SuriyeÔÇÖdeki ├çerkes Toplulu─čunun Tarihi

SuriyeÔÇÖdeki ├çerkes Toplulu─čunun Tarihi

SuriyeÔÇÖye giden ilk ├çerkesler, 1860ÔÇÖl─▒ y─▒llar─▒n ortalar─▒nda, SuriyeÔÇÖnin kuzeyinde Halep vilayetine ba─čl─▒ Mara┼č Sanca─č─▒ topraklar─▒na yerle┼čtiler. ├çerkeslere, s├╝rekli h├╝k├╝mete kar┼č─▒ ayaklanan Zeytun B├ÂlgesiÔÇÖnin kontrol├╝n├╝ sa─člayacak Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n jandarmas─▒ rol├╝ verilmi┼čti. 1872 y─▒l─▒nda yakla┼č─▒k 1.000 ├çerkes, Hama ve Humus ┼čehirleri civar─▒na ve Havran Sanca─č─▒ s─▒n─▒rlar─▒ i├žindeki Golan TepeleriÔÇÖne yerle┼čtiler. ├çerkeslerin SuriyeÔÇÖye as─▒l g├Â├ž dalgas─▒, ba┼čta Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Avrupa topraklar─▒ndan olmak ├╝zere, 1877-1878 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda ba┼člar. KafkasyaÔÇÖdan toplu g├Â├ž y─▒llar─▒nda ├žok say─▒da ├çerkes, bug├╝nk├╝ Yugoslavya, Bulgaristan, Romanya, K─▒br─▒s ve Girit adalar─▒na yerle┼čtirilmi┼čti. Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n resmi istatistiki verilerine g├Âre 1876ÔÇÖda BalkanlarÔÇÖda 150 binden fazla ├çerkes ya┼č─▒yordu. Bunlardan 90 bine yak─▒n─▒ BulgaristanÔÇÖdayd─▒. ├çerkesler bu b├Âlgeye Osmanl─▒ H├╝k├╝meti taraf─▒ndan Hristiyan halklar─▒n ulusal-kurtulu┼č hareketleriyle m├╝cadele etmek amac─▒yla yerle┼čtirilmi┼člerdi. Nisan 1876ÔÇÖda BulgaristanÔÇÖda ├ž─▒kan ayaklanmada ve Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda d├╝zensiz ├çerkes s├╝varileri, Osmanl─▒ ordusunun en iyi birliklerinden biri olarak cephenin en s─▒cak yerlerine at─▒ld─▒lar.

Aral─▒k 1876-Ocak 1877ÔÇÖde ─░stanbulÔÇÖda yap─▒lan Avrupa Devletleri Konferans─▒ÔÇÖnda ├çerkeslerin, BalkanlarÔÇÖdan imparatorlu─čun Asya vilayetlerine yerle┼čtirilmesi d├╝┼č├╝ncesi ortaya at─▒ld─▒.

Rus ordusunun sald─▒r─▒s─▒yla ├çerkesler k├Âylerini terk ettiler ve Osmanl─▒ ordusunun geri ├žekilen birlikleriyle birlikte yollara d├╝┼čt├╝ler. A─čustos 1878ÔÇÖde FlipopolÔÇÖda toplanan Rus Komutanl─▒─č─▒ Konseyi, ├çerkesler d─▒┼č─▒nda evlerini terk eden b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlara BulgaristanÔÇÖa geri d├Ânebilme hakk─▒n─▒n tan─▒nmas─▒ karar─▒ ald─▒. Bu zamana kadar BulgaristanÔÇÖ─▒ terk etme zaman─▒ bulamayan ├çerkesler ise yerel y├Ânetimlerin tasarrufuyla Bulgaristan Prensli─či s─▒n─▒rlar─▒ d─▒┼č─▒na yerle┼čtirilecekti. San Stefan ve Berlin Bar─▒┼č antla┼čmalar─▒ kararlar─▒nda, BalkanlarÔÇÖdan g├Â├ž etmek zorunda kalan ├çerkesler sorunu bir kenara b─▒rak─▒ld─▒. Sadece SultanÔÇÖ─▒n s─▒n─▒r garnizonlar─▒nda ├çerkes d├╝zensiz birliklerini kullanmamakla y├╝k├╝ml├╝ oldu─ču karara ba─čland─▒. B├Âylece ├çerkes g├Â├žmenler ikinci kez, hem devletler, hem de Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču taraf─▒ndan bundan sonraki ya┼čamlar─▒n─▒ kurmak i├žin her t├╝rl├╝ hak ve garantiden mahrum b─▒rak─▒ld─▒lar.

