Quantcast
Susurluk Sultan├žay─▒r-Aziziye-Y─▒ld─▒z Bor Madeni – Belgesel Tarih

Nurettin KU┼×
Nurettin  KU┼×
Susurluk Sultan├žay─▒r-Aziziye-Y─▒ld─▒z Bor Madeni
  • 11 Kas─▒m 2023 Cumartesi
  • +
  • -
  • Nurettin KU┼× /

Loading

T├╝rkiyede ilk Bor Madeni Susurluk Sultan├žay─▒r, Aziziye, Y─▒ld─▒z Madenleri ile ilgili ara┼čt─▒rmalar─▒m sonucu Susurluk Bor madenlerinin ilk ke┼čif hikayesi, belirli zaman dilimlerinde bor madenleri ya┼čananlar,maden m├╝d├╝rleri m├╝hendis ve ├žal─▒┼čanlar─▒n bilgileri, an─▒lar─▒ tutulan g├╝nl├╝kler, notlar kurtulu┼č sava┼č─▒ d├Ânemi, Susurluk kurtulu┼č g├╝n├╝ 5 Eyl├╝l 1922 de ve ├Âncesinde madende ya┼čananlar, yabanc─▒ uyruklu ├žal─▒┼čanlar─▒n b├Âlgeden uzakla┼čt─▒r─▒lmas─▒ i├žin yap─▒lanlar, Susurluk Sultan├žay─▒r Aziziye ve Y─▒ld─▒z Bor madeni yurt d─▒┼č─▒ kaynakl─▒ 1928 bask─▒ Almanca ÔÇťDas pandermit vorkomm von Sultan tschair, 1984 bask─▒ ingilizce ÔÇťNj. Travis And E.J Cocks ÔÇťThe Tincal TrailÔÇŁ 1971-1996 bask─▒ ─░ngilizce by Werner B├╝hler ÔÇŁBorasit The story of the Turkish Boron Mines and Their Impact on the Boron IndustryÔÇŁ ve The boron reality in Susurluk Turkey ve What is Boron Boron in the world ve Susurluk ile ilgili yay─▒nlanan bor ara┼čt─▒rmalar─▒ndan SUSURLUK ─░lk bor madenlerini yazaca─č─▒m, ayr─▒ca T├╝rkiye ve Bor ├žal─▒┼čmalar─▒m─▒z, D├╝nyada Bor hakk─▒nda g├Âr├╝┼č ve d├╝┼č├╝ncelerimide ara┼čt─▒rmalar ─▒┼č─▒g─▒nda aktarmak istiyorum.

Yerli ve yabanc─▒ kaynaklar kitap ve dergiler ar┼čivi olu┼čturmamda b├╝y├╝k katk─▒ sa─člayan yurt d─▒┼č─▒ kaynakl─▒ Das pandermitvorkomm von Sultan tschair, Nj. Travis And E.J Cocks ÔÇťThe Tincal TrailÔÇŁ Werner B├╝hler ÔÇŁBorasit The story of the Turkish Boron Mines and Their Impact on the Boron IndustryÔÇŁ ve The boron reality in Susurluk Turkey ve What is Boron Boron in the world kitaplar─▒n temininde katk─▒ sa─člayan ABD Va┼čington B├╝y├╝k el├žili─činde g├Ârev yapan ┼ču anda Bursada ikamet eden de─čerli Can Kerem Kaya karde┼čime, terc├╝me ve ├ževirileri yapan de─čerli say─▒n Feyyaz PolatÔÇśa ve say─▒n ─░rfanAlyazÔÇÖa, 1928 bask─▒ Almanca dergi ve kitab─▒n terc├╝me ├ževirisinde 1928 bask─▒ olmas─▒ndan ve kullan─▒lan maden jeoloji terimlerinde ya┼čad─▒─č─▒m─▒z ├ževiri zorluklar─▒ ve ├ževirede hata yapmamak i├žin Almanyada Jeoloji ve maden dal─▒nda ├žal─▒┼čan i┼činde kariyer ve tecr├╝be sahibi dostlar─▒m─▒za arkada┼člarlar─▒m─▒za ula┼č─▒p Almanyada terc├╝me yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člayan ve terc├╝me sonras─▒ original kitap ile birebir sayfa sayfa yaz─▒l─▒ hale getirilmesinde de─čerli katk─▒lar─▒ olan ve Almanyada ikamet eden de─čerli Susurluklu hem┼čehrimiz Abdullah BALCILAR a sonsuz te┼čekk├╝rlerimi sunuyorum.

Bor madenleri ve ger├že─či. Bor madeninin gerek T├╝rkiye gerekse D├╝nya i├žin ├Ânemi ├žok b├╝y├╝k. Ve Bor asl─▒nda g├Âze g├Âr├╝nmeyen bir ├žok t├╝ketim malzemelerin i├žinde ( temizlik maddeleri, di┼č macunlar─▒, bilgisayarlar─▒m─▒z─▒n i├žinde, saat kadranlar─▒, i┼čletim sistemleri, ├želik sanayi, u├žak sanayi ├╝r├╝nleri i├žinde olan element t├╝r├╝. Borun en b├╝y├╝k ├Âzelli─či vazge├žilmez olmas─▒. Bor madeninin yerine ge├žebilecek bor madeninin yerini doldurabilecek, d├╝nyada bu t├╝rden bir elementin olmad─▒─č─▒ ger├že─či. T├╝rkiye Cumhuriyeti olarak biz 1800ÔÇÖl├╝ y─▒llardan bugune ├žal─▒┼čt─▒r─▒l─▒p sat─▒lm─▒┼č olanlardan sonra dahi D├╝nya rezervinin d├Ârtte ├╝├ž├╝ne sahip ├╝lke durumunday─▒z.

D├╝nyadaki borun y├╝zde yetmi┼čalt─▒s─▒ ├╝lkemizde, geri kalan k─▒sm─▒ y├╝zde yirmid├Ârt Amerika ├çin ve di─čer ├╝lkeler. Bor ile ilgili bilgilerden yola ├ž─▒karsak g├Âr├╝nen ve ├žok bilinen ├Âzelliklerin yan─▒ s─▒ra ara┼čt─▒rma yap─▒lan g├Âr├╝nmeyen ├Âzelliklerininde mevcut oldu─ču ve yap─▒lan ara┼čt─▒rma ├žal─▒┼čmalarla a├ž─▒klanmayan ve gizli tutulduguna inan─▒lan g├Âr├╝┼člerde ortaya konuyor. Hal b├Âyle olunca Bor ile ilgili daha ├žok ilgin├ž olaylara ve ├žal─▒┼čmalara gebe olundu─ču g├Âr├╝┼čler mevcut. ve sonu├ž olarak ileride ┼ču an bilinmeyen de─či┼čik ├╝retim dallar─▒nda kullan─▒lan bir maden olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kabilir. Y─▒llar ├Âncesi elektrikli ara├žlar, motorsiklet ile borla ilgili projeler olay─▒nda ara┼čt─▒rmalar yap─▒lm─▒┼č ve hatta g├Âr├╝c├╝ye ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č idi. Uzun y─▒llar petrol devleri bu ├žal─▒┼čmalar─▒ geciktirdigi ger├že─či bilinen bir konu. Kablosuz elektrik sistemi ne de izin vermediler. Konu ile ilgisi ne diyebilirsiniz. Ayni firma petrol t├╝revlerine alternatif olarak otomobil ├žal─▒┼čmas─▒ ger├žekle┼čtirmi┼čti.. Ara┼čt─▒rmas─▒ su ile ile ilgili ├žal─▒┼čmada neyi fark etti. Sonu├ž ┼ču idi. Sudaki oksijeni d─▒┼čar─▒ atarak hidrojeni yak─▒ta ├ževirecek sistem ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒. Hidrojeni yak─▒c─▒ olarak enerjiye d├Ân├╝┼čt├╝recek ve oksijeni d─▒┼čar─▒ atacakt─▒. Bu alternatif tek element bor madenidir. Sistemde tek alternatif oldu. Yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmay─▒ da hayata ge├žirecekti. Ancak bu ┼čirketin kablosuz elektrik ve bor ├žal─▒┼čmas─▒ sonu├žsuz b─▒rak─▒ld─▒ ve neticede bu konu ┼čirketinin sonu oldugu ├ževrelerce s├Âylendi.

1960ÔÇÖl─▒ y─▒llarda bu konularda 682 adet patent al─▒nd─▒─č─▒ ├žok a├ž─▒k ve a┼čikar iken Bor ile ├žal─▒┼čan arabalar ├╝zerine hayata ge├žirilebilecek t├╝rden ara├žlar yap─▒lmas─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ petrol devlerinin bu projelere hep engelleri ile sonu├žsuz kald─▒. Amerikan h├╝k├╝meti ├╝lkesinde bor madeni y├╝zde dokuz oldu─ču i├žin bu konuda T├╝rkiye ├╝zerine yo─čunla┼čt─▒. Teknolojiye sahip olmad─▒─č─▒m─▒z i├žin bor madeni i┼člemeden satmak zorunda kald─▒k hep. De─čersiz bir element gibi satt─▒k. Devlette haberdar ama bask─▒lar ve teknolojiye sahip olamay─▒nca pek bir ┼čey yap─▒lamad─▒.

AnadoluÔÇÖya ve ├╝lkemize verilen de─čerin ilginin sebebi bor ve toryum olabilir mi? 70 y─▒llarda bor de─čerleniyor ama m├╝mk├╝n olsa elde tutam─▒yoruz. de─čersiz sat─▒yoruz ne yaz─▒kki.. Sat─▒┼č d├╝nya piyasas─▒n─▒ T├╝rkiye belirliyor sat─▒┼č olarak belirliyor ama fiyat olarak biz belirleyemiyoruz. Fiyat borsas─▒n─▒ ─░ngiliz Kanada ortakl─▒─č─▒ belirliyor her zaman oldugu gibi. 80 y─▒llar─▒ herkes hat─▒rlar, Amerika ├žal─▒┼čmalar─▒nda Uzay mekiklerinde y├╝ksek ─▒s─▒ya dayan─▒kl─▒ maddeler kullanmalar─▒ gerekti─činin fark─▒na vard─▒ ve bunun bor oldu─čunu g├Ârd├╝ler. T├╝rkiye bor madeni kalitesininde ├žok iyi oldu─ču ger├že─či bizden al─▒nan bor madenlerinden ve di─čer bor madenlerinden ayr─▒ ├žal─▒┼čmalarla kabinler yap─▒ld─▒. Yap─▒lan bu mekiklerinde y├╝ksek ─▒s─▒ya dayan─▒kl─▒ T├╝rkiyeden al─▒nan bor madenlerinden de farkl─▒ kabinler yap─▒ld─▒.

Atmosfere att─▒klar─▒ mekiklerde 28 0cak 1986 tarihinde Challenger facias─▒ denilen ve hareket ettikten 73 saniye sonra par├žalanand─▒. Korkun├ž bulutlar olu┼čarak parampar├ža oldu. Bu faciada bir kabin hi├ž par├žalanmam─▒┼čt─▒. NasaÔÇśda incelemeye al─▒nan kabin T├╝rkiyeden ithal edilen bordan yap─▒lm─▒┼čt─▒. T├╝rkiyeyi ilgilendiren k─▒sm─▒ neydi. Amerikan ba┼čkan─▒ Ronald Reegan ÔÇśa bildirildi. Bir tepkisi oldu T├╝rkiyeye s├Âylevlerde bulunuldu. T├╝rk h├╝k├╝meti aran─▒larak ├╝retmekle sorumlu Etibank i├žin neler oldu ne s├Âylendi genel m├╝d├╝r bir g├╝n sonra istifa ettimi ettirildi mi, bunlar ara┼čt─▒rma ve derin incelemeler sonucu bilinecek konular. T├╝rkiye Bor madeninin yar─▒m i┼členmesine, ├žok ucuza ihrac edilmesine ra─čmen borun kalitesi muhte┼čemli─či ortaya ├ž─▒kt─▒. Teknoloji ile ├žal─▒┼čmalar yap─▒ld─▒. Rusya, Japonya, Amerika ve Kanada ile temaslar kuruldu. Ve T├╝rkiyede i┼členmesi konusunda tesis kurulmas─▒ i├žin bu konuda ├žal─▒┼čan ├╝lkelere teklifler istendi ancak T├╝rkiyede bor i┼čleme tesisi konusunda hi├žbir olumlu cevaplar alamad─▒ maalesef. Biz bu bor madenini i┼čleyip satabilse idik ke┼čke. Maalesef bu ┼čekilde satmak mecburiyetinde kal─▒yoruz. ─░hra├ž etti─čimiz boru, android televizyon, elektronik e┼čyalarda kulland─▒─č─▒m─▒z bor i├žin kendi mal─▒m─▒za fazlas─▒ ile kat kat ├╝cret ├Âdeyerek geri al─▒yoruz, ne yaz─▒kki. Blujinlerde kullan─▒lan maddede kod i├žin kat kat fazlas─▒na sat─▒n ald─▒k ├╝retim bizde ama ne yaz─▒kki b├Âyle.

1991 y─▒llarda ara┼čt─▒rmac─▒ m├╝hendis de─čil herhalde, ├ťnal isimli bir ki┼či su ile y├╝r├╝yen araba yapt─▒m diye ayni y├Ântem sistemle suyu ayr─▒┼čt─▒rarak pazarlamak istiyor i┼č adamlar─▒ndan ilgi bekliyorum diyor Ankara otelinde bulu┼čma oldugu ve bu ki┼činin barda otururken hi├ž tan─▒mad─▒ bir ki┼či taraf─▒ndan niye ├žarpt─▒n sebebi geli┼čen olaylar ve projelerin ger├žekli─či sonu├žsuz kal─▒yor ve. Bu konularda ├žal─▒┼čma yapanlar─▒n ba┼č─▒na bir ┼čeyler geliyor. Petrol 50 y─▒l i├žinde t├╝kenmesi durumunda petrol t├╝revi arabalar kullan─▒lmayacak ├ž├Âp olacaklar, elektrikli ara├žlara ge├žildi─činde Bor bunun tedavisi. Bir proje i├žin katalizor ayr─▒┼čt─▒racak oksijen veren zehirli bir gaz d─▒┼čar─▒ vermeden harika bir ├Ârnek. Se├ženek borla katk─▒l─▒ arabalar. Toryum santral─▒. Bir iki madeninde deposu T├╝rkiyede. Arabalarda uzayda ara├žlarda kullan─▒lacak tek maden bor ve toryum.

Bor madeni nasa ├žal─▒┼čmalar yap─▒yor.gizli tutulan projeler var. Uzak gezegenlere gidebilmek i├žin aralarda su dolu meteorlar─▒ benzin istasyonu gibi kullan─▒rsan─▒z, bor muhakkak gerekli olacak Ayr─▒┼čt─▒racak ve yan─▒c─▒ madde ve oksijen ayr─▒┼čt─▒racak. Boru biz o kadar kullan─▒yoruz ki asl─▒nda her ┼čeyde bor var. A├ž─▒k konu┼čmak laz─▒m projeler gizli y├╝r├╝mek mecburiyetinde. Bu emperyalist ├╝lkelerin uygulad─▒─č─▒ taktikler var. E─čer ├╝lkenizde ├Ârne─čin alt─▒n y├╝ksek miktarda ise ba┼č─▒n─▒z beladan kurtulmaz.sizin ├╝lkenizde bir ┼čeyler iyi gitmez, s─▒k─▒nt─▒lar bitmez. Bu sadece alt─▒n i├žin de─čil. Madenler i├žin de b├Âyle. ├ž├╝nk├╝ bu madenler Bor ve toryum gibi her ┼čeyde kullan─▒lan ├žok k─▒ymetli madenlerse ayni ┼čey.

