Turhan ÇALAY
Turhan  ÇALAY
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či
  • 05 A─čustos 2019 Pazartesi
  • +
  • -

Okuyucular─▒n akl─▒na ┼ču soru gelebilir: ÔÇťNeden ├çal─▒ Mahallesi ├Ârne─či?ÔÇŁ Bunun sebebi; ├çal─▒, her ne kadar modernle┼čse de, n├╝fusu artsa da, h├ól├ó geleneksel ya┼čamdan kopmam─▒┼č bir par├žas─▒ kalan ve bu de─či┼čimi k─▒yaslama imk├ón─▒m─▒z olan bir yer oldu─čundand─▒r.

Hen├╝z, Cumhuriyetimizin kurulu┼čundan 2 y─▒l sonra, 1925 y─▒l─▒nda Bursa T├╝rk Ocaklar─▒, ├çal─▒k├ÂyÔÇÖ├╝ ÔÇť├Ârnek k├ÂyÔÇŁ se├žmi┼čtir.[1] Bursa Valisi Kemali BeyÔÇÖin kendisi de Ocakl─▒ oldu─čundan, k├Âylere ula┼č─▒m─▒n ├žok zor oldu─ču ve ula┼č─▒ma uygun yollar─▒n ├žok az oldu─ču o zor ┼čartlarda heyetiyle birlikte, kendisi de k├Âye gelmi┼čtir. G├Âzlemleri sonucunda buras─▒n─▒n merkezi bir yer olmas─▒ gerekti─čini belirtmi┼čtir. ─░leride bucak olmas─▒n─▒n sebeplerinden birisi belki de budur.

Eski Cami ve K├Ây Meydan─▒

Roma ve Bizans d├Ânemlerindeki varl─▒─č─▒n─▒, g├╝n├╝m├╝z de tesad├╝f eseri ortaya ├ž─▒kan tarihi kal─▒nt─▒lardan tespit etti─čimiz, Osmanl─▒ D├Âneminde k├Ây ve Cumhuriyet D├Âneminde k├Ây, bucak ve belde olan, g├╝n├╝m├╝zdeki Nil├╝fer il├žesinin ├çal─▒ MahallesiÔÇÖnin, tarihsel s├╝re├ž i├žinde ad─▒ da birka├ž kez de─či┼čime u─čram─▒┼čt─▒r.

De─či┼čime u─črayan yaln─▒zca ad─▒ de─čildir. ─░lber Ortayl─▒ Hocan─▒n s├Âyledi─či gibi; ├ževre k├Âylerde ve ├çal─▒ÔÇÖda da g├╝n├╝m├╝zdekinden ÔÇť├žok daha geleneksel bir ya┼čam vard─▒ÔÇŁ. K├Âyl├╝ler, y├╝zy─▒llar boyunca d─▒┼ča kapal─▒ bir toplum halinde ya┼čamak zorunda kald─▒klar─▒ i├žin, ba┼čka yerlerde ya┼čayan insanlarla pek temasta bulunamam─▒┼člard─▒r[2]. Bu durum da, her k├Ây├╝n kendi i├žerisinde geli┼čtirdi─či kendi a─č─▒zlar─▒n─▒, gelenek, g├Ârenek ve k├╝lt├╝rlerini ortaya ├ž─▒kartm─▒┼čt─▒r.

Ova Yolunun ba┼č─▒ndaki tarihi Cevizlik ├çe┼čmesi art─▒k yok. At yar─▒┼člar─▒ bu ├že┼čmenin ├Ân├╝nde biterdi.

1980ÔÇÖlere kadar hi├ž tan─▒mad─▒─č─▒n─▒z insanlarla konu┼čunca a─č─▒z farkl─▒l─▒─č─▒ndan o ki┼činin hangi k├Âyden oldu─čunu rahatl─▒kla anlayabilirdiniz. G├╝n├╝m├╝zde bu fark neredeyse ortadan kalkm─▒┼čt─▒r.[3] Di─čer k├Âylerde oldu─ču gibi ├çal─▒ÔÇÖda da kendi i├žerisinde ba┼čka k├Âylerde olmayan baz─▒ de─či┼čik k├╝lt├╝r, inan─▒┼člar ve farkl─▒l─▒klar meydana gelmi┼čtir.

├ľrne─čin; yaln─▒z burada s├Âylenen bir├žok deyim ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bunlardan birka├ž─▒; ÔÇťHac─▒ Ahmet y─▒lan─▒ soksunÔÇŁ, ÔÇťAt ├╝st├╝nde orak bi├žmekÔÇŁ, ÔÇťAt─▒n a─čaca ├ž─▒k─▒yo(r) mu?ÔÇŁ, ÔÇť├çellem├ž├╝┼čÔÇŁ, ÔÇťBad─▒l bayrakÔÇŁ, ÔÇťTersine tebbetÔÇŁ, ÔÇťMama gorutmaz/korutmazÔÇŁ ve ÔÇťKesdene suyuÔÇŁ[4] gibi deyimlerdir.

1950 ba┼člar─▒. ├çal─▒’da ├╝z├╝m ba─člar─▒ ve Alman m├╝hendisler.

1934 y─▒l─▒nda k├Âyde, ÔÇťAysel, Batakl─▒ Dam─▒n K─▒z─▒ÔÇŁ filmi ├žekilirken, ├ževredeki b├╝t├╝n k├Âylerde hamam vard─▒. Y─▒llar i├žinde bu hamamlar ya y─▒k─▒ld─▒ ya da kapat─▒ld─▒. Yaln─▒zca ├çal─▒ÔÇÖdaki hamam varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝yordu. Sonunda 2016 y─▒l─▒n─▒n haziran ay─▒ geldi─činde o da kapand─▒. Bu hamam de─či┼čimin ve ho┼čg├Âr├╝n├╝n abidesi gibiydi.

├ťnl├╝ sinema oyuncusu Cahide Sonku ├çal─▒ sokaklar─▒nda (1934)

1934 y─▒l─▒nda BursaÔÇÖda ├žekilen ilk sinema filmi olan, ├╝stelik G├╝ney ├ľzk─▒l─▒n├žÔÇÖ─▒n tespitiyle, ├╝lkemizde ├žekilen ilk ÔÇťk├Ây filmiÔÇŁ olma ├Âzelli─čini g├Âsteren bu e┼čsiz sinema filmi; ├çal─▒k├ÂyÔÇÖ├╝n tozlu toprakl─▒ yollar─▒nda, y─▒l─▒n en s─▒cak g├╝nlerinde ├žekilmi┼čti. ┼×imdi b├╝t├╝n bunlara bug├╝nk├╝ ├ža─čda ya┼čayan gen├žlerimiz bir anlam veremezler. Su o g├╝nlerde en de─čerli varl─▒kt─▒. Bah├že ve tarla sulamaya yetecek suyumuz vard─▒ da, i├žmeye yetecek fazla suyumuz yoktu. ├ç├╝nk├╝ ┼čimdiki gibi su depolar─▒ yoktu. ┼×imdiki gibi evlerde su yoktu. Haz─▒r su bayileri hi├ž yoktu. Evlerin su ihtiyac─▒ eve en yak─▒n ├že┼čmeden bakra├ž ve toprak testilerle ta┼č─▒n─▒rd─▒. Yaz g├╝nlerinin ak┼čamlar─▒nda herkes tarladan d├Ând├╝─č├╝nde, ├že┼čmelerin ├Ânlerinde kad─▒nlar ve ├žocuklar kuyruk olu┼čtururdu. Birka├ž hay─▒rseverin yapt─▒rm─▒┼č oldu─ču, baz─▒lar─▒n─▒n vakfiyesi bile olan birka├ž ├že┼čmemizden ve iki adet kuyumuzdan ba┼čka i├žme suyumuz yoktu. Vakfiyelerde ge├žen ÔÇťDervi┼č ├ľmerÔÇŁ[5] ├že┼čmesinin artan sular─▒ k├Ây hamam─▒na ak─▒t─▒l─▒yordu. 1960ÔÇÖl─▒ y─▒llara kadar k├Ây hamam─▒n─▒ bu aile i┼čletmi┼čtir. ─░┼čte, 1934 y─▒l─▒n─▒n en kurak, en tozlu, en s─▒cak ve en susuz g├╝nlerinde ├žekim yapan film ekibi, ├žekimler sona erince, k─▒zl─▒-erkekli her ak┼čam burada y─▒kan─▒rlard─▒.[6] Birka├ž m─▒r─▒lt─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda b├╝t├╝n K├Ây halk─▒ bu durumu ho┼čg├Âr├╝yle kar┼č─▒lam─▒┼čt─▒r. ├ľyle ya, ÔÇťtemizlik imandan gelirÔÇŁdi. Bu ho┼čg├Âr├╝n├╝n sebeplerinden en ├Ânemlisi de, o y─▒llarda daha yo─čun ya┼čanan Bekta┼či k├╝lt├╝r├╝n├╝n k├Âydeki varl─▒─č─▒d─▒r.[7]

├çal─▒’da ormana kamp kuran Almanlar (1962)

Tarih├že

├çal─▒ÔÇÖn─▒n, g├╝n├╝m├╝zde toprak alt─▒ndan tesad├╝fen orta ya ├ž─▒kan tarihi yap─▒ ta┼člar─▒ndan, epigraml─▒ mezar stellerinden, ├že┼čme yala─č─▒ olarak kullan─▒lan lahitlerden, mil ta┼č─▒ ve keramik par├žalar─▒ndan, terminoslardan, varl─▒─č─▒ tespit edilen manast─▒r kal─▒nt─▒s─▒ndan, bir├žok tarihi nekropollerden ve tarihi yollardan bu b├Âlgenin Roma ve Bizans d├Âneminde de ├Ânemli bir yer oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. 2000 y─▒l─▒nda Uluyol/─░pek YoluÔÇÖnun kenar─▒nda, ar─▒tma tesisiyap─▒l─▒rken bir mil ta┼č─▒ bulunmu┼čtu. Bunun dikili┼č tarihi MS 222-235 y─▒llar─▒ aras─▒ndad─▒r.

