortak d├╝┼čman FransaÔÇÖya kar┼č─▒ birlikte hareket etme karar─▒ ald─▒. Bu d├Ânemde Mustafa Kemal, SuriyeÔÇÖdeki Faysal taraftarlar─▒n─▒ destekledi ve cesaretlendirdi. Hayati BeyÔÇÖin te┼čvikiyle Faysal, Atat├╝rkÔÇÖle i┼čbirli─či hususlar─▒n─▒ g├Âr├╝┼čmek ├╝zere AnkaraÔÇÖya Binba┼č─▒ Bedi Bey ve Sait Haydar BeylerÔÇÖden kurulu bir heyeti gizlice g├Ânderdi. Ancak ─░ngilizlerin bunu haber almas─▒ ├╝zerine Faysal heyeti geri ├ža─čr─▒ld─▒.[4]

Sait Haydar, 1920 Nisan─▒nda ┼×am’a d├Ând├╝┬ş─č├╝nde, siyasi dengelerin de─či┼čti─čini, bu s─▒rada, Suriye Genel Kongresi ta┬şraf─▒ndan Kral ilan edilmi┼č olan Faysal’─▒n T├╝rklerle bu ┼čartlarda g├Âr├╝┼č┬şmeyi reddetti─čini, 1920 Temmuzunda fikrini de─či┼čtirdi─činde ise ge├ž ka┬şl─▒nm─▒┼č oldu─čunu kaydeder. Mustafa Kemal Pa┼ča’n─▒n hemen hemen ayn─▒ g├╝nlerde TBMMÔÇÖde yap─▒lan gizli celsedeki a├ž─▒klamalar─▒ da bu hususu teyit etmektedir.[5]

FaysalÔÇÖ─▒n ├ževresinde bu┬şlunan Irakl─▒ gen├ž subaylar ve liderler Irak’─▒ i┼čgal etmi┼č olan ─░ngiltere’ye k─▒zg─▒nd─▒lar. Faysal’─▒n uzla┼čmac─▒ politikas─▒ ba┼čar─▒l─▒ olamam─▒┼čt─▒. ─░┼čte bu ortamda toplanan Suriye Genel Kongresi 7 Mart 1920’de ald─▒─č─▒ bir kararla “Birle┼čik Suriye Krall─▒─č─▒ÔÇŁn─▒ ilan etti. 8 MartÔÇÖta Faysal, Birle┼čik Suriye Kral─▒, karde┼či Emir Ab┬şdullah da Irak Kral─▒ olarak ilan edildi. ┬á─░ngiltere derhal reddetti, ba┬şbas─▒ Kral H├╝seyin tan─▒mad─▒, L├╝bnanl─▒lar kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒lar, has─▒l─▒ durum kar┬şmakar─▒┼č─▒k bir h├ól ald─▒.[6]

25 Nisanda M├╝ttefik Y├╝ksek Konseyi, San Remo’da topland─▒ ve Me┬şzopotamya (Irak), Filistin, Suriye ve L├╝bnan’─▒ ayr─▒ birer birim olarak ta┬şn─▒mak karar─▒ ald─▒. Bunlar “A tipi” mandalar olacakt─▒ ve Filistin ile Irak i├žin ─░ngiltere, Suriye ve L├╝bnan i├žin Fransa mandater devlet olarak se├žil┬şdiler.

Fransa’n─▒n Su┬şriye’de 1920 Nisan─▒nda i┼čgal etti─či saha, 1919 Kas─▒m─▒ndan itibaren Suriye’ye dahil kabul etti─či T├╝rk Misak-─▒ Millisine g├Âre T├╝rkiye s─▒n─▒rlar─▒ dahilindeki b├Âlgeye yay─▒lm─▒┼č─▒. 1920’nin ilk aylar─▒ndan itibaren Urfa’da, Mara┼č’ta, Antep’te ve ├çukurova’da ┼čiddetli bir T├╝rk direni┼či ba┼člad─▒. ├çok geni┼č bir alanda, az bir kuvvetle tutunmaya ├žal─▒┼čan Fransa i├žin kuvvetlerini bir araya getirerek belli bir noktaya teksif etmekten ba┼čka ├ž─▒kar yol kalmam─▒┼č gibiydi. Urfa ve Mara┼č olaylar─▒ sineye ├žekildi, ancak Antep ve ├çukurova’da tu┬ştunmak i├žin ├žaba harcand─▒lar. Fransa’n─▒n tutunmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ bu b├Âl┬şgelerde T├╝rk kuvvetlerinin direni┼či ┼čiddetlenerek g├╝├žlenirken Suriye’de ortaya ├ž─▒kan geli┼čmeler, T├╝rk Kurmay Heyeti taraf─▒ndan ba─č─▒ms─▒z bir T├╝rk Devleti kurman─▒n yolunu a├žacak bir anahtar olarak de─čerlendirilmi┼čti. TBMM H├╝k├╗meti, durumu kontrol alt─▒nda bulundurmak ve inisiyatifi elde tutmak amac─▒yla Suriye’deki geli┼čmelere m├╝dahalesini art─▒rd─▒.[7]

SuriyeÔÇÖdeki T├╝rk Propaganda Faaliyetlerinin Ama├žlar─▒

Suriye Genel KongresiÔÇÖnin Faysal y├Ânetiminde ÔÇťBirle┼čik Suriye Krall─▒─č─▒ÔÇŁn─▒ kurmas─▒n─▒n ├Âm├╝rl├╝ olmayaca─č─▒n─▒ anlayan Suriyeliler,┬á i┼čgal kuvvetlerine kar┼č─▒ T├╝rklerle i┼čbirli─či yollar─▒n─▒ aramaya ba┼člam─▒┼člard─▒.[8]

Mustafa Kemal Pa┼ča Suriye’deki T├╝rklerin bu faaliyetlerinden son derecede memnun kalarak, onlara gerekli her t├╝rl├╝ deste─či vermi┼čtir. ─░ngiliz Albay Meinertzhagen, Kahire’den ─░ngiliz D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒’na g├Ânderdi─či bir telgrafta bu deste─či ┼č├Âyle ifade etmi┼čtir:

┬á┬á┬á┬á┬á ÔÇť… Suriye’deki belli ba┼čl─▒ liderlerden Yasin Pa┼ča’n─▒n M. Kemal’le mektupla┼čt─▒─č─▒ biliniyor. Bununla ilgili delil, kurye olarak vazife g├Âren k─▒yafet de─či┼čtirmi┼č T├╝rk subaylar─▒ ├╝zerinde ┼čiddet kullanmakla elde edilebiliyor. Yasin Pa┼ča Suriye’ye T├╝rk idaresini iade etmek hedefini g├╝d├╝yor.ÔÇŁ[9]

1919 y─▒l─▒ Kas─▒m ay─▒nda ├çukurova’n─▒n ─░ngilizlerce bo┼čalt─▒larak Frans─▒zlarca i┼čgali ├╝zerine T├╝rk Mill├« M├╝cadeleciler, Arap kamuoyunu Frans─▒zlara kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rtmaya ba┼člad─▒lar. Frans─▒zlar─▒n i┼čgali, Suriye halk─▒ aras─▒ndaki ku┼čku ve gerginli─či daha da artm─▒┼čt─▒. SuriyeÔÇÖde Avrupa’ya kar┼č─▒t Panisl├ómist duygular─▒ art─▒yor, bu duygular, yaln─▒z SuriyeÔÇÖye m├╝n┬şhas─▒r kalm─▒yor, Filistin kentlerine ve ├Âzellikle Kud├╝sÔÇÖe kadar yay─▒l─▒yordu. SuriyeÔÇÖdeki ak─▒m─▒n ├Ânderi, Yasin Pa┼ča, Mustafa Kemal’le yaz─▒┼č─▒yordu. Ya┬şsin Pa┼čaÔÇÖn─▒n amac─▒, Pan-Arap g├╝c├╝ne dayal─▒ olacak T├╝rk y├Ânetimini yeni┬şden kurmakt─▒. Bu s─▒rada Kral H├╝seyin, FaysalÔÇÖa g├Ânderdi─či mektupta, ÔÇťHalepÔÇÖin kuzey-do─čusundaki halk─▒n Kemal Pa┼ča ile g├Âr├╝┼čmelerde bulun┬şdu─čunuÔÇŁ bildirmi┼čti.

Yasin Pa┼ča, Cafer Pa┼ča ve Halep’teki ┼×erif yanl─▒s─▒ kimi subaylar, Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ÔÇÖna Antep’ten g├Ânderdikleri telgraf┬şta ┼čunu ├Ânermi┼člerdi: ÔÇťSuriye’nin ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ destekleyiniz. ├ťlkelerini┬şzi size iade etmeye ├žal─▒┼č─▒yoruz. Bu f─▒rsat─▒ ka├ž─▒rmay─▒n─▒z. Size asla ihanet etmeyece─čiz.ÔÇŁ[10]

Osmanl─▒ y├Ânetimi ile i┼čbirli─či aray─▒┼č─▒ i├žindeki Arap milliyet├žileri ilk olarak Suriye’deki T├╝rkmenler ile temasa ge├žti. Yeni kurulan Suriye Krall─▒─č─▒’n─▒n bilhassa asker├« kuvvetlerine komutanl─▒k etme teklifleri T├╝rklere gelmi┼čti. ┼×am’da do─čumlu bir T├╝rk olan Kurmay Albay Yahya Hayati Bey, 1918 Mondros Ate┼čkesi s─▒ras─▒nda emekli iken, Suriye Kral─▒ Faysal taraf─▒ndan kendisine bir mektup g├Ânderilerek, Suriye ordular─▒n─▒n ba┼čkomutanl─▒─č─▒ teklif edilmi┼čti. Bu s─▒rada Anadolu’da da M. Kemal Pa┼ča ├Ânderli─činde Mill├« M├╝cadele hareketi ba┼člam─▒┼čt─▒. AnadoluÔÇÖdaki T├╝rk Milli M├╝cadele Hareketi ile SuriyeÔÇÖdeki Faysal H├╝k├╗meti aras─▒ndaki ili┼čki, Kurmay Albay Yahya Hayati BeyÔÇÖe Faysal taraf─▒ndan Suriye ba┼čkomutanl─▒─č─▒n─▒n teklif edilmesiyle ba┼člad─▒.[11]

Yahya Hayati Bey, arkada┼č─▒ Mutafa Kemal Pa┼ča’n─▒n onay─▒n─▒ alarak SuriyeÔÇÖye gelmi┼čtir.[12] Mustafa Kemal, SuriyeÔÇÖnin egemen bir devlet olarak T├╝rkiyeÔÇÖnin gerisinde (jeostratejik konum itibariyle) olmas─▒n─▒n menfaatlerine uygun ve Hayati BeyÔÇÖin bu u─čurda ├žaba g├Âstermesinin uygun olaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nerek kendisinin SuriyeÔÇÖye gitmesine izin vermi┼čtir. Araplarla i┼čbirli─čine giren Hayati Bey, Suriye’nin ileri gelenlerine T├╝rkiye’nin yenilmesi h├ólinde Suriye’nin de tam olarak i┼čgal edilece─čini anlatm─▒┼č ve ger├žek durumu idrak eden Suriyeliler T├╝rklerle ortak hareket etme karar─▒ alm─▒┼člard─▒.[13]