Bor madeni ilk bak─▒┼čta beyaz bir kayay─▒ and─▒rmaktad─▒r. ├çok sert ve ─▒s─▒ya dayan─▒kl─▒ do─čada serbest bir element olarak degil tuz ┼čeklinde bulunmaktad─▒r. ├ťlkemizdeki bor kalitesi di─čerlerine g├Âre ├žok y├╝ksektir.To─črag─▒n k─▒rk metre alt─▒nda bulunan borun di─čer elemetlerle az kar─▒┼čt─▒g─▒ndan dolay─▒ kolay say─▒labilmektedir.Bor periyodik sistemin ├╝├ž├╝nc├╝ grubunun ba┼č─▒nda yer alan bir element olup bu grubun di─čer ├╝yeleri metal olmas─▒na kar┼č─▒n Bor Ametal olarak say─▒lmaktad─▒r.Periyodik tabloda B olarak gsterilen atonm numaras─▒ 5 atpm a─č─▒rl─▒─č─▒ 10,81 olan metalle a metal aras─▒ yar─▒ iletkendir.

Di─čer elementlere olan y├╝ksek kimyasal ilgisinden dolay─▒ do─čada serbest halde bulunmayan borun meydana getirdi─či minerallerin ├žok eski tarihlerden bu yana tan─▒nd─▒─č─▒ ve kullan─▒ld─▒g─▒ bilinmektedir. En yayg─▒n bor bile┼čikleri borik asit ve bor ÔÇśun sodyum kalsiyum ve magnezyum ile meydana getirdi─či bile┼čiklerdir.

Genel olarak Bor Metal├╝rji sanayinde, N├╝kleer reakt├Ârlerde, Organik Kimya sanayinde, Cam seramik deterjan vb. sanayilerde, Fotograf├ž─▒l─▒kta kullan─▒l─▒r.

Bor do─čada ├žo─čunlukla Borat bi├žiminde bulunmaktad─▒r. ├ľnemli cevherler aras─▒nda boraks,kernit ve kolematit ay─▒labilir. ├ťlkemizdeki bor yataklar─▒ Bal─▒kesir Bi─čadi├ž, S─▒nd─▒rg─▒,Susurluk, Bursa M.kemalpa┼ča, Eski┼čehir, Seyitgazi ve K├╝tahya Emet’tir.┬á ├╝lkemizdeki Bor i┼čletme tesislerimiz ise Emet Kolemanit i┼čletmesi, K─▒rka Boraks ve asit Fabrikas─▒, Kestelek Kolemanit i┼čletmesi, Band─▒rma Boraks ve Asit fabrikalar─▒, Bigadi├ž Kolemanait i┼čletmesi dir.

Sonu├ž olarak madenlerimizle ilgili ┼čunlar─▒ s─▒ralayabiliriz

Bor ve ferrokrom tesislerinin kurulusunda yabanc─▒ ├╝lke yakla┼č─▒mlar─▒ hepimizin malumudur. Bir├žok oyalama ve zorluklara ra─čmen ra─čmen tesisler kurulmu┼čtur. Ayni durum trona i├žin de ge├žerlidir. Her zaman bor tuzlar─▒ Bat─▒’n─▒n g├╝ndemindedir. D├╝nya bor rezervlerinin %70 ine sahip olan ├╝lkemiz T├╝rkiye, d├╝nya pazar─▒n─▒n da %35 ini kontrol edebilmektedir. Bu suretle bor ├╝retimini ve pazarlamas─▒n─▒ elinde e tutan ├╝lkemiz ├Ânemli avantajlar elde etmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r edecektirde.. Ancak, Bati her y├Ân├╝yle cazip olan bu kayna─ča kars─▒ isteklerini devam ettirmektedir.. “Bu nedenle 1986 y─▒l─▒nda Morgan Bank’─▒n haz─▒rlad─▒─č─▒ ├ľzelle┼čtirme Master Plan─▒nda Etibank i├žin holding modeli ├Âng├Âr├╝lm├╝┼č, bor ve krom gibi y├╝ksek karl─▒ i┼čletmelerin sat─▒┼č listesine al─▒nmas─▒ ├Ânerilmi┼čtir”.

Do─čal kaynaklar─▒m─▒z─▒n iyi de─čerlendirilmesinin gereklili─čini ┼čartt─▒r. Bir ├╝lkenin do─čal kaynaklara sahip olmas─▒ ├žok ├Ânemlidir,ancak bu kaynaklar─▒ nas─▒l kulland─▒─č─▒n─▒z,de─čerlendirece─činiz bir o kadar daha ├Ânemli husustur.. D├╝nyada ├žok zengin kaynaklara sahip olan ├╝lkeler, hala geri kalm─▒┼čl─▒k kategorisinde yer almaktad─▒r.

Bor, T├╝rkiye i├žin ├žok ├Ânemli do─čal kaynak olup kayna─č─▒ ├╝lke menfaatleri do─črultusunda de─čerlendirmek, nihai bor t├╝revlerinin ├╝retimini ger├žekle┼čtirmeyi g├Ârev addetmemiz gerekmektedir. r.

Etibank, madencilik sekt├Âr├╝nde lokomotif olarak bu ├Âzelli─čini s├╝rd├╝rmeli, Bor t├╝revleri, Seydi┼čehir Al├╝minyum, Y├╝z├╝nc├╝ Y─▒l G├╝m├╝┼č Tesisleri’nin kapasitelerini ve yenileme ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ bir an ├Ânce yapmal─▒d─▒r.

Y─▒llard─▒r geciktirilen bat─▒l─▒ tekellerin oyunca─č─▒ durumundaki Trona yata─č─▒n─▒n da ivedilikle isletmeye al─▒nmas─▒ ├╝lke menfaatinedir.

T├╝rkiye sanayile┼čmesini tam olarak geli┼čtiremedi─či ve nihai ├╝r├╝n├╝n elde edilmesini sa─člayacak yeni modern teknolojilere ge├žmemi┼č olmas─▒ ileride ihtiya├ž olacak cevherleri, hammadde olarak ihra├ž etmekteyiz. Hammadde ihrac─▒ ile yeterli katma de─čer sa─člayamayaca─č─▒m─▒n bilincinde olarak Katma de─čerin yurt i├žinde kalmas─▒ i├žin Ar-Ge’ye ve teknolojik yat─▒r─▒mlara acil olarak ├Ânem verilmelidir.

21.y├╝zy─▒lda maden is├žisi, m├╝hendisler e ├Ânem de─čer verilerek sekt├Ârde iyi yerlerde olmalar─▒ i├žin ├žaba g├Âsterilmelidir.

Hala ├╝lkemizde teknik ve teknolojik geli┼čmelerden uzak ├╝retim ger├žekle┼čtirilmektedir bir an ├Ânce bu husus d├╝zeltilmelidir.┬á Enerji ├╝retiminde ├Âncelikle ├Âz kaynaklar─▒m─▒z─▒n de─čerlendirilmesi gerekir. Baz─▒ kolayl─▒klar nedeniyle ithalat cazip gelebilir, ancak bu durum ├╝lkeye uzun vadede bir ┼čey kazand─▒rmad─▒─č─▒ a├ž─▒k ve ger├žektir.

Madencilik sekt├Âr├╝ndeki K─░TÔÇÖlerin bug├╝n ├že┼čitli nedenlerle i├žine d├╝┼č├╝r├╝ld├╝kleri durumdan biran ├Ânce ├ž─▒kar─▒lmalar─▒ gerekir. Ger├žekle┼čmeyen yat─▒r─▒mlar sebebi ile teknolojik sorunlar─▒n ├ž├Âz├╝m├╝ ve politik bask─▒larla bozulmu┼č ├žal─▒┼čma sisteminin d├╝zeltilmesi zorunludur.

Madencilik ve ├ževre dengesi ├╝lkenin ger├žeklerine g├Âre ele al─▒nmal─▒,. Bilimsel verilerle ekolojik dengeyi bozmadan gereken her t├╝rl├╝ ├Ânlemlerle ├╝retim ger├žekle┼čtirilmelidir.

Madencilik sekt├Âr├╝ genellikle g├╝nl├╝k politikalarla y├Ânetilmi┼čtir. Sa─čl─▒kl─▒ bir devlet politikas─▒ belirlenmesi ├Âng├Âr├╝lmektedir. Geli┼čmi┼č ├╝lkeler madenlerin temini konusunda uzun vadeli politikalar olu┼čturmu┼člard─▒r. D├╝nya hammadde kaynaklar─▒ s─▒n─▒rl─▒ olup. T├╝rkiye mevcut kaynaklar─▒n─▒ ├žok iyi de─čerlendirmelidir. Gelecekle ilgili politikalar saptamal─▒d─▒r.. Madencilik sekt├Âr├╝nde uzun erimli politikalar ve stratejiler olu┼čturmal─▒d─▒r.

Bor madeninin kullan─▒m yerleri hakk─▒nda ┼č├Âyle bir fikir sahibi olmak istersek Askeri & Z─▒rhl─▒ Ara├žlar, Z─▒rh levhalar─▒, Seramik levhalar, Silah namlular─▒ vb. Cam Sanayi Borosilikat camlar, Laboratuar camlar─▒, U├žak camlar─▒, Borcam, Pyrex, ─░zole Cam elyaf─▒, Tekstil cam elyaf─▒, Optik lifler, Cam seramikleri, ┼×i┼če, di─čer d├╝z camlar, Otomotiv camlar─▒ vb. Elektronik ve Bilgisayar Sanayinde ─░┼člemciler, LCD Ekranlar─▒, CD S├╝r├╝c├╝leri, Ak─▒m levhalar─▒, Bilgisayar a─člar─▒; s─▒cakl─▒─ča-a┼č─▒nmaya dayan─▒kl─▒ Fiber Optik kablolar, Yar─▒ iletkenler, Vakum t├╝pleri, Dielettrik malzemeler, Elektrik kondansat├Ârleri, Kapasit├Ârler, Gecikmeli sigortalar, Bataryalar, Lazer yaz─▒c─▒ tonerleri vb. Enerji Sekt├Âr├╝,G├╝ne┼č enerjisi depolanmas─▒, G├╝ne┼č pillerinde koruyucu olarak, H├╝cre yak─▒tlar─▒ vb. Foto─čraf├ž─▒l─▒k ve G├Âr├╝┼č Sistemleri Kamera ve objektif camlar─▒, Foto─čraf makinalar─▒, D├╝rb├╝nler, Banyo ve film ─░malat─▒,─░la├ž ve Kozmetik Sanayi Dezenfekte ediciler, Antiseptikler, Di┼č macunlar─▒, Lens sol├╝syonlar─▒, Kolonya, Parf├╝m, ┼×ampuan vb. ─░leti┼čim Ara├žlar─▒ Cep telefonlar─▒, Modemler, Televizyonlar vb. ─░n┼čaat Sekt├Âr├╝ ├çimentoda diren├ž artt─▒r─▒c─▒ ve izolasyon ama├žl─▒ olarak Ka─č─▒t Sanayi Beyazlat─▒c─▒ olarak Kau├žuk ve Plastik Sanayi Naylon ve Plastik malzemeler vb. Kimya Sanayi Baz─▒ kimyasallar─▒n indirgenmesi, Elektrolitik i┼člemler, Flotasyon ila├žlar─▒, Banyo ├ž├Âzeltileri, Katalistler, At─▒k temizleme ama├žl─▒ olarak, Petrol boyalar─▒, Yanmayan ve Erimeyen boyalar, Tekstil boyalar─▒, Yap─▒┼čt─▒r─▒c─▒lar, So─čutucu kimyasallar, Korozyon ├Ânleyiciler, M├╝rekkep, Pasta ve cilalar, Kibrit, Kire├žlenme ├Ânleyicileri, Dezenfektan s─▒v─▒lar, Sabun, Toz deterjanlar, Toz beyazlat─▒c─▒lar, Parlat─▒c─▒lar vb. KoruyucuÔÇŽ. Ah┼čap malzemeler ve a─ča├žlarda koruyucu olarak, Boya ve vernik kurutucular─▒nda vb. Makine Sanayi Manyetik cihazlar, Z─▒mpara ve a┼č─▒nd─▒r─▒c─▒lar Kompozit malz.

Metal├╝rji Kaplama sanayiinde Elektrolit olarak, Paslanmaz ve ala┼č─▒ml─▒ ├çelik, S├╝rt├╝nmeye – A┼č─▒nmaya kar┼č─▒ dayan─▒kl─▒ malzemeler, Kaynak elektrotlar─▒, Metalurjik Flaks, Refrakterler, Briket malzemeleri, Lehimleme, D├Âk├╝m malzemelerinde katk─▒ maddesi olarak, Kesiciler.

N├╝kleer Sanayi Reakt├Âr aksamlar─▒, N├Âtron emiciler, Reakt├Âr kontrol ├žubuklar─▒, N├╝kleer kazalarda g├╝venlik ama├žl─▒ ve n├╝kleer at─▒k depolay─▒c─▒ olarak, Otomobil Sanayi Hava yast─▒klar─▒nda, Hidroliklerde, Plastik aksamda, Ya─člarda ve metal aksamlarda, S─▒cakl─▒k ve ses Yal─▒t─▒m─▒ sa─člamak amac─▒yla, antifrizler vb. Patlay─▒c─▒ Maddeler Fi┼ček vb. Seramik Sanayi Emaye, S─▒r, Fayans, Porselen boyalar─▒ vb. Spor Malzemeleri Kayak aksamlar─▒, Tenis raketleri, Bal─▒k oltalar─▒, Golf sopalar─▒, Darbe koruyucular vb. Tar─▒m Sekt├Âr├╝.. Biyolojik geli┼čim ve kontrol kimyasallar─▒, G├╝breler, B├Âcek – bitki ├Âld├╝r├╝c├╝ler, Yabani ot m├╝cadelesi vb. Tekstil Sekt├Âr├╝ S─▒cakl─▒kl─▒─ča dayan─▒kl─▒ kuma┼člar, Yanmay─▒ geciktirici ve ├Ânleyici sel├╝lozik malzemeler, ─░zolasyon malzemeleri, Tekstil boyalar─▒ Deri renklendiricileri, Yapay ipek parlatma malzemeleri, vb.T─▒p Osteoporoz tedavileri, Allerjik hastal─▒klar, Psikiyatri, Kemik geli┼čimi ve Artrit, Menopoz tedavisi, BNTC terapi y├Ântemiyle beyin kanserlerinin tedavisi, Manyetik Rezonans g├Âr├╝nt├╝leme cihazlar─▒nda vb. Uzay ve Havac─▒l─▒k Sanayii S├╝rt├╝nmeye – a┼č─▒nmaya ve s─▒cakl─▒kl─▒─ča dayan─▒kl─▒ malzemeler, Roket yak─▒t─▒, Uydular, U├žaklar, Helikopterler, Balonlar

Toryum da Devlet Planlama te┼čkilat─▒ndan onay g├Ârd├╝ biliyoruz ve toryum dahil muazzam bir rezervin ├╝zerinde ya┼č─▒yoruz. Hindistan yapmaya gayret ediyor ├žokmu zekiler hay─▒r. ├çin yak─▒nda devreye sokuyor. ┼ču anda b├Âyle rezervi olmamas─▒na ra─čmen,.tuz reakt├Âr├╝ s─▒v─▒ hale getirmi┼čler. ├çin devlet resmi ajans─▒n─▒n a├ž─▒klamalar─▒ tabi├« ki.. ├çin temiz enerji toryuma g├╝veniyor. Unutulan yak─▒t toryumla yeni bir n├╝kleer ├ža─č ba┼člayacak deklere etti. Yak─▒t arz─▒ i├žinde kullanaca─č─▒z ─▒s─▒nma i├žin, elektrik i├žin de. bir ton toryum 1 milyon varil petrole e┼čit. Kanada ba┼člad─▒ projelere Norve├ž ba┼člad─▒, Denemelere ├Âyle biliyoruz.