Roma ─░mparatoru Avrelius SeverusÔÇÖun ad─▒ ta┼č─▒n ├╝zerinde belirgin ┼čekilde okunmaktad─▒r. Tarihte, burada ├žok ├Ânemli ve zengin insanlar─▒n da ya┼čad─▒klar─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. Bu zengin insanlara ait hipojeler ve lahitlerin bir├žo─ču resmen ortaya ├ž─▒kar─▒lamam─▒┼č olsa da varl─▒klar─▒ halk taraf─▒ndan bilinmektedir. B├Âlgedeki baz─▒ tarihsel yer adlar─▒n─▒n anlamlar─▒ ancak Luwiler ve ard─▒llar─▒ Pelaskoslar─▒n diliyle izah edilebilmektedir.

Y├╝zy─▒llard─▒r kuzeye, Kete/Kite Ovas─▒ÔÇÖna akan derelerin da─člardan ve vadilerden ta┼č─▒d─▒klar─▒ topraklar, al├╝vyonlar ve ├žak─▒llar ovan─▒n ├çal─▒ÔÇÖdan UluyolÔÇÖa[8] kadar olan b├Âl├╝m├╝n├╝ doldurmu┼čtur. Buralar─▒ yer yer 3-5 metre kadar y├╝kselmi┼čtir. En eski tarihi kal─▒nt─▒lar ├žok derinlerdedir. Bu y├╝zden tesad├╝fen ortaya ├ž─▒kmaktad─▒rlar. 9. y├╝zy─▒lda Bizans kaynaklar─▒ndan, 5 k├Ây├╝n birle┼čerek bir kaza merkezi olu┼čturdu─čunu, kaza merkezinin ad─▒n─▒n ÔÇťAtroaÔÇŁ oldu─čunu ve bu k├Âylerin adlar─▒ndan birininÔÇťMisionÔÇŁ (g├╝n├╝m├╝zdeki Misi), bir di─čerinin ad─▒n─▒n daÔÇťCalakomeÔÇŁ oldu─čunu biliyoruz. CalakomeÔÇÖnin anlam─▒ g├╝zel k├Ây demektir. Ger├žekten de ├çal─▒ÔÇÖda bu tan─▒ma uyan bir yer vard─▒r. Buras─▒ halk─▒n ÔÇťG├óvur EvleriÔÇŁ dedikleri yer ve ├ževresidir. B├Âlgedeki k├Âylerin i├žinde b├Âyle g├╝zel bir yer yoktur. Buras─▒ en g├╝zel, en sulak ve ye┼čillikler i├žinde olan cennet gibi bir yerdir. Ne yaz─▒k ki buras─▒ da imara, yap─▒la┼čmaya a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.

K├Ây├╝n do─čal konumu ve de─či┼čimi

K├Ây, HammerÔÇÖin B├╝y├╝k Osmanl─▒ Tarihi adl─▒ eserinde ÔÇťA─ča├ž DeniziÔÇŁ diye bahsetti─či yer olan Kete Ovas─▒/Atroa Ovas─▒ÔÇÖn─▒n g├╝neydo─ču b├Âl├╝m├╝nde, Uluda─č/Ke┼či┼č Da─č─▒ÔÇÖn─▒n bat─▒ya do─čru uzant─▒s─▒n─▒n eteklerinin ovayla birle┼čti─či yerde kurulmu┼čtur. Do─ču taraf─▒ndan ├çal─▒k Deresi, i├žinden de Yo─čacadere akar. S─▒rt─▒n─▒ g├╝neyindeki ├žam ormanlar─▒na yaslam─▒┼č, kuzeye do─čru ovaya bakmaktad─▒r. G├╝neyinde Atlas k├Ây├╝, kuzeyinde Fodra/Alaadinbey, do─čusunda Demircik├Ây ve bat─▒s─▒nda Yaylac─▒k k├Ây├╝ (┼čimdiki mahalleleri) bulunmaktad─▒r. 24 bin 200 d├Ân├╝m arazisi vard─▒r. Bunun yar─▒s─▒n─▒ ormanlar kaplamaktad─▒r.

1950 y─▒l─▒na gelinceye kadar b├Âlgedeki dereler kendi hallerine ba┼č─▒bo┼č bir ┼čekilde ak─▒yorlard─▒. Karlar─▒n erimesi veya ani kuvvetli ya─č─▒┼člar sonucunda dereler y├╝kselir, ta┼čar, ovay─▒ seller basard─▒. Bu y─▒ldan ├Ânce ovan─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ ekilemiyordu.[9]

K├Ây├╝n inek, manda ve koyun s├╝r├╝lerinin meras─▒ gibiydi. 1950 y─▒l─▒nda a├ž─▒lmaya ba┼članan kanallarla ├ževredeki dereler birle┼čtirildi. Derelerin bir tek kanaldan akmalar─▒ sa─čland─▒. Bu sayede ovaya sel basmas─▒n─▒n ├Ân├╝ne ge├žildi. Bu arada derelerin k├Ây kenarlar─▒nda, da─člar─▒n ovayla birle┼čtikleri yerlere, k├╝├ž├╝k g├Âletlere benzeyen ÔÇťsel kapanlar─▒ÔÇŁ yap─▒ld─▒. Bu sel kapanlar─▒ y─▒llar i├žinde, kum ve ├žak─▒llarla dolduklar─▒ndan, hi├ž ba┼čka alanlar yokmu┼č gibi, bunlar─▒n ├╝zerlerine spor alanlar─▒ yap─▒ld─▒. ├çal─▒ g├╝re┼č sahas─▒ ve Yaylac─▒k futbol sahas─▒ bunlara birer ├Ârnektir. Bunlar─▒n yan─▒nda, da─člar yar─▒larak yollar yap─▒ld─▒, ormanlarda yollar a├ž─▒ld─▒, yang─▒n yollar─▒ a├ž─▒ld─▒. B├Âlge ormanlar─▒nda bu ┼čekilde a├ž─▒lan yollar, 2012 y─▒l─▒nda 1750 d├Ân├╝mden fazlayd─▒. Demek ki 1750 d├Ân├╝m orman alan─▒ azalm─▒┼č oluyor. Ama├ž, kalan ormanlar─▒ kurtarmak ve an─▒nda m├╝dahale etmekti. ┼×imdi, yang─▒n s├Ând├╝rme u├žak ve helikopterleri yang─▒na erken m├╝dahale ediyorlar.

├çal─▒ÔÇÖn─▒n jeolojik yap─▒s─▒n─▒n ├ževre k├Âylerden biraz farkl─▒ olmas─▒, ormanlar─▒n daha fazla tahribini ├Ânlemektedir. ├ç├╝nk├╝ arazide mermer ve ta┼č oca─č─▒na uygun fazla bir yer yoktur. K├Ây├╝n kurulu┼čundan itibaren tarih

K├Ây├╝n ad─▒na rastlad─▒─č─▒m─▒z ilk belge; 14 Temmuz 1430 tarihli 2. Murat VakfiyesiÔÇÖdir. Vakfiyedeki ad─▒ ├çal─▒k Halil Karyesi/K├Ây├╝ÔÇÖd├╝r. 1521 tarihli Mufassal/geni┼č bilgi veren Vak─▒f DefteriÔÇÖnde; ├çal─▒k diye yaz─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Bu durum, 1530 ─░cmal, 1573 Tapu Tahrir defterlerinde de aynen devam etmektedir. 18. y├╝zy─▒l ortalar─▒na do─čru, asayi┼č, vak─▒f ve avar─▒z kay─▒tlar─▒ndan art─▒k ├çal─▒k olan ad─▒n─▒n ├çal─▒ olarak de─či┼čmi┼č oldu─čunu g├Âr├╝yoruz. Bu ad, o zamandan beri hi├ž de─či┼čmeden g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼čm─▒┼čt─▒r.