T├╝rk-Arap Muhadenet (Dostluk) Cemiyeti ve Suriye Filistin M├╝dafaay─▒ Kuvay─▒ Osmaniye Heyeti

Atat├╝rk Ali ┼×efik ├ľzdemirÔÇÖi 24/25 ┼×ubat 1920 tarihli ÔÇťSuriye Ba┼čy├ÂnergesiÔÇŁ ile Suriye ve Kuzey IrakÔÇÖta g├Ânderdi. Mustafa KemalÔÇÖin Antep Kuvayi Mill├«ye Kumandanl─▒─č─▒ vas─▒tas─▒ ile g├Ânderdi─či, 24/25 ┼×ubat 1920 tarihli Suriye Ba┼čy├Ânergesi ┼č├Âyleydi:[14]

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Mustafa Kemal’den, Ankara, 24 / 25 ┼×ubat 1920.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Antep Kuva-yi Milliye Kumandanl─▒─č─▒ vas─▒tas─▒ ile ┼×am’da Suriye Filistin Milli T├╝rk ┬á┬á┬á┬á Te┼čkilat─▒ ve Hareket Kumandan─▒ ├ľzdem├«r Beye

1-Mardin’e Be┼činici f─▒rka kumandanl─▒─č─▒na Ankara’ya ke┼čide edilmek ├╝zere Y├╝zba┼č─▒ Muharrem Nuri Efendi ile g├Ândermi┼č oldu─čunuz ┼čifreleriniz muhteviyat─▒na vak─▒f olundu.

2-Ferdi bir te┼čebb├╝s neticesinde o muhitte T├╝rkl├╝k nam─▒ hesab─▒na getirmi┼č oldu─čunuz muhterem heyetin ba┼č─▒nda ve pek m├╝┼čkil ┼čerait alt─▒nda fiiliyata ge├žerek kavi d├╝┼čmanlara kar┼č─▒ icra etmekte bulundu─čunuz m├╝cehedat ve hareket-i vatanperveranenizin azametine her vech ile kani bulunmaktay─▒z. Heyet-i Temsiliye nam─▒na oradaki arkada┼člar─▒n─▒za h├╝rmetlerimi tebli─č ediniz.

3-Hareketlerinizin hedefini te┼čkil eyleyecek siyasi gayeniz ┼č├Âyle olmal─▒d─▒r. Anadolu, Suriye ve Irak milletleri kendi aralar─▒nda bir konfedarasyon veyahut federasyon suret ile birle┼čerek m├╝ttehid bir cephe almal─▒d─▒r. Bu hususta teferruata ait olmak ├╝zere baz─▒ mesaili evvelki ┼čifremizde size bildirmi┼č bir de ┼čifre miftah─▒ g├Ândermi┼čtik.

Zirde i┼čaret edilen istikametler ├╝zerine ├╝zerinde azimk├ór bir kumandan ile harekete ge├žildi─či takdirde ┼čimdilik size cenup m─▒nt─▒kam─▒zdan bir muntazam alay, iki batarya miktar─▒ kifayede m├╝himmat─▒ harbiye ve ihtiyac─▒n─▒z varsa paraca da muavenet imkan─▒ vard─▒r. Bu husustaki metalibinizi Antep Kuva-yi Milliye Kumandanl─▒─č─▒ vas─▒tas─▒yla Heyet-i Temsiliye Riyasetine bildirebilirsiniz.

Ankara
Anadolu ve Rumeli Temsiliye Heyet-i Reisi
M.
Kemal

AnadoluÔÇÖdaki Kuvay─▒ Mill├«ye te┼čkilatlar─▒n─▒ kendilerine ├Ârnek alan SuriyeÔÇÖdeki T├╝rkler ve Araplar, Frans─▒zlarla ve ─░ngilizlerle m├╝cadele i├žin SuriyeÔÇÖde kurmu┼člard─▒r. Mustafa Kemal Pa┼ča taraf─▒ndan b├Âlgeye g├Ânderilen Ali ┼×efik ├ľzdemir, 1918 Ekim ay─▒n─▒n son haftas─▒nda HalepÔÇÖe ve 3 A─čustos 1919 tarihinde ┼×amÔÇÖa gitti─či 9 ayl─▒k bir s├╝rede SuriyeÔÇÖdeki Mill├« M├╝cadele faaliyetlerini 12 Ocak 1937ÔÇÖden itibaren Cumhuriyet gazetesinde yay─▒mlanan r├Âportaj─▒nda ┼č├Âyle ├Âzetler:

ÔÇťT├╝rk ordusu SuriyeÔÇÖyi terk etti─či zaman ben HalepÔÇÖte kalm─▒┼čt─▒m. HalepÔÇÖin s├╝kutunu m├╝teakip vaktiyle T├╝rkler sayesinde saadet ve refaha eri┼čmi┼č baz─▒ nank├Ârlerin T├╝rkler aleyhine besledikleri husumetleri ve pek adi ihanetlerine ┼čahit olmu┼č, ruhumda bu hainlere kar┼č─▒ derin bir nefret hissi uyanm─▒┼čt─▒.ÔÇŁ[15]

Ali ┼×efik ├ľzdemir, T├╝rk ordusunun ├žekilmesinden sonraki durumu ise ┼č├Âyle anlat─▒r:

ÔÇť ….. Fakat HalebÔÇÖin ─░ngiliz ve Araplar taraf─▒ndan i┼čgalinden cesaret alan ve f─▒rsattan istifade eden Ermeni ta┼čnak komiteleriniyle seciyesiz Araplar─▒n T├╝rklere yapt─▒klar─▒ vah┼četler ├╝zerine derhal ├ž─▒kt─▒m. Tehlikelere katlanarak Arap ve T├╝rk vatanseverlerden bir cemiyet kurarak faaliyete ge├žtim. Bu ┼čenaatlara mani oldum. Bilahare ─░ngilizlerin Cemiyet azalar─▒m─▒z─▒ feci akibetlere u─čratmas─▒ ├╝zerine evvelce IrakÔÇÖa ve sonra da ┼×am ÔÇÖa ge├žerek d├╝┼čmanlarla ├žarp─▒┼čt─▒m ve T├╝rk-Arap birli─čini kurdum.ÔÇŁ[16]

┬á┬á┬á┬á┬á Mustafa Kemal Pa┼ča, 11 Eyl├╝l 1918ÔÇÖde ─░stanbulÔÇÖdaki arkada┼č─▒ Dr. Rasim FeritÔÇÖe g├Ânderdi─či mektubunda SuriyeÔÇÖnin durumunu ┼č├Âyle yazar:

ÔÇťSuriye genel olarak ac─▒nacak h├óle gelmi┼čtir. Vali yok, komutan yok, ─░ngiliz propagandas─▒ ├žok.┬á ─░ngiliz Te┼čkilat─▒ her yerde faaliyet h├ólinde, halk h├╝k├╗metten nefret ediyor, bir an ├Ânce ─░ngilizlerin gelmesini istiyorlar. D├╝┼čman k─▒talar─▒yla, vas─▒talar─▒yla kuvvetli, biz onlar─▒n kar┼č─▒l─▒─č─▒nda pamuk ipli─či.ÔÇŁ[17]

┬á┬á┬á┬á┬á 20 Ocak 1920 tarihli bir belge, ├ľzdemir Bey’le irtibat kurulmas─▒ tavsiye s├Âz edilmektedir. Sait Haydar ve Bedi Bekda┼č Beylerle yap─▒lan g├Âr├╝┼č┬şmelerde var─▒lan mutabakat ├╝zerine onlarla temas kurmak ├╝zere Suriye’ye g├Ânderilen ├ľzdemir Bey ve arkada┼člar─▒n─▒n yaz─▒┼čmalar─▒nda T├╝rkiye’nin Suriye’ye yard─▒mdan asla ka├ž─▒nmayaca─č─▒ belirtiliyor. Ali ┼×efik ├ľzdemirÔÇÖin Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖya g├Ânderdi─či bir mektupta : ÔÇť…25.2. 1336 tarih ve 28 numaral─▒ ┼čifre m├╝h├╝rl├╝ ve 18 ┼×ubat tarihli K─▒l─▒├ž Ali vas─▒tas─▒yla g├Ânderilen ┼čifre miftah─▒ d├╝┼čman taraf─▒ndan derdest edilerek Faysal’a g├Ânderilmi┼č” oldu─ču bildirilerek, b├Âlgedeki faaliyetler ├Âzetlenmekte┬şdir.[18]

┬á┬á┬á┬á┬á SuriyeÔÇÖdeki i┼čgale kar┼č─▒ mukavemet olu┼čturmak i├žin 3 ┼×ubat 1919ÔÇÖda Ali ┼×efik ├ľzdemir ┬átaraf─▒ndan ÔÇťT├╝rk-Arap Muhadenet (Dostluk) CemiyetiÔÇŁ HalepÔÇÖte kuruldu. Cemiyete baz─▒ h├╝k├╗met mensuplar─▒, y├╝ksek idareciler, a┼čiret ┼čeyhleri, gazeteciler, e┼čraf ve ayandan ki┼čiler ve hatta baz─▒ Arap milliyet├žileri de kat─▒ld─▒lar.[19] ÔÇťT├╝rk-Arap Muhadenet CemiyetiÔÇŁ ve ÔÇťArap Ulusal HareketiÔÇŁ, ilk ├ž─▒k─▒┼č─▒ndan bir hafta sonra ilk kurban─▒n─▒ da vermi┼čti. Muhtemelen ├╝zerine yo─čunla┼čan a─č─▒r bask─▒lara Meh┬şmet Fevzi Pa┼čaÔÇÖn─▒n yorgun kalbi dayanamad─▒, aniden vefat edince Cemiyet ba┼čkans─▒z kald─▒. ├ľzdemir Bey hemen aray─▒┼ča ge├žti. ─░ki aday bulundu. Adaylardan ilki ┼×amÔÇÖdaki ba─č─▒ms─▒zl─▒k├ž─▒ ┼×eyh K├ómil Efendi, ├Âteki ise HalepÔÇÖteki siyasi bir f─▒rkan─▒n lideri ─░brahim Hanano idi.[20]