1877-1878 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n bitmesinden sonra Kuzey KafkasyaÔÇÖdan g├Â├ž, Terek B├Âlgesi, Abhazya ve Da─č─▒stanÔÇÖdaki antikolonyalist ayaklanma nedeniyle iyice artt─▒. Bu g├Â├žmenlerin bir k─▒sm─▒ Suriye ve FilistinÔÇÖe yolland─▒.

1878 ilkbahar─▒ndan ba┼člayarak iki y─▒l boyunca Suriye k─▒y─▒lar─▒na d├╝zenli olarak BalkanlarÔÇÖdan ve KafkasyaÔÇÖdan gelen ├çerkes g├Â├žmenleri ta┼č─▒yan Osmanl─▒ ve Avrupa gemileri yana┼čt─▒. G├Â├ž, son derece zor ko┼čullarda ger├žekle┼čiyordu. G├Â├žmenler k─▒y─▒ya ├ž─▒kt─▒ktan sonra s├╝rekli olarak yerle┼čecekleri bir yer verilmesini bekleyerek a├ž─▒k havada yat─▒p kalk─▒yorlard─▒. Binlerce ├çerkes a├žl─▒ktan ve bir t├╝rl├╝ yakalar─▒n─▒ b─▒rakmayan bula┼č─▒c─▒ hastal─▒klardan ├Âld├╝. Avrupal─▒ el├žilerin ├çerkes g├Â├ž├╝n├╝n korkun├žlu─čunu anlatan ├žok say─▒da yay─▒nlanm─▒┼č ve yay─▒nlanmam─▒┼č an─▒lar─▒ vard─▒r.

├çerkeslerin Kuzey KafkasyaÔÇÖdan SuriyeÔÇÖye g├Â├ž├╝ k├╝├ž├╝k ├Âl├ž├╝lerde de olsa 20. y├╝zy─▒l─▒n 20ÔÇÖli y─▒llar─▒ ba┼č─▒na kadar s├╝rm├╝┼čt├╝r.

├çerkeslerin yo─čun olarak ya┼čad─▒─č─▒ Golan TepeleriÔÇÖnin 1967ÔÇÖde ─░srail taraf─▒ndan i┼čgal edilmesiyle burada ya┼čayan ├çerkesler ┼×amÔÇÖa ve AmerikaÔÇÖya yerle┼čmi┼čtir. MaveraÔÇÖi ├ťrd├╝nÔÇÖe (Trans-├ťrd├╝n), Hama, Humus ve Halep kentlerinin yak─▒nlar─▒na yerle┼čtiler. Kurduklar─▒ Amman, Cera┼č, Kuneytra ve Mumbuc k├Âyleri zamanla b├╝y├╝yerek kentlere d├Ân├╝┼čt├╝. 19. y├╝zy─▒lda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin eyaleti olan bug├╝nk├╝ Suriye ve ├ťrd├╝nÔÇÖ├╝n s─▒n─▒rlar─▒ 1. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra belirlenmi┼čtir. Burada ad─▒ ge├žen ayn─▒ b├Âlgeye yerle┼čmi┼č k├Âylerden baz─▒lar─▒ ├ťrd├╝n s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde kalm─▒┼čt─▒r.

SuriyeÔÇÖye g├Â├ž eden ├çerkeslerin say─▒s─▒n─▒ tam olarak belirlemek zordur. 1878-1880 y─▒llar─▒ndaki nakilleri y├Ânetimler taraf─▒ndan sa─člam bir istatistik kayd─▒ tutulmadan ger├žekle┼čti. ├çerkeslerin kendileri de istatistik kayd─▒ tutacak durumda de─čildiler. ├ťstelik BalkanlarÔÇÖdan ikinci g├Â├ž d├Âneminde ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝ yollarda ├Âlm├╝┼čt├╝. ┼×am ve BeyrutÔÇÖtaki Rus el├žilerinin verilerine g├Âre, 1878-1880 y─▒llar─▒nda SuriyeÔÇÖye g├Â├ž eden ├çerkeslerin say─▒s─▒ 40 bin-50 bin aras─▒nda de─či┼čmektedir. T├╝rkiyeli tarih├ži ├çerkes ─░zzet Aydemir, yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmalara dayanarak, an─▒lan d├Ânemde SuriyeÔÇÖye 70 bin kadar ├çerkesin yerle┼čti─čini kabul etmektedir (Suriye ├çerkesleri ile ilgili ilgili bkz. Kafkasya K├╝lt├╝rel Dergi-─░zzet Aydemir(cilt 4, say─▒: 15, 1967).