Kurulu┼čundan g├╝n├╝m├╝ze kadar ekonomik durumu ve de─či┼čimi

1521 tarihli Vak─▒f defterinden anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, k├Âyde arpa, bu─čday, yulaf ve bur├žak gibi tah─▒l ├╝r├╝nleri ekiliyordu. 265 ak├želik ba─č vergisinden anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre eskiden beri k├Âyde ba─čc─▒l─▒k yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz. K├Âyde bostanlar─▒n bulundu─čunu, ar─▒c─▒l─▒k yap─▒ld─▒─č─▒n─▒, hayvan s├╝r├╝lerinin oldu─čunu takip edebiliyoruz. Sahipli korular─▒n oldu─čunu ve ayr─▒ca bir ├žay─▒r─▒n varl─▒─č─▒n─▒ da anl─▒yoruz. Bunlardan ba┼čka ÔÇťdareynÔÇŁ diye belirtilen bir vergi al─▒nmaktad─▒r. Dareyn; iki yurt, iki yer anlam─▒na gelmektedir. Buradan anlad─▒─č─▒m─▒z, k├Ây├╝ kuranlardan baz─▒lar─▒n─▒n yar─▒ g├Â├žebe olduklar─▒ ve yaz─▒n hayvanlar─▒yla yaylaya ├ž─▒kmaya devam etmekte olduklar─▒d─▒r. Ayn─▒ tarihte k├Âyde Kudbeddin Faki ve biraderinin ortak bir de─čirmeni vard─▒r. B├╝t├╝n bunlardan ba┼čka, k├Âyde ceviz de yeti┼čtirildi─čini ÔÇťkozÔÇŁ vergisi al─▒nmas─▒ndan ├Â─čreniyoruz. 1573 y─▒l─▒nda, 52 y─▒l ├Ânce yap─▒lan say─▒mdaki gibi ├╝retilen ├╝r├╝nlerin cinsleri hi├ž de─či┼čmemi┼čtir. Art─▒k, ÔÇťdareynÔÇŁ vergisinin al─▒nmamas─▒ndan k├Âyl├╝lerin tamamen yerle┼čik hayata ge├žtiklerini d├╝┼č├╝nebiliriz.

1844 y─▒l─▒ Temettuat DefteriÔÇÖnden anlad─▒─č─▒m─▒za g├Âre, geleneksel hububat ├╝r├╝nlerinin ekilmeye devam edilmekte oldu─ču, ancak 178 haneden 46 hanenin hububat ekimi yapt─▒klar─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz. Bu tarihte hemen hemen her ailenin ba─čc─▒l─▒k yapt─▒─č─▒n─▒ ve ipekb├Âce─či yeti┼čtirdiklerini de anl─▒yoruz. Ayn─▒ say─▒mda, meslek sahibi 38 ki┼či vard─▒r. Bunlar at yeti┼čtiricisi, demirci, f─▒├ž─▒c─▒, k├Âm├╝rc├╝, araba imalat├ž─▒s─▒, nalbant, berber, odun t├╝ccar─▒ ve de─čirmenci gibi meslek erbab─▒d─▒r. De─čirmenin 2 orta─č─▒ndan biri Elmas Hatun ad─▒nda bir kad─▒nd─▒r. Ayr─▒ca k├Âyde 7 adet sermayedardan (faizle bor├ž veren) ba┼čka, civar k├Âylerde olmayan bir ÔÇťkahvehaneÔÇŁ de vard─▒r. Buras─▒ adeta k├╝├ž├╝k bir kasaba gibidir. Hane ba┼č─▒na ortalama 2 d├Ân├╝mden fazla, yapraklar─▒yla ipekb├Âce─či beslenen dut bah├žesi d├╝┼čmektedir. K├Âyde, ayr─▒ca 483 d├Ân├╝m ba─č olup, hane ba┼č─▒na 2, 5 d├Ân├╝mden fazla da ba─č isabet etmekteydi. Kurucu ailelerin ├žam korular─▒ da vard─▒r.[10]

1864 y─▒l─▒nda Cuniet, k├Âyde 475 ton ├╝z├╝m yeti┼čtirildi─čini ve bunlardan 200 tonunun sofral─▒k ├╝z├╝m, 275tonunun da ┼č─▒ral─▒k ├╝z├╝m ├že┼čidi oldu─čunu kitab─▒nda belirtmi┼čtir. 1883 y─▒l─▒nda, FransaÔÇÖn─▒n BursaÔÇÖdaki konsolosu, k├Âyde ├╝retilen ├╝z├╝mleri renkleriyle belirtmi┼čtir. ├ťretilen ├╝z├╝mlerin 300 tonunun siyah ├╝z├╝m, 375 tonunun beyaz ├╝z├╝m oldu─čunu, toplam ├╝retimin 675 ton kadar oldu─čunun yan─▒nda, bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ndan ┼čarap yap─▒ld─▒─č─▒n─▒, ileride bu ┼čaraplar─▒n kendilerine (Frans─▒z ┼čaraplar─▒na) rakip olabilece─čini ParisÔÇÖe rapor etmi┼čtir.

17 Eyl├╝l 1967 tarihine yani, belediye te┼čkilat─▒n─▒n kuruldu─ču tarihe kadar halk─▒n en ├Ânemli ge├žim kaynaklar─▒; ba─čc─▒l─▒k, ipekb├Âce─či kozas─▒, t├╝t├╝nc├╝l├╝k, ┼čekerpancar─▒, ┼čeftali ve sebze ├╝retimidir. B├╝t├╝n bunlardan ba┼čka hane halk─▒n─▒n ihtiyac─▒ kadar nohut, kuru fasulye, her t├╝rl├╝ sebze ve kavun, karpuz da ekiliyordu. Bunlar─▒n yan─▒nda her ailenin erik, elma, kiraz, vi┼čne, armut ve ayva gibi meyve a─ča├žlar─▒ oldu─ču gibi g├╝n├╝m├╝zde art─▒k olmayan ├╝vez ve i─čde gibi a─ča├žlar─▒ da vard─▒. Halk, hububat─▒ satmak i├žin de─čil, evinin ve hayvanlar─▒n─▒n ihtiyac─▒n─▒ kar┼č─▒layacak kadar ├╝retiyordu. G├╝n├╝m├╝zde ba─čc─▒l─▒k, ipekb├Âcek├žili─či, ┼čekerpancar─▒ ekimi ve t├╝t├╝n ekimi yap─▒lmamaktad─▒r. ┼×eftali bah├želeri de s├Âk├╝l├╝p tarla yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunlar─▒n yerine birka├ž armut bah├žesi kurulmu┼čtur. Yonca ve m─▒s─▒r ekimi artmaktad─▒r. Tarlalar─▒ ba┼čka yerlerden gelenfidan yeti┼čtiricileri kiralay─▒p, s├╝s bitkileri ve meyve fidan─▒ yeti┼čtirmektedirler. K─▒ra├ž yerlerde bulunan tarlalardan al─▒nan ├╝r├╝nler maliyetlerini kar┼č─▒lamad─▒─č─▒ndan ekilmeyip, bo┼č kalmaktad─▒r. Zaten, tarla ve bah├želerin yar─▒s─▒na yak─▒n─▒ sat─▒lm─▒┼č ve ├žift├žilikten anlamayan ki┼čilerin ellerine ge├žmi┼čtir. Bunlar da i┼čten anlamad─▒klar─▒ndan, birka├ž y─▒l sonra tel ├Ârg├╝lerle ├ževirdikleri bah├želerinden umduklar─▒ ├╝r├╝n├╝ alamay─▒nca ekmeyip, bo┼č b─▒rakmaktad─▒rlar.

Ba─člara ne oldu? Nas─▒l yok oldular?

19.y├╝zy─▒l sonlar─▒nda Bursa-Mudanya demiryolunun yap─▒l─▒┼č─▒yla birlikte, ─░stanbulÔÇÖla olan ticaretin daha da artmas─▒yla demiryoluna yak─▒n k├Âylerde ba─čc─▒l─▒k daha da geli┼čme g├Âstermi┼čtir. Bu yolla ─░stanbulÔÇÖa g├╝n├╝birlik ula┼č─▒m sa─članabiliyordu. K├Âyl├╝ler 7 kilometre uzakl─▒ktaki Be┼čevler tren istasyonundan ├╝z├╝m ve pekmezlerini trene y├╝kleyip[11], oradan gemiyle ─░stanbulÔÇÖa g├Ât├╝r├╝p satabiliyorlard─▒. Bu y─▒llarca b├Âyle devam etti. Cumhuriyetin ilk y─▒llar─▒nda ba─člara musallat olan ve ad─▒na ÔÇťflokseraÔÇŁ[12] denilen bir hastal─▒k ortaya ├ž─▒kt─▒. 5-6 y─▒l i├žinde b├╝t├╝n ba─člar kuruyup yok oldular.[13] K├Âyde ve b├Âlgede neredeyse hi├ž ba─č kalmad─▒. Daha sonra, h├╝k├╝met bu hastal─▒─ča dayan─▒kl─▒ ana├žlar getirtti. Asmalar bu ana├žlara a┼č─▒land─▒. Yeni ba─člar kuruldu. Bu a┼č─▒l─▒k ana├žlar AmerikaÔÇÖdan geldi─či i├žin ad─▒na[14] ÔÇťAmerikan asmas─▒ÔÇŁ dediler. K├Âyde ba─čc─▒l─▒k bundan sonra y─▒llar i├žinde gittik├že geli┼čme g├Âstermi┼čtir.

├çal─▒ÔÇÖda 1980 y─▒l─▒ndan sonra ba┼člayan sanayile┼čme sonucunda, fabrikalar en verimli ba─člar─▒n bulundu─ču arazilerin ├╝zerlerine kurulmu┼čtur. 1985 y─▒l─▒ndaki ┼čiddetli don olaylar─▒ sonucunda da kalan ba─člar─▒n bir k─▒sm─▒ zarar g├Âr├╝nce, bunun yan─▒ s─▒ra T├╝rkiyeÔÇÖde ├╝z├╝m fiyatlar─▒n─▒n d├╝┼čmesi, ba─člarda ├žal─▒┼čacak i┼č├ži bulunamamas─▒ gibi sebeplerle ba─čc─▒l─▒k ortadan kalkm─▒┼čt─▒r. G├╝n├╝m├╝zde ├çal─▒ÔÇÖda4-5 kadar ba─č vard─▒r. Bunlar─▒n 3 tanesi 2010 y─▒l─▒ndan sonra kurulan ba─člard─▒r.