Bor ve ferrokrom tesislerinin kurulusunda Bat─▒’l─▒lar─▒n nas─▒l yakla┼čt─▒─č─▒n─▒ belirtmi┼čtik. Bir├žok oyalama ve zorlu─ča ra─čmen tesisler kurulmu┼čtur. Ayni durum trona i├žin de ge├žerlidir. Her zaman bor tuzlar─▒ Bat─▒’n─▒n g├╝ndeminde olmu┼čtur. D├╝nya bor rezervlerinin %70 ine sahip olan T├╝rkiye, d├╝nya pazar─▒n─▒n da %35 ini kontrol etmektedir. Bor ├╝retimini ve pazarlamas─▒n─▒ tek elde tutan ├╝lkemiz ├Ânemli avantajlar elde etmi┼čtir. Ancak, Bat─▒ her y├Ân├╝yle cazip olan bu kayna─ča kar┼č─▒ isteklerini s├╝rd├╝rmektedir

Do─čal kaynaklar─▒m─▒z─▒n iyi de─čerlendirilmesinin gereklili─čini tekrarlamak isteriz. Bir ├╝lkenin do─čal kaynaklara sahip olmas─▒ ├žok ├Ânemlidir. Ancak bu kaynaklar─▒ nas─▒l kulland─▒─č─▒n─▒z, nas─▒l de─čerlendirip kulland─▒g─▒n─▒zda bir o kadar ├Ânemlidir. D├╝nyada ├žok zengin kaynaklara sahip olan ├╝lkeler, hala geri kalm─▒┼čl─▒k kategorisinde yer almaktad─▒r.

Bor, T├╝rkiye i├žin ├žok ├Ânemli do─čal kaynakt─▒r.Bor kayna─č─▒ ├╝lke menfaatleri do─črultusunda de─čerlendirip nihai bor t├╝revlerinin ├╝retimini ger├žekle┼čtirmek hepimizin g├Ârevidir.

Etibank, madencilik sekt├Âr├╝n├╝n ge├žmi┼čte lokomotifi idi, g├╝n├╝m├╝zde de bu ├Âzelli─čini s├╝rd├╝rmelidir.

Osmanl─▒ d├Ânemi 1865-1914
─░LK BOR MADEN─░

19.yy.ba┼člar─▒nda,Sultan III. Selim’in y├Ânetiminde Londra, Viyana, Paris ve Berlin’de el├žilikler kurulmu┼č, ve d├Âneme uyumluluklar sa─članmaya ba┼članm─▒┼čt─▒ ve II. Mahmud (1808-1839) T├╝rk ya┼čam─▒n─▒ “Avrupal─▒la┼čt─▒ran” reformlara devam etti─či s├Âylenebilir. 1826’da Yeni├žerilerin kald─▒r─▒lmas─▒ sonras─▒, bu hareketlenme y├╝z y─▒l s├╝ren bir karma┼ča i├žinde ordular geri d├Ân├╝yor ancak fetih├žiler art─▒k Paris, Berlin, Londra ve Moskova’da oturuyorlard─▒. T├╝rkler pasif bir role b├╝r├╝nm├╝┼č g├Âr├╝nt├╝ i├žinde idi. Yeni g├╝├žlerin i├ž i┼člerine kar─▒┼čmas─▒n─▒ git gide daha fazla kabul eder durumlar ba┼č g├Âsterdi─či noktada ilk T├╝rk bor yata─č─▒n─▒n ke┼čfi bu d├Âneme rastlar. Pek ├žok kaynak bu madenlerin ├Ânceden Bizans d├Ânemlerinde de ├žal─▒┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒ iddia etmektedir, ancak bu konuya ait hi├ž bir belge, kaynak bulunamam─▒┼č, bu teoriyi destekleyecek kan─▒t ya da ipuclar─▒na ula┼č─▒lamam─▒┼čt─▒r.

Travis ve Cocks bor yata─č─▒n─▒n bulunu┼čunu ┼č├Âyle anlat─▒r. Polonyal─▒ bir g├Â├žmen olan Henri Groppler Marmara k─▒y─▒s─▒nda bir mermer oca─č─▒ i┼čletmekte olup mali deste─čini canland─▒rmak i├žin Paris’e ziyaretinde, Frans─▒z m├╝hendis Desmazures ile de g├Âr├╝┼č├╝r ona hat─▒ra olarak, i┼č├žilerinin bazen mermer cilalamas─▒nda kulland─▒klar─▒ al├ž─▒ta┼člar─▒ ve bilinmeyen bir madenden ta┼čtan yontulan k├╝├ž├╝k, p├╝r├╝zl├╝ heykelcikler hediye eder. Sert kire├žta┼č─▒n─▒ and─▒ran bu ta┼člardan yontu ile heykelciklerin i├žeri─čini merak eder ve yapt─▒─č─▒ analiz sonucu y├╝ksek oranda bor oksiti i├žerdi─čini anlar. Desmazures hemen Groppler’e heykelciklerin ta┼člar─▒na ait b├Âlgenin ayr─▒nt─▒lar─▒ ile ilgili telgraf ├žeker ve araziyi sat─▒n almas─▒n─▒ ├Ânermekle kalmaz,Desmazures T├╝rkiye’ye gelir ve Groppler ile beraber b├Âlgedeki yerlilerin yard─▒mlar─▒ ile al├ž─▒ta┼člar─▒yla beraber heykelciklerin yap─▒ld─▒─č─▒ ta┼člar─▒n kayna─č─▒n─▒ bulurlar. Bal─▒kesir Susurluk’un yakla┼č─▒k 9 km. g├╝neyinde yer alan bu yer Aziziye idi. Compagnie Industrielle des Mazures ( Mazures Sanayi ┼×irketi) ad─▒ verilen bir Frans─▒z ┼čirketi kurulur.ve ┼čirket 1865 y─▒l─▒nda, Sultan’─▒n h├╝k├╝metinden bir permis (izin) al─▒r. Bir kalsiyum borat olan maddeye, yak─▒nlardaki Band─▒rma’n─▒n eski ismi olan Panderma’dan yola ├ž─▒k─▒larak pandermit ad─▒ verilir ve kimyasal form├╝l├╝ Ca4B10O19.7H2O’dur. Desmazures hemen, T├╝rk pandermitini yerle┼čtirece─či, Paris yak─▒nlar─▒ndaki Maisons Lafitte’de bir boraks rafinerisi in┼ča ettirir.

21 Haziran 1887’de, Desmazures ve Groppler Aziziye madeni i├žin 50 y─▒ll─▒k tam imtiyaz tan─▒yan bir ─░mparatorluk Ferman─▒ al─▒rlar. Ayn─▒ y─▒l, Sultan├žay─▒r’da olan yak─▒nlardaki bir maden i├žin bir ba┼čka imtiyaz da ─░stanbul’daki bankac─▒lar olan Charles Hanson & Co. (Charles Hanson ve Ortaklar─▒) ┼čirketine verilir. 1889 y─▒l─▒nda bu imtiyaz bir ┼čekilde Saray’daki Pa┼čalardan birine aktar─▒l─▒r, o da bunu 1891’de Lyons’lu bir Frans─▒z bankac─▒ya satar.

1890 Y─▒l─▒ Sultan├žay─▒r madeninden deve kervan─▒ ile borax madeninin Band─▒rma yolculu─ču

T├╝rkiye 1915 kitab─▒n─▒n yazar─▒ ve ayni zamanda Osmanl─▒ h├╝k├╝metinde dan─▒┼čmanl─▒k g├Ârevi yapan Paul R.. Krause kitab─▒n─▒n 122.ve 123 Sayfas─▒nda Susurluk Bor madenlerini Sultan├žay─▒r─▒ ┼ču ┼čekilde anlatmaktad─▒r. Kendi alan─▒nda tek ├Ârnek olan SUSURLUK taki bor yataklar─▒n─▒n ke┼čif hikayeside ki ke┼čfinde benimde rolum vard─▒r ve anlat─▒lmaya de─čecek kadar ilgin├žtir.

.├çanakkaleli ├ž├Âmlek├žilerin mallar─▒na s├╝rd├╝kleri s─▒r biri ─░ngiliz di─čeri Alman iki arkada┼č─▒m─▒n dikkatini ├žekmi┼č sorduklar─▒nda ise ├ž├Âmlek├žilerin kulland─▒klar─▒ ├žamura deve kervan─▒ ile i├ž b├Âlgelerden gelen ├Â─č├╝t├╝lm├╝┼č al├ž─▒dan bir miktar katt─▒klar─▒n─▒ ├Â─črenmi┼člerdir. 1876 da bu i┼čin pe┼čini b─▒rakmam─▒┼člar ve Susurluk yak─▒nlar─▒nda bir al├ž─▒ta┼č─▒ madeninin Frans─▒zlar taraf─▒ndan i┼čletildi─čini deve kervanlar─▒n─▒n bu al├ž─▒ ta┼č─▒n─▒ Sultan├žay─▒rdan ald─▒klar─▒n─▒ ├Â─črenmi┼člerdi. Madenin bek├žisi Polonyal─▒ ├žok ─▒ss─▒z olan bu b├Âlgede Avrupal─▒lar─▒ g├Âr├╝nce sinirlenmi┼č ve madene yakla┼č─▒rlarsa ate┼č edece─či tehdidinde bulunmu┼čtur. Bu halin ├Âzel bir durumda ancak b├Âyle olabilece─činin d├╝┼č├╝nerek k├Âyl├╝lerden birka├ž al├ž─▒ta┼č─▒ ├Ârne─či temin etmi┼čler gri renkli al├ž─▒n─▒n i├žinde beyaz damarc─▒klar ve d├╝─č├╝mler oldu─ču sebebiyle ayr─▒┼čt─▒r─▒p analiz ettirdiklerinde y├╝zde 40 oran─▒nda bor asidi bulundu─čunu g├Ârm├╝┼čler ve SusurlukÔÇÖa ikinci gidi┼člerinde yanlar─▒nda bende vard─▒m. Arkada┼člar─▒m Polonyal─▒ ve Frans─▒zlarla aralar─▒ iyi olmayan k├Âyl├╝lerden arazi sat─▒n almay─▒ ba┼čard─▒lar. Frans─▒zlar─▒n sadece al├ž─▒ta┼č─▒ ├ž─▒karma imtiyaz─▒ oldugunu g├Âr├╝nce borasit ├ž─▒karma imtiyaz─▒ alm─▒┼člar. Frans─▒zlarla uzun s├╝ren s├╝rt├╝┼čme ve s─▒n─▒r anla┼čmazl─▒klar─▒ sonucunda arazilerini Frans─▒zlara satm─▒┼člar. Daha sonra ─░zmir den gelerek ayni formasyonlar─▒n g├Âr├╝ld├╝─č├╝ araziler sat─▒n ald─▒lar. Frans─▒z ve ─░ngiliz ┼čirketleri buralardaki madenleri i┼člettiler.1878 y─▒l─▒nda bir g├╝n Rus sava┼č─▒n─▒n hemen ard─▒ndan bu talihsizli─čin halk─▒n s─▒rt─▒na b├╝t├╝n y├╝k├╝nle bindi─či g├╝nlerde bir k├Âyl├╝ bana ┼čunu demi┼čti.ÔÇŁ Deve dahi senede birg├╝n oynar, fakat M├╝sl├╝man─▒n y├╝z├╝n├╝n g├╝ld├╝─č├╝ g├╝n kalmad─▒. ÔÇť demi┼čti. Bu s├Âz├╝ not etmi┼čtim. Fakir halk─▒n d├╝┼č├╝nce yaap─▒s─▒n─▒ ├žok net bi├žimde yans─▒t─▒yordu. Ne zaman Susurluk akl─▒ma gelse hep bu s├Âz├╝ hat─▒rlar─▒m. Ve d├╝┼č├╝n├╝r├╝m. diyerek kitab─▒nda anlatm─▒┼čt─▒r.

─░lk maden ├ž─▒karma izninin, daha 1865 y─▒l─▒nda, yani Abd├╝laziz devrinde Desmazures (D├Âmaz├╝r) isimli bir Frans─▒zÔÇÖa 20 y─▒ll─▒─č─▒na verildi─čidir.

─░┼čte bor madeninin d├╝nyada en bol bulundu─ču yerlerden biri olan Bal─▒kesirÔÇÖin Susurluk il├žesinin Sultan├žay─▒r─▒ b├Âlgesindeki bu madenin i┼čletme imtiyaz─▒, Hanson adl─▒ bir ─░ngiliz ile Giove (Cove) adl─▒ bir ─░talyan uyruklu giri┼čimcinin i┼čtah─▒n─▒ kabart─▒r ve onun civar─▒nda ba┼čka bir madenin imtiyaz─▒n─▒ almak i├žin harekete ge├žerler. Fakat Frans─▒z i┼čin pe┼čini b─▒rakmaz ve Mart 1880ÔÇÖde Frans─▒z El├žili─čini harekete ge├žirerek bunu protesto eder. Tabii ucu Bab─▒aliÔÇÖye uzanan i┼člerden Abd├╝lhamidÔÇÖin haberdar olmamas─▒ d├╝┼č├╝n├╝lemez. Rekabetin k─▒z─▒┼čmas─▒ ├╝zerine madenden ba┼člang─▒├žta y├╝zde 5 r├╝sum (vergi) al─▒n─▒rken, bu oran 4 kat art─▒r─▒lm─▒┼č ve tam y├╝zde 20ÔÇÖye ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r. B├Âylece yabanc─▒ ┼čirketlerin i┼či zorla┼čt─▒r─▒lmakta, adeta imtiyaz─▒n─▒ ald─▒klar─▒ bu madenleri kendiliklerinden terk etmeleri arzulanmaktad─▒r.