SuriyeÔÇÖde sa─člam istatistiksel veriler, Mavera-i ├ťrd├╝nÔÇÖde 1920ÔÇÖde Fransa ve ─░ngiltereÔÇÖnin s├Âm├╝rgeci manda y├Ânetiminin kurulmas─▒ndan sonra elde edilmi┼čtir. 1935ÔÇÖteki say─▒ma g├Âre, SuriyeÔÇÖde 25.000 ki┼čilik n├╝fus olu┼čturan 4.039 ├çerkes ailesi ya┼č─▒yordu. Buna g├Âre bir ailenin 5 ila 8 ki┼čiden olu┼čtu─ču g├Âr├╝lmektedir.

MaveraÔÇÖi ├ťrd├╝nÔÇÖdeki sekiz ├çerkes k├Ây├╝nde ayn─▒ d├Ânemde 9. 000 ki┼či ya┼č─▒yordu; bunlardan 850ÔÇÖsi ├çe├ženÔÇÖdi.

Filistin topraklar─▒nda (bug├╝nk├╝ ─░srail) kurulan iki ├çerkes k├Ây├╝nde (Reyh├óniye ve Kfar-Kama) 30ÔÇÖlu y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda 900 n├╝fus say─▒lm─▒┼čt─▒r.

Y├Ânetim, ├çerkeslere miri arazi, yani devlet arazisinden toprak verdi. Da─č─▒t─▒m ┼ču esasa g├Âre yap─▒l─▒yordu:

├ť├ž ki┼čiden olu┼čan aile 70,

4-5 ki┼čilik aile ise 130 d├Ân├╝m toprak al─▒yordu.

SuriyeÔÇÖye 1905ÔÇÖte g├Â├ž eden Anzor ailesinden Kabardey soylular─▒ 600ÔÇÖer d├Ân├╝m toprak ald─▒lar.

├çerkes aileleri, topraklar─▒, daha ├Ânce ait olduklar─▒ toplumsal s─▒n─▒ftan ba─č─▒ms─▒z olarak (askerlik hizmeti yapmalar─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒) feodal askeri-t─▒mar sistemine g├Âre payla┼č─▒yorlard─▒.

├çerkes g├Â├žmenleri, yerle┼čtirildikleri b├Âlgelerin ekonomik geli┼čimine katk─▒da bulundular. Daha geli┼čmi┼č tar─▒m aletleri, tekerlekli arabalar yapmaya, ta┼č evler ve de─čirmenler in┼ča etmeye ba┼člad─▒lar. Geleneksel tar─▒m tekniklerini geni┼č ├Âl├ž├╝de uygulad─▒lar ve dar─▒, yulaf gibi yeni bitkiler yeti┼čtirdiler. On y─▒l boyunca Suriye ve FilistinÔÇÖde bulunan Rus bilim adam─▒ A. Ruppin ┼čunlar─▒ yaz─▒yor:

├çerkesler beraberlerinde KafkasyaÔÇÖdan daha geli┼čmi┼č tar─▒m aletleri al─▒┼čkanl─▒klar─▒n─▒, y├╝k arabas─▒ (iki yekpare a─ča├ž tekerlekli ve demir ├žemberli) kullan─▒m─▒n─▒, yulaf ekimini ve ev aletlerinde b├╝y├╝k bir nizam getirdiler. Ayr─▒ca ├žal─▒┼čkanlar; tarlalar─▒n─▒ ta┼člardan temizliyorlar ve hemen hepsi varl─▒kl─▒ say─▒labilecek ya┼čam d├╝zeyine eri┼čtiler.

─░lk g├╝nlerden itibaren Osmanl─▒ y├Ânetimi, ├çerkesleri, idari ve askeri hizmete, en ba┼čta da polis te┼čkilat─▒na almaya ba┼člad─▒. AmmanÔÇÖda ├ževre sakinlerinden 300 ki┼čilik bir polis s├╝vari birli─či olu┼čturulur. Ba┼č─▒nda Mirza Vasfi bulunuyordu. ├çerkes polislerinden olu┼čan bunun gibi s├╝vari b├Âl├╝kleri KuneytraÔÇÖda, HalepÔÇÖte, Cera┼č ve KerakÔÇÖta (Ceras ve Kerak, bug├╝n ├ťrd├╝n s─▒n─▒rlar─▒ i├žindedir) yerle┼čmi┼čti. Bu birliklere halktan vergi toplamak, ana yollar─▒ korumak ve en ba┼čta da h├╝k├╝mete boyun e─čmeyen bedevi kabileleriyle m├╝cadele etmek gibi g├Ârevler verilmi┼čti. Bu birlikler, d├╝zenli ordu kurulu┼čuyla organize oluyorlar, ustaca silah kullanan ki┼čilerle takviye ediliyorlar ve silahl─▒ kuvvetlerin en iyi birliklerinden birini olu┼čturuyorlard─▒. Polis te┼čkilat─▒ndaki hizmet, d├╝zenli ordudaki hizmetle bir say─▒l─▒yordu. ├çerkes birlikleri D├╝rzilerin ve ┼čehirlerin isyanlar─▒n─▒ bast─▒rmakta kullan─▒l─▒yordu. Onlar sayesinde bedevi kabilelerinin tar─▒m b├Âlgelerine bask─▒nlar─▒ sona erer ve bu kabilelerin bir k─▒sm─▒ da h├╝k├╝metin itaati alt─▒na sokulur.