Koza ├╝retimi:
Y├╝zy─▒llardan beri b├╝t├╝n Bursa k├Âylerinde oldu─ču gibi, ├çal─▒ÔÇÖda da koza ├╝retimi k├Âyl├╝n├╝n en ├Ânemli gelir kaynaklar─▒ndan biri olmu┼čtur. 40-45 g├╝n gibi k─▒sa bir s├╝rede ├╝r├╝n pazara sunulmaktad─▒r, ├╝stelik di─čer ├╝r├╝nler gibi ├╝retiminde fazla insana gerek yoktur. Aile bireyleri bu i┼č i├žin yeterli olmaktad─▒r. Paras─▒ da sat─▒ld─▒─č─▒ g├╝n ├╝reticinin eline ge├žti─činden ailenin nakit ihtiyac─▒n─▒ kar┼č─▒lamaktad─▒r.

├çocuklar, koza(k) sat─▒m g├╝n├╝n├╝ heyecanla beklerlerdi. Koza Han─▒ÔÇÖna ailenin ├žocuklar─▒ da g├Ât├╝r├╝l├╝r, sat─▒┼čtan sonra hep birlikte lokantaya gidilir, daha sonra da dondurma yenilirdi.[15] Bundan sonra Kapal─▒ ├çar┼č─▒ÔÇÖya gidilip g├╝n ge├žtik├že geli┼čip b├╝y├╝yen, elbiseleri, ayakkab─▒lar─▒ art─▒k dar gelmeye ba┼člayan ├žocuklara yeni ayakkab─▒ ve elbiseler al─▒n─▒rd─▒. Bu olaylar ├žocuklar─▒n haf─▒zalar─▒nda unutulmaz an─▒lar b─▒rak─▒rd─▒. Hele, Koza Han─▒ÔÇÖn─▒n giri┼čindeki

vitrinde ba┼č─▒n─▒ sallayan ÔÇťArapÔÇŁ, Kapal─▒ ├çar┼č─▒ yang─▒n─▒ndan bile yanmadan kurtulmu┼čtu. Daha sonra, ArapÔÇÖ─▒ ba┼čka bir vitrinde g├Âren ├žocuklar─▒n sevincine diyecek yoktu. Bu ├žocuklardan birisi de bendim!

Koza fiyatlar─▒ 1985-1991 y─▒llar─▒ aras─▒nda zirveye ula┼čm─▒┼č, 1992 y─▒l─▒nda birdenbire dibe vurmu┼č, maliyet ve eme─či kurtarmaz olunca, k├Âyl├╝ler koza ├╝retimini terk etmi┼čtir. As─▒rl─▒k dut bah├želeri s├Âk├╝lerek tarla yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

T├╝t├╝n ├╝retimi:
T├╝t├╝n ├╝retimine 1844 y─▒l─▒nda yeni ba┼čland─▒─č─▒n─▒ 1844 Tarihli ├çal─▒ Temettuat DefteriÔÇÖnden anl─▒yoruz. O y─▒l k├Âyden 2 ki┼či 1, 5 d├Ân├╝m kadar t├╝t├╝n ekmi┼čtir. [16] T├╝t├╝n ekimi her ge├žen y─▒l gittik├že art─▒┼č g├Âstermi┼čtir. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin son devirlerinde kurulan Reji/Tekel ─░daresi, ├╝retilen t├╝t├╝nleri ├žok ucuz fiyata almaya ba┼člay─▒nca, k├Âyl├╝ler tepki olarak t├╝t├╝n ka├žak├ž─▒l─▒─č─▒na y├Ânelmi┼člerdir. Cumhuriyetin ilk y─▒llar─▒nda bile k├Âyde30 civar─▒nda ÔÇťhavanÔÇŁ denilen t├╝t├╝n k─▒yma d├╝zenekleri oldu─ču s├Âylenir. ÔÇťT├╝t├╝n├╝n eyisi/iyisi BeyceÔÇÖye, k├Ât├╝s├╝ ReceÔÇÖye/RejiÔÇÖyeÔÇŁ. K├Âyde bu s├Âz g├╝n├╝m├╝zde de bilinmektedir. Reji ─░daresi bask─▒ yapmaya ba┼člay─▒nca, k├Âyl├╝ler k├Ât├╝ t├╝t├╝nleri Reji ─░daresiÔÇÖne satt─▒ktan sonra, iyi t├╝t├╝nleri k─▒y─▒p, atlara y├╝kleyerek g├╝neye do─čru da─člardan BeyceÔÇÖye/Orhaneli civar─▒na g├Ât├╝r├╝p y├╝ksek fiyatla satmaya ba┼člam─▒┼člar. Bazen, U┼čak taraflar─▒na bile gitmi┼č olduklar─▒ s├Âylenmektedir. T├╝t├╝n ├╝retimi, ├žok emek isteyen ve ├žok insan g├╝c├╝ gerektiren, fide ├╝retiminden sat─▒┼č─▒na kadar en az 15 ay gibi bir zaman ve sab─▒r gerektiren bir i┼čtir. ┼×ubat ay─▒nda t├╝t├╝n tohumlar─▒, daha ├Ânce t─▒rm─▒k yard─▒m─▒yla haz─▒rlanan ve ad─▒na tava denilen yast─▒klara ekildikten sonra, her g├╝n aralar─▒nda ├ž─▒kan k├╝├ž├╝k yabanc─▒ otlar dikkatlice temizlenir. Solucan m├╝cadelesi yap─▒l─▒r. Sabah ak┼čam yast─▒klar iki kez sulan─▒r. May─▒s ay─▒n─▒n ortalar─▒na do─čru t├╝t├╝n ekimi yap─▒lacak tarla dikime haz─▒r hale getirilirdi. Dikimden bir g├╝n ├Ânce t├╝t├╝n fideleri teker teker s├Âk├╝l├╝p kasalara doldurulduktan sonra dikim yap─▒lacak tarlaya g├Ât├╝r├╝l├╝p b─▒rak─▒l─▒r. Ertesi g├╝n t├╝t├╝nler tarlaya dikilirdi. T├╝t├╝n dikimi i┼či, ├žapas─▒, k─▒r─▒m─▒, dizimi ve bas─▒m─▒ aile fertlerinin bir g├╝nde yapacaklar─▒ bir i┼č olmad─▒─č─▒ndan, ├žok fazla insan g├╝c├╝ne ihtiya├ž duyulmaktad─▒r. T─▒pk─▒ imece gibi b├╝t├╝n bui┼čler s─▒rayla yap─▒l─▒r. Buna k├Âyl├╝ler ÔÇťdeyi┼čikÔÇŁ ad─▒n─▒ vermi┼člerdir. Olgunla┼čan t├╝t├╝n yapraklar─▒, b├╝t├╝n yaz boyunca fidenin dibinden ba┼člayarak, s─▒rayla uca do─čru saplar─▒ndan kopart─▒l─▒rd─▒. Buna ÔÇťt├╝t├╝n k─▒rmakÔÇŁ denilirdi. [17] Yass─▒ uzun ┼či┼čler yard─▒m─▒yla yapraklar─▒ saplar─▒ndan birer birer ┼či┼člere ge├žirildikten sonra, ┼či┼čin arkas─▒na tak─▒l─▒ olan ipe sa─č─▒lan t├╝t├╝n yapraklar─▒ (bunlara ÔÇťdiziÔÇŁ denilirdi), ayna denilen ├žardaklara g├╝ne┼čte kurumalar─▒ i├žin as─▒l─▒rlard─▒.

T├╝t├╝nler kuruduktan sonra bu dizilerin 4-5 tanesi iki u├žlar─▒ndan birbirlerine ba─član─▒rd─▒. Bunun ad─▒na ÔÇťhevenkÔÇŁ derlerdi. Bu hevenkler, k├╝flenmemeleri i├žin ├žat─▒ altlar─▒na ├žak─▒lan ├živilere as─▒l─▒rlard─▒. Uzun k─▒┼č g├╝n ve geceleri t├╝t├╝nler bas─▒l─▒rd─▒. Basma ┼č├Âyledir: T├╝t├╝nler g├╝ne┼čte kururken, a─ča├ž yapraklar─▒ gibi k─▒vr─▒l─▒p buru┼čurlar. Tekrar bunlar─▒ d├╝zle┼čtirip ├╝st ├╝ste bir araya getirmek gerekmektedir. Fakat kuruyan t├╝t├╝nler bas─▒l─▒rken k─▒r─▒l─▒p par├žalanmaktad─▒rlar. Bunu ├Ânlemek i├žin evlerin avlular─▒na, t─▒pk─▒ yer alt─▒ odas─▒ gibi bir ├žukur kaz─▒l─▒p ├╝zerine toprak seviyesinde a─ča├ž d├Â┼čenir. Daha sonra bunun ├╝zeri toprakla kapat─▒l─▒r. Buna t├╝t├╝n kuyusu denilirdi. Kuyunun tavan─▒n─▒ tutana─ča├žlara ├žak─▒lan ├živilere bu hevenkler as─▒l─▒rd─▒. B├Âylelikle kuyunun i├žindeki nemden dolay─▒ t├╝t├╝nler yumu┼čay─▒p basmaya haz─▒r hale gelirlerdi. 30-40 yapra─č─▒ ├╝st ├╝ste gelecek ┼čekilde bir araya getirilen t├╝t├╝nlere kalp ┼čekline benzedi─či i├žin ÔÇťkalbeÔÇŁ denirdi. Daha sonra bu kalbelerden denk yap─▒l─▒rd─▒. Denk; denk tahtas─▒ denilen b├╝y├╝k a─ča├žtan bir kal─▒b─▒n i├žine, kalbelerin ├╝st ├╝ste d├╝zg├╝n bir ┼čekilde yerle┼čtirilmesiyle olurdu. Etraf─▒ keten ├žulla sar─▒lan denkler, iple ba─čland─▒ktan sonra sat─▒┼č g├╝n├╝n├╝ beklerdi. Denklerin a─č─▒rl─▒─č─▒ genellikle 20 kg kadar olurdu.