Belgelerden 1884 y─▒l─▒na do─čru bor ├ž─▒karmak isteyen ┼čirketler aras─▒ndaki rekabetin adeta kap─▒┼čmaya d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝ g├Âr├╝lmektedir. ├ç├Âz├╝m olarak maden sahas─▒ndaki i┼čletmelere ÔÇťPaydos!ÔÇŁ denilmi┼čse de, bu da ortal─▒─č─▒n yat─▒┼čmas─▒na yetmemi┼čtir. ├ç├╝nk├╝ yasaklamaya ra─čmen bor, bu defa ka├žak yollardan, arpa vs. e┼čya aras─▒na konularak yurt d─▒┼č─▒na ka├ž─▒r─▒lmakta, ocakta bekletilen madenler de ayr─▒ bir gelir kayb─▒na sebep olmaktad─▒r.

Hanson-Cove ┼čirketi ise i┼čin pe┼čini b─▒rakmak niyetinde de─čildir. ┼×irket 1887 y─▒l─▒na geldi─čimizde Osmanl─▒ maliyesinin de zor durumda olmas─▒ndan istifadeyle cazip ├Âdeme teklifleri sunarak yeni bor imtiyazlar─▒ koparmak i├žin u─čra┼čmaktad─▒r. Nitekim bu cazip teklifler Dan─▒┼čtay (┼×├╗ra-y─▒ Devlet) taraf─▒ndan kabul edilmi┼č olup Bakanlar KuruluÔÇÖnca da onaylanm─▒┼čt─▒r. ┼×imdi s─▒ra Sultan AbdulhamitÔÇÖi ikna etmeye gelmi┼čtir. Sultan Abd├╝lhamid. Ondan da bir ÔÇťiradeÔÇŁ kopar─▒l─▒rsa, i┼č tamamd─▒r. derler.

Ba┼čbakanl─▒ktan Y─▒ld─▒z Saray─▒ÔÇÖna yaz─▒lan ve iki harita eklenerek g├Ânderilen tezkerede bu hususta Padi┼čah hazretleri her ne emir ve ferman buyururlarsa onun h├╝k├╝mlerine g├Âre hareket edilece─či belirtilmekteydi.

Takvimler, 9 ┼×ubat 1887ÔÇÖyi g├Âsteriyordu. Bu tarihten 3 ay sonra, 20 Nisan 1887 tarihli bir ba┼čka belgeden ├Â─čreniyoruz ki, saraydan bu konuda herhangi bir emir ├ž─▒kmam─▒┼čt─▒r. Sultan II. Abd├╝lhamit, bu yabanc─▒ ┼čirketlere bor imtiyaz─▒n─▒ kapt─▒rmamaya kararl─▒d─▒r ve bu y├╝zden Bab─▒aliÔÇÖnin karar─▒n─▒ imzalamay─▒p savsaklamakta, tabir caizse uzatmaktad─▒r.

─░ngiltere B├╝y├╝kel├žisi devrededir ve t├╝rl├╝ ├Âvg├╝ler d├╝zerek Abd├╝lhamitÔÇÖden yard─▒m istemektedir. Ancak Osmanl─▒ ├ž─▒karlar─▒na ayk─▒r─▒ oldu─čuna inand─▒─č─▒ bu irade bir t├╝rl├╝ ├ž─▒kmaz. ├ç├╝nk├╝ Abd├╝lhamid, bor madeni ├╝zerinde oynanan oyunlar─▒n fark─▒nda olacak kadar uyan─▒k bir y├Âneticidir.

Nihayet Y─▒ld─▒z Saray─▒ÔÇÖndan beklenen karar, 1889 y─▒l─▒nda yine ayn─▒ yerde ba┼čka bir bor madeninin imtiyaz─▒ i├žin ├ž─▒kar. Bilin bakal─▒m kime? ─░ngiliz veya ─░talyan giri┼čimcilere de─čil elbette. A┼ča─č─▒da orijinalini verdi─čimiz belgeye bak─▒l─▒rsa Abd├╝lhamid, art─▒k bor madeni imtiyazlar─▒n─▒ yerli ├╝reticilere, ├Âzellikle de kendisine yak─▒n olan pa┼čalara vermeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bunun amac─▒ da elbette bu de─čerli madenin kendisinin kontrol edebilece─či insanlar─▒n elinde durmas─▒d─▒r. Zaten kapit├╝lasyonlarla ba┼č─▒ yeterince dertte olan devleti yeni bir sorun yuma─č─▒na daha g├Âmmek istememi┼čtir.

─░┼čte Ba┼čbakanl─▒k Ar┼čiviÔÇÖnde bulunan (Y─▒ld─▒z Prk. B┼čk. Dos.16/ G├Âm. 53) o belgenin sadele┼čtirilmi┼č hali:

ÔÇťH├╝davendig├ór vilayetinde, Karesi sanca─č─▒nda, Fart nahiyesinde, ─░ldiz ve Aziziye k├Âyleri civar─▒nda, do─čusunda Il─▒ca yolundaki Kapal─▒dere i├žinde Sulucek mezarl─▒─č─▒ ve kuzeyinde Sulucek ince yolu boyunca Arnavud A─č─▒l─▒ ve Germe Kaya ve bat─▒s─▒nda K├╝pl├╝ deresindeki k├Âpr├╝ye ve oradan da Sultan├žay─▒r─▒ÔÇÖndan gelen caddede biri ─░ldizÔÇÖa ve di─čeri Hanson-Cove ┼čirketine giden yoldan kesildikleri noktaya kadar ve g├╝neyinde s├Âz konusu noktadan ad─▒ ge├žen ┼čirketin s─▒n─▒r─▒ boyunca Kapal─▒dereÔÇÖde sonlanan s─▒n─▒r dahilinde yakla┼č─▒k olarak 1500 d├Ân├╝m arazide ├ž─▒kaca─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝len borasit madeni imtiyaz─▒n─▒n usul ve nizam─▒ dairesinde padi┼čah hazretlerinin de─čerli yaverlerinden ve b├╝y├╝k mare┼čallerinden Fuad Pa┼ča hazretlerine verilmesi onun verdi─či dilek├že ├╝zerine ├ž─▒kan padi┼čah─▒n irade-i seniyyesi gere─čidir. 23 A─čustos 1889.ÔÇŁ

1887 y─▒l─▒nda ─░ngiliz rafinerileri i├žin, Desmazures’in boraks ve borik asit fabrikas─▒ yeni ve tehditk├ór bir rakip g├Âr├╝lerek 1 Aral─▒k 1887’de, Londra’da The Borax Company (Boraks ┼×irketi) ad─▒nda bir firma kurularak ve Compagnie Industrielle des Mazures’in Aziziye madenlerindeki hisselerinin ├žo─čunu sat─▒n al─▒r.

├ľte yandan Sultan├žay─▒r madeni, Lyon’daki La Soci├ęt├ę Lyonnaise des Mines et Usines de Borax at Lyons (Lyonnaise Maden ─░┼čletmeleri ve Borax Fabrikalar─▒) ile birlikte Viyana, Avusturya’da rafinerisi olan bir ba┼čkas─▒n─▒n, The Compaigne France-Autrichienne de Produits Chimiques (Fransa-Avusturya Kimyasallar─▒ ┼×irketi)’nin m├╝lkiyetine girer. 1898 y─▒l─▒nda The Borax Company ayr─▒ca bu Frans─▒z grubunu sat─▒n al─▒r ve b├Âylece T├╝rk pandermit ├╝retiminin tamam─▒n─▒ ele ge├žirir kontrolu eline alm─▒┼č olur. Baker ├žabalar─▒n─▒ ba┼čka ├╝retimcileri ele ge├žirmeye y├Ânelendiriyordu. Bunlar aras─▒nda, Aziziye’deki T├╝rk pandermit madenini kontrol├╝nde tutan The Borax Company en b├╝y├╝kleriydi. Bu m├╝lk├╝n 12,000 hektarl─▒k bir alana sahip oldu─ču tarif ediliyordu ve b├╝t├╝n binalar, at├Âlyeler, tesis, makineler ve stoklar─▒ i├žeriyordu. Madenler tamamiyle geli┼čmi┼č ve a├ž─▒k durumdayd─▒ ve ge├žen ├╝├ž y─▒l boyunca y─▒ll─▒k ortalama 8,000 ton ├╝retim yapm─▒┼čt─▒. G├Âr├╝n├╝rde olan “borasit” tahminen 250,000 tondu ve kaynak neredeyse t├╝kenmez gibi g├Âr├╝n├╝yordu. Soci├ęt├ę Lyonnaise’in Karassi (Sultan├žay─▒r)’daki madenleri, The Borax Company’nin madenlerinin birka├ž mil g├╝neyindeydi ve Aziziye’deki 12,000 hektarl─▒k araziyle k─▒yasland─▒─č─▒nda, 600 hektar─▒n biraz ├╝zerindeki alandan olu┼čan daha k├╝├ž├╝k bir boyuta sahipti. Ancak y─▒ll─▒k 7,000 ila 7500 ton ├╝retimleri ve g├Âr├╝n├╝rdeki 150,000 tonluk rezervi ile dikkate de─čer bir bi├žimde g├Âr├╝n├╝yordu. Her iki maden art─▒k Borax Consolidated Ltd.’nin elindeydi. Madenlerin 1899 ile 1904 y─▒llar─▒ aras─▒ndaki ├╝retimi ile ilgili olarak maden m├╝d├╝r├╝ Charles J. Bunning’den y├Ânetim merkezine verilen raporlara g├Âre, belirtilmeyen derinliklerdeki, say─▒s─▒ yine belirtilmemi┼č olan “galerilere” inen bir sar─▒m evi ve iki kafes vard─▒. Ana ├žal─▒┼čma metodu, alt─▒ metre geni┼člikteki galerilerden elde edilen madenlere k├╝bik metre ├╝zerinden ├╝cret ├Âdenmesiydi; ancak ├Âte yandan iki metre geni┼člikte, “b├╝y├╝k galerilerden ta┼č─▒ma yap─▒l─▒rken kar┼č─▒la┼č─▒lan temiz k─▒s─▒mlar─▒ ke┼čfetmek ya da dola┼čabilmek i├žin uyarlanm─▒┼č dar galeriler de vard─▒.

“Bunning’e g├Âre, 1895 y─▒l─▒nda madenler toplamda 14,608 ton maden ├╝retti, 1898 y─▒l─▒nda ise ├╝retim 15,000 tona y├╝kseldi. 30 Eyl├╝l 1903’e kadar ge├žen on iki ayda Sultan├žay─▒r madeninde yap─▒lan ├╝retim 6,800 ton, ancak Aziziye’nin ├╝retimi yaln─▒zca 772 tonda kalm─▒┼čt─▒. Ertesi y─▒l ├╝retim yeniden 9,610 tona y├╝kseldi, ve geriye kalan sava┼č ├Âncesi d├Ânemde, 1906-1907 y─▒llar─▒nda 11,470 ton ile 1912 ve 1913 y─▒llar─▒nda 16,712 ton civar─▒nda idi.

Ancak Maden M├╝d├╝r├╝ Bunning 1904’te ┼čunu belirtiyor. “Burada ba┼č─▒mdan pek ├žok grev ve zor zamanlar ge├žti.” Muhtemelen bunlar─▒n en dikkate de─čer olan─▒, 1908’de “J├Ân T├╝rk” hareketi Sultan Abd├╝lhamid’e kar┼č─▒ ayaklan─▒p (ve sonunda tahttan indirip) h├╝k├╝meti ele ge├žirdi─či, B├╝y├╝k Sava┼č (I. D├╝nya Sava┼č─▒)’ na kadar da y├Ânetimi elinde tuttu─ču d├Ânemde meydana geldi. Baker (Borax Consolidated ┼×irketi’nin 1908 y─▒l─▒ndaki orta─č─▒ ve gelecekteki [1913’ten itibaren] ba┼čkan─▒) Zabriskie’ye (Ayn─▒ ┼čirketin operasyon sorumlusu) 19 Kas─▒m’da (1908) ┼č├Âyle yaz─▒yordu:

“Sultan├žay─▒r’da birka├ž ay s├╝ren bir grevden yeni kurtulduk. Bug├╝n grevin bitti─čini yazan bir telgraf geldi. Kans─▒z bir devrimin ard─▒ndan T├╝rkiye’deki halk yeni milenyumun ┬á┬á geldi─čini d├╝┼č├╝nerek, b├╝t├╝n mali hesaplar─▒ hafif├že kenara itip, maa┼člarda %100’l├╝k bir art─▒┼č ve makam s ahibi herkesin g├Ârevden al─▒nmas─▒n─▒ talep ettiler. O kadar ┼čansl─▒ idik ki yeterince borasit y─▒─č─▒n─▒ biriktirmi┼čtik ve insanlar imkans─▒z─▒n pe┼činde greve giderken madenin kapal─▒ ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á olu┼ču bizi etkilemedi.” 1908 y─▒l─▒, Borax Consolidated i├žin d─▒┼č etmenler sebebiyle yakla┼č─▒k yirmi y─▒l s├╝recek ciddi sorunlar─▒n ba┼člang─▒c─▒yd─▒. Ancak o s─▒ralarda, gelecekteki sorunlar madenlerdeki ├╝retimin istikrarl─▒ y├╝kseli┼čine hi├žbir dikkate de─čer etkide bulunmamam─▒┼čt─▒.

Elimizdeki istatistikler bunu g├Âsteriyor. 1895 y─▒l─▒nda, Bunning’in notuna g├Âre, iki maden toplam 14,608 ton mineral ├╝retmi┼čti ve 1898 y─▒l─▒na gelindi─činde bu rakam 15,000 tonu buluyordu. 30 Eyl├╝l 1903’e kadar ge├žen 12 ayda ise Sultan├žay─▒r madeninin ├╝retimi 6,800 ton iken Aziziye madeninin ├╝retimi yaln─▒zca 772 tondu ve toplamda 7,572 tonluk bir ├╝retim ger├žekle┼čmi┼čti. Ertesi y─▒l bu rakam 9,610’a y├╝kseldi ve sava┼č ├Âncesi d├Ânemde y─▒ll─▒k rakamlar 11,470 (1906-07) ila 16,712 (1912-13) aras─▒nda ciddi de─či┼čim g├Âsterdi.

1900 y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda Osmanl─▒ H├╝k├╝meti ile ─░talyan h├╝k├╝meti aras─▒nda bir ┼čirket kuruldu. Bu ┼čirket Sus─▒─č─▒rl─▒k nehri ├╝zerinde Susurluk nehrinin ta┼č─▒mac─▒l─▒─ča uygun b├Âlgelerinde ve tesbit edilen ve s├Âzle┼čme ekinde haritada g├Âsterilen g├╝zergahta maden, canl─▒ hayvan ve hububat nakliye yap─▒lmak belirli tonajlarda gemilerle ├žal─▒┼č─▒lmak ├╝zere kuruldu. Bu ┼čirket k─▒┼č aylar─▒nda gemilerini G├Âlyaz─▒da bekletiyor k─▒┼č─▒n debinin ├žok y├╝ksek oldugu zamanlar haricinde maden canl─▒ hayvan hububat ta┼č─▒n─▒yordu. Deve ve ka─čn─▒ arabalar─▒yla yap─▒lan Band─▒rmaya maden nakliyat─▒ndan sonra bir ara akarsu ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒ndan faydalan─▒ld─▒. Ve demiryollar─▒n─▒n Bal─▒kesir Band─▒rma aras─▒n─▒n 1912 ve 1913 y─▒l─▒ ba┼č─▒nda Band─▒rmaya kadar tamamlanmas─▒ ve a├ž─▒lmas─▒ ile maden nakliye i┼čleri tren ile yap─▒lmaya ba┼čland─▒. ─░ileri y─▒llarda maden ┼čirketi Maden ocag─▒ ile ├ľmerk├Ây tren istasyonunu aras─▒ koval─▒ vargel sistemi kurarak madenden trene kadar nakliye i┼čini vargel sistemi ile ├ž├Âzd├╝.