┬á┬á┬á┬á┬á ┼×eyh K├ómil ile anla┼čmakta g├╝├žl├╝k ├žekmeyen ├ľzdemir Bey, onu CemiyetÔÇÖin ba┼čkanl─▒─č─▒na, Albay Yahya HayatiÔÇÖyi de asker├« dan─▒┼čmanl─▒─ča se├žtirdi. Bu, Cemiyet i├žin b├╝y├╝k ba┼čar─▒ ve h─▒zl─▒ bir toparlanma olmu┼čtu. Yahya Hayati, asker├« deneyimi yan─▒nda Faysal H├╝k├╗metiÔÇÖnin ÔÇťOrdu M├╝fetti┼čiÔÇŁ olmas─▒ nedeniyle ├Ânemli bir konumdayd─▒ ve yeni g├Ârevi gizli tutuluyordu. CemiyetÔÇÖin yaln─▒z siyasi de─čil, asker├« g├╝c├╝ de h─▒zla artmaya ba┼člad─▒. ├ľzdemir Bey, hat─▒ralar─▒nda CemiyetÔÇÖin emrinde 17.000 silahl─▒ adam oldu─čunu, 300 kadar da T├╝rkmen, K├╝rt ve Irakl─▒-Suriyeli Arap k├Âkenli subay─▒n da yemin ederek CemiyetÔÇÖe kat─▒ld─▒─č─▒n─▒, ÔÇťB├╝t├╝n temiz ve vatanperver simalar─▒ ├žat─▒m─▒z alt─▒nda toplam─▒┼čt─▒kÔÇŁ s├Âzleri ile belirtiyordu. ├ľzdemir Bey, geli┼čmelerin siyasal analizini ┼č├Âyle yap─▒yordu:

┬á┬á┬á┬á┬á ÔÇťBuradaki vaziyetle AnadoluÔÇÖdaki vaziyet ayn─▒yd─▒. Orada nas─▒l bir ─░stanbul H├╝k├╗meti ve kar┼č─▒s─▒nda AnadoluÔÇÖdaki Kemalist te┼čekk├╝l varsa, burada da Arapl─▒k kisvesine b├╝r├╝nm├╝┼č bir Faysal H├╝k├╗meti ve kar┼č─▒s─▒nda T├╝rklerle el ele vermek isteyen mill├« Suriye Birli─či vard─▒. M├╝cadele her iki tarafta da ayn─▒ idi. T├╝rkiyeÔÇÖde Kemalistler bir taraftan harici ve m├╝stevli d├╝┼čmanla u─čra┼č─▒rken di─čer taraftan da Halife Ordusu ve ona m├╝zahir olan dahildeki kara kuvvetlerle u─čra┼čmak mecburiyetinde kalm─▒┼čsa, SuriyeÔÇÖdeki mill├« te┼čekk├╝ller de bir taraftan m├╝stevli Frans─▒z kuvvetleri ile ├žarp─▒┼č─▒yor, di─čer taraftan Faysal H├╝k├╗metinde ihdas edilen manialar─▒ yenmeye ├žal─▒┼č─▒yordu.[21]

28 ┼×ubatÔÇÖta ─░ngiliz askerleri ├Ân├╝nde ortaya ├ž─▒kan bir olay, T├╝rk-Arap Muhadenet (Dostluk) CemiyetiÔÇÖni zor duruma d├╝┼č├╝rd├╝ ve ─░ngilizler durumdan yararlanarak CemiyetÔÇÖi da─č─▒tmak istediler. CemiyetÔÇÖin bir├žok ├╝yesi yakaland─▒ Ali ┼×efik ├ľzdemir kendisini Halep d─▒┼č─▒na atmay─▒ ba┼čar─▒r. Meydan-i Ekber ve Islahiye m─▒nt─▒kas─▒na s─▒─č─▒nan ├ľzdemir Bey, burada da ├Ârg├╝tlenerek g├╝zerg├óhtaki d├╝┼čman kollar─▒n─▒ vurmak ister. B├Âlge halk─▒ T├╝rkmenler ile K├╝rtlerden olu┼čuyordu ve ona yard─▒mc─▒ olmak istiyorlard─▒. Ancak har┬şman kalkmadan ve y─▒ll─▒k g─▒dalar─▒n─▒ g├╝venceye almadan herhangi bir harekete kat─▒lmak istemediler.[22]

├ľzdemir Bey, HalepÔÇÖte da─č─▒t─▒lan ├╝yeleri toplamak, CemiyetÔÇÖi yeniden canland─▒rmak i├žin HalepÔÇÖe d├Ânerek bulabildi─či arkada┼člar─▒yla bir de─čerlendirme yapar. Do─ču SuriyeÔÇÖde F─▒rat ├╝ze┬şrinden DeyrizorÔÇÖu merkez alarak ┼×ammar A┼čireti (G├Â├žebe Arap A┼čireti) ile i┼čbirli─či yapma karar─▒ al─▒rlar. A┼čiretin reisleri ile g├Âr├╝┼čmeye gider ve iyi kar┼č─▒lan─▒r. T├╝rk d├╝┼čmanl─▒─č─▒ bu a┼čirete bula┼čmam─▒┼čt─▒r. ├ľzdemir Bey ve arkada┼člar─▒, DeyrizorÔÇÖun harek├ót ├╝ss├╝ olarak se├žilmesi do─čru ve yerinde bir karar oldu─čunu g├Âr├╝rler.

Ali ┼×efik ├ľzdemir, CumhuriyetÔÇÖte yay─▒mlanan an─▒lar─▒nda HalepÔÇÖten ┼×amÔÇÖa ge├ži┼čini ve burada ┼×ammar A┼čireti ileri gelenleriyle g├Âr├╝┼čmelerini aktar─▒rken, onlar─▒n istemi ile ┼×amÔÇÖdaki b├╝y├╝k ┼×eyhleri ile g├Âr├╝┼čerek deste─čini almak ├╝zere ticaret i├žin ┼×amÔÇÖa gitmekte olan bir deve kervan─▒na kat─▒larak 3 A─čustos tarihinde ┼×amÔÇÖa geldi─činden s├Âz eder. ├ľzdemir Bey, r├Âportaj─▒nda ├Ânemli bir noktaya da yer verir: ÔÇť─░ngilizlerin Cemiyet azalar─▒m─▒z─▒ feci akibetlere u─čratmas─▒ ├╝zerine evvela IrakÔÇÖa ve sonra da ┼×amÔÇÖa ge├žerek ÔÇŽÔÇŁ diye bu s├╝reci bir c├╝mle ile ├Âzetlerken, ┼×amÔÇÖdan ├Ânce IrakÔÇÖa ge├ži─čini kaydeder.[23]

├ľzdemir Bey, ┼×ammar A┼čiretiÔÇÖnin ileri gelenlerini DeyrizorÔÇÖu merkez ├╝s yaparak HalepÔÇÖe y├╝r├╝nmesi stratejisinin izlenmesi konusunda ikna etmi┼čti. O zamanlar Suriye ve IrakÔÇÖta n├╝fusun takriben % 60 kadar─▒ g├Â├žebeydi ve Do─ču SuriyeÔÇÖde a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak ┼×ammar ve Aneze a┼čiretleri ya┼čamaktayd─▒. Bu a┼čiretlerin kollar─▒, Irak ve AnadoluÔÇÖya kadar Orta F─▒ratÔÇÖa yay─▒lm─▒┼člard─▒. Ancak ┼×ammarlar, ┼×amÔÇÖda FaysalÔÇÖ─▒n yan─▒nda olan ┼×eyh├╝lme┼čayihi Abdulaziz CerbeÔÇÖnin gelip ba┼člar─▒na ge├žmesi ko┼čulunu ileri s├╝r├╝nce Ali ┼×efik ├ľzdemir, A─čustos 1919ÔÇÖda ┼×amÔÇÖa gelerek temaslar─▒na ba┼člad─▒.[24]

Ali ┼×efik ├ľzdemir, ┼×ammar A┼čiretiÔÇÖnin ┼×eyh├╝lme┼čayihi olan Abd├╝laziz CerbeÔÇÖyi a┼čiretler aras─▒ s├╝rt├╝┼čmeleri gidererek harekete ge├žmeye ikna etmek i├žin yaz ortas─▒nda deve sat─▒┼č─▒ i├žin ┼×amÔÇÖa gitmekte olan bir kafileye kat─▒l─▒p 17 g├╝nde m├╝thi┼č s─▒caklara katlanarak geldi─činde kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ herc├╝mercin nedeni an─▒lar─▒nda kendi ifadesiyle ┼č├Âyle anlat─▒r:

ÔÇťSuriye halk─▒n─▒n kendilerine mandater olarak kabul edecekleri devleti se├žmek i├žin Amerika devletlerinden m├╝ntekip (se├žilmi┼č) bir heyetin umumi reye (genel oya) m├╝racaat etmek ├╝zere ┼×amÔÇÖda bulunmasi idi.ÔÇŁ

┬á┬á┬á┬á┬á Ali ┼×efik ├ľzdemir, Frans─▒z i┼čgali alt─▒nda ─▒st─▒rap ├žeken SuriyeÔÇÖnin ┼×am ilinde ÔÇťSuriye-Filistin M├╝dafaai Kuvay─▒ Osmaniye HeyetiÔÇŁni ├Ârg├╝di. Heyet Ba┼čkan─▒ ├ľzdemir Bey’e, Halep Merkez Komitesi ba┼čkan─▒ Bil├ól Bey yard─▒m ediyor, siyasi dan─▒┼čman olarak ├žal─▒┼č─▒yordu. En etkili ki┼čilerden biri olan Nat─▒k Bey ise komitenin kurmay ba┼čkan─▒ g├Ârevini y├╝r├╝t├╝yordu. Bu te┼čkilat─▒n ├Ârg├╝tlerine T├╝rk, ├çerkez ve Araplar─▒n ├╝ye olmas─▒ ile dernek g├╝├žlenmi┼či.[25] ÔÇťSuriye-Filistin M├╝dafaa-i Hukuk-─▒ Osmaniye HeyetiÔÇŁ ├╝yeleri, ┼×am, Hama, Humus, Trablus┼čam ve KuneytraÔÇÖda ┼čubeler a├žarak, AnadoluÔÇÖdaki T├╝rk direni┼čine destek vermek suretiyle b├Âlgedeki ortak d├╝┼čman FransaÔÇÖya kar┼č─▒ ittifak zeminini olu┼čturmaya ├žal─▒┼č─▒yordu.[26]┬á

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á 1919 y─▒l─▒ sonbahar─▒nda ─░ngilizler ile Frans─▒zlar─▒n da─č─▒tt─▒klar─▒ alt─▒nlara ve propagandalara kar┼č─▒n halktan binlerce ki┼či co┼čmu┼č, ┼×amÔÇÖ─▒n Merce Meydan─▒ÔÇÖnda ÔÇťtam istiklal isterizÔÇŁ sloganlar─▒yla g├Âsteri yap─▒yordu. ├ľzdemir Bey, ÔÇťvatani halk k├╝tlesiÔÇŁ dedi─či bu ate┼čli halk toplulu─čunun ÔÇťmandalar aleyhindeki n├╝mayi┼čineÔÇŁ hayran olmu┼čtu. ├ľzdemir Bey, ┼×amÔÇÖdaki bu devrimci ortam─▒ de─čerlendirmek i├žin hemen harekete ge├žti. ┼×eyh Abd├╝laziz CerbeÔÇÖyi bulmu┼čtu.[27] HalepÔÇÖte 6 ay ├Ânce kurdu─ču ama ─░ngiliz operasyonu ile ├Ânemli bir darbe yiyen ÔÇťT├╝rk-Arap Muhadenet CemiyetiÔÇŁni canland─▒rma ├žabas─▒na girdi. Bu i┼č i├žin ├Âncelikle M─▒s─▒r Hidivli─čiÔÇÖnde Naz─▒rlar MeclisiÔÇÖnin Umumi M├╝fetti┼čli─či g├Ârevine kadar y├╝kselmi┼č olan babas─▒ Ahmet Cevdet BeyÔÇÖin dostlar─▒ndan Eski Osmanl─▒ Mebusu Mehmet Fevzi Pa┼ča ile g├Âr├╝┼čt├╝. FaysalÔÇÖ─▒n kurdu─ču Arap H├╝k├╗meti nezdinde de bir a─č─▒rl─▒─č─▒ olan Pa┼čaÔÇÖya, kurdu─ču Cemiyeti ve yeniden yap─▒land─▒rma fikrini a├žt─▒. Kendisine ba┼čkanl─▒k g├Ârevini ├Ânerdi.[28]