T├╝t├╝n ├╝retiminde en b├╝y├╝k y├╝k├╝ kad─▒nlar ├žekerlerdi. Dikim, ├žapa, k─▒r─▒m, dizme ve basma i┼či, hatta t├╝t├╝nfidesi yeti┼čtirme i┼činin b├╝t├╝n sorumlulu─ču ve y├╝k├╝ kad─▒nlar─▒m─▒z─▒n omuzlar─▒ndayd─▒. Bursa k├Âylerinin i├žinde Demirta┼čÔÇÖtan sonra en fazla t├╝t├╝n ├╝reten yer ├çal─▒k├ÂyÔÇÖd├╝.

G├Âr├╝kle, daha fazla t├╝t├╝n ekerdi, ancak sulama olanaklar─▒ olmad─▒─č─▒ndan, rekolte olarak daha az ├╝r├╝n elde ederlerdi. 1980 y─▒l─▒nda bile durum b├Âyleydi. K├Âyde ba─člar, ┼čeftali bah├želeri, pancar tarlalar─▒, hububat ekili alanlar, kavakl─▒klar ve sebze ekilen alanlar b├╝y├╝k yer kaplad─▒─č─▒ndan[18] t├╝t├╝n ekmek i├žin yeterli tarla bulunamazd─▒.

23 Haziran 2013 tarihinde Nil├╝fer BelediyesiÔÇÖnin yapt─▒─č─▒; ÔÇťNil├╝ferÔÇÖin Hik├óyesiÔÇŁ adl─▒ s├Âzl├╝ tarih ├žal─▒┼čmas─▒nda s├Âylediklerim ├çal─▒ÔÇÖda de─či┼čimin ├Âzeti gibidir:

ÔÇť├çal─▒ÔÇÖda ├žocuklu─čuma dair hat─▒rlad─▒─č─▒m hi├ž beton binan─▒n olmad─▒─č─▒d─▒r. Sadece Tar─▒m Kredi KooperatifiÔÇÖnin binas─▒ ├žimento, beton ve tu─čladand─▒. Di─čerleri hep ah┼čaptan, kerpi├žten binalard─▒. Cami, okul, muhtarl─▒k, karakol ve Bucak M├╝d├╝rl├╝─č├╝ binalar─▒ da bu haldeydi. B├╝t├╝n cadde ve sokaklar─▒m─▒z kald─▒r─▒m d├Â┼čeliydi. Sokaklar─▒n iki yan─▒ndan bah├želeri sulamak i├žin sular akard─▒. ├çal─▒k DeresiÔÇÖnin sular─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ arkla getirilip, k├Ây├╝n i├žinden akan Yo─čacadereÔÇÖin ├╝zerinden tahta bir olukla kar┼č─▒ya ge├žirilirdi. Bat─▒ yakas─▒n─▒n sokaklar─▒ndan ak─▒t─▒lan busuyla bu yakadaki bah├že ve tarlalar sulan─▒l─▒rd─▒. Cumal─▒k─▒z─▒k k├Ây├╝ gibi su i├žinde bir k├Âyd├╝. ÔÇŁ

├ľrne─čin k├Âyde, 1973 y─▒l─▒na kadar ├ž├Âp toplama i┼činin e┼ček arabas─▒yla yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ hat─▒rl─▒yorum. Sonra betonla┼čma, daha sonra apartmanla┼čma ba┼člad─▒. Yollar ve sokaklar─▒m─▒z─▒n kald─▒r─▒m ta┼člar─▒ s├Âk├╝ld├╝. Bunlar─▒n yerlerine betondan parke ta┼č─▒ ve asfalt d├Âk├╝ld├╝. Tarlalar─▒m─▒z, bah├želerimiz ve ba─člar─▒m─▒z arsa oldu. Buralara apartman oldu, fabrika oldu.

Bunca tarihi de─čerlerimiz ve k├╝lt├╝rel de─čerlerimizin de─či┼čimi ├žok h─▒zl─▒ oldu. Zaman─▒ durduramazd─▒k ama bu de─či┼čimi yava┼člatabilirdik. Mesela, benim birka├ž dairem var. H├ól├ó babadan kalma bah├želi, ah┼čap eski evimde oturuyorum. [19] Buradaki 400 metrekarelik bah├žemde, 40 farkl─▒ cins a─čac─▒m var. Arsay─▒ m├╝teahhite verince ├Ânce bunlar gidiyor. Sanayile┼čme ve kontrols├╝z yap─▒la┼čma ile n├╝fus gittik├že art─▒yor. Kaybetti─čimiz ├žok ┼čeyler var. ├ľnce dilimizi kaybettik. Ben ├žocuk ya┼člar─▒mda iken, k├Âyde ve aile i├žinde konu┼čulan dil ve kelimeler ┼čimdikinden ├žok daha zengin ve farkl─▒yd─▒. Her k├Ây├╝n oldu─ču gibi ├çal─▒k├ÂyÔÇÖ├╝n de kendine has ┼čivesi vard─▒.

─░nsanlar eskiden ├ževreye daha duyarl─▒yd─▒lar. ┼×imdi derelerimizin, ormanlar─▒m─▒z─▒n i├žlerine bir bak─▒n! Her yer ├ž├Âpl├╝k yap─▒lm─▒┼č.

S├Âz├╝n k─▒sas─▒, ├çal─▒ÔÇÖn─▒n g├╝n├╝m├╝ze kadar kalabilen g├╝zelliklerini gelece─če aktarmak istiyorsak, hem y├Âneticiler hem de ├çal─▒ sakinleri olarak ya┼čad─▒klar─▒ yere sahip ├ž─▒kmal─▒d─▒rlar. Belediyeler en az─▒ndan ├žok y├╝ksek katl─▒ binalara izin vermemelidir. ÔÇŁ

D├╝─č├╝nler

Eski d├╝─č├╝n ve s├╝nnet gelenekleri unutulmak ├╝zeredir. Davetliler, d├╝─č├╝ne mum, k─▒na ve bir makara gelin teli verilerek ├ža─čr─▒l─▒rken, bunun yerini sadece davetiye alm─▒┼čt─▒r. D├╝─č├╝nler salonlarda yap─▒lmaktad─▒r. S├╝nnet ve d├╝─č├╝n e─člencelerinde birka├ž b├╝y├╝k k├╝fe a─č─▒zlar─▒ a┼ča─č─▒ya gelecek ┼čekilde yere konulur, bunlar─▒n ├╝zerine de kal─▒n ve sa─člam tahtalar d├Â┼čenirdi. En g├╝zel don mintan elbiselerini giyen, ba┼člar─▒na oyal─▒ yemenilerini ba─člayan, bellerine kadar inen uzun sa├žlar─▒n─▒ gelin telleriyle ├Âren ve bellerine g├╝m├╝┼č kemerlerini ba─člayan ve d├╝zg├╝nl├╝k d├╝z├╝lm├╝┼č[20] gen├ž k─▒zlar, bu tahtalar─▒n ├╝zerine tek s─▒ra halinde otururlard─▒. Ortada oyun oynanacak meydan bo┼č b─▒rak─▒l─▒r, di─čer yerlere has─▒r, kilim gibi yayg─▒lar yay─▒l─▒r, buralara evli kad─▒nlar ve ergenli─če eri┼čmemi┼č ├žocuklar otururlard─▒.

Delikanl─▒lar d├╝─č├╝n├╝ uzaktan seyrederlerdi. Evliler ve k├Âyde do─čmayan erkekler d├╝─č├╝ne giremezlerdi. Tahtan─▒n ba┼č─▒nda oturan sesi g├╝zel gen├ž k─▒z─▒n ├žald─▒─č─▒ d├╝mbele─čin ritmiyle gen├ž k─▒zlar ve kad─▒nlar s─▒rayla oyuna kalkarlard─▒. Bu oyunun ad─▒ g├╝vendeydi. [21] D├╝─č├╝n bitinceye kadar bu oyunlar devam ederdi. Eskiden gelinler bindall─▒ denilen elbise giyerlerken, Cumhuriyet d├Âneminde g├╝n├╝m├╝zdeki gibi beyaz gelinlik giymeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. Daha sonra d├╝─č├╝nlerde ├žengiler ├žalmaya ba┼člad─▒lar, oynanan oyunlar da de─či┼čti. G├╝n├╝m├╝zde k─▒na e─člencelerinde piyanistler ├žal─▒yor, salonlarda ise orkestra. De─či┼čmeyen tek┼čey ÔÇťke┼čkekÔÇŁ[22] kald─▒. ├ľnceleri d├╝─č├╝n ve s├╝nnet yemekleri zerde, pilav ve ke┼čkekten ibaretken, daha sonra yerini ├žorba, etli yemekler ve pilav ald─▒. Bazen k├Âfte de verilmeye ba┼čland─▒. De─či┼čmeyen tek yemek ke┼čkek yeme─či oldu.