Bor t├╝revi pandermit kuyulardan ├ž─▒kar─▒l─▒p fotografta g├Âr├╝ld├╝─č├╝ ┼čekilde havai hatlarla ├ľmerk├Ây istasyonuna ta┼č─▒n─▒yordu. Bunlara halk dilinde dekovil derler ve ingiliz akl─▒ diye s├Âz edilirdi Seviye fark─▒ndan ve ag─▒rl─▒ktan faydalan─▒lmak suretiyle dolu kova ├Âmerk├Ây istasyonuna giderken bo┼č kovalarda maden yatag─▒na merkezine geri d├Ânerdi. B├Âylece ta┼č─▒ma i├žin hi├žbir harcama yap─▒lmam─▒┼č olunuyordu. Dekovil hatt─▒ Bal─▒kesir Susurluk Band─▒rma karayolunun ├╝zerinden ge├žerdi.

Bal─▒kesir Bursa Band─▒rma y├Ân├╝nden gelen ve giden otobusler arabalar alt─▒ndan ge├žerlerdi. dekovillerin alt─▒ndan ge├žerlerdi. ├ľmerk├Ây istasyonunda maden y├╝klenecek ├Âzel k─▒s─▒m yap─▒lm─▒┼č 3 s─▒ra ray d├Â┼čenmi┼č b├Âl├╝m bulunuyordu. Band─▒rmaya y├╝k treni ile g├Ât├╝r├╝lecek bo┼č b├╝y├╝k kasa vagonlar b─▒rak─▒l─▒r s─▒ra ile doldurulur ve doldurulan vagonlar bilahare dolar dolmaz Band─▒rmaya g├Ât├╝r├╝lmek ├╝zere y├╝k mar┼čandizi ile ├žekilen vagonlaaaar─▒n yerine gelen bo┼č vagonlar periyodik olarak yerle┼čtirilirdi. Bekleyen vagonlara doluncaya kadar vargellerden bo┼čalt─▒lan madenlerden y├╝kleme yap─▒l─▒rd─▒. Ve DoluM bittik├že Band─▒rmaya ta┼č─▒n─▒r ve limanda stoklanan madenler gemilere bilahare y├╝kleniyordu.

Susurluk nehri akarsu ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒ i├žin Sus─▒g─▒rl─▒k nehri ├╝zerinde maden canl─▒ hayvan ve hububat nakliyesi yap─▒labilmesi i├žin ─░talyan h├╝k├╝meti ile Osmanl─▒ h├╝k├╝meti aras─▒nda 1904 y─▒llar─▒nda bir anonim ┼čirket kuruluyor. Nehrin debi ve su seviyesinin ta┼č─▒ma i├žin elveri┼čli oldugu zamanlarda nehir akarsu ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒ndan faydalan─▒l─▒yordu. 1912 y─▒l─▒nda tren demiryolu hatlar─▒n─▒n tamamlanmas─▒ sonucunda daha verimli ve d├╝┼č├╝k maliyetli oldugundan Y─▒ld─▒z, Sultan├žay─▒r, Aziziye Madenleri olarak ├╝├ž b├Âlgede ├ž─▒kar─▒la bor t├╝revi tren ile Band─▒rmaya sevki yap─▒ld─▒.

1.D├╝nya Sava┼č─▒ D├Ânemi (1914-1918)

Muhtemelen, Bunning’in ya┼čad─▒─č─▒ zorluklar─▒n derecesine, Baker’─▒n g├Âzleri ancak 1914’├╝n Temmuzunda T├╝rkiye’yi ziyarete gitti─činde a├ž─▒ld─▒, ve 1914’├╝n 4 A─čustos’unda Almanya ─░ngiltere’ye sava┼č a├žt─▒─č─▒nda bu s─▒k─▒nt─▒lara bo┼čveremeyece─čini anlad─▒. (Sonralar─▒ Almanlar─▒n m├╝ttefiki olacak T├╝rkiye h├ól├ó silahlanm─▒┼č ama tarafs─▒z durumda idi.

─░ki ay ge├žmeden Baker’─▒n 4 A─čustos’taki ├╝mitleri ÔÇô T├╝rkiye’nin hareketlili─činin yaln─▒zca ├Ânlem ama├žl─▒ oldu─čundan suya d├╝┼čt├╝. (Balkan Sava┼člar─▒’nda zarar g├Âren) T├╝rkiye Ekim sonunda Almanya’n─▒n taraf─▒nda sava┼ča girdi.

Baker, 18 May─▒s 1915’te, ├çanakkale’deki ─░ngiliz seferi ├žoktan bata─ča sapland─▒─č─▒nda, Ba┼čkan─▒ Lord Chichester’a ┼č├Âyle yazm─▒┼čt─▒:

“Ge├žti─čimiz Aral─▒k ay─▒nda, madenlerdeki ba┼č m├╝hendisimiz Bay Bunning ─░stanbul’dayd─▒ ve oradaki Amerikan El├žisi’yle g├Âr├╝┼čt├╝, ve o da Bay Bunning’e yan─▒nda bir Amerikan vatanda┼č─▒ ile madenlerine d├Ânmesini sal─▒k verdi. Bundaki ama├ž muhtemelen, ┼čirketin hizmetinde bir Amerikan vatanda┼č─▒n olmas─▒ sebebiyle madenleri bir nebze koruma alt─▒na almakt─▒. Militicks isminde Amerikan vatanda┼č─▒ olan bir adam, El├ži’nin tavsiyesiyle devreye girdi ve Bay Bunning ile beraber madenlere d├Ând├╝. Ocak ay─▒nda (1915) Militicks Bay Bunning’e daha k├órl─▒ bir i┼č buldu─čunu ve madenden ayr─▒lmak istedi─čini s├Âyledi: ─░stanbul’daki y├Âneticimiz Bunning’e zam yapma teklifinde bulunmas─▒n─▒ ├Ânerdi ÔÇôbunu yapm─▒┼č m─▒yd─▒ bilmiyorum: ancak ┼×ubat ay─▒n─▒n ba┼člar─▒nda Militicks yerel┬á y├Âneticilere giderek Bay Bunning’in ├žal─▒┼čanlara da─č─▒t─▒lmak ├╝zere t├╝fek saklad─▒─č─▒, ve telsiz kulland─▒─č─▒, ve Amerikan El├žisi’ne Militicks ad─▒n─▒ kullanarak ├╝├ž adet kasa g├Ânderdi─či ihbar─▒nda bulundu ve bunun sonucunda madende bir arama yap─▒lmas─▒ karar─▒ ├ž─▒kt─▒. Bu ara┼čt─▒rman─▒n sonucunda, ─░stanbul’a ├╝├ž tane kasan─▒n g├Ânderildi─či ve bunlar─▒n i├žerisinde de yaln─▒zca muhasebe defterleri ve makbuzlar─▒n bulundu─ču, ve bunun d─▒┼č─▒ndaki b├╝t├╝n su├žlamalar─▒n as─▒ls─▒z oldu─ču ortaya ├ž─▒kt─▒. Bu olayla ilgili ┼×ubat ay─▒n─▒n sonuna kadar ba┼čka bir ┼čey olmad─▒. ┼×ubat sonunda ─░stanbul y├Âneticimiz siyasi su├žlarla ilgili polis m├╝d├╝r├╝ Naci Bey’den, kendisinden karakola gelip kasalar─▒n ne i├žerdi─čini ve ─░stanbul’a neden g├Ânderildi─čini a├ž─▒klamas─▒ istenen bir mektup ald─▒. Y├Âneticimiz bir polis e┼čli─činde ─░stanbul’daki polis m├╝d├╝riyetine gitti ÔÇô kasalar incelendi ve i├žeri─činin belirtildi─či gibi oldu─ču ortaya ├ž─▒kt─▒. B├╝t├╝n mesele kapanm─▒┼č gibi duruyordu: ancak 4 Nisan’da ba┼č m├╝hendisimiz Bay Bunning tutukland─▒ ve Bal─▒kesir’e g├Ânderildi.

 

─░stanbul y├Âneticimiz Bal─▒kesir’le ileti┼čime ge├žip Bunning’in ─░├ži┼čleri Bakan─▒ Talat Bey’in talimat─▒yla tutukland─▒─č─▒n─▒, ├çorum’a g├Ânderilmesinin planland─▒─č─▒n─▒ ├Â─črendi. Ancak yerel y├Âneticiler sa─čl─▒─č─▒n─▒n iyi olmamas─▒ nedeniyle Bal─▒kesir’de tuttular. Bunning’in sal─▒verilmesini sa─člamak amac─▒yla Talat Bey’le ileti┼čime ge├žildi ve 19 Nisan’da ─░stanbul y├Âneticimize, Talat Bey’den, yerel makamlar─▒n kendisini tutma konusunda ─▒srarl─▒ olmad─▒─č─▒ s├╝rece Bay Bunning’in sal─▒verilmesini engelleyen bir durum olmad─▒─č─▒ cevab─▒n─▒ ald─▒lar. ┼×u ana kadar bunun ger├žekle┼čip ger├žekle┼čmedi─či konusunda hi├žbir haber gelmedi. Nisan ay─▒n─▒n (1915) ortalar─▒nda iki ki┼či, biri Yunan di─čeri Alman, yanlar─▒nda yerel y├Âneticilerle birlikte madene geldiler ve stoklar─▒m─▒z ve madenlerle ilgili b├╝t├╝n ayr─▒nt─▒lar─▒ soru┼čturdular; o s─▒ralarda ─░stanbul y├Âneticimize, Sava┼č Bakan─▒’n─▒n Maliye Bakan─▒’na stoklara ve madenlere el koyulmas─▒ emrini verdi─či y├Ân├╝nde gizli bir bilgi geldi. 18 Nisan’da y├Âneticimiz Maliye Bakanl─▒─č─▒’nda madenler b├Âl├╝m├╝yle ilgilenen ┼×evket Bey’le g├Âr├╝┼čt├╝ ve ondan b├Âyle bir emrin ger├žekten verilmi┼č oldu─čunu, emrin geri ├žekilmesinin ├žok d├╝┼č├╝k bir ihtimal oldu─čunu s├Âyledi ve Maliye Bakan─▒ Ahmed Nesimi Bey le g├Âr├╝┼čmesini tavsiye etti. O da ├Âyle yapt─▒, ve Bakan’a madenlere ve stoklar─▒m─▒za el konulmas─▒ emrini ├Â─črendi─čini, h├╝k├╝metin ┼čimdiye dek ihtyac─▒ olan her ┼čeye el koydu─čunu, ancak madenleri ve stoklar─▒ ele ge├žirmenin hi├žbir zaman istenemeyece─čini, kendilerine bir faydas─▒n─▒n olmayaca─č─▒n─▒ ve buna haklar─▒n─▒n da olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âyledi. Bakan kendisine madeni ├žal─▒┼čt─▒r─▒p ├žal─▒┼čt─▒rmad─▒kar─▒n─▒ sordu. Y├Âneticimiz de madeni ne Band─▒rma’ya g├Ânderebildi─čimizi ne de ├çanakkale Bo─čaz─▒ kapal─▒ oldu─čundan gemiyle yurtd─▒┼č─▒na ├ž─▒karabildi─čimizi, bu y├╝zden de maden kaz─▒m─▒n─▒n yap─▒lmad─▒─č─▒n─▒, ancak e─čer h├╝k├╝metin madene el koyup ona zarar verecek ki┼čilere vermesindense bizi ├žal─▒┼čmaya zorlamas─▒n─▒ tercih etti─čimizi bildirdi. Y├Âneticimiz Bakan’a ayr─▒ca ge├žmi┼čte h├╝k├╝mete verilen hizmetlere ve madenden elde ettikleri kira gelirlerini hat─▒rlatt─▒. Bakan kendisine hak verdi─čini ve g├Âr├╝┼člerini dikkate alaca─č─▒n─▒ bildirdi. Y├Âneticimiz yapt─▒─č─▒ g├Âr├╝┼čmeyi ┼×evket Bey’e bildirdi─činde fazla umutlanmamas─▒ yan─▒t─▒n─▒ ald─▒. Y├Âneticimiz Sava┼č Bakan─▒’yla da ileti┼čime ge├žmeye ├žal─▒┼č─▒yor ancak ┼ču ana kadar kendisi ortalarda hi├ž g├Âr├╝nm├╝yor. Y├Âneticimiz “ba┼čvurular─▒n─▒n Bakan’a iletilmesi” konusunda ├žal─▒┼čmalar─▒na devam ediyor. Bana kal─▒rsa yerel y├Âneticilerle birlikte bir Alman madenlere gitti─čine g├Âre, Bu el koyman─▒n ard─▒nda muhtemelen bir Alman entrikas─▒ d├Ân├╝yor. B├╝t├╝n Alman rafinericileri madenlerini bizden al─▒yorlard─▒ ve madenlerin de─čerini biliyorlar: ┼ču anda muhtemelen ham maddeleri bitti─činden, bu madeni kaynaklar─▒n─▒ yenilemek veya sava┼čtan sonra ellerinde tutmak i├žin istiyorlar…. Anlad─▒─č─▒m kadar─▒yla sava┼č s├╝rd├╝─č├╝ m├╝ddet├že yapabilece─čimz pek bir ┼čey yok, ancak bitti─činde, ┼čirketin bu m├╝lk├╝ kaybetmemesi ├žok b├╝y├╝k ├Âneme sahiptir.”Bunning bir m├╝ddet daha sorguland─▒ktan sonra 1915’in Aral─▒k ay─▒nda sal─▒nm─▒┼čt─▒r. Baker’in Lord Chichester’e 1916 Temmuz tarihli raporu:”do─čru makamlara yap─▒─č─▒m─▒z ba┼čvurular ba┼čar─▒ya ula┼čt─▒. Madene el koymaktan vazge├žildi, madendeki ├žal─▒┼čmalar─▒n ask─▒da oldu─ču ve s├╝rekli zorluk ├ž─▒karan Enver Pa┼ča, madene el koyman─▒n askeri a├ž─▒dan gerekli olmayaca─č─▒n─▒ belirtip meseleden tamamiyle ├žekildi. Daha sonra Alman Sava┼č Bakanl─▒─č─▒ b├╝nyasindeki Deutsche Orient (Almanya Do─ču Bankas─▒) ve Kriegsmetall-Gesellshcaft (Sava┼č Madeni Birli─či) devreye girdi. Bunlardan ilki Almanlar─▒n T├╝rkiye’deki b├╝t├╝n ticari meseleleriyle ilgilenmektedir ve ama ihra├ž yoluyla ama sat─▒n al─▒nmas─▒yla madenin elde edilmesini istemektedir. El koyma veya sat─▒n alma yoluyla madeni ele ge├žirmeye ├žal─▒┼čmaktad─▒rlar; onlarla beraber birka├ž ki┼či daha madenleri ve mineralleri sat─▒n almak i├žin ┼čubemizin kap─▒s─▒n─▒ a┼č─▒nd─▒rmaktad─▒rlar: ancak ciddi tekliflerde bulunamad─▒lar ve onlar─▒n etkisiz b─▒rakma ├žabalar─▒m─▒z ba┼čar─▒l─▒ oldu. Almanlar a├ž─▒k bir bi├žimde madenleri ele ge├žirmek i├žin ├žaba g├Âstermeye devam etmektedir: T├╝rklerin taraf─▒m─▒za verdi─či kapit├╝lasyonu iptal etmede ba┼čar─▒s─▒z oldular, ve ┼čimdi de onlar─▒ tamahkarl─▒─ča zorluyorlar. T├╝rklerin madenleri 400,000 TL kar┼č─▒l─▒─č─▒nda bizden geri almas─▒n─▒, bu paray─▒ da T├╝rklere kendilerinin verip, madenleri ele ge├žirmeyi planl─▒yorlar. Bahsi ge├žen rakam─▒ g├Âz ├Ân├╝ne almamal─▒ ve hi├žbir surette, hi├žbir fiyata madenlerin sat─▒lmas─▒n─▒ kabul etmemeliyiz. T├╝rk madenleri ┼čirket yap─▒m─▒z─▒n temel ta┼člar─▒ndan biridir ve bir ┼čirket olarak varl─▒─č─▒m─▒z─▒n yegane sebebi de bor minerali ├╝reten pek ├žok madeni bir arada tutmakt─▒r.”