Mehmet Fevzi Pa┼ča, bu ├Âneriyi ka┬şbul etti. Mehmet FevziÔÇÖnin etkinli─či ve sayg─▒nl─▒─č─▒, CemiyetÔÇÖe k─▒sa s├╝rede ┼×amÔÇÖ─▒n vatanperver simalar─▒n─▒ kazand─▒rd─▒. Cemiyet, g├╝├ž kazanm─▒┼čt─▒ ve ┼×amÔÇÖdaki siyasal ya┼čamda yerini almakta gecikmedi. King-Crane KomisyonuÔÇÖnun g├╝ndemde olmas─▒ndan yararlanarak 24 maddelik bir ÔÇťtakrirÔÇŁ haz─▒rlayarak komisyona verdi. ├ľzdemir Bey, bu ÔÇťtakrirÔÇŁin detaylar─▒na an─▒lar─▒nda yer vermiyor, sadece bir c├╝mleyle anlat─▒yordu: ÔÇťT├╝rkiye istiklalini muhafaza ederse, SuriyeÔÇÖyi de makadderat─▒n─▒ tayinde serbest b─▒rak─▒r─▒z.ÔÇŁ[29]

Bu takrir, ─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒ ├╝rk├╝tt├╝. FaysalÔÇÖ─▒n ┼ča┼čk─▒nl─▒─č─▒, onlardan az de─čildi ve hemen harekete ge├žti. Konuyu ├Ârtbas etmek suretiyle Pa┼ča’y─▒ siyasal bask─▒ alt─▒na al─▒p tutum de─či┼čikli─čine zorlad─▒. SuriyeÔÇÖdeki Arap Ulusal Hareketi, i┼č birlik├ži s─▒n─▒rlar─▒ a┼čm─▒┼č, Anadolu HareketiÔÇÖne benzer ba─č─▒ms─▒zl─▒k├ž─▒ y├Ânde ├Ârg├╝tl├╝ bir ├ž─▒k─▒┼č─▒, siyasal ba┼člang─▒├ž olarak ortaya koymu┼čtu.

SuriyeÔÇÖdeki Milliyet├žilerle T├╝rk Mill├« M├╝cadeleciler Aras─▒nda ─░┼čbirli─či

SuriyeÔÇÖdeki g├╝├žl├╝ Arap aileleri I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne sad─▒k kalm─▒┼člard─▒. Osmanl─▒ÔÇÖya ba─čl─▒ olan bu Suriyeli Araplar, Frans─▒zlar─▒ k─▒y─▒lardan ve L├╝bnanÔÇÖdan ├ž─▒karmak istiyorlard─▒. FaysalÔÇÖa kar┼č─▒ da muhalif tav─▒r sergileyen bu Osmanl─▒ yanl─▒s─▒ Araplar T├╝rklerle ittifaka s─▒cak bak─▒yordu. ─░ngiliz kuvvetlerinin Frans─▒zlar─▒n yerle┼čmesi amac─▒yla geri ├žekilmesi Araplar─▒ ├Âfkelendirdi─činden dolay─▒ ┼×am ve HalepÔÇÖteki n├╝fuzlu ki┼čiler, AnadoluÔÇÖdaki milliyet├ži hareketle temasa ge├žti. B├Âlgedeki ortak menfaatler, Frans─▒zlara kar┼č─▒ direnen Araplar ile Kuvay─▒ Milliyeciler aras─▒nda 1919 y─▒l─▒ sonbahar─▒nda ortak direni┼č hareketinin ba┼člamas─▒n─▒ sa─člad─▒.[30]┬á

Mustafa Kemal Pa┼ča ile Emir Faysal aras─▒nda do─črudan ittifak olmamas─▒na ra─čmen ÔÇťGen├ž AraplarÔÇŁ Partisine dahil olan Araplar, bu ittifak─▒n kurulmas─▒ taraftar─▒yd─▒.[31]┬á SuriyeÔÇÖnin himayesinin FransaÔÇÖya b─▒rak─▒laca─č─▒ haberini ├Â─črenen SuriyeÔÇÖdeki Arap murahhaslar─▒, ─░tilaf kuvvetleri aleyhinde T├╝rk-Arap ittifak─▒n─▒ yapmaya s─▒cak bak─▒yorlard─▒. [32]

Suriye Kral─▒ ilan edilmi┼č olan H├╝seyinÔÇÖin o─člu Faysal, Bar─▒┼č Konferans─▒ dolay─▒s─▒yla ParisÔÇÖte bulundu─ču s─▒rada SuriyeÔÇÖde T├╝rkler lehine b├╝y├╝k bir sevgi dalgas─▒ yay─▒ld─▒. Bu dalgan─▒n olu┼čmas─▒nda Mustafa KemalÔÇÖin HalepÔÇÖteki taraftarlar─▒n─▒n da─č─▒tt─▒─č─▒ bro┼č├╝rler etkili olmu┼čtu. Osmanl─▒ ordusunda hizmet etmi┼č olan Arap subaylar─▒n─▒n ├žo─ču bu y├Ânde destek ve yard─▒mda bulunuyordu. Arap istiklalini Frans─▒zlara satmakla itham edilen Faysal,┬á Kemalistlerin bilhassa Halep b├Âlgesinde k├Âr├╝kledi─či Faysal kar┼č─▒t─▒ propaganda nedeniyle, ├Âl├╝m tehditleriyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒.[33]

Manda rejimi istemeyen Suriye halk─▒ Frans─▒zlara kar┼č─▒ koymak ├╝zere h─▒zla ├Ârg├╝tlendikleri s─▒rada T├╝rk illerini i┼čgal eden Frans─▒zlar, buralarda ├žetin bir mukavemetle kar┼č─▒la┼čt─▒lar. Birliklerini KatmaÔÇÖda toplayan Frans─▒zlar, SuriyeÔÇÖnin i┼čgali i├žin kuvvetlerini bir araya getiriyordu. Zor ko┼čullardaki Suriye makamlar─▒, T├╝rklerle bir anla┼čma zemini aramak mecburiyetinde kald─▒lar. Bu temaslar gayri resm├« yap─▒l─▒yordu. KuseyrÔÇÖdeki T├╝rk kararg├óh─▒na gelerek Frans─▒zlara kar┼č─▒ m├╝cadelede T├╝rklerle beraber hareket etmek istediklerini bildiren ─░brahim Hanano, Mara┼čÔÇÖtaki ─░kinci Kolordu Kumandan─▒ Selahattin Adil Pa┼ča ile de g├Âr├╝┼čerek yard─▒m alm─▒┼čt─▒.[34]

├ľte yandan 16 Mart 1920ÔÇÖde ─░stanbul m├╝ttefik g├╝├žler taraf─▒ndan i┼čgal edilmi┼čti. Mustafa Kemal Pa┼ča ─░stanbulÔÇÖun i┼čgal edilmesini ─░slam d├╝nyas─▒na duyururken, Halifeli─čin merkezinin d├╝┼čman i┼čgaline u─črad─▒─č─▒ ve vatan─▒n kurtulu┼ču i├žin giri┼čilen m├╝cadeleye manevi y├Ânden yard─▒m beklediklerini yay─▒mlad─▒─č─▒ beyannamede ┼č├Âyle vurguluyordu :

ÔÇť┼×amÔÇÖ─▒n KurtubaÔÇÖn─▒n, KahireÔÇÖnin, Ba─čdatÔÇÖ─▒n sukutundan sonra ─░slam─▒n son DarÔÇÖ├╝l-Hilafesi ─░stanbul da d├╝┼čman silahlar─▒n─▒n g├Âlgesine d├╝┼čt├╝. AfrikaÔÇÖda, HindistanÔÇÖda ─░├ž AsyaÔÇÖda kah─▒r ve cebir alt─▒na giren karde┼č yurtlar─▒na a─člarken, ┼čimdi K─▒ble-i ─░slamÔÇÖ─▒, Ravza-i NebeviÔÇÖyi ta┼č─▒yan Hicaz ve Yemen k─▒tÔÇÖalar─▒, Filistin, Irak, ─░ngiliz saltanat─▒n─▒n engin ve nihayetsiz anayolu h├óline geldi. Milletimize ve onun istiklali u─čruna giri┼čti─či m├╝cadeleye manevi deste─činizi bir saniye bile eksik etmeyin.ÔÇŁ[35]

Mustafa Kemal Pa┼ča, Ortado─čuÔÇÖdaki t├╝m Araplara, AfganistanÔÇÖa ve HindistanÔÇÖa kadar t├╝m ─░slam d├╝nyas─▒na bildiriler g├Ândermekteydi. ┼×eyh Ahmet ┼×erif es-Sunusi de Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖya hizmet etmeye haz─▒r oldu─čunu bildirmi┼čti.[36]

Mustafa Kemal Pa┼ča, SuriyeÔÇÖdeki Mill├« M├╝cadele taraftarlar─▒ndan, Suriyelilerin d├╝┼čmana kar┼č─▒ harekete ge├žmelerini sa─člayacak beyannameler da─č─▒tmalar─▒n─▒ istemi┼č, bu yay─▒nlar hem SuriyeÔÇÖdeki partilerin T├╝rkiye taraftar─▒ bir politika izlemelerine hem de Halifeli─či savunmalar─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒. ─░tilaf DevletleriÔÇÖni endi┼čelendiren T├╝rk-Arap ─░ttifak─▒, AnadoluÔÇÖda ─░tilaf DevletleriÔÇÖne kar┼č─▒ yap─▒lan m├╝cadeleyi de kolayla┼čt─▒r─▒yordu.┬á SuriyeÔÇÖdeki ─░slam Birli─či Cemiyeti, ParisÔÇÖte toplanan Bar─▒┼č Konferans─▒ÔÇÖna 600 imzal─▒ bir telgraf g├Ândererek, Halifeli─či temsil eden Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ─░stanbulÔÇÖdan ├ž─▒kar─▒lmas─▒na, halk─▒ T├╝rk olan yerlerin anavatandan kopar─▒lmas─▒ ile T├╝rk ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒n ├ži─čnenmesine itiraz etmi┼čti.[37]

1919 sonlar─▒ndan itibaren Suriye’deki Frans─▒z garnizonlar─▒na kar┼č─▒ ba┼člat─▒lan yo─čun sald─▒r─▒lar ├╝zerine Frans─▒zlar, ┼×am H├╝k├╗meti ├╝zerindeki bask─▒lar─▒n─▒ artm─▒┼čt─▒.[38] FaysalÔÇÖ─▒n ba┼č─▒nda bulundu─ču Arap H├╝k├╗metinin sonu yakla┼č┬şt─▒k├ža T├╝rk H├╝k├╗metiyle irtibat kurma ├žabalar─▒n─▒n yo─čunla┼čt─▒─č─▒ g├Âzlen┬şmekteydi.