Eskiden s├╝nnet ├žocuklar─▒, ata bindirilip k├Ây├╝n b├╝t├╝n sokaklar─▒ dola┼čt─▒r─▒ld─▒ktan sonra, Yukar─▒ Mezarl─▒kÔÇÖ─▒n ba┼č─▒ndaki, k├Ây├╝n kurucusu oldu─čuna inan─▒lan ├çal─▒k Halil DedeÔÇÖnin mezar─▒n─▒n etraf─▒nda atla yedi kez dola┼čt─▒r─▒l─▒rd─▒. ├ťzeri toprak, etraf─▒ tahta ├žitle ├ževrili olan mezar sonradan t├╝rbe gibi yap─▒l─▒p mermer ve betonla kapland─▒. Atla dola┼č─▒lacak yer kalmad─▒. Daha sonralar─▒ otomobillerle konvoy halinde Emir SultanÔÇÖa gidilmeye ba┼čland─▒. ┼×imdi g├╝n├╝m├╝zdeki trafik yo─čunlu─čundan olacak, Be┼čevlerÔÇÖdeki Kara Fatma HeykeliÔÇÖnin oldu─ču babadan d├Ân├╝p geliyorlar!

Pazar g├╝n├╝ sabah─▒, s├╝nnet kesilmeden ve d├╝─č├╝nlerde gelin al─▒c─▒dan ├Ânce at ko┼čular─▒ yap─▒l─▒rd─▒. K├Ây davulcusu davuluna bayrak asar, ├žalmaya ba┼člar, k├Ây halk─▒ ve atlar hep birlikte kafile halinde ko┼čunun bitece─či ve ÔÇťkolanyeriÔÇŁ denilen biti┼č ├žizgisinin yan─▒na gelirdi. Atlar ko┼čuya ba┼člayacaklar─▒ ovadaki 5 kilometre kadar uzakta bulunan ve[23] ÔÇťG├ÂlmeksizÔÇÖin K├Âpr├╝ YeriÔÇŁ denilen ba┼člama ├žizgisine giderlerdi. Biti┼č yerinin yan─▒nda bulunan b├╝y├╝k ├žitlembik a─čac─▒na g├Âzleri keskin birisi ├ž─▒kar─▒l─▒rd─▒. Ko┼ču ba┼člay─▒nca t─▒pk─▒ radyodan hipodromda ko┼ču anlat─▒r gibi; ÔÇťAtlar Kite YoluÔÇÖnu ge├žtiler. Dikili Ta┼člarÔÇÖa yakla┼čt─▒lar. K─▒rat ├Ânde, AhlatÔÇÖa geldiler. K─▒rat ge├žildi. Yeni K├Âpr├╝ÔÇÖy├╝ ge├žtiler. Kanl─▒ ├çitlenbekÔÇÖte k─▒rat tekrar ├Âne ge├žti. SusaÔÇÖya/┼×oseÔÇÖye vard─▒lar. ErguvanlarÔÇÖa girdilerÔÇŁ diye y├╝ksek sesle ba─č─▒r─▒rd─▒. Yollar─▒ bilenler zaten ko┼čuyu hayallerinde canland─▒r─▒rlard─▒. ErguvanlarÔÇÖdan[24] ├ž─▒kan atlar─▒ art─▒k b├╝t├╝n seyirciler g├Âr├╝rd├╝. [25]

Giyim-ku┼čam

Giyim-ku┼čama gelirsekÔÇŽ Ergenli─če eri┼čen gen├ž k─▒zlar ÔÇťferaceÔÇŁ giymeye ba┼člarlard─▒. Don-mintan, ba┼ča yemeni veya krep ba─član─▒rd─▒. 1934 y─▒l─▒nda k├Âyde ├žekilen ÔÇťAysel, Batakl─▒ Dam─▒n K─▒z─▒ÔÇŁ filminde Cahide SonkuÔÇÖnun giydi─či yemeni b├╝t├╝n T├╝rkiyeÔÇÖde me┼čhur olmu┼čtu. Bu yemeni zaten ├çal─▒ÔÇÖda gen├ž k─▒z ve kad─▒nlar taraf─▒ndan ba┼člar─▒na ba─član─▒yordu. ┼×imdi ya┼čl─▒ kad─▒nlar─▒n d─▒┼č─▒nda ferace giyen de kalmad─▒.

K├Âyde ├╝├ž erkek terzisinin yan─▒nda, iki de kad─▒n terzisi vard─▒. ┼×imdi oldu─ču gibi konfeksiyon ├╝r├╝nleri olmad─▒─č─▒ndan, kad─▒n erkek b├╝t├╝n k├Ây halk─▒ elbiselerini terzilere diktirmek zorundayd─▒. ├çorap, kazak gibi giyecekleri anne ve nineler, kendi koyunlar─▒n─▒n y├╝nlerini ÔÇť├ÂrekeÔÇŁ denilen el aletiyle ip haline getirerek bunlardan ├Âr├╝yorlard─▒. K├Âyde herkes y├╝nden el ├Ârmesi ├žorap giyerdi.

Tak─▒m elbise diktirmek o zamanlar ├žok pahal─▒ bir ┼čeydi. K├Âylerde, hayat─▒nda hi├ž tak─▒m elbiseye sahip olamam─▒┼č bir├žok erkek vard─▒. 1950ÔÇÖden ├Ânce bir tak─▒m elbise elden ele dola┼č─▒r, bu elbiseyle 5-10 damat gerde─če girermi┼č. Tak─▒m elbisesi olup da, y─▒llardan beri giydi─činden g├╝ne┼čten solan ceketler s├Âk├╝l├╝p, ters y├╝z edilir, yeni bir ceket gibi yap─▒l─▒rd─▒. Zaten ├žoktan eskimi┼č olan pantolonun yerine o cekete uygun bir renkteki kuma┼čtan yeni pantolon dikilirdi. Eskiyen elbise ve pantolonlar at─▒lmaz, bunlardan erkek ├žocuklara pantolon dikilirdi. Erkek g├Âmleklerini genellikle kad─▒n terzileri dikerlerdi. Y─▒rt─▒lan, eskiyen pantolonlara, g├Âmleklere, ├žoraplara, ceketlere yama yap─▒l─▒rd─▒. Yamal─▒ giyinmek ay─▒planmaz, kirli giyinmek ay─▒plan─▒rd─▒. Pantolonlar─▒n arkalar─▒na ve dizlerine sa─člam kuma┼čtan, bazen de sa─člam deriden yama yaparlard─▒. Buna ÔÇťs├╝varilikÔÇŁ denilirdi. K├Âylerde ya┼čayan erkekler her g├╝n at veya e┼če─če biner, ba─čda bah├žede dizlerini topra─ča koyarak i┼č g├Âr├╝rd├╝. Bundan dolay─▒ pantolonunun arkas─▒ ve dizleri ├žabuk eskiyip y─▒pran─▒rd─▒. G├╝n├╝m├╝zde kad─▒nlar elbiselerini terzilerine diktiriyorlarsa da, erkeklerden elbise diktirenler kalmad─▒. G├Âmlek diktirenler kalmad─▒. Kazak ve ├žorap ├Ârenler pek kalmad─▒. ├ľrenler kalsa da, nineler yeni do─čan torunlar─▒na ├Âr├╝yorlar. Koyunlar─▒ kalmad─▒─č─▒ndan, haz─▒r orlon al─▒p ├Âr├╝yorlar. Erkeklerin hepsi haz─▒r giyiniyorlar. Haz─▒r dikilmi┼č ald─▒klar─▒ pantolonlar─▒n─▒n pa├žalar─▒n─▒ terzilere boylar─▒na uygun kestirip diktiriyorlar.

2.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra, lastik ayakkab─▒lar ve ├žizmeler k├Âylerde ├žar─▒klar─▒n yerlerini almaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Tarlalarda ├žal─▒┼čanlar eski al─▒┼čkanl─▒kla uzun s├╝re ├žar─▒k giymeye devam etmi┼člerdir.

K├Âyde e┼ček ├žok oldu─čundan zamanla hastalan─▒p ├Âlenler olurdu. Sahibi e┼če─čin arka aya─č─▒na bir ip ba─člay─▒p ba┼čka bir hayvanla ├žekerek vah┼či hayvanlar─▒n yemesi i├žin ormana b─▒rak─▒rd─▒. Bunu haber alan ├žar─▒─č─▒ eskimi┼č olan k├Âyl├╝ler, e┼če─čin derisini y├╝zer ve bundan kendilerine yeni ├žar─▒k yaparlard─▒. 1970ÔÇÖlerin ba┼č─▒nda bile ├žar─▒k giyenler bulunuyordu.

Deri ayakkab─▒ ve ├žizmeler ─▒smarlama yapt─▒r─▒l─▒rd─▒. Bunlar pahal─▒ oldu─čundan, eskidik├že tamir ettirilip yeniden giyilirdi. Baz─▒ gen├ž erkekler ve zenginler k├Âr├╝kl├╝ ├žizme giyerlerdi. Lastik ayakkab─▒lar daha ├žok ya─čmurlu ve karl─▒ k─▒┼č g├╝nlerinde giyilirdi. G├╝n├╝m├╝zde birka├ž ki┼či ayaklar─▒na uygun b├╝y├╝kl├╝kte ayakkab─▒ bulamad─▒klar─▒ i├žin ─▒smarlama yapt─▒r─▒yorlar. Bunlardan ba┼čka herkes haz─▒r ayakkab─▒ giyiyorlar.