Sava┼č d├Âneminde maden bir m├╝ddet Almanlar taraf─▒ndan i┼čletilmi┼čtir. Bu durum Baker’in sava┼č─▒n sonunda yazd─▒─č─▒ rapordan anla┼č─▒l─▒yor:

“Sava┼č─▒n ba┼člang─▒c─▒ndan bu yana K├╝├ž├╝k Asya’da bulunan bir adam─▒m─▒z d├╝n geldi…. G├Âr├╝n├╝┼če g├Âre madenler ge├žti─čimiz Nisan (1917) ay─▒ndan bu yana Almanlar taraf─▒ndan, operasyonlar T├╝rklerin elinde olacak ┼čekilde i┼čletilmi┼č. Yakla┼č─▒k 6,000 ton birinci s─▒n─▒f maden al─▒nm─▒┼č ancak ald─▒─č─▒m habere g├Âre bu madenin yaln─▒zca 80 tonu T├╝rkiye’den g├Ânderilebilmi┼č, geri kalan─▒ da Band─▒rma Liman─▒’nda kalm─▒┼č…. g├Âr├╝n├╝┼če g├Âre madeni ta┼č─▒ma konusunda ┼čartlar onlardan yana de─čilmi┼č.”Birinci D├╝nya Sava┼č─▒’n─▒n sonlar─▒nda, Mondros M├╝tarekesi s─▒ralar─▒nda T├╝rkiye’de ve Susurluk’taki karma┼ča ortam─▒ ┼ču ┼čekildedir: C.F. Bunning’in raporu:”E┼čkiyalar taraf─▒ndan etraf─▒m─▒z sar─▒l─▒yd─▒ ancak fazla rahats─▒z edilmemi┼čtik; 29 Ekim’de (1918) Almanlar─▒ (bir subay, iki ├žavu┼č ve 18 asker) ├Âld├╝rmek i├žin geldiler, ancak 1000 ka─č─▒t lira almay─▒ kabul ettiler… Ayr─▒ca b├╝t├╝n t├╝fekleri ve m├╝himmat─▒ da ald─▒lar. Bu Almanlar─▒ o kadar korkuttu ki 31 Ekim’de ayr─▒ld─▒lar…. T├╝rklerin ele ge├žirmesinden yeralt─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ zarar g├Ârmedi…. Makineler, ma─čazalar, binalar ├žok fazla zarar g├Ârd├╝, ├Âzellikle de Aziziye madenlerinin binalar─▒. B├╝t├╝n pencereler ve kap─▒lar ├žal─▒nm─▒┼č. Ayr─▒ca b├╝t├╝n hurda demirler de ortadan kaybolmu┼č, Susurluk’ta sat─▒lm─▒┼člar…. ge├žen Kas─▒m’dan beri hi├žbir ├╝retim yap─▒lmad─▒ ve maden h├ól├ó T├╝rklerin y├Ânetiminde oldu─čundan, madeni s├Âm├╝rmeye devam ediyorlar, yapt─▒klar─▒ tek bak─▒m ├žal─▒┼čmas─▒ bu.”

1925 y─▒l─▒nda madene atanm─▒┼č N. T├╝maz isimli bir T├╝rk memurunun Bunning ile ilgili g├Âr├╝┼čleri:

“Zaman─▒n imkanlar─▒ ve adetleri ├žer├ževesinde olduk├ža kayg─▒s─▒z ve ┼čatafatl─▒ bir hayat ge├žiren Bay Bunning i┼č├žiler taraf─▒ndan ‘B├╝y├╝k Diktat├Âr’ olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r…. onun muhte┼čem ya┼čay─▒┼č─▒ tekrar tekrar anlat─▒lm─▒┼č ve ├Âv├╝lm├╝┼čt├╝r. Bina blo─čunun do─ču yakas─▒na kendi in┼ča etti─či evi onbir oda, ayn─▒ zamanda bir k├╝t├╝phane ve yemek odas─▒ vazifesi g├Âren bir salon, geni┼č, s─▒r├ža bir veranda, iki mutfak ve ┼čarab─▒n konuldu─ču bir kilerden olu┼čmaktad─▒r. Bu bina erkeklere ve kad─▒nlara tahsis edilmi┼č iki b├Âl├╝me ayr─▒lm─▒┼čt─▒. ─░ki yatak odas─▒, bir yemek salonu, hizmet├ži odalar─▒, mutfak ve verandadan olu┼čan erkek b├Âl├╝m├╝, zaman─▒n T├╝rk geleneklerine g├Âre ziyaret├žileri kar┼č─▒lamak ve e─člendirmek ├╝zere her zaman haz─▒r tutulurdu. S─▒kl─▒kla ziyarete gelener aras─▒nda vali, belediye ba┼čkanlar─▒, jandarmalar, komutanlar ve di─čer devlet g├Ârevlileriyle birlikte o civarda h├ól├ó aktif olan ve Bay Bunning ile yak─▒n arkada┼č olan ├žete liderleri vard─▒. Etrafta anlat─▒lanlara g├Âre bu liderler s─▒kl─▒kla madene u─črar ve baz─▒ geceler Bay Bunning ile oturup rak─▒ i├žerlerdi. ─░lk olarak 1926 y─▒l─▒nda tan─▒┼čt─▒─č─▒m Bay Bunning, o s─▒ralarda yetmi┼č ya┼č─▒n─▒n ├╝zerinde olmas─▒na ra─čmen dinamizmini ve canl─▒l─▒─č─▒n─▒ korumu┼č, ne┼čeli ve ba┼čar─▒l─▒ bir adamd─▒. Osmanl─▒ d├Âneminde, h├╝k├╝metin gev┼čekli─činden ve disiplinin yoklu─čundan dolay─▒ Anadolu’nun i├ž b├Âlgeleri ihmal edilmi┼čve unutulmu┼čtu ve bunun sonucunda toplum d├╝zeni ve g├╝venlik bu b├Âlgelerde yozla┼čmaya y├╝z tutmu┼čtu. ├ľyle ki, ├žiftliklerde h─▒rs─▒zl─▒k, ya─čmalama ve yol kesme olaylar─▒ ola─čan kar┼č─▒lan─▒r olmu┼čtu. Bu ┼čartlar alt─▒nda ya┼čamak zorunda kalan Bay Bunning, zaman─▒n gerekliliklerine g├Âre hareket etmi┼č ve ├ževresindekilerle ak─▒ll─▒ca ba┼ča ├ž─▒kabilmi┼čtir. Eski insanlardan duydu─čuma g├Âre, onun zaman─▒nda madenlerde bu t├╝r olaylar hi├ž ya┼čanmam─▒┼č. Hi├žkimse madenleri rahats─▒z etmemi┼č ve hatta Bal─▒kesir’den iki g├╝n boyunca at ├╝zerinde, alt─▒n getiren kurye bile hi├žbir sald─▒r─▒yla ya da tehlikeyle kar┼č─▒la┼čmam─▒┼čt─▒r. Bay Bunning’in ┼čahsen bana s├Âyledi─čine g├Âre bu g├╝venli─či, uzun zamand─▒r kendisine hizmetlerde bulunan ve bu emniyet ve g├╝venli─čin sa─članmas─▒nda ba┼č rol├╝ oynayan ba┼č koruma Kara ─░brahim’e bor├žluymu┼č. Eskiden her yaz Bay Bunning 1500 metre y├╝kseklikteki ├çatalda─č’daki ormanlara kamp yapmaya gidermi┼č. Ancak uzakl─▒ktan dolay─▒ buraya yaln─▒zca haftasonlar─▒ gidebilirmi┼č. Geriye kalan zamanlarda, b├╝t├╝n yaz─▒ bu kampta ge├žiren Bay Bunning’in ailesine Kara ─░brahim koruma sa─člarm─▒┼č.”

Kurtulu┼č Sava┼č─▒ D├Ânemi (1919-1922)┬á┬á┬á

Bu, ├╝├ž defa el de─či┼čtiren bir b├Âlgede bulunan Sultan├žay─▒r madenleri i├žin zor bir d├Ânemdi. ├ťretim ├žo─čunlukla imkans─▒zd─▒ ve I. D├╝nya Sava┼č─▒’ndan sonra kurulan ─░ngiliz m├╝lkiyeti s├╝rekli bir tehdit alt─▒ndayd─▒.

S├╝regelen kar─▒┼č─▒kl─▒ktan ba┼čka bir sorun da, son sava┼čta ba┼čar─▒l─▒ olmu┼č az say─▒daki pa┼čadan biri olan Mustafa Kemal 19 May─▒s 1919’da Samsun’a ayak basm─▒┼č ve uzak bir Anadolu k├Ây├╝ olan Angora’da bir h├╝k├╝met ve bir ordu kurarak ─░stanbul’daki padi┼čah h├╝k├╝metine, ─░tilaf Devletleri’nin ve Yunanlar─▒n ─░┼čgaline a├ž─▒k├ža kar┼č─▒ durmu┼čtur. Bu Yunanlar─▒n ─░zmir’e ayak basmas─▒ndan yaln─▒zca d├Ârt g├╝n sonra meydana gelmi┼čti ve b├Âylece gelecek ├╝├ž y─▒l boyunca Anadolu ├╝├ž ba┼čl─▒ bir m├╝cadele ile sars─▒lacakt─▒. Bu y├╝zden de 1920 y─▒l─▒n─▒n bahar─▒nda Bunning madene d├Ânm├╝┼č olsa bile H.T. Daniell (Borax Consolidated y├Âneticisi) madenlere ula┼čmak ┼č├Âyle dursun ─░stanbul’un ├Âtesine bile ge├žememi┼čti ve ne Bayan Bunning ne de Faulkner T├╝rkiye’ye seyahat etmek i├žin izin dahi alam─▒yorlard─▒. O s─▒ralarda Band─▒rma liman─▒ ve madenler Ulus├žular─▒n elindeydi ancak daha sonralar─▒ iki defa el de─či┼čtireceklerdi…. 1920’nin ikinci yar─▒s─▒nda durum iyiye gitmi┼č g├Âr├╝nmektedir. Faulkner, ‘ileti┼čim g├╝├žl├╝kleri nedeniyle ─░stanbul ve Band─▒rma’da epey bekledikten sonra Eyl├╝l ay─▒nda madenlere ula┼čm─▒┼čt─▒. Ancak onun var─▒┼č─▒ndan sonra gelecek iki y─▒l boyunca neredeyse istisnas─▒z her g├╝n, bu maden kamp─▒, ger├žek anlam─▒yla d├╝nyadan kopuk halde varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝. Kimse oradan fazla uzakla┼čam─▒yordu ├ž├╝nk├╝ d─▒┼čar─▒da sava┼č vard─▒ ancak maden sava┼čtan neredeyse hi├ž etkilenmiyordu. Faulkner T├╝rkiye’ye gelmeden ├Ânce ┼čirketin ABD’deki madenlerinde g├Ârev yapm─▒┼čt─▒. A┼ča─č─▒daki paragraf Faulkner’in T├╝rkiye’den ├ž─▒kan madenle ABD madeni aras─▒ndaki kar┼č─▒la┼čt─▒rmas─▒d─▒r: “Ryan’daki madenden ├žok daha farkl─▒ bir yap─▒ya sahip bir maden. Y├╝zeyin 300 ayak (yakla┼č─▒k 90 metre) kadar a┼ča─č─▒s─▒nda kalmaktad─▒r ve yakla┼č─▒k bir ayak (30 cm) ila 6 ayak (1,5 metre) aras─▒nda bir geni┼čli─če sahiptir ve yumu┼čak ancak tamamen d├╝z ilerlemeyen bir e─čime sahiptir. Maden damar─▒na inen birka├ž bo┼čluk var ancak sava┼č esnas─▒nda iki tanesi ├ž├Âkm├╝┼č ve ┼ču an onlar─▒ a├žmaya ├žal─▒┼č─▒yoruz. Madende neredeyse hi├ž kereste kullan─▒lm─▒yor, ├žat─▒y─▒ desteklemek i├žin ta┼č s├╝tunlar b─▒rak─▒lm─▒┼č, ki bu da harika i┼č g├Âr├╝yor ÔÇô g├╝zel, kat─▒ bir al├ž─▒ta┼č─▒ yata─č─▒, yakla┼č─▒k 40 ayak (12 metre) kal─▒nl─▒─ča sahip, ├╝zerinde ise ┼čist (yaprakta┼č─▒) ve kil bulunuyor: maden yata─č─▒n─▒n alt─▒nda ise daha da fazla al├ž─▒ta┼č─▒ var, ancak ta┼č yata─č─▒n─▒n neden meydana geldi─čini bilmiyorum…. Elektrik ─▒┼č─▒─č─▒m─▒z ya da ta┼č delme aletlerimiz yok ama bunlar─▒ da kullanma imkan─▒m─▒z olaca─č─▒n─▒ umuyorum; ┼čans─▒m─▒za iyi bir su kayna─č─▒m─▒z var…. Sava┼č ├Âncesindeki ├žok ucuz i┼č g├╝c├╝nden dolay─▒ kullan─▒lan y├Ântemler baz─▒ alanlarda ilkel, ve e─čer ┼čartlar el verirse geli┼čtirilecek ├žok ┼čey var.