Kom┼ču halklar ile ihtilaflar

├çerkes g├Â├žmenleri, kom┼ču halklarla m├╝cadeleye s├╝r├╝klemek amac─▒yla Osmanl─▒ y├Ânetimi ├ž├Âz├╝ms├╝z bir ├žeki┼čmeyi, arazi anla┼čmazl─▒─č─▒n─▒ k├Âr├╝kler. ├çerkeslerin SultanÔÇÖ─▒n hediyesi olarak ald─▒klar─▒ topraklar─▒, bedeviler, D├╝rziler, K├╝rtler ve fellah Araplar kendi otlaklar─▒ say─▒yorlard─▒. G├Âr├╝┼čmeler genellikle ba┼čar─▒ya ula┼čmaz ve tart─▒┼čan taraflar silaha sar─▒l─▒r.

Golan TepeleriÔÇÖne yerle┼čen ├çerkesler daha ilk g├╝nlerde oradaki g├Â├žebe bedevi Fad─▒l kabilesinin sald─▒r─▒s─▒na u─črarlar. ─░lk ├Ânce iki taraf aras─▒nda silahl─▒ ├žat─▒┼čma meydana gelir. Bunu Bedevilerin, ├çerkes k├Ây├╝ MansuraÔÇÖya b├╝y├╝k bir bask─▒n d├╝zenlemeleri izler. Osmanl─▒ y├Ânetimi bu olaydan yararlan─▒r ve Bedevilerin ├╝zerine tenkil seferi d├╝zenleder. Bu seferin ard─▒ndan ├çerkesler, kan davas─▒ gelene─čine uyarak g├Â├žebelere kar┼č─▒ sald─▒r─▒ d├╝zenlerler.

┼×amÔÇÖdaki ─░ngiliz el├žisinin raporunda 15 A─čustos 1881ÔÇÖde Kuneytra yak─▒nlar─▒nda ├çerkeslerle Fad─▒l kabilesi aras─▒nda ola─čan ├žarp─▒┼čmalar meydan geldi─či bildiriliyor. Her iki taraftan bu ├žat─▒┼čmaya birka├ž y├╝z ki┼či kat─▒l─▒r. ├çat─▒┼čma, ├Âl├╝ ve yaral─▒ olarak birka├ž ki┼či kaybeden Bedevilerin geri p├╝sk├╝rt├╝lmesiyle sona erer. ├çerkeslerin de yakla┼č─▒k o kadar kay─▒p ya┼čar.

Ayn─▒ y─▒l Golan TepeleriÔÇÖndeki ├çerkesler ve Fad─▒l kabilesi aras─▒nda bar─▒┼č antla┼čmas─▒ yap─▒l─▒r. Zamanla da─č─▒n─▒k haldeki g├Â├žebe kabilelere ├╝st├╝nl├╝k sa─člayan ├çerkesler, bir k─▒sm─▒n─▒ Golan TepeleriÔÇÖnden ├ž─▒karmay─▒ ba┼čar─▒rlar.

Bar─▒┼č antla┼čmas─▒n─▒n imzalanmas─▒yla Beni Sahr kabilesinin Mavera-i ├ťrd├╝nÔÇÖe yerle┼čen ├çerkesleri oradan ├ž─▒karma giri┼čimleri de sona erer. Fakat meydana gelen olaylar─▒n ├žo─čunda Bedevi-├çerkes anla┼čmazl─▒─č─▒ kan davas─▒ ├Âzelli─či kazan─▒ ve uzun y─▒llar boyunca s├╝rer. ├ľyle ki ├çerkesler taraf─▒ndan 1878ÔÇÖde Halep yak─▒nlar─▒nda kurulan Mumbuc k├Ây├╝, g├Â├žmenlere tahsis edilen topraklar ├╝zerinde hak iddia eden iki kabileninÔÇôAbu Sultan ve Beni Said- sald─▒r─▒s─▒na u─črar. Mumbuclularla g├Â├žebeler aras─▒ndaki m├╝cadele 20. y├╝zy─▒l ortalar─▒na kadar s├╝rer.