1920 y─▒l─▒n─▒n May─▒s ay─▒n─▒n ba┼člar─▒nda Frans─▒zlar, Suriye’deki askeri hareketlerini daha serbest olarak ger├žekle┼čtirmek ├╝zere TBMM H├╝k├╗meti ile anla┼čma yollar─▒ aramaya ba┼člam─▒┼člar, yap─▒lan temaslar sonucunda 30 May─▒stan itibaren ge├žerli olmak ├╝zere T├╝rklerle Frans─▒zlar aras─▒nda 20 g├╝nl├╝k bir ate┼čkes imzalam─▒┼člard─▒.

Bu arada ate┼čkes arifesinde ba┼člayan ve ate┼čkes d├Âneminde hareketlenmenin oldu─ču bir ba┼čka geli┼čme ise; bu s─▒ralarda SuriyeÔÇÖde bir devlet kurmay─▒ uman ve ├Ânceleri Fransa ile iyi ili┼čkilere sahip Emir Faysal, Fransa ile ihtilafa d├╝┼č├╝nce TBMM ile ili┼čki kurma ├žabas─▒ i├žerisine girmesiydi. Bu maksatla bizzat kendisi M. Kemal Pa┼ča ile yaz─▒┼čma yapt─▒─č─▒ gibi, b├Âlgede bulunan baz─▒ y├Âneticiler ve g├Âr├╝┼čmeler yapmalar─▒ i├žin g├Ânderdi─či temsilciler vas─▒tas─▒yla bir i┼čbirli─či sa─člamay─▒ arzulad─▒.[39] SuriyeÔÇÖdeki kar─▒┼č─▒kl─▒k, T├╝rk taraf─▒na ba┼čvurular─▒ hayli yo─čunla┼čt─▒rd─▒. ─░smet ─░n├Ân├╝, bu talepler kar┼č─▒s─▒nda mahall├« kuvay─▒ mill├«ye kumandanl─▒kla┬şr─▒na g├Ânderdi─či talimatta dikkatli olunmas─▒n─▒ isteyerek Ankara’n─▒n genel politikas─▒n─▒ ┼č├Âyle a├ž─▒kl─▒yordu:

“…Bizim bu hususta taahh├╝d├╝m├╝z ┼čudur: T├╝rkiye nam─▒na muahede veya mukavele yap─▒lmas─▒ i├žin Suriye veya Irak H├╝k├╗metlerini temsil eden makamat-t resmiye taraf─▒ndan muteber vesaiki hamil murahhaslar vas─▒tas─▒yla m├╝mk├╝nd├╝r. Mevadd-─▒ ─░ttifakiye’nin, ihtilal heyetleriyle harekat-─▒ m├╝tekabileyi tevhid i├žin yap─▒lm─▒┼č taahh├╝dat-─▒ haf─▒yeve hususiye tarz─▒nda telakkisi zaruridir… Suriye H├╝┬şk├╗meti ve Arap heyetleri taraf─▒ndan AnkaraÔÇÖya defaatle murahhaslar gelmi┼č, elinde vesaik-i resmiye ve selahiyet-i lazimeyi haiz olmad─▒kla┬şr─▒ndan muahede ┼čeklinde bir taah├╝tname v├╝c├╗da gelmemi┼čtir…ÔÇŁ [40]

Bu a├ž─▒klamay─▒ gerektiren ba┼čvurular ├╝zerinde durmak gerekmektedir. Bunlar─▒n ilki, Halep F─▒rka Kumandan─▒ Mehmed ─░smail, ┼×am Arap H├╝k├╗meti Erkan-─▒ Harbiye Re┬şisi Mustafa Sabri ve Jandarma M├╝fetti┼či Cemil BeyÔÇÖin Kilis Kuvay─▒ Milliye Kumandan─▒ Polat Bey’e yapt─▒klar─▒ ba┼č┬şvurular ├╝zerine bu zevatla Polat Bey aras─▒nda yap─▒lan anla┼čmayd─▒.[41] 2 Temmuz 1920ÔÇÖde Kefergani k├Ây├╝nde yap─▒lan bu toplant─▒n─▒n bilgisi,┬á AnkaraÔÇÖya arz edilmek ├╝zere Antep Heyet-i MerkeziyesiÔÇÖne g├Ânderilmi┼čti. Bu anla┼čma maddeleri ile asker├«, siyasi ve istihbarat alan─▒nda i┼čbirli─či yap─▒lmas─▒ iki taraf aras─▒nda kabul edilmi┼čti. Kuvay─▒ Mill├«yeciler ad─▒na anla┼čmay─▒ Kilis Heyet-i Merkeziyesi ad─▒na Polat Bey, Molla Recep ve Mehmet ─░slam imzalarken, Suriye H├╝k├╗metiÔÇÖni Jandarma M├╝fetti┼či Cemil L├╝tfi Bey temsil etmi┼čti.[42] Bu yap─▒lan anla┼čmalarda dikkati ├žeken en ├Ânemli hususlar; d├╝┼čman─▒ kovmak i├žin i┼čbirli─či yap─▒lmas─▒, asker├« yard─▒mda bulunulmas─▒, bilgi payla┼č─▒m─▒, su├žlular─▒n yakalanarak kar┼č─▒ tarafa teslimi vb. idi.[43]

Irak, T├╝rkiye ve Suriye ile ilgili yap─▒lan bu ├Ânemli m├╝lakat─▒, 8 Temmuz 1920 tarihinde Polat Bey taraf─▒ndan yaz─▒lan 35 numaral─▒ belgeyi; ÔÇťAy─▒nt├óp HeyetÔÇÖ-i Merkeziye Muh├óberat DefteriÔÇŁnden aktaral─▒m:[44]

Numera : 35

                         Tahrîrat Sûreti

Kargâh: Cercik
4.7.36

Bir m├╝ddetten beri AzezÔÇÖde bekleyen jandarma m├╝fetti┼či Cemil L├╝tfi Efendi ile sebk eden muh├óbere┬á┬á ├╝zerine┬á 2/3.7.36 saat 9,30ÔÇÖda m├╝lak├ót verilmi┼čtir. M├╗maileyh Yasin Pa┼ča ile biraderleri Ek├ón-─▒ Harbiye K├óÔÇÖimmak├óm─▒ ve elyevm Suriye Emniyet-i Um├╗m├«ye M├╝d├╝r├╝ Taha Bey, Um├╗m Irak ile m├╝ÔÇÖtemer n├óm─▒na murahhasd─▒r. Sebeb-i te┼črifleri Iraj, T├╝rkiye ile SuriyeÔÇÖnin m├╝stak├«l ve bu ├╝├ž k─▒tan─▒n herh├ólde ittifakiyle d├╝┼čman─▒ m├╝┼čtereken tard ve ihrac─▒na aiddir. Dermeyan ettikleri mev├ódd─▒ berve├žh-i z├«r tebyiz eylerim:

  1. Deyr-el cemal mülâkatı üzerine evvelce arzedilen nukat-ı esasiyeye Irak, Suriye mukadderatının da idhali.
  2. SuriyeÔÇÖden 3, T├╝rkiyeÔÇÖden 3, IrakÔÇÖtan 3 olmak ├╝zere intih├ób edilen dokuz ki┼čilik sal├óhiyetd├ór ve fevkal├óde bir meclis-i harbin te┼čkili ve harek├ót-─▒ harbiyenin m├╝┼čtereken sevk ve idaresiyle sevk├╝lcey┼č ve menzile aid bilc├╝mle umur ve h─▒dem├ót─▒n bu meclis v├ós─▒tas─▒yla tedviri ve umur-u harbiyenin hit├óm─▒na kadar meclisin devam─▒.
  3. Irak ve SuriyeÔÇÖye asker, silah, m├╝himm├ót, para ve mev├ódd-─▒ sairece mu├óvenetin ne derecelerde kabil oldu─ču ve bu m├╝zaheretin tarz-─▒ icr├ósiyle mikdar─▒ ve devam─▒.
  4. Buna mukabil T├╝rk dinda┼člar─▒n─▒n kendilerine vuku bulacak tek├ólifi.
  5. Meclis-i harbin s├╝rÔÇÖat-i inÔÇÖikadiyle zaman ve harek├ót─▒n─▒n i┼čÔÇÖ├ór─▒ ve m├╝zakere-i katiye icras─▒ i├žin, ┼čahsiyet itibariyle, kime itimat edilece─činin beyan─▒. Bununla beraber emrin v├╝r├╗duna kadar evvelce de arz edildi─či ├╝zere hudut ve civar─▒ndaki harek├ót-─▒ milliyyemizle de ahv├ólin m├╝saadesi nisbetinde mu├óvenet-i m├╝tek├óbilede bulunacak ve tevh├«d-i mesai edilece─čine dair muvakkat birka├ž maddelik mukarrerat ittihaz edilmi┼čtir.

┬á┬á┬á┬á┬á M├╗m├óileyh Cemil Bey art─▒k uzun m├╝ddet bekliyemiyecektir. Zaman─▒n nez├óketi i┼čin ehemmiyeti ve vazÔÇÖiyyet-i h├óz─▒ra ve siyasiyenin derece-i nez├óketi mal├╗m-u ├ólileridir. Ayn─▒ ┼čer├óit-i hayat ve ictim├óiyeye t├óbi memalik-i sel├óse-i ─░sl├ómiyenin rehas─▒na mat├╗f olan mes├ó├«l-i m├╝himme-i maÔÇÖr├╗zenin s├╝rÔÇÖat-i tesbit ve tatbiki esb├ób─▒n─▒n istikm├ólini ric├ó eylerim efendim.
8 Temmuz 36
Polat     

S├Âz konusu anla┼čman─▒n ┼čartlar─▒ ├Âzetle ┼čunlard─▒:

  • T├╝rkiye, Irak ve Suriye’yi i┼čgal eden d├╝┼čman─▒ kovmak i├žin ortakhareket edilecek ve bu ama├žla ├╝├žer temsilciden olu┼čan dokuz ki┼čilik birHarp Meclisi kurulacakt─▒.

  • Frans─▒z ve Ermenilerin Halep demiryolu hatt─▒ndan istifade etmeleri ├Ânlenecek, d├╝┼čman harek├ót─▒ hakk─▒nda kar┼č─▒l─▒kl─▒ bilgi al─▒┼č veri┼činde bulu┬şnulacakt─▒r.