…Madenin ├Ânemli k─▒sm─▒ belirgin, iri par├žalar halinde ├ž─▒k─▒yor bu da ay─▒rma i┼člerini kolayla┼čt─▒r─▒yor. Iskartaya al─▒nan maden derecesi Ryan’da tutmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z derece ile ayn─▒ gidiyor. Bu malzemeler ge├žen y─▒llarda, ├ľl├╝m Vadisi Kav┼ča─č─▒’ndakine benzer ┼čekilde ├Âbek halinde y─▒─č─▒lm─▒┼č. Teknik a├ž─▒dan ba┼čar─▒l─▒ gibi duruyor ancak madenin g├╝n├╝m├╝zdeki d├╝┼č├╝k ayr─▒m miktar─▒ndan dolay─▒ ticari anlamda bir getirisi yok. ─░┼č g├╝c├╝ a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak T├╝rk├že konu┼čan ├çerkezlerden olu┼čuyor. S─▒radan i┼č├ži olduk├ža yayg─▒n ancak madenci gibi daha nitelikli i┼č g├╝c├╝ne olduk├ža az rastlan─▒yor…. ”

T├╝rk borasitinin ticaret d├╝nyas─▒ndaki durumuyla ilgili olarak Baker ┼č├Âyle yazm─▒┼čt─▒r:”Sava┼čtan ├Ânce, Fransa ve ─░ngiltere’deki fabrikalar─▒m─▒z ile farkl─▒ ├╝lkelerdeki fabrikalara gemiyle yakla┼č─▒k 18,000 ton borasit g├Ânderirdik ki bu da halihaz─▒rdaki ├╝retimin on kat─▒d─▒r. Sava┼č sonras─▒ Avrupas─▒’n─▒n ne kadara ihtiya├ž duyaca─č─▒ hen├╝z belli de─čildir. Borasit i┼členmesi en zor kaba madenlerden biridir ve boraks yap─▒m─▒ ├Âzel bir fabrika gerektirir, ├ž├Âz├╝nebilmesi i├žin bas─▒nca ihtiyac─▒ vard─▒r.”

Borax Consolidated Ltd. Maden M├╝d├╝r├╝ Herbert Faulkner’─▒n Susurluk’un d├╝┼čman i┼čgalinden kurtulu┼č tarihi olan 5 Eyl├╝l 1922 ve sonras─▒nda olup bitenlere ili┼čkin raporu: “5 Eyl├╝l sabah─▒nda Yunan cephesinin yar─▒ld─▒─č─▒ ve Yunan birliklerinin Sus─▒─č─▒rl─▒k’tan ayr─▒lmak ├╝zere oldu─čuna dair haberler yay─▒lm─▒┼čt─▒. ├çat─▒┼čman─▒n birka├ž g├╝nden beri devam etti─čini art─▒k bilmemize ra─čmen, bu, ola─čan d─▒┼č─▒ bir┼čeylerin meydana geldi─čine dair kula─č─▒m─▒za gelen ilk ┼čeydi. Bu s├Âylentilerle ilgili bir bilgisi olup olmad─▒─č─▒n─▒ ├Â─črenmek i├žin ├ľmerk├Ây’deki ─░stasyon M├╝d├╝r├╝’n├╝ telefonla arad─▒m, ve bana durumun ciddi oldu─ču ve ayr─▒lma emri ald─▒─č─▒ cevab─▒n─▒ verdi. Madende konu┼članm─▒┼č olan Yunan askerleri herhangi bir ayr─▒lma emri almad─▒klar─▒n─▒ ve Sus─▒─č─▒rl─▒k’tan ayr─▒lan birliklerle ya da d├╝┼čen Yunan cephesiyle ilgili hi├žbir ┼čey bilmediklerini s├Âylediler. Bu y├╝zden, Yunan birliklerinin komutan─▒ ile konu┼čmak i├žin Sus─▒─č─▒rl─▒k’a indim. Durumla ilgili hi├žbir bilgisi olmad─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klad─▒ ancak her an geri ├žekilme emrini almay─▒ beklediklerini s├Âyledi; onlar─▒n korumas─▒ alt─▒nda oldu─čumuzu, ancak korumalar─▒n─▒n devam etmesini istiyorsak, hepimizin iki saatten ├Ânce Sus─▒─č─▒rl─▒k’ta olmam─▒z gerekti─čini. Ona bunun imkans─▒z oldu─čunu s├Âyledim; bu s├Âylemim omuz silkmeyle kar┼č─▒l─▒k buldu. Ayr─▒ca bana hemen geri d├Ânmemi ve b├╝t├╝n Ermenilere ve Yunanlara kendileriyle birlikte ayr─▒lmalar─▒n─▒ tavsiye etmemi s├Âyledi; ona g├Âre e─čer ─░ngilizler burada kalmay─▒ tercih ediyorlarsa, ─░ngilizler i├žin hava ho┼čtu.

Aceleyle madene geri d├Ând├╝m yolda oradan geri ├žekilen Yunan korumalar ile kar┼č─▒la┼čt─▒m. ka├ž─▒r─▒yorlard─▒ ve bu ciddi bir korku d├Ânemiydi. Sus─▒─č─▒rl─▒k’ta ve en yak─▒n ├ževremizde her ┼čey sakindi. Son iki y─▒l boyunca ├ževremizi istila etmi┼č olan “├žete” gruplar─▒, Sus─▒─č─▒rl─▒k ve Bal─▒kesir’e girdiler ve bu yerlerin polisli─čini ├╝stlendiler…..

Ermenileri g├Ândermemden hemen sonra, bir atl─▒ ile, Bal─▒kesir’de oldu─ču s├Âylenen T├╝men Generaline bir mektup g├Ânderdim. Saat 10 civar─▒nda iki subay ve 20 s├╝vari geldi:.. Sabahleyin subay ve adamlar─▒ ayr─▒ld─▒lar ve ba┼č─▒nda bir Y├╝zba┼č─▒n─▒n oldu─ču ba┼čka bir grupla yer de─či┼čtirdiler. Bu adam bizimle ├Â─čle yeme─čine geldi ve onlardan ├Âncekiler gibi, olduk├ža arkada┼č canl─▒s─▒yd─▒….

22 Eyl├╝l ├Â─členden sonras─▒, iki alay madene geldi; bunlar, Susurluk’a gelecek olan 41’inci T├╝mendendiler; onlardan ├Ânce, T├╝meni komuta eden generalin yaverli─čini yapan, askerler i├žin ne kadar yer bulunabilece─čini ara┼čt─▒rmak i├žin birka├ž da subay gelmi┼čti. Alaylar─▒n ba┼č─▒ndaki Albay bana, b├╝t├╝n bo┼č evleri ve binalar─▒ devralacaklar─▒n─▒, ancak ┼čirketin hi├žbir mal─▒na zarar getirmeyeceklerini s├Âyledi. Kendisi ve personeli i├žin yer istedi ve orada olduk├ža uzun bir s├╝re kalacaklar─▒n─▒ s├Âyledi. Onu ve personelinden d├Ârd├╝n├╝ Mr. Bunning’in (bir ├Ânceki maden m├╝d├╝r├╝) evine yerle┼čtirdim; bir binba┼č─▒ Schiave’nin evine yerle┼čtirildi ve di─čer subaylar da Aziziye madeninde kendilerine yer buldu…. Pasaportlar─▒m─▒z incelendikten sonra Albay hepimizi ├ža─č─▒rd─▒ ve bize “arkada┼č oldu─čumuzu”, kendilerinin bizim misafirimiz, bizim de onlar─▒n misafiri oldu─čumuzu s├Âyledi. Bize yan─▒m─▒zda bir subay olmadan kap─▒lardan d─▒┼čar─▒ya ├ž─▒kmamam─▒z─▒ s├Âyledi. Evlerimizin, ofislerimizin ve bah├ženin etraf─▒na n├Âbet├žiler koyuldu…. Ertesi g├╝n, ├Âzel olarak bir subay bizimle ve m├╝lklerimizle ilgilenmesi i├žin ba┼č─▒m─▒za verildi ve yaln─▒zca ├╝├ž ki┼činin ÔÇô iki koruma ve getir g├Ât├╝r i┼čleri yapan Mustafa ÔÇô kap─▒lardan i├žeriye ├ž─▒kabilece─či kararla┼čt─▒r─▒ld─▒; bu ├╝├ž├╝, ihtiya├ž tedari─či yapmak ve kendileriyle konu┼čabilmemiz i├žin d─▒┼čar─▒dan ba┼čkalar─▒n─▒ kap─▒ya kadar getirmek i├žin, d─▒┼č d├╝nyayla gerekli ba─člant─▒lar─▒ sa─člamakla g├Ârevlendirilmi┼čti. Her ne kadar albay b├Âyle bir isimlendirmeyi reddetse ve bu ayarlamalar─▒n bizim g├╝venli─čimiz i├žin yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ s├Âylese de, b├Âylece, tutsak olmu┼čtuk…. Koruma alt─▒nda oldu─čumuzu g├Âstermemiz i├žin, kollar─▒m─▒za k─▒rm─▒z─▒ bant takmam─▒z s├Âylenmi┼čti. Bana askerlere su tedari─či yapmam─▒ s├Âyledi…. Ayr─▒ca kendisi ve personeli i├žin yakacak odun istedi de al─▒nm─▒┼čt─▒. Albay i┼člerini hallettikten sonra, Generalin i┼člerin devam etmeyi┼činden rahats─▒z oldu─čunu ve ta┼č─▒mac─▒ Yahya’ya gerekli adam say─▒s─▒ kadar ge├ži┼č izni vermesi i├žin Demirkap─▒’daki komutanla ileti┼čim kuruldu─čunu s├Âyledi. Ocaklar daha fazla ├žal─▒┼čmak i├žin fazlas─▒yla dolu halde b─▒rak─▒ld─▒─č─▒ i├žin madencileri ├žal─▒┼čt─▒rmad─▒m. Di─čer yandan, ne olaca─č─▒m─▒z hen├╝z belli olmadan daha fazla ├žal─▒┼čmak da istemiyordum. Bu y├╝zden de ocaklar─▒, madeni ├žal─▒┼čt─▒rmak istemedi─čim izlenimi uyand─▒rmayacak kadar bir h─▒zla, yava┼č yava┼č temizlemeye ba┼člad─▒k, ve Ekim’in 9’una geldi─čimizde, yar─▒m g├╝nl├╝k i┼č yapabilecek kadar temizlemi┼čtik. Bunun ard─▒ndan, madeni de birka├ž g├╝nde y├╝zeye ta┼č─▒d─▒k. ├ľmerk├Ây’deki 30 ton k├Âm├╝r├╝ almak i├žin g├Ânderilen az bir k─▒sm─▒ hari├ž, madeni bah├žeye y─▒─čd─▒k. 13 Ekim’de i┼č├žiler grev yapana kadar bu ┼čekilde ├žal─▒┼čmaya devam ettik. Eyl├╝l ay─▒n─▒n maa┼člar─▒ ├Âdenmedik├že ├žal─▒┼čmay─▒ reddediyorlard─▒. Onlara ├Âdenek alamad─▒─č─▒m─▒z─▒ izah etmek zorunda kald─▒k, ├Âte yandan ustaba┼č─▒ bize, i┼č├žilerin ├žal─▒┼čmaya devam etmek istediklerini ve ileti┼čim sa─član─▒r sa─članmaz ├╝cretlerini almay─▒ umduklar─▒n─▒ s├Âyledi, ama gelen haberlere g├Âre ileti┼čimin sa─članmas─▒ uzun zaman alacak gibiydi….

B├╝t├╝n bu s├╝re zarf─▒nda Saadettin Efendi arac─▒l─▒─č─▒yla, ona haberciler g├Ândererek ─░stanbul ile ileti┼čime ge├žmeye ├žal─▒┼č─▒yordum. B├╝t├╝n mektuplar ve bildirimler Albay’─▒n sans├╝r├╝nden ge├žmek zorundayd─▒. 4 Ekim’de M├╝d├╝r’den, Nihad Bey’in olup bitenleri soran bir telgraf yollad─▒─č─▒, ve kendisinin cevab─▒m─▒ hemen g├Ânderebilece─či haberini ald─▒m. Derhal ona cevab─▒m─▒ yollad─▒m…. 7 Ekim saat sabah d├Ârtte bizi uyand─▒rd─▒lar ve askerlerin saat yedide ayr─▒laca─č─▒n─▒ bildirdiler…. Bizim iki alay─▒n ayr─▒lmas─▒ndan sonraki s├╝re boyunca yoldan s├╝rekli askerler ge├žiyordu ve subaylar─▒n pek ├žo─ču bize u─črad─▒. Baz─▒lar─▒ geceyi madenin a┼ča─č─▒s─▒ndaki d├╝zl├╝klerde ge├žirdi.

9 Ekim’de demiryolu kuzeydeki Aksakal’a kadar tamir edilmi┼čti; Aksakal’─▒n kuzeyindeki demir k├Âpr├╝n├╝n h├ól├ó y─▒k─▒k olmas─▒ndan dolay─▒ Band─▒rma ile do─črudan ileti┼čim kurulam─▒yordu. Ancak gelen haberlere g├Âre Band─▒rma’dan bir tren, g├╝neyindeki bu y─▒k─▒k k├Âpr├╝ye kadar gelmi┼čti. ─░stanbul’a bir mesaj g├Ândermeye ├žal─▒┼čt─▒m ancak ald─▒─č─▒m habere g├Âre ├Âzel izni olmayan hi├ž kimseye hareket etme izni verilmiyordu ve yabanc─▒lar ile ├çerkezlerin seyahat etmelerine hi├žbir ┼čekilde m├╝sade edilmiyordu… ancak, ┼čahsen muhatap oldu─čumuz b├╝t├╝n askeri ve resmi yetkililer taraf─▒ndan tamamen h├╝rmetle ve nezaketle kar┼č─▒land─▒─č─▒m─▒z i├žin, ─░ngiliz kar┼č─▒tl─▒─č─▒n─▒n ne kadar fazla oldu─čunun fark─▒nda de─čildik. Ancak ba┼č─▒m─▒za gelen bir sonraki olayda bu ─░ngiliz kar┼č─▒tl─▒─č─▒n─▒n ne kadar g├╝├žl├╝ oldu─čunu farkedince kendimize geldik. 13 Ekim’de, Susurluk’taki 4’├╝nci orduya ba─čl─▒ bir t├╝menin generalinin g├Ânderdi─či bir g├Ârevli, madenlerdeki ve Demirkap─▒’daki b├╝t├╝n yabanc─▒lar─▒n Susurluk’a inip kendisiyle g├Âr├╝┼čmek zorunda oldu─čunu bildiren bir mesaj getirdi; pasaportlar─▒m─▒z─▒ da yan─▒m─▒za almam─▒z gerekiyordu. Farkl─▒ farkl─▒ ├╝lkelerden gelen bir d├╝zine kadar erkek, iki araba ile Susurluk’a gidip bir saat bekledikten sonra, ‘t├╝men komutan─▒ sayg─▒de─čer Kemalettin Pa┼ča’ isimli bir general taraf─▒ndan sorgulan─▒p a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak ─░ngilizleri hedef alan uzun bir siyasi nutuk dinledik. ‘─░ngilizler onlar─▒n dostu de─čildi, d├╝┼čman bir ├╝lkede oldu─čumuzun fark─▒nda olmal─▒yd─▒k; Milli hedeflerin ├Ân├╝ yaln─▒zca ─░ngilizler taraf─▒ndan kesiliyordu… madenlerde rahat├ža hareket edebilmemize izin verilmesi gerekiyordu ama askeri emirler alt─▒ndayd─▒k ve iznimiz olmadan madenlerden ayr─▒lmamal─▒yd─▒k… E─čer B├╝y├╝k Britanya engelleme siyasetini bir kenara b─▒rakmazsa T├╝rkler Bol┼čeviklerle birlikte ona sava┼č a├žmak zorunda kalacakt─▒… E─čer sava┼č sonucu ├ž─▒karsa, ki halihaz─▒rda ├Âyle g├Âr├╝n├╝yordu, s─▒n─▒rd─▒┼č─▒ edilmemiz gerekiyordu. Bu y├╝zden de ├╝lkeyi terk edip edemeyece─čimizi sordum. O da bana ayr─▒lma izninin ancak Bal─▒kesir’deki ordu komutan─▒ olan generalin, yaz─▒l─▒ bir ricada bulunulmas─▒ halinde verebilece─či cevab─▒n─▒ verdi…. ”