Bedevilerle ├žat─▒┼čmalarda ├çerkesler, sava┼č yetene─či ve silah bak─▒m─▒ndan ├╝st├╝nl├╝k sa─čl─▒yorlard─▒; fakat say─▒ olarak onlardan ├Ânemli ├Âl├ž├╝de geri kal─▒yorlard─▒. ├ťstelik ├çerkes k├Âylerinin ayn─▒ zamanda iki veya daha fazla kabileyle m├╝cadele etmesi gerekiyordu. Bedevi-├çerkes anla┼čmazl─▒klar─▒nda her iki taraf da ├že┼čitli d├╝┼čmanca eylemlerde bulunuyorlard─▒. G├Â├žebeler s─▒─č─▒rlar─▒n─▒ ├çerkeslerin tarlalar─▒na s├╝r├╝yorlar ve ekinlerini ├ži─čnetiyorlard─▒. Bazen de ├çerkesler bu s├╝r├╝lere el koyuyorlar, su kaynaklar─▒na Bedevileri yakla┼čt─▒rm─▒yorlard─▒.

├ľzellikle arazi anla┼čmazl─▒─č─▒ndan kaynaklanan D├╝rzi-├çerkes ├žat─▒┼čmas─▒ s├╝rekli ve kanl─▒ bir hal alm─▒┼čt─▒. D├╝rziler de bedeviler gibi eskiden beri Golan TepeleriÔÇÖnde hak iddia ediyorlard─▒. ├ľnceleri D├╝rziler ke┼čif hareketleriyle ve ├çerkes k├Âylerine ate┼č etmekle yetiniyorlard─▒. 1881 y─▒l─▒nda ├çerkesler ├╝zerine birka├ž b├╝y├╝k bask─▒n d├╝zenlerer. Ancak bu bask─▒nlar, bask─▒nc─▒lar ad─▒na ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonu├žlan─▒r; 600 ki┼čilik D├╝rzi birli─či Mansura k├Ây├╝ne yapt─▒─č─▒ bask─▒nda bozguna u─črar. Bu olaylar─▒ ├çerkes s├╝varilerinin D├╝rzi b├Âlgelerine kar┼č─▒ bask─▒nlar─▒ izler. D├╝┼čman taraflar─▒n bar─▒┼č anla┼čmas─▒na vard─▒klar─▒ 1889 y─▒l─▒na kadar kanl─▒ ├žarp─▒┼čmalar meydana gelir.

1894ÔÇÖte yeni bir ├žat─▒┼čma patlak verdi. Buna bir D├╝rzi grubunun k├╝├ž├╝k bir s├╝r├╝yle yol alan ├çerkes ├žiftine sald─▒rmas─▒ neden olur. ├çat─▒┼čma s─▒ras─▒nda bir ├çerkes kad─▒n ├Âld├╝r├╝l├╝r. Kafkas geleneklerine g├Âre bir kad─▒n─▒n ├Âld├╝r├╝lmesi ├žok a─č─▒r su├ž say─▒l─▒yordu. Fakat ├çerkes ya┼čl─▒lar─▒ gen├žlerin intikam almas─▒n─▒ yasaklayarak su├žlular─▒n cezaland─▒r─▒lmas─▒ talebiyle Kuneytra kaymakam─▒na ba┼čvururlar ve meydana gelen olay─▒n incelenmesi i├žin D├╝rzi ┼čeyhlerine bir heyet g├Ânderirler. ┼×eyhler olaydan dolay─▒ ├╝z├╝nt├╝lerini belirtirler ve ┼čeriat kurallar─▒na g├Âre kan bedelini (300 T├╝rk Liras─▒) ├Âdemeye ve te┼čhis edilmesi durumunda da su├žlular─▒ vermeye haz─▒r olduklar─▒n─▒ bildirirler.

Anla┼čma gere─čince ├çerkes temsilcileri te┼čhis i├žin yola ├ž─▒karlar, fakat yolu kesen D├╝rzilerin sald─▒r─▒s─▒na u─črarlar. ├ç─▒kan ├žat─▒┼čmada 4 D├╝rzi ├Âld├╝ ve yeniden iki taraf da sava┼ča haz─▒rlanmaya ba┼člar. HavranÔÇÖdan L├╝bnanÔÇÖ─▒n b├╝t├╝n D├╝rzi b├Âlgelerine acil yard─▒m ├ža─čr─▒s─▒yla ulaklar sal─▒n─▒r. Hasbeyi, Ra┼čeyi, Vadi-AcamaÔÇÖdan D├╝rzilerin merkezi Mecel-┼×emsÔÇÖe do─čru hemen m├╝frezeler yola ├ž─▒kar. L├╝bnanÔÇÖdan para ve silah geldi. D├╝rzilerin sava┼č haz─▒rl─▒─č─▒na L├╝bnan Valisi Naim Pa┼ča m├╝dahale etmek zorunda kal─▒r ve onun emriyle bu olayla ilgili adli soru┼čturma a├ž─▒l─▒r.