  • B├╝y├╝k Millet Meclisi’nin muvafakatine kadar Irak ve Suriye hudu┬şdunda harek├ót birle┼čtirilecektir.[45]

Arap mill├«yet├žilerinin T├╝rk taraf─▒ ile anla┼čma taleplerini de─čerlendiren Ankara H├╝k├╗meti temkinli davranm─▒┼č, teredd├╝t etmekte hakl─▒ oldu─ču ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒. 2 Temmuz 1920 tarihli T├╝rk-Arap anla┼čma metninin H├╝k├╗met taraf─▒ndan tasdik edilmesinin gecikmesi ├╝ze┬şrine Polat Bey’in ─▒srarl─▒ ba┼čvurular─▒na, ittifak─▒n resm├« bir nitelik ta┼č─▒ma┬şd─▒─č─▒ cevab─▒n─▒n verilmesi ├╝zerine, 21/22 Temmuz gecesi Sel├óhaddin Adil Pa┼ča’ya g├Ânderilen ┼čifre, Ankara’n─▒n teredd├╝tlerini hakl─▒ k─▒lmaktayd─▒ :

“…Cemil Bey (ve di─čerleri) 20 g├╝n A’zaz’da bekledikten sonra avdet etmek ├╝zere ┼×am ‘a gitmi┼čtir. M├╝┼čterek imza ile ald─▒─č─▒m tahrirat sure┬ştini bervech-i ati arzediyorum : ‘Aram─▒zdaki d├╝┼čman─▒n ka’dum(?) olan maneviyat─▒ndan istifade ederek Frans─▒zlar─▒ tamamen esir almak f─▒rsa┬şt─▒n─▒ ka├ž─▒rmamak laz─▒m geldi─či kanaatindeyim. Frans─▒zlar Baalbek, Hu┬şmus, Hama ve Halep istasyonlar─▒n─▒ i┼čgal-i askeri alt─▒na atmak suretiyle ┼čimend├Âfer hatt─▒n─▒n kendilerine teslimini evvelce nota tarz─▒nda talep et┬şmi┼čtir. Bu talebin s─▒rf Rayak-Halep-Katma ┼čimend├Âfer hatt─▒ndan sevkiyat-─▒ askeriyece istifade fikrine matuf bulundu─ču ┼č├╝phesizdir… H├╝k├╗met Frans─▒zlar─▒n bu teklifat─▒na cevab-─▒ red vermi┼čtir. Harbin gayr─▒ kabil-i ictinab bir hale girece─či a─čleb-i ihtimaldir…ÔÇŁ

┬áBu g├Âr├╝┼čmeler┬şden Faysal’─▒n haberdar oldu─ču ┼č├╝phesizdir ve ─░smet Bey’in yapt─▒─č─▒ de─čer┬şlendirmenin ne kadar yerinde oldu─ču a├ž─▒kt─▒r. Nitekim bu yaz─▒┼čmadan sadece iki g├╝n sonra SuriyeÔÇÖde Han Meyselun Sava┼č─▒ vukubulacakt─▒r.[46]

Emir FaysalÔÇÖ─▒n kendi krall─▒─č─▒nda ba─č─▒ms─▒z bir Suriye kurma ├žabalar─▒na kar┼č─▒n FransaÔÇÖn─▒n SuriyeÔÇÖye kendi mandas─▒n─▒ kabul ettirme gayreti, Fransa ile Emir Faysal ili┼čkilerinin gerginle┼čmesine sebep oldu. Bunun ├╝zerine Fransa, SuriyeÔÇÖde asker├« harek├óta karar verdi. HalepÔÇÖi i┼čgal etmek amac─▒yla General GaubouÔÇÖnun kuvvetlerine kat─▒lmak ├╝zere KilisÔÇÖten General De Lamaut komutas─▒nda 3 Piyade Taburu, 2 S├╝vari B├Âl├╝─č├╝ ve 5 Bataryadan olu┼čan bir kuvvet HalepÔÇÖe gitti. General Gaubou komutas─▒nda Frans─▒z kuvveti hi├žbir direnme ile kar┼č─▒la┼čmadan 23 Temmuz 1920ÔÇÖde HalepÔÇÖi i┼čgal etti. Frans─▒z kuvvetleri, 25 Temmuz 1920ÔÇÖde ┼×amÔÇÖa girerek Emir Faysal y├Ânetimine son verdiler.[47]┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á

Kuvay─▒ Mill├«yeciler ile Suriye H├╝k├╗metiÔÇÖni Jandarma M├╝fetti┼či Cemil L├╝tfi Bey aras─▒nda var─▒lan anla┼čma TBMM H├╝k├╗metince tasdik edilmese de Halep Heyet-i MerkeziyeÔÇÖsi ile temas─▒n muhafaza edilmesi suretiyle AntepÔÇÖte Frans─▒zlarla sava┼č tekrar ba┼člad─▒─č─▒nda, Suriye i├žlerine ak─▒nc─▒ m├╝frezeler g├Ânderilmesi ve orada ├Ârg├╝tlenen yerli m├╝frezelerle i┼č birli─či yap─▒larak, Frans─▒zlar─▒n izÔÇÖac ve me┼čgul edilmesine yard─▒m edilmi┼čtir. B├Âylece Frans─▒zlar, AntepÔÇÖteki kuvvetlerinden bir k─▒sm─▒n─▒ SuriyeÔÇÖye aktarmak zorunda b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r.[48]

Frans─▒zlar─▒n SuriyeÔÇÖdeki durumu yak─▒ndan izleyen Mustafa Kemal, Sivas Valili─či’ne g├Ânderdi─či 6 ┼×ubat 1920 tarihli telgrafta, Frans─▒zlar─▒n Suriye’de Araplarla ├žarp─▒┼čmaya tutu┼čtuklar─▒n─▒ ve dolay─▒s─▒yla Suriye’deki kuvvetlerinin, Adana’daki kuvvetlerine yard─▒m edemeyece─činin kesinle┼čmekte oldu─čunu belirtir.[49]

Bir ba┼čka nokta ise T├╝rkiye-Suriye aras─▒nda bu yak─▒nla┼čmalar ├žabalar─▒n─▒n ─░stanbulÔÇÖdaki H├╝k├╗metle de─čil, AnkaraÔÇÖdaki T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi ve Reisi s─▒fat─▒yla Mustafa Kemal Pa┼ča ile yap─▒lmas─▒d─▒r. Fakat Ankara’n─▒n tutumu, herhangi bir taahh├╝t alt─▒na girmek yerine, bu ba┼čvurular─▒ Fran┬şs─▒zlar─▒n g├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖya giri┼čebilecekleri bir sald─▒r─▒y─▒ zay─▒flatmak amac─▒yla, ortaya ├ž─▒kan yeni durumu de─čerlendirmesi y├Ân├╝nde geli┼čmi┼čtir.[50]

┬á┬á┬á┬á┬á Araplar ile T├╝rkler aras─▒nda i┼čbirli─činin yan─▒ s─▒ra zaman zaman m├╝cadeleler de olmu┼čtu. Bilhassa Halep’te T├╝rklerle Araplar aras─▒nda bir gizli h├ókimiyet m├╝cadelesi vard─▒. Ali ┼×efik ├ľzdemir BeyÔÇÖin Kuzey SuriyeÔÇÖdeÔÇťTe┼čkilat ve Harek├ót-I UmumiyeÔÇŁ ad─▒yla ├Ârg├╝tledi─či ve Osmanl─▒ subaylar─▒n─▒n kat─▒ld─▒─č─▒ mill├« te┼čkilatlar T├╝rkiye’deki Mill├« M├╝cadele hareketine b├╝y├╝k katk─▒da bulundular. Frans─▒zlar, ├çukurova, Antep ve Urfa ┼čehirleri ile ├ževresine y├Ânelik asker├« faaliyetlerini art─▒r─▒nca Kuzey Suriye’deki Kuvay─▒ Milliyeciler hemen asker├« harekete ge├žiyor, Frans─▒zlara a─č─▒r kay─▒plar verdirerek Anadolu’ya ilerlemelerine engel oluyorlard─▒. Frans─▒zlar, mill├« te┼čkilatlar─▒n bu hareketleri kar┼č─▒s─▒nda kuvvetlerinin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunu Kuzey Suriye’de bulundurmak zorunda kalm─▒┼čt─▒.[51]

Sonu├ž

20.y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda ─░ngiltere d├╝nyan─▒n gidi┼čat─▒nda birinci derecede rol sahibi bir devlet durumundayd─▒. ─░mparatorlu─čun g├╝c├╝n├╝ zaafa u─čratma ihtimali olan b├╝t├╝n devletler ve kurumlarla a├ž─▒k veya ├Ârt├╝l├╝ m├╝cadeleye giri┼čti─či, ├╝st├╝n silah teknolojisi ve s├Âm├╝rgeleri dolay─▒s─▒yla sahip oldu─ču muazzam iktisadi varl─▒─č─▒ sayesinde netice ald─▒─č─▒ bilinmektedir. ─░ngiltere, TanzimatÔÇÖla birlikte Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni b├╝rokratik pa┼čalarla istedi─či y├Âne sevk etmi┼č, ancak Tanzimat Pa┼čalar─▒n─▒n sonuncusu ├éli Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m├╝yle ve bilhassa Mithat Pa┼čaÔÇÖn─▒n 2. Sultan Abd├╝lhamit taraf─▒ndan tasfiye edilmesi ile bu aktif pozisyonunu kaybetmi┼čti.

2.Abd├╝lhamidÔÇÖin ─░ngiliz g├╝c├╝ne kar┼č─▒ olu┼čturdu─ču dengeler, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni tekrar uluslararas─▒ m├╝essir bir kuvvet h├óline getirmesi ─░ngilizleri ├žok rahats─▒z etmi┼čti. Abd├╝lhamidÔÇÖin aleyhine kampanyalar a├žm─▒┼č, y├╝r├╝tm├╝┼č ve a├ž─▒lanlar─▒ desteklemi┼člerdi. Sultan Abd├╝lhamidÔÇÖin ─░slamc─▒l─▒k siyaseti, ─░ngiltere gibi y├╝ksek nispette M├╝sl├╝man tebaya sahip s├Âm├╝rgeci ├╝lkeleri s├╝rekli s─▒k─▒nt─▒ya sokmu┼čtu.

D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda, gizlice imzalanm─▒┼č olan Sykes-Picot Antla┼čmas─▒ gere─čince, Osmanl─▒ Devleti h├ókimiyetindeki Basra K├ÂrfeziÔÇÖnden MusulÔÇÖa kadarki saha ─░ngiliz n├╝fuzu alt─▒na girecekti. Adana, Mersin, Antep, Mara┼č ve Musul Vilayetleri ile Suriye topraklar─▒ da Frans─▒z n├╝fuz sahas─▒ olarak kabul edilmi┼čti. Bol┼čeviklerin iktidara gelmesi ve RusyaÔÇÖn─▒n sava┼čtan ├žekilmesi, ─░ngiltere ile FransaÔÇÖy─▒ b├Âlge ├╝zerindeki hesaplar─▒ a├ž─▒s─▒ndan yeniden kar┼č─▒ kar┼č─▒ya getirmi┼čti. Ger├žekte ─░ngiltere, ├Âteden beri ─░ranÔÇÖa ve zengin petrol yataklar─▒na sahip olan MusulÔÇÖa g├Âz dikmi┼č, ancak buray─▒ kendi n├╝fuz b├Âlgesi ile Rusya aras─▒nda tampon b├Âlge olu┼čturmak amac─▒yla FransaÔÇÖya devretmi┼čti.