Cumhuriyet D├Ânemi (1923-1961)

Sultan├žay─▒r madenleri yeniden ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒, ancak Borax Consolidated Ltd. Ankara’daki yeni Milliyet├ži h├╝k├╝met ile birka├ž y─▒l boyunca problemler ya┼čad─▒. Ana ├žeki┼čmeli konu ├Âdenmeyen imtiyaz ├╝cretleri gibi g├Âr├╝n├╝yordu, ancak bu, m├╝lkiyeti ele ge├žirmek amac─▒yla T├╝rk h├╝k├╝meti taraf─▒ndan bir tehdit olu┼čturmak i├žin kullan─▒lan bir bahane de olabilirdi. 1925 sonbahar─▒nda h├╝k├╝met, ┼čirketin imtiyazl─▒ arazilerinden birka├ž─▒n─▒n, Madencilik Y├Ânergelerine uygun olacak ┼čekilde her birinin ayr─▒ ayr─▒ maden bo┼čluklar─▒na sahip olmas─▒na ra─čmen, tek bir madenmi┼č gibi i┼čletildi─činden yak─▒nd─▒. Ankara h├╝k├╝metinin yaln─▒zca, halihaz─▒rdaki imtiyazlara ek olarak madenlerden fazladan para kazanmak istedi─čini farkeden BCL, devlete fazladan kira ├Âdemeyi ├Ânerdi.

1927 y─▒l─▒n─▒n Mart ay─▒nda anla┼čmaya var─▒ld─▒ ve anla┼čman─▒n ┼čartlar─▒na g├Âre ┼čirketin T├╝rkiye Sanayi ve Maadin Bankas─▒’na on bir y─▒ll─▒─č─▒na, %8 faiz ile, kira T├╝rkiye h├╝k├╝meti taraf─▒ndan garanti alt─▒na al─▒nacak ┼čekilde, 130,000 ┬ú kira ├Âdemesi gerekiyordu. G├Âr├╝n├╝┼če g├Âre, ┼čirketin imtiyazlar─▒ de─či┼čen miktarda ├Âdemeler kar┼č─▒l─▒─č─▒nda, ki bu da kiralar─▒n kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ ├Âdeyebilmek i├žin ┼čirketi ger├žek anlamda her y─▒l en az 5,000 ton bor ├╝retmeye zorluyordu, 45 y─▒ll─▒─č─▒na yenilenmi┼čti. Bu zorunluluk gitgide rahats─▒z edici olmaya ba┼člad─▒, ├ž├╝nk├╝ art─▒k BCL grubu Boron’da (Kaliforniya’da bir yerle┼čim) ├žok daha d├╝┼č├╝k maliyetler kar┼č─▒l─▒─č─▒nda ├╝retim yapan muhte┼čem bir madene sahipti. Bu y├╝zden pandermit yaln─▒zca Coudekerque ve Belvedere’deki rafinerilere ve bunun yan─▒s─▒ra baz─▒ k├╝├ž├╝k t├╝keticilere g├Ânderiliyordu.

1 Ocak 1926 y─▒l─▒nda Faulkner madenden ayr─▒ld─▒. Ayr─▒l─▒┼č sebebi, kontrat─▒na ayk─▒r─▒ olacak ┼čekilde Anadolu’nun ba┼čka bir k├Â┼česinde bir madende ortakl─▒─ča sahipti. Faulkner’in yerine, eski amden m├╝d├╝r├╝ Charles Frances Bunning getirildi ve 1931 y─▒l─▒n─▒n A─čustos ay─▒na kadar g├Ârevini s├╝rd├╝rd├╝. O tarihten 1950’lerin ortalar─▒na (madenin kapan─▒┼č─▒) kadar Mr. Mc Donald ad─▒nda bir m├╝hendis bu g├Ârevde kalan ki┼či oldu.

2.D├╝nya Sava┼č─▒ d├Âneminde y─▒lda yaln─▒zca birka├ž y├╝z ton maden sat─▒labiliyordu. Bu da ihra├ž yoluyla de─čil, Band─▒rma Liman─▒’ndan yap─▒l─▒yordu…. 1945 y─▒l─▒nda 3,451 ton ├╝retim yap─▒ld─▒… ve ├╝retim 1951 y─▒l─▒nda 11,500 tona ula┼čacak ┼čekilde h─▒zla artt─▒, ki bu da sava┼č ├Âncesi d├Ânemin normal rakam─▒yd─▒.Sultan├žay─▒r madenlerindeki ├žal─▒┼čmalar 1942 Ocak’─▒nda durdurulmak zorunda kald─▒. Akdeniz’deki ├žat─▒┼čmalardan dolay─▒, borun ihra├ž edilmesi imkans─▒zd─▒ ve ba┼čl─▒ca m├╝┼čteriler sava┼č b├Âlgesindeydiler. Coudekerque’deki fabrika Dunkirk liman─▒na ├žok yak─▒n oldu─ču i├žin a─č─▒r hasar alm─▒┼čt─▒. Belvedere ├žal─▒┼čma alan─▒ bombalanm─▒┼čt─▒ ama ├žok zarar g├Ârmemi┼čti. Avusturya ve Bel├žika’daki di─čer rafinerilere Almanlar el koymu┼čtu. Di─čer yandan Britanyal─▒lar, 750 ton Arjantin borunu Almanya’ya ve 203 tonunu da Alman i┼čgalinde olan ├çekoslovakya’daki Aussig ├žal─▒┼čma sahas─▒na ta┼č─▒yan S.S. Olinda’y─▒ Atlantik’te bat─▒rm─▒┼člard─▒. Larderello fabrikas─▒ ittifak g├╝├žleri taraf─▒ndan tamamiyle yok edilmi┼čti. Sonu├ž olarak 1945’in ortalar─▒ndaki ate┼čkese kadar, Band─▒rma’daki stoklarda bulunan madenlerin y─▒ll─▒k yaln─▒zca birka├ž y├╝z tonu yerel olarak sat─▒labildi. Yine de, madenlerde bir ├žal─▒┼čma g├╝c├╝ tutuldu, ve sava┼č sona erdi─činde maden i┼čleri olduk├ža ├žabuk bir ┼čekilde kald─▒─č─▒ yerden devam etti. 1945 y─▒l─▒nda 30 Eyl├╝l’e kadar toplam 3,451 ton halihaz─▒rda ├╝retilmi┼čti ve ├╝retim 1951 y─▒l─▒nda sava┼č ├Âncesi d├Ânemin normal miktar─▒ olan 11,000 tona ula┼čt─▒.

Sava┼člar aras─▒nda, borosilikat s─▒ca─ča dayan─▒kl─▒ cam ticari anlamda d├╝nya genelinde ula┼č─▒l─▒r hale geldi, ve ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒’n─▒n ard─▒ndan h─▒zl─▒ bir yayg─▒nla┼čma ortaya ├ž─▒kt─▒ ÔÇô evlerde f─▒r─▒n malzemesinde, her t├╝rde laboratuvar cam─▒nda, sanayi fabrikalar─▒nda, araba farlar─▒nda, ve cam─▒n s─▒ca─ča maruz kald─▒─č─▒nda k─▒r─▒lmamas─▒n─▒ gerektiren b├╝t├╝n durumlarda.

SULTAN├çAYIR’da Borasit madeni ─░┼č├žilerinini sendika toplant─▒s─▒ndan kareler.

1954 y─▒l─▒nda Sultan├žay─▒r madeninin imtiyaz─▒n─▒n yenilenme zaman─▒ geldi─činde, T├╝rkiye Maden Kurumu uzatmay─▒ reddetti. S├Âylenenlere g├Âre T├╝rkler 1920’lerde pandermitin ihrac─▒n─▒n “kire├žta┼č─▒” ad─▒ alt─▒nda yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ ke┼čfetmi┼člerdi ve ayr─▒ca Kaliforniya’daki bor madeninin ba┼člat─▒lmas─▒ndan sonra pandermit ihrac─▒n─▒n kat─▒ bir asgari de─čerle s─▒n─▒rland─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒ farketmi┼člerdi.

Sava┼č sonras─▒ d├Ânemde Susurluk’taki maden kaz─▒m─▒ Avrupal─▒ fabrikalar─▒n borik asit ihtiyac─▒ do─črultusunda giderek artt─▒. 1955 y─▒l─▒na gelindi─činde Susurluk madeni, bir maden i├žin uzun ve dolu bir hayat─▒n sonuna gelmi┼čti.

90 y─▒ld─▒r biriktirilen geriye kalan stoktan daha d├╝┼č├╝k dereceli maden h├ól├ó ├ž─▒kar─▒l─▒yordu ve 1961 y─▒l─▒na kadar pandermit g├Ânderilmeye devam etti, ve sonunda maden tamamiyle kapat─▒ld─▒. Borax Consolidated, fabrikalar─▒ndaki ├╝retimi art─▒k daha kolay i┼členebilen pandermitten de─čil, kolemanitten (Amerikan boru) sa─čl─▒yordu.

2012 y─▒l─▒na gelindi─činde D├╝nya fiili bor ├╝retimi 4 milyon ton (1,9 milyonton B2o3 ) civar─▒nda ger├žekle┼čmi┼čtir. Fiili bor ├╝retiminin B2O3 Bazda da─č─▒l─▒m─▒ T├╝rkiye % 47,2 pay ile birinci s─▒rada yer al─▒rken ABD %27,5 G├╝ney Amerika %15,9 Asya da 9,4 payla takiptedir.

Eti Maden Band─▒rma Tesisi

Eti maden taraf─▒ndan ├╝retilen ├╝r├╝nlerin y─▒llara gore┬á T├╝venan ├ťretimi (binton) 2008 y─▒l─▒ 490 2009 y─▒l─▒ 3920 2011 y─▒l─▒ 6350 Konsantre ├ťretim (binton) 2008 y─▒l─▒ 2080 2009 y─▒l─▒ 1740 2011 y─▒l─▒ 2130 Rafine Bor ├╝retimi(Binton) 2008 y─▒l─▒ 1310 2009 y─▒l─▒ 1000 2011 y─▒l─▒ 1780 dir. ├ťlkemizde bor cevherleri konsantre(kolemanit,├ťleksit,tinla) ve rafine (boric asit, boraks pentahidrat boraks dekahidrat bor ├╝r├╝nlerine d├Ân├╝┼čt├╝l├╝lerek i├ž ve d─▒┼č pazarlara sat─▒m─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒r..

2011 verilerine g├Âre Band─▒rma Bor i┼čletmesinde Boraks Dekahidrat 115 Borik asit 95 Sodyum Perborat 35 Bor oksit 2 binton olarak y─▒ll─▒k ├╝retimi yap─▒lm─▒┼čt─▒r..

2011 verilerine g├Âre Emet Bor i┼čletmesinde Borik Asit 240 binton y─▒ll─▒k ├╝retim yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

2011 verilerine gore Bigadi├ž Bor i┼čletmesinde ├ľ─č├╝t├╝lm├╝┼č Kolemant 700, ton y─▒ll─▒k ├╝retilmi┼čtir. 2011 verilerine gore K─▒rka bor i┼čletmesinde Boraks Fentahidrat 840, Boraks dekahidrat 80 ve Kalkine Tinkal 5 bin ton y─▒ll─▒k ├╝retim yap─▒lm─▒┼čt─▒r. I┼čletmelerde ayr─▒ca zirai bor 8 Susuz bor 5 Kalkine Tinkal 5 bin ton civar─▒nda uretim yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Yak─▒n tarih ile ilgili bor ara┼čt─▒rmalar─▒m─▒z─▒ ba┼čka bir ara┼čt─▒rma yaz─▒lar─▒m─▒zda yay─▒nlamak umudu ile. Yorumlar─▒n─▒z─▒ bekliyoruz.

Nurettin KU┼×

─░ktisat├ž─▒, hukuk├žu, ara┼čt─▒rmac─▒ ve yazar. Susurluk 1951 do─čumlu . Eski┼čehir ─░T─░A 1971-72 Lisans , Ankara Hukuk Fak. ├ľzel Hukuk B├Âl├╝m├╝ Deniz Hukuku Lisans 1987. ├ľzel sekt├Ârdeki i┼čletmelerde ├že┼čitli g├Ârevler ald─▒. Emekli oldu─ču 1997 y─▒l─▒ndan bu yana tarih ara┼čt─▒rmalar─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ tarih bilimi ├žer├ževesinde s├╝rd├╝r├╝yor. Ayn─▒ zamanda, 1985 den bug├╝ne T├╝rkiye Yard─▒m Sevenler Derne─či (TYSD) Bursa ┼×ubesi'nde (35 y─▒l) denetim kurulu ba┼čkan─▒ ve TYSD Onursal ├╝yesidir. B├╝y├╝k ├ľnder Atat├╝rk ve de─čerli ┼čahsiyetlerle ilgili yay─▒nlanm─▒┼č ara┼čt─▒rma yaz─▒lar─▒ ile toplum, ya┼čam k├╝lt├╝r sanatla ilgili K├Â┼če yaz─▒lar─▒ ve ┼čiirleri vard─▒r. Susurluk Ticaret Borsas─▒ dergisinde ara┼čt─▒rma yaz─▒lar─▒ yay─▒nlan─▒yor. ┼×u anda ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇťBal─▒kesir Bir Sevdad─▒r SusurlukÔÇť kitab─▒n─▒n 3 cildi tamamland─▒, 4. cildi ise bas─▒ma haz─▒rlan─▒yor. Susev Susurluk e─čitim K├╝lt├╝r Sanat Vakf─▒ platformunun kurucu ba┼čkan─▒ . E-posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Dersimiz ├çanakkale! Yalanlar ve Ger├žekler

Dersimiz ├çanakkale! Yalanlar ve Ger├žekler

Haber Merkezi, 21 Kas─▒m 2023
├çanakkale Sava┼č─▒ Yalanlar─▒

├çanakkale Sava┼č─▒ Yalanlar─▒

Haber Merkezi, 7 Kas─▒m 2023
B├╝y├╝l├╝ ├ťlke ─░ran

B├╝y├╝l├╝ ├ťlke ─░ran

Haber Merkezi, 1 Ekim 2023