B├╝t├╝n erkekler k├Â┼čeli ┼čapka giyerlerdi. F├Âtr ┼čapka giyenler de olurdu. Fakat bunlar─▒n say─▒s─▒ ├žok azd─▒. G├╝n├╝m├╝zde ├žok az ┼čapka giyen var. Giydiklerinin ├žo─čunlu─ču da eskiden giyilen ┼čapkalar de─čil spor ┼čapkalard─▒r.

Yang─▒nlar

1970 y─▒l─▒n─▒n ba┼člar─▒na kadar yang─▒n s├Ând├╝rme; Osmanl─▒ d├Ânemi tulumbac─▒lar─▒n─▒n kulland─▒klar─▒ d├Ârt kollu bir yang─▒n tulumbas─▒yla olurdu. Bu tulumba caminin kar┼č─▒ k├Â┼česindeki abdest alma yerinin k─▒y─▒s─▒nda haz─▒r bekletilirdi. Yang─▒n oldu─ču zaman 4 ki┼či bu tulumbay─▒ omuzlar, 1 ki┼či de hortumlar─▒ ta┼č─▒rd─▒. B├╝t├╝n ├çal─▒ halk─▒ ellerindeki su dolu kovalarla yang─▒n yerine ko┼čard─▒. Kovalardaki sular tulumban─▒n deposuna d├Âk├╝l├╝r, kar┼č─▒l─▒kl─▒ 2 ki┼či de devaml─▒ tulumbay─▒ pompalarlard─▒. Di─čer bir ki┼čide hortumun ucunu yanan yere uzat─▒r ve s├Ând├╝rmeye ├žal─▒┼č─▒rd─▒. Yang─▒n─▒n duyulmas─▒ ve m├╝dahalesi ├žok k─▒sa bir zamanda olurdu. ├ço─ču zaman yang─▒n ba┼člarken s├Ând├╝r├╝l├╝rd├╝. 1971 y─▒l─▒nda sokak ba┼člar─▒na yang─▒n vanalar─▒ yap─▒ld─▒. 1990 y─▒l─▒nda k├╝├ž├╝k bir itfaiye arabas─▒ al─▒nd─▒. Bir m├╝ddet sonra b├╝y├╝k bir tane daha al─▒nd─▒. ├çal─▒ Belediyesi ─░tfaiyesi ├ževrede olan yang─▒nlara m├╝dahale eder duruma geldi. K├╝├ž├╝k itfaiye arac─▒ ayn─▒ zamanda yaz─▒n sokaklar─▒n y─▒kanmas─▒nda da kullan─▒l─▒yordu. ┼×imdi yang─▒nlara B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi ─░tfaiyesi m├╝dahale ediyor.

Son not:

Asl─▒nda ├çal─▒ÔÇÖy─▒ anlatmak, de─čil bu sayfalara, b├╝y├╝cek bir kitaba bile s─▒─čmaz. K├Âyl├╝ler, kendilerinin Manav olduklar─▒n─▒ s├Âylerler. G├╝n├╝m├╝zde ise T├╝rkiyeÔÇÖnin neredeyse b├╝t├╝n ┼čehirlerinden g├Â├ž alm─▒┼čt─▒r. Bunlara Balkan g├Â├žmenlerini, Kafkas g├Â├žmenlerini ve Suriye g├Â├žmenlerini de ekleyebiliriz. ┼×imdi ├çal─▒ ├žok dilli ve k├╝lt├╝rl├╝ bir yer halini alm─▒┼čt─▒r.

Okullar─▒ tam olarak anlatamad─▒k. Osmanl─▒ÔÇÖdan miras kalan tek odal─▒ okulun 1925 y─▒l─▒nda nas─▒l 3 s─▒n─▒f yap─▒ld─▒─č─▒n─▒, daha sonra 5 s─▒n─▒fa d├Ân├╝┼čt├╝r├╝ld├╝─č├╝n├╝, 1947 y─▒l─▒nda yap─▒m─▒na ba┼članan ta┼č mektebin tamamlanamay─▒p kendi haline b─▒rak─▒ld─▒─č─▒n─▒, 1961 y─▒l─▒nda eski okulun ├ž├Âkme tehlikesi oldu─čundan bo┼čalt─▒larak, ta┼č mektebin yerine tek katl─▒ ve 3 s─▒n─▒fl─▒ okul in┼čaat─▒ s├╝rerken, ├Â─črencilerin k├Ây kahvelerinde 2, 5 y─▒l okuduklar─▒n─▒n hik├óyesini anlatamad─▒k. Sonra, bu okulun yan─▒na yeni bir okul yap─▒ld─▒─č─▒n─▒, 1969 y─▒l─▒nda ortaokul kuruldu─čunu, birka├ž y─▒l sonra yeni bir ortaokul binas─▒ yap─▒ld─▒─č─▒n─▒, 1980ÔÇÖden sonra ortaokul ve ilkokulun ayn─▒ binada e─čitim g├Ârd├╝─č├╝n├╝, 1999 depreminde hasar g├Âren bu okulun yerine ba┼čka bir yerde b├╝y├╝k bir okul yap─▒ld─▒─č─▒n─▒, bu arsaya belediye hizmet binas─▒ ve park yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve b├╝t├╝n bunlar─▒n maceras─▒n─▒ yazamad─▒k.

Asl─▒nda ├çal─▒ÔÇÖn─▒n en ├Ânemli sorununun okul oldu─čunu, n├╝fusunun 10 bini ge├žti─čini, bunun yan─▒nda fabrikalarda ├žal─▒┼čan i┼č├ži say─▒s─▒n─▒n bundan fazla oldu─čunu, 1969 y─▒l─▒nda ortaokula kavu┼čan ├çal─▒ÔÇÖn─▒n ├žoktan bir liseye kavu┼čmas─▒ gerekti─čini, zaten yap─▒lacak okulun 18 bin metrekare arsas─▒n─▒n haz─▒r oldu─čunu kimseye anlatamad─▒k.

├çal─▒k├ÂyÔÇÖ├╝n elektrik gelmeden ├Ânce nas─▒l ayd─▒nland─▒─č─▒n─▒, hayvanc─▒l─▒─č─▒, k├Ây├╝n manda, inek, ke├ži ve koyun s├╝r├╝lerini anlatamad─▒k. B├╝y├╝k s├╝r├╝ sahiplerinin EgeÔÇÖden mera kiralay─▒p, k─▒┼člar─▒ burada ge├žirdiklerini, eskiden s├╝r├╝leriyle birlikte yaya olarak giderlerken, daha sonra SusurlukÔÇÖtan trenle gittiklerini, sonralar─▒ 2000 y─▒l─▒na kadar kamyonlarla gidi┼č maceralar─▒n─▒ yazamad─▒k.

K├Ây├╝n kurulu┼čundan itibaren, g├╝n├╝m├╝ze kadar belgelerdeki ki┼či adlar─▒n─▒n nas─▒l de─či┼čime u─črad─▒─č─▒n─▒; Ali, Mehmet, Ahmet, Hasan ve H├╝seyin gibi erkek adlar─▒n─▒n g├╝n├╝m├╝zde de kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒; Bostan, Duras─▒, Duran, B├óli ve Hac─▒ Murat gibi isimlerin art─▒k kullan─▒lmad─▒─č─▒n─▒ anlatamad─▒k. Kudbeddin, Pir Hasan ve M├╝ezzin adlar─▒n─▒ anlatamad─▒k. 1521 y─▒l─▒nda ya┼čayan M├╝ezzin adl─▒ bu ki┼činin ÔÇťM├╝ezzin Kayalar─▒ÔÇŁ denilen yere ad─▒n─▒n nas─▒l verildi─činin hik├óyesini yazamad─▒k.

1963 y─▒l─▒nda Mustafa Kaplan Hocan─▒n okullarda da─č─▒t─▒lan hik├óye kitaplar─▒ndaki kahramanlar─▒ndan etkilenen ├Â─črencilerin, ileride ├žocuklar─▒na bunlar─▒n adlar─▒ olan Nurcan, ├ľzcan, G├╝lcan ve Do─čan gibi adlar verdiklerini; Ali, Talat, Aysel ve Feriha gibi adlar─▒n 1934 y─▒l─▒nda k├Âyde ├žekilen filmin karakterlerinin ve oyuncular─▒n─▒n adlar─▒ndan al─▒nd─▒klar─▒n─▒n hik├óyesini anlatamad─▒k. ├çocuk oyunlar─▒n─▒, ├žocuklar─▒n oyuncaklar─▒n─▒ nas─▒l kendilerinin yapt─▒klar─▒n─▒ anlatamad─▒k.

Uzun k─▒┼č g├╝nlerinde teknelerle, merdivenlerle k─▒zak kay─▒ld─▒─č─▒n─▒, bazen ufak tefek kazalar─▒n oldu─čunu, ramazan ay─▒ gelirken arife g├╝n├╝ bunu kar┼č─▒lamak i├žin h├ól├ó silah at─▒ld─▒─č─▒n─▒, k├Ây├╝n dedelerini, bat─▒l inan├žlar─▒n─▒, halk hekimlerini, yer adlar─▒n─▒n hik├óyelerini ve efsanelerini yazamad─▒k.