Mondros M├╝tarekesiÔÇÖnin ard─▒ndan Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Orta Do─čuÔÇÖdaki topraklar─▒, ve KlikyaÔÇÖda ─░skenderun, Mara┼č, Urfa, Kilis, Antep ve AdanaÔÇÖy─▒ i┼čgal edilmi┼čti. 13 Kas─▒m 1918’de ─░stanbulÔÇÖu i┼čgal eden ─░tilaf Devletleri, ─░stanbul H├╝k├╗metiÔÇÖne ve Padi┼čahÔÇÖa a─č─▒r bask─▒lar uyguluyor ve AnadoluÔÇÖdaki geli┼čmeleri b├╝y├╝k bir dikkatle izliyordu. 15 May─▒s 1920ÔÇÖde ─░zmir i┼čgal edilmi┼čti.

─░stanbulÔÇÖda toplanan son Meclis-i Mebusan 28 Ocak 1920ÔÇÖde ÔÇťMisak-─▒ Mill├«ÔÇŁyi ilan etti. 1919 y─▒l─▒ 23 Temmuz-7 A─čustos 1919 Erzurum ve 4 Eyl├╝l 1919ÔÇÖda Kongrelerini toplayan Mustafa Kemal Pa┼ča, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n cephelerini belirlemi┼čti. Sivas KongresiÔÇÖnde birle┼čtirilen ÔÇťAnadolu ve Rumeli M├╝dafaa-i Hukuk CemiyetiÔÇŁ, KongreÔÇÖde kurulan ÔÇťHeyet-i MerkeziyeÔÇŁ ile birlikte Mill├« M├╝cadeleÔÇÖnin y├╝r├╝t├╝c├╝ organ─▒ olarak g├Ârev yapmaya ba┼člad─▒. Heyet-i Merkeziye, Mondros M├╝tarekesiÔÇÖne g├Âre i┼čgal edilen t├╝m illerde ├Ârg├╝tlendi.

Kurtulu┼č Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda ─░ran, M─▒s─▒r, Afganistan, Hindistan ve IrakÔÇÖta ├ž─▒kan ─░ngiliz kar┼č─▒t─▒ isyan ve ba─č─▒ms─▒zl─▒k hareketleri de ─░ngiltereÔÇÖyi bu s├Âm├╝rgelerini elde tutmak i├žin AnadoluÔÇÖda bir maceraya girmekten al─▒koymu┼čtu. ─░ngiliz-Frans─▒z Anla┼čmas─▒ ile Suriye ve T├╝rkiyeÔÇÖnin g├╝ney illeri FransaÔÇÖya verildi. ┬áAtat├╝rkÔÇÖ├╝n kazand─▒─č─▒ zaferler ve IrakÔÇÖta 31 A─čustos 1922ÔÇÖde Albay ┼×efik ├ľzdemir BeyÔÇÖin ─░ngilizlere kar┼č─▒ kazand─▒─č─▒ ÔÇťDerbent ZaferiÔÇŁ ─░ngilizlerin yeni bir sava┼č─▒ g├Âze almalar─▒na engel oldu.

KAYNAKÇA

Kitaplar

– Ak┼čin, Abt├╝lahat Atat├╝rkÔÇÖ├╝n D─▒┼č Politika ─░lkeleri ve Diplomasisi, T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1991.

– Bayur, Hikmet, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Hayat─▒ ve Eserleri, Ankara, 1990.

– Do─čan, D. Mehmet, T├╝rkiye Cumhuriyeti Tarihine Giri┼č, Yazar Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2013.

– G├╝lmez, Yrd. Do├ž. Dr. Nurettin, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖnda AnadoluÔÇÖda Yeni G├╝n, Atat├╝rk Ara┼čt─▒rma Merkezi Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1999.

– G├╝ztoklusu, Murat,┬á Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Ortado─ču Projesi Elcezire Konfederasyonu ve ├ľzdemir BeyÔÇÖin Filistin-Suriye Kuvva-i Milliyesi, Bar─▒┼č Kitabevi, 2. bs. Ankara, 2013.

-K─▒l─▒n├žkaya, Do├ž. Dr. M. Dervi┼č, Osmanl─▒ Y├Ânetimindeki Topraklarda Arap Milliyet├žili─činin Do─ču┼ču ve Suriye, ATAM Yay─▒nlar─▒, 2. bs., Ankara, 2008.

– ├ľke, Mim Kemal Kutsal Topraklarda Siyonistler ve Masonlar, ─░stanbul, 1991.

– Pekdo─čan, Yrd. Do├ž. Dr.┬áCelal,┬á Gazi’den Gazi’ye Mustafa Kemal ile Muh├óber├ót, Sar─▒y─▒ld─▒z Ofset, Ankara, 2014.

– Sonyel, Sal├óhi R.,┬á Mustafa Kemal (Atat├╝rk) ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒ (1918-1923), Cilt: I, T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒nlar─▒: XVI. Dizi-Say─▒: 111, Ankara, 2008.

– Sonyel, Sal├óhi R.,┬á T├╝rk Kurtulu┼č Sava┼č─▒ ve D─▒┼č Politika I, T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒nlar─▒ : XVI. Dizi, 3. bs., Ankara, 2003.

– ├ťnler, Ali Nadi, Gaziantep Savunmas─▒, Karde┼čler Matbaac─▒l─▒k, ─░stanbul, 1969.

Makaleler 

– G├╝lc├╝, Yrd. Do├ž. Dr. Erdin├ž, ÔÇťMill├« M├╝cadele D├Âneminde KilisÔÇŁ, Kilis 7 Aral─▒k ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt : 2, Say─▒ : 3 (Haziran 2012), s. 15, 24-25.

– Rafik, Abd├╝lkerim ÔÇťT├╝rkiye-Suriye ─░li┼čkiler (1918-1926)ÔÇŁ, ├çev. Sabahattin Samur, T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, Say─▒: 102 (1996), s. 6.

– Sonyel, Sel├óhi R., ÔÇťAlbay T. E. Lawrence, Ha┼čimi Araplar─▒n─▒, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuna Kar┼č─▒ Ayaklanmalar─▒ ─░├žin Nas─▒l Aldatt─▒, ─░ngiliz Belgelerine G├ÂreÔÇŁ, Belleten, C.LI, S.199

-Tutsak, Do├ž. Dr. Sadiye, ÔÇťMilli M├╝cadele Y─▒llar─▒nda SuriyeÔÇÖdeki Geli┼čmelerin G├╝ney Cephesi ve Ankara H├╝k├╗meti A├ž─▒s─▒ndan ├ľnemi-IIÔÇŁ, Journal of History Studies, Cilt:┬á 6, Say─▒: 5 (2014), s. 197.

– Umar, ├ľmer Osman “Mill├« M├╝cadele D├Ânemi T├╝rkiye-Suriye ─░li┼čkileri (1918┬ş1923)”, T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, (Haziran-1996), s. 38.

– Umar, ├ľmer Osman ÔÇťMill├« M├╝cadele D├Ânemi Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Orta Do─ču Politikas─▒, F─▒rat ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 20, Say─▒: 1 (2010), ┬ás. 446-448-449.

– Umar, ├ľmer Osman┬á ÔÇťSuriyeÔÇÖde Kurulan Kuvay─▒ Milliye Te┼čkil├ót─▒ ve ├ťyeleriÔÇŁ, T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, Say─▒: 121, A─čustos, 1999, s. 4.

-Yorulmaz, Prof. Dr. ┼×erife ├çukurova’da Kuvay─▒ Milliye Yap─▒lanmas─▒n─▒n Temel ├ľzellikleri, Ankara ├ťniversitesi T├╝rk ─░nk─▒l├óp Tarihi Enstit├╝s├╝ Atat├╝rk Yolu Dergisi, Say─▒:┬á 35-36, (May─▒s-Kas─▒m 2005), s. 345-351-373.

Gazeteler

  • (Yazar─▒ Belli Olmayan Gazete Yaz─▒s─▒-Cumhuriyet Gazetesi Gaziantep Hususi Muhabiri), ÔÇťAy─▒ntap M├╝dafilerinden ├ľzdemirÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ, Cumhuriyet, 12 Ocak 1937-13 Ocak 1937 tarihlerinde yay─▒mlanan r├Âportaj dizi yaz─▒.

ATESE Belge

ATASE, K. 937; G.3;B.3 (1-2).

 

D─░PNOTLAR

[1] ├ľmer Osman Umar, ÔÇťMill├« M├╝cadele D├Ânemi Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Orta Do─ču Politikas─▒, F─▒rat ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2010, Cilt: 20, Say─▒: 1, ┬ás. 446.

[2] ├ľmer Osman Umar, ÔÇťMill├« M├╝cadele D├Ânemi Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Orta Do─ču Politikas─▒, F─▒rat ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2010, Cilt: 20, Say─▒: 1, ┬ás. 467.

[3] K─▒l─▒n├žkaya, Do├ž. Dr. M. Dervi┼č, Osmanl─▒ Y├Ânetimindeki Topraklarda Arap Milliyet├žili─činin Do─ču┼ču ve Suriye, ATAM Yay─▒nlar─▒, 2. bs., Ankara, 2008., s. 165-166.

[4] Ak┼čin, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n D─▒┼č PolitikaÔÇŽ,┬á s. 207-208.

[5] K─▒l─▒n├žkaya, Osmanl─▒ Y├ÂnetimindekiÔÇŽ, s.┬á 167-168.

[6] K─▒l─▒n├žkaya, Osmanl─▒ Y├ÂnetimindekiÔÇŽ, s.┬á 169.

[7] K─▒l─▒n├žkaya, Osmanl─▒ Y├ÂnetimindekiÔÇŽ, s.┬á 170-171.

[8] ├ľmer Osman Umar, “Mill├« M├╝cadele D├Ânemi T├╝rkiye-Suriye ─░li┼čkileri (1918┬ş1923)”, T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, ─░stanbul, (Haziran), 1996, s. 38.

[9] Mim Kemal ├ľke, Kutsal Topraklarda Siyonistler ve Masonlar, ─░stanbul, 1991, s. 417.

[10] Sal├óhi R. Sonyel, Mustafa Kemal (Atat├╝rk) ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒ (1918-1923), Cilt: I, s. 550-559.┬á

[11] Abt├╝lahat Ak┼čin, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n D─▒┼č Politika ─░lkeleri ve Diplomasisi, T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1991, s. 207.

[12] Abd├╝lkerim Rafik, ÔÇťT├╝rkiye-Suriye ─░li┼čkiler (1918-1926)ÔÇŁ, ├çev. Sabahattin Samur, T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, Say─▒: 102, ─░stanbul, 1996, s. 6.