Kuneytra kaymakam─▒ bir jandarma m├╝frezesiyle sava┼č haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ durdurmak amac─▒yla D├╝rzilerin yan─▒na gider. Fakat esir al─▒n─▒r ve ancak daha ├Ânce tutuklanan D├╝rzilerin kar┼č─▒l─▒─č─▒nda serbest b─▒rak─▒l─▒r.

Daha sonra kaymakam, ├ževredeki k├Âylerden ├çerkes sava┼č├ž─▒lar─▒n topland─▒─č─▒ MansurÔÇÖa gelir. Kaymakam davay─▒ yasalara g├Âre soru┼čturaca─č─▒na kesinlikle s├Âz vererek da─č─▒lmalar─▒n─▒ ister. ├çerkesler iktidar─▒n temsilcisine inan─▒r ve da─č─▒l─▒rlar.

24 May─▒s g├╝n├╝ sabah saat 10ÔÇÖa do─čru 10 bin ki┼či dolay─▒ndaki D├╝rzi ordusu MansurÔÇÖa yakla┼čarak uzaktan ate┼č a├žar. Evlerin pencerelerinden ve ├žat─▒lar─▒ndan kar┼č─▒ ate┼č a├ž─▒l─▒r. Silah seslerine kom┼ču k├Âylerden ├çerkesler ko┼čup gelirler. ├çarp─▒┼čma 14 saat kadar s├╝rer. Ba┼člang─▒├žta D├╝rzileri k├Ây├╝n yan─▒na kadar yakla┼č─▒r ve i├žine girmeye ├žal─▒┼č─▒rlar. Fakat say─▒ca ├╝st├╝n olmalar─▒na ra─čmen ├çerkesler taraf─▒ndan geri p├╝sk├╝rt├╝l├╝rler. Rus el├žisi BalyayevÔÇÖin bildirdi─čine g├Âre, bu ├žat─▒┼čmada 88 D├╝rzi ├Âl├╝r. ├çerkeslerden ise 44 erkek, 4 kad─▒n, 7 ├žocuk ├Âl├╝r ve 4 ki┼či de yaralan─▒r.

Ayn─▒ g├╝n├╝n ak┼čam─▒ olay yerine vilayetten polis te┼čkilat─▒ amiri H├╝srev Pa┼ča gelir. Her iki taraf─▒n liderlerini toplayarak bar─▒┼č anla┼čmas─▒ yap─▒lmas─▒n─▒ teklif eder. Ancak ├çerkes taraf─▒ sadece D├╝rzileri su├žlu sayarak ve cezaland─▒r─▒lmalar─▒nda direnerek bunu kesinlikle reddeder. Polis amiri sadece idari makamlar taraf─▒ndan tahkikat yap─▒l─▒ncaya kadar hi├žbir d├╝┼čmanca eyleme giri┼čilmeyece─čine dair s├Âz al─▒r.

├çerkesler, adli soru┼čturmadan adil bir sonu├ž ├ž─▒kaca─č─▒ndan ├╝mitleri olmad─▒─č─▒ndan ─░stanbulÔÇÖa y├╝ksek unvan sahiplerine, hatta bizzat SultanÔÇÖ─▒n ad─▒na resmi makamlar arac─▒l─▒─č─▒yla yaz─▒ (tahrirat) g├Ânderirler. Yaz─▒da Suriye Vilayeti Valisi Rauf Pa┼čaÔÇÖy─▒, D├╝rzileri gizlice himaye etmekle su├žlarlar ve de─či┼čtirilmesini talebinde bulunurlar. Sonu├žta Vali ve Kuneytra kaymakam─▒ de─či┼čtirilir.

Yeni Vali Osman Nuri Pa┼ča, meselenin ├žabucak kapat─▒lmas─▒ hakk─▒nda ─░stanbulÔÇÖdan gelen emri yerine getirerek kendi ba┼čkanl─▒─č─▒nda D├╝rzi-├çerkes anla┼čmazl─▒─č─▒n─▒ soru┼čturarak bir komisyon kurar. ├çerkeslere teklif edilen ┼čartlara g├Âre D├╝rziler MansurlularÔÇÖa 1.000 Lira ├Âdeyecekler ve onlardan ├Âz├╝r dileyeceklerdi. M├╝zakere 9 A─čustosÔÇÖta yap─▒l─▒r. Hasbeyi, Ra┼čeyi, Beka-At─▒ ve Mecel ┼×emsÔÇÖten 35 D├╝rzi ┼čeyhi MasuraÔÇÖya gelir ve ├Âz├╝r diler.