[13] Ak┼čin, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n D─▒┼č PolitikaÔÇŽ, ┬áAnkara, 1991, s. 207-208.

[14] ATASE, K. 937; G.3;B.3 (1-2).

[15] Murat G├╝ztoklusu, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Ortado─ču Projesi Elcezire Konfederasyonu ve ├ľzdemir BeyÔÇÖin Filistin-Suriye Kuvva-i Milliyesi, Bar─▒┼č Kitabevi, 2. bs. Ankara, 2013 s. 82.

[16] G├╝ztoklusu, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Ortado─ču ProjesiÔÇŽ, s. 81-82.

[17] Hikmet Bayur, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Hayat─▒ ve Eserleri, Ankara, 1990, s. 156.

[18] K─▒l─▒n├žkaya, Osmanl─▒ Y├ÂnetimindekiÔÇŽ, s.173-174.

[19] D. Mehmet Do─čan, T├╝rkiye Cumhuriyeti Tarihine Giri┼č, Yazar Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2013, s. 30- 31.

[20] G├╝ztoklusu, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Ortado─ču ProjesiÔÇŽ,┬á s. 105.

[21] Cumhuriyet, 13 Ocak 1937.

[22] G├╝ztoklusu, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Ortado─ču ProjesiÔÇŽ, s. 88.

[23] G├Âztoklusu, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Ortado─ču ProjesiÔÇŽ, s. 88-89.

[24] G├╝ztoklusu, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Ortado─ču ProjesiÔÇŽ, s. 93-94.

[25] ├ľmer Osman Umar, ÔÇťSuriyeÔÇÖde Kurulan Kuvay─▒ Milliye Te┼čkil├ót─▒ ve ├ťyeleriÔÇŁ, T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, Say─▒: 121, A─čustos, 1999, s. 4.

[26] Prof. Dr. ├ľmer Osman Umar, ÔÇťMill├« M├╝cadele D├Ânemi Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Orta Do─ču Politikas─▒, F─▒rat ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 20, Say─▒: 1, Elaz─▒─č, 2010, s. 448.

[27] G├╝ztoklusu, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Ortado─ču ProjesiÔÇŽ, s. 103.

[28] G├╝ztoklusu, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Ortado─ču ProjesiÔÇŽ, s. 103-104.

[29] Cumhuriyet, 13 Ocak 1937.

[30] Tutsak, Do├ž. Dr. Sadiye ÔÇťMilli M├╝cadele Y─▒llar─▒nda SuriyeÔÇÖdeki Geli┼čmelerin G├╝ney Cephesi ve Ankara H├╝k├╗meti A├ž─▒s─▒ndan ├ľnemi-IIÔÇŁ, Journal of History Studies, Cilt:┬á 6, Say─▒: 5, Eyl├╝l 2014, s. 197.

[31] Sel├óhi R. Sonyel, ÔÇťAlbay T. E. Lawrence, Ha┼čimi Araplar─▒n─▒, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuna Kar┼č─▒ Ayaklanmalar─▒ ─░├žin Nas─▒l Aldatt─▒, ─░ngiliz Belgelerine G├ÂreÔÇŁ, Belleten, C.LI, S.199, Nisan 1987, s. 246.

[32]Tutsak,  Journal of History Studies, s. 197.

[33] D. Mehmet Do─čan,┬á D. Mehmet, a.g.e.,, s. 31.

[34] Umar, F─▒rat ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, s. 448.

[35] Umar, F─▒rat ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, ┬ás. 448-449.

[36] Sal├óhi R. Sonyel, T├╝rk Kurtulu┼č Sava┼č─▒ ve D─▒┼č Politika I, T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒nlar─▒ : XVI. Dizi, 3. bs., Ankara, 2003, s. 188.

[37]┬á Nurettin G├╝lmez, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖndaÔÇŽ, s. 241-242.

[38] K─▒l─▒n├žkaya, Osmanl─▒ Y├ÂnetimindekiÔÇŽ, s. 177.

[39] G├╝lc├╝, Yrd. Do├ž. Dr. Erdin├ž ÔÇťMill├« M├╝cadele D├Âneminde KilisÔÇŁ, Kilis 7 Aral─▒k ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt : 2, Say─▒ : 3, Haziran 2012, s. 24-25.

[40] K─▒l─▒n├žkaya, Osmanl─▒ Y├ÂnetimindekiÔÇŽ, s.┬á 178-179.

[41] Ali Nadi ├ťnler, Gaziantep Savunmas─▒, Karde┼čler Matbaac─▒l─▒k, ─░stanbul, 1969, s. 67-68, Ak┼čin, a.g.e., s. 193.

[42] Mim Kemal ├ľke, Kutsal Topraklarda Siyonistler ve Masonlar, ─░stanbul, 1991, s. 193.

[43] G├╝lc├╝, Kilis 7 Aral─▒k ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, s. 24-25.

[44] Yrd. Do├ž. Dr.┬áCelal Pekdo─čan,┬á Gazi’den Gazi’ye Mustafa Kemal ile Muh├óber├ót, Sar─▒y─▒ld─▒z Ofset, Ankara, 2014, s. 79-80.

[45] K─▒l─▒n├žkaya, Osmanl─▒ Y├ÂnetimindekiÔÇŽ, ┬ás. 179.

[46] K─▒l─▒n├žkaya, Osmanl─▒ Y├ÂnetimindekiÔÇŽ, s. 180.

[47] G├╝lc├╝, Kilis 7 Aral─▒k ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, s.15.

[48] ├ťnler, Gaziantep Savunmas─▒, s. 67-68.

[49] Prof. Dr. ┼×erife Yorulmaz, ├çukurova’da Kuvay─▒ Milliye Yap─▒lanmas─▒n─▒n Temel ├ľzellikleri, Ankara ├ťniversitesi T├╝rk ─░nk─▒l├óp Tarihi Enstit├╝s├╝ Atat├╝rk Yolu Dergisi, Say─▒:┬á 35-36, May─▒s-Kas─▒m 2005, s. 345-351-373.

[50] K─▒l─▒n├žkaya, Osmanl─▒ Y├ÂnetimindekiÔÇŽ, s.┬á 183.

[51] Salahi R. Sonyel, T├╝rk Kurtulu┼č Sava┼č─▒ ve D─▒┼č Politika I, s. 189.

[52] Nevin Balta, Ara┼čt─▒rmac─▒-Yazar, [email protected]

Nevin BALTA

Gaziantep 1968, Gazi ├ťniversitesi ─░leti┼čim Fak├╝ltesi Gazetecilik ve Halkla ─░li┼čkiler B├Âl├╝m├╝ (1988) mezunu. Gazi ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Master Program─▒n─▒ 1992ÔÇÖde tamamlad─▒. T├╝rk Dil Kurumunun a├žt─▒─č─▒ s─▒nav─▒ kazanarak Uzman Yard─▒mc─▒l─▒─č─▒ kadrosuyla 1989ÔÇÖda i┼če ba┼člad─▒. 3 y─▒l sonra Uzman kadrosuna atand─▒. TDKÔÇÖde Ki┼či Adlar─▒ S├Âzl├╝─č├╝ ├çal─▒┼čma Grubunda ve Dil Bilimi ve Dil Bilgisi Kolundaki ├žal─▒┼čmalara kat─▒ld─▒. T├╝rk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, T├╝rk D├╝nyas─▒ Dil ve Edebiyat Dergisi, T├╝rk Dili Ara┼čt─▒rmalar Y─▒ll─▒─č─▒ Belleten dergilerinin yay─▒na haz─▒rlanmas─▒nda g├Ârev ald─▒. ├çe┼čitli gazete ve dergilerde; yer adlar─▒, dil, edebiyat, bas─▒n tarihi ve folklor konulu yaz─▒lar─▒ yay─▒mlanmaktad─▒r. H├ólen T├╝rk Dil Kurumunda Uzman olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Eserleri: ÔÇó T├╝rk D─▒┼č Politikas─▒-Milliyetten Yans─▒malar, Lazet Ofset Yay─▒nlar─▒, 2005. ÔÇó D├╝┼č├╝nce Okyanusu Mevlana, Kanguru Yay─▒nlar─▒, 2. bask─▒, Ankara 2008. ÔÇó Gaziantep Yer Adlar─▒ ├ťzerine Bir ─░nceleme, Gaziantep Valili─či-─░l K├╝lt├╝r ve Turizm M├╝d├╝rl├╝─č├╝ Ortak Yay─▒n─▒, Gaziantep, 2010. ÔÇó Anadolu Kad─▒n Ba┼čl─▒klar─▒, Alter Yay─▒nc─▒l─▒k, 2014. ÔÇó Antep-Halep-┼×am ├ť├žgeninde Kuvay─▒ Milliye (Bask─▒ a┼čamas─▒nda). ÔÇó E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Nevin Balta
  • YEN─░
PrekazÔÇôBalkanlardan G├Â├ž Hik├óyesi

PrekazÔÇôBalkanlardan G├Â├ž Hik├óyesi

Haber Merkezi, 16 Eyl├╝l 2022
K├╝├ž├╝k Asya’da Sel├žuklular

K├╝├ž├╝k Asya’da Sel├žuklular

Ekrem Hayri PEKER, 16 Eyl├╝l 2022
Bursa’ya Kimler Geldi, Kimler Ge├žti

Bursa’ya Kimler Geldi, Kimler Ge├žti

Ekrem Hayri PEKER, 11 Eyl├╝l 2022
ÔÇť─░htiyar Sava┼č├ž─▒ÔÇŁ ve S├╝rg├╝n

ÔÇť─░htiyar Sava┼č├ž─▒ÔÇŁ ve S├╝rg├╝n

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN, 6 Eyl├╝l 2022
Y├ór Bana Bir E─člence!

Y├ór Bana Bir E─člence!

Fikret ALKAN, 4 Eyl├╝l 2022
B├╝y├╝k TaarruzÔÇÖun 100. Y─▒l─▒

B├╝y├╝k TaarruzÔÇÖun 100. Y─▒l─▒

Nevin BALTA, 26 A─čustos 2022
D.Ahsen Batur’a Veda

D.Ahsen Batur’a Veda

Ekrem Hayri PEKER, 7 A─čustos 2022
Muradiye’de Cinayeti G├Ârd├╝m

Muradiye’de Cinayeti G├Ârd├╝m

Ekrem Hayri PEKER, 20 Temmuz 2022
T├╝rkler

T├╝rkler

Hasip ├ľZT├ťRK, 11 Temmuz 2022
─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

─░stanbul: ├ť├ž ┼×ehrin Hikayesi

Mesut YILMAZ, 28 Haziran 2022
Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Barak Ellerinin Talihsiz Ezo’su

Dr. Halil ATILGAN, 29 May─▒s 2022
3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

3 Dilde Resimli Mimarl─▒k ve Restorasyon Terimleri S├Âzl├╝─č├╝

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022
Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

Babaeski Semiz Ali Pa┼ča K├╝lliyesi

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 29 May─▒s 2022