Yap─▒lan anla┼čmaya ra─čmen, iki taraf da yeni bir ├žat─▒┼čma ├ž─▒kaca─č─▒ beklentisiyle ya┼čad─▒lar ve buna haz─▒rlanmaya devam ederler.

1895 sonbahar─▒nda yeni bir D├╝rzi ayaklanmas─▒ ├ž─▒kar. D├╝rzi ayaklanmalar─▒ bir yandan ulusal ba─č─▒ms─▒zl─▒k karakteri ta┼č─▒yor, di─čer yandan da Hristiyanlar─▒n katledilmesi, Fellahlar─▒n ya─čmalanmas─▒ gibi haydutluk eylemlerini de i├žeriyordu.

─░syan s─▒ras─▒nda ├çerkeslerle D├╝rziler aras─▒nda, eski d├╝┼čmanl─▒─č─▒ canland─▒ran ve yeni ├žarp─▒┼čmalara neden olan k├╝├ž├╝k ├žat─▒┼čmalar meydana gelir. 19 Kas─▒m sabah─▒ 3 bin ki┼čilik D├╝rzi ordusu ikiye ayr─▒larak Mansura k├Ây├╝ne y├Ânelir. Bir b├Âl├╝m├╝ ├çerkeslerin ├╝zerine sald─▒racak, di─čer b├Âl├╝m├╝ de (Fad─▒l Kabilesi) yan tarafa sarkacakt─▒. ├çerkes ve bedevi birliklerin genel toplam─▒ 2 bin ki┼čiydi. Ba┼člar─▒nda ├çerkes ileri gelenlerinden An├žok Ahmet Bey vard─▒. Birle┼čik ordu k├Âyden ├ž─▒kar ve D├╝rzilerle sava┼ča tutu┼čur. ├çarp─▒┼čman─▒n en ┼čiddetli an─▒nda Ahmet Bey ├Âl├╝r ve ├çerkes-Bedevi birlikleri geri ├žekilmeye ba┼člar. Fakat o s─▒rada Mirza BeyÔÇÖin bulundu─ču ├çerkes polis s├╝vari b├Âl├╝─č├╝ yeti┼čti ve D├╝rzilere h├╝c├╝m etti. Hemen ard─▒ndan BeyrutÔÇÖtan polis birli─či yeti┼čir ve o da D├╝rzilerin ├╝zerine h├╝c├╝m eder. D├╝rziler sava┼č meydan─▒nda 400 ├Âl├╝ b─▒rakarak ka├žarlar. ├çerkes ve Bedevi birlikleri D├╝rzileri kovalayarak D├╝rzi b├Âlgelerinin i├žlerine kadar ilerler, merkezleri Mecel-┼×emsÔÇÖi yak─▒p y─▒kt─▒lar. D├╝rzilere kar┼č─▒ olu┼čturulan orduya, ba┼č─▒nda Said Pa┼čaÔÇÖ─▒n bulundu─ču K├╝rt birlikleri de kat─▒l─▒r. Birle┼čik ordu h├╝cuma devam eder ve Halos, Harar, Ayne Koniye, Zehitu ve Beka Atu k├Âylerini ate┼če verir.

4 ve 7 Aral─▒kta Osmanl─▒ kuvvetleriyle D├╝rziler aras─▒nda isyanc─▒lar─▒n yenilgiye u─črad─▒─č─▒ ├žarp─▒┼čmalar meydana gelir. Ceza olarak h├╝k├╝met D├╝rzi b├Âlgelerinin ├Ânceki ├Âzerkli─čini kald─▒r─▒r.

SuriyeÔÇÖnin askeri tarihinde Osmanl─▒ hizmetinde bulunan bir├žok yetenekli ├çerkes subay─▒n ad─▒ ge├žer. Bunlardan biri de 20. y├╝zy─▒l ba┼č─▒nda SuriyeÔÇÖde bulunan Mare┼čal Osman Fevzi Pa┼čaÔÇÖd─▒r. Suriye Vilayeti Polis Te┼čkilat─▒ÔÇÖn─▒n ba┼č─▒nda Halep ┼čehri askeri komutanl─▒─č─▒ makam─▒ndayd─▒. Suriye tarihinde, AmmanÔÇÖda bulunan ├çerkes S├╝vari Birli─čiÔÇÖnin komutan─▒ General Mirza Pa┼ča Vasfi ve di─čer bir├žoklar─▒n─▒n ad─▒ ge├žmektedir.

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda T├╝rk h├╝k├╝meti SuriyeÔÇÖnin ├çerkes b├Âlgelerinde de seferberlik ilan eder ve acemi erler cephelerin en s─▒cak noktalar─▒na g├Ânderilir. ├çerkes polis birlikleri askeri komutanl─▒k taraf─▒ndan SuriyeÔÇÖdeki ula┼č─▒m yollar─▒n─▒n ve yiyecek ├╝slerinin korumas─▒nda kullan─▒l─▒r.

1916 y─▒l─▒nda Mekke ┼×erifi H├╝seyin ve o─člu Faysal ─░ngiltereÔÇÖnin destekledi─či Arap isyan─▒n─▒ ba┼člat─▒rlar. Osmanl─▒ bask─▒s─▒n─▒ ├╝zerlerinde hisseden Suriye Araplar─▒ isyan─▒ aktif olarak desteklediler.

Bu b├Âlgedeki ├çerkes halk─▒ politik olarak zor bir durumda kald─▒. Osmanl─▒ Devleti ile birli─če sad─▒k kalmalar─▒, ├çerkeslere T├╝rklerin askeri hizmetlileri olarak Araplar─▒n d├╝┼čmanca hareketlerini art─▒rd─▒. ├çerkes k├Âylerinin en ya┼čl─▒lar─▒ o zamanlar Araplarla aralar─▒nda s├╝rekli olarak meydana gelen silahl─▒ ├žat─▒┼čmalar─▒ hat─▒rl─▒yorlar. ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin ordusu Kuzey SuriyeÔÇÖye geldi─činde, ├çerkes kasabas─▒ MumbucÔÇÖun yak─▒n─▒nda ya┼čayan Araplar onlardan MumbucÔÇÖun y─▒k─▒l─▒p ya─čma edilmesini istediler.

Arap ordusunun yakla┼čt─▒─č─▒n─▒ ├Â─črenen ├çerkesler, Mumbuclular─▒n Arap isyan─▒n─▒ desteklemek arzusunda olduklar─▒n─▒ bildiren bir heyet g├Ânderirler. Bu ├çerkeslerin sava┼č y─▒llar─▒nda Araplar─▒n taraf─▒nda yer ald─▒─č─▒ ilk olayd─▒. 1920ÔÇÖde SuriyeÔÇÖnin Frans─▒z birlikleri taraf─▒ndan i┼čgali ba┼člay─▒nca Mumbuclular Araplarla yapt─▒klar─▒ anla┼čmaya sad─▒k kalarak Frans─▒zlara kar┼č─▒ silahl─▒ direni┼č g├Âsterirler. Fakat motorize birliklerle yapt─▒klar─▒ sava┼č─▒ kaybederler.

Mavera-i ├ťrd├╝nÔÇÖde de ├çerkesler ─░ngiliz birliklerine kar┼č─▒ sert direni┼č g├Âsterirler. 1918 MartÔÇÖ─▒nda, General AllenbiÔÇÖnin 6. ─░ngiliz ordusunun bask─▒s─▒yla T├╝rk birlikleri geri ├žekilir. ├çerkes birlikleri ─░ngilizlerle ├žarp─▒┼čmaya girer. Her iki taraftan verilen b├╝y├╝k kay─▒plardan sonra say─▒ ve silah├ža ├╝st├╝n olan ─░ngilizler kazan─▒rlar ve Mavera-y─▒ ├ťrd├╝nÔÇÖ├╝ i┼čgal ederler.

Nisan 1920ÔÇÖde San RemoÔÇÖda yap─▒lan konferansta galip Avrupa devletleri Arap topraklar─▒n─▒ Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnden kesin olarak kopar─▒rlar. Manda sistemine g├Âre, Milletler Cemiyeti, Irak ve FilistinÔÇÖi ─░ngiltereÔÇÖye verir. SuriyeÔÇÖnin b├╝y├╝k k─▒sm─▒ FransaÔÇÖn─▒n s├Âm├╝rge iradesine ge├žer.

├çerkes g├Â├žmenleri Osmanl─▒ H├╝k├╝metiÔÇÖne boyun e─čmeyen topluluklarla bu ┼čekilde m├╝cadeleye ├žekilirler. K├╝├ž├╝k adac─▒klar halinde SuriyeÔÇÖnin s─▒n─▒r b├Âlgelerine da─č─▒t─▒lan ├çerkesler, kom┼ču halklarla hi├ž bitmeyen silahl─▒ ├žat─▒┼čma i├žinde ya┼čad─▒klar─▒ndan, h├╝k├╝metlerin askeri dayana─č─▒ olmak zorunda kal─▒rlar.

(SuriyeÔÇÖdeki ├çerkes toplulu─čunun Tarihi, Yazan: A. V. Kushabiyev, Adige K├╝lt├╝r-Tarih Dergisi, Maykop, Say─▒: 3, Y─▒l: 1991. ├çeviren: Murat Papsu, Yedi Y─▒ld─▒z Dergisi, Say─▒: 4, y─▒l: 1994.)

1,715 total views, 1 views today

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
A. V. Kushabiyev

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