Bunun yan─▒nda, halkevini ve k├╝t├╝phanesini, ├çal─▒k├ÂyÔÇÖde sporu, Dinarl─▒ Mehmet PehlivanÔÇÖ─▒n halkevi ad─▒na BursaÔÇÖdan her hafta k├Âye gelerek gen├žlere her t├╝rl├╝ sporu ├Â─čretti─čini; k├Ây├╝n gen├žlerinin eskiden MudanyaÔÇÖda ko┼čulan maraton ko┼čusunda ba┼čar─▒lar g├Âsterdiklerini; T├╝rkiyeÔÇÖnin ilk k├Ây voleybol tak─▒m─▒n─▒n ├çal─▒ÔÇÖda 1952 y─▒l─▒nda kuruldu─čunu; 1978 y─▒l─▒nda bu tak─▒m─▒n Bursa ┼čampiyonu oldu─čunu; futbol tak─▒m─▒n─▒n ini┼čli ├ž─▒k─▒┼čl─▒, bazen g├╝zel dereceler yapt─▒─č─▒n─▒; ├çal─▒ g├╝re┼člerinin y├╝zy─▒llard─▒r devam etti─čini, daha sonra 1963 y─▒l─▒nda ┼čimdiki g├╝re┼č sahas─▒nda yap─▒lmaya ba┼čland─▒─č─▒n─▒; avc─▒lar─▒n eskiden her y─▒l at─▒c─▒l─▒k yar─▒┼čmalar─▒ yapt─▒klar─▒n─▒; T├╝rkiyeÔÇÖnin ilk k─▒z futbol tak─▒mlar─▒ndan birinin 1970 y─▒l─▒nda ├çal─▒ÔÇÖda kuruldu─čunu yazamad─▒k.

─░lkleri yazamad─▒k. ─░lk otob├╝s, ilk trakt├Âr, ilk ambulans, ilk radyo, ilk televizyon ve ilk minib├╝s├╝n al─▒n─▒┼č hik├óyelerini anlatamad─▒k. Derelerimizin eskiden nas─▒l berrak akt─▒─č─▒n─▒, bal─▒klar─▒n oyna┼čt─▒─č─▒n─▒; halk─▒n ovada a├ž─▒lan artezyen kuyular─▒n─▒n sular─▒n─▒n hi├ž dinmeyeceklerini sand─▒klar─▒n─▒; y─▒llarca bo┼ča akan bu yeralt─▒ sular─▒n─▒n sonunda dindi─čini, anlatamad─▒ysam da ipu├žlar─▒n─▒ verdim. Eskiden herkesin kap─▒s─▒n─▒n ├Ân├╝n├╝ s├╝p├╝rd├╝─č├╝n├╝, ┼čimdi her ┼čeyin belediyelerden ve devletten beklendi─činiÔÇŽ

Baz─▒ av hayvanlar─▒n─▒n ve y─▒rt─▒c─▒ ku┼člar─▒n nesillerinin nas─▒l t├╝kendiklerini, b├╝t├╝n bunlar─▒n yan─▒nda beyefendi insanlar─▒n ve ÔÇťOsmanl─▒ kad─▒n─▒ÔÇŁ dedi─čimiz anne ve ninelerimizin art─▒k azald─▒─č─▒n─▒, da─člar─▒m─▒zdaki kekliklerin bile kalmad─▒─č─▒n─▒ anlatamad─▒k. Belde olurken, n├╝fusu ancak 2 bini biraz ge├žerken, g├╝n├╝m├╝zde 10 binden fazla n├╝fus oldu─čunu ve bu say─▒dan fazla insan─▒n fabrikalarda ├žal─▒┼čmakta oldu─čunu, 1946-1950 y─▒llar─▒nda ├çal─▒ Jandarma Karakol komutan─▒ olan ÔÇťMare┼čal ┼×├╝kr├╝ Onba┼č─▒ÔÇŁy─▒ anlatamad─▒k. Belki ba┼čka bir yaz─▒da anlat─▒r─▒zÔÇŽ

  • Turhan ├çALAY

 

D─░PNOTLAR

[1] Bursa vilayetinde 2. ├Ârnek k├Ây, Esebey/─░sabey k├Ây├╝d├╝r. Cumhuriyetten ├Âncesi ve sonras─▒, ─░sabeyliler ├çal─▒ÔÇÖya at arabalar─▒yla sebze ve meyve getirip satarlarm─▒┼č. ├çal─▒ k├Âyl├╝ler yaban p─▒rasas─▒yla pide yaparlarken, ─░sabeylilerÔÇÖin yeti┼čtirdikleri p─▒rasalar, k├Âyde ├žok me┼čhur olmu┼č. 30 y─▒l ├Âncesine kadar, ya┼čl─▒ kad─▒nlar k├Âydeki pazara gittiklerinde sat─▒c─▒ya, ÔÇťBu Esebey/─░sabey p─▒rasas─▒ m─▒?ÔÇŁ diye sorarlard─▒.

[2] K├Âylerde ya┼čayan insanlar─▒n ├žo─čunlu─ču kar┼č─▒ da─člar─▒, denizi, uzaktaki k├Âyleri ve ┼čehirleri uzaktan g├Ârm├╝┼člerse de y├╝zy─▒llard─▒r bu kar┼č─▒dan g├Ârd├╝kleri yerlere ├Âm├╝rleri boyunca gidememi┼č ve hayattan g├Â├žm├╝┼člerdir.

[3] Farkl─▒l─▒─č─▒n ortadan kalkma nedenleri hepimizin bildi─či gibi; televizyon, gazete, cep telefonu, internet gibi ileti┼čim ara├žlar─▒n─▒n yayg─▒nla┼čmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra okulla┼čma ve ula┼č─▒m─▒n kolayla┼čmas─▒d─▒r.

[4] 50 y─▒l kadar ├Ânceleri birka├ž beton k├Âpr├╝ d─▒┼č─▒nda k├Âydeki b├╝t├╝n k├Âpr├╝lerin tamam─▒ a─ča├žtan yap─▒lm─▒┼čt─▒. K├Âyl├╝ler bunlara ÔÇťtahta

k├Âpr├╝ÔÇŁ diyorlard─▒. ─░lk kez arabaya ko┼čulan veya s─▒rtlar─▒na eyer, semer vurulan atlar k├Âpr├╝n├╝n ├╝zerinden ge├žerken, kendi ayak

seslerinden ├╝rkerler ve k├Âpr├╝den ge├žemezlerdi. Bu gen├ž atlar bunu huy edindiklerinden de─čerleri d├╝┼čerdi. Bunlar─▒n al─▒m

sat─▒m─▒nda, ÔÇťAt─▒n k├Âpr├╝den ge├žiyor mu?ÔÇŁ anlam─▒nda bu soruyu at sahibine sorarlard─▒. ÔÇť├çellem├ž├╝┼čÔÇŁ; k├Âyde tahterevalliye verilen

add─▒r. ÔÇťBad─▒l bayrakÔÇŁ; eski p├╝sk├╝, yar─▒ ├ž─▒plak giyinen kimse.

ÔÇťTersine tebbetÔÇŁ; inat olsun diye her ┼čeyin z─▒tt─▒n─▒ yapan kimse.

ÔÇťMama gorutmaz/korutmazÔÇŁ; tarla ve ba─č-bah├že i┼člerinde ├žal─▒┼čan g├╝ndelik├žilerden baz─▒lar─▒n─▒n kaytararak, yedikleri yeme─čin kar┼č─▒l─▒─č─▒ kadar bile i┼č g├Ârmediklerini anlatmak i├žin s├Âylenir.

ÔÇťKesdene/kestane suyu gibiÔÇŁ; 20. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda, k├Âyden iki ya┼čl─▒ kad─▒n korular─▒ndan kestikleri odunlar─▒ e┼čeklerine y├╝kleyip satmak i├žin BursaÔÇÖya do─čru yola ├ž─▒km─▒┼člar. ├çekirgeÔÇÖye vard─▒klar─▒nda, evinin penceresinden d─▒┼čar─▒ya bakan bir kad─▒n bunlar─▒ g├Ârm├╝┼č. Hallerine ac─▒yarak sormu┼č.

– Odunlar sat─▒l─▒k m─▒?

– Sat─▒l─▒k.

– ├ľyleyse, kap─▒ a├ž─▒k, i├žeriye girip odunlar─▒ avluya indirin.

Ya┼čl─▒ kad─▒nlar odun y├╝klerini avluya indirirken evin han─▒m─▒ da yanlar─▒na gelmi┼č.

– Siz yorgunsunuzdur da, ┼ču minderlere oturup dinlenin. Siz a├žs─▒n─▒zd─▒r da, size yiyecek bir ┼čeyler getireyim, diyerek yanlar─▒ndan ayr─▒lm─▒┼č.

Ya┼čl─▒ kad─▒nlar soluklan─▒rken, evin han─▒m─▒ elinde bir tepsiyle merdivenlerden inerek yanlar─▒na gelmi┼č.

– Size ├žay da getirdim, demi┼č.

Kad─▒nlar ├žay─▒n ad─▒n─▒ duymu┼člar da, tad─▒n─▒ bilmiyorlar. Kad─▒nlardan biri ├žaydan bir yudum alm─▒┼č ve

– ├çay, ├žay deye/diye met(h)ettikleri ┼čey bu muymu┼č? Ben bunu i├žmem. Bu ayn─▒ bizim kesdene suyu gibi (kestane ha┼član─▒nca suyunun rengi ├žaya benzer ve tad─▒ yoktur) demi┼č.

[5] Bu ├že┼čmenin di─čer ad─▒ da Ba┼č├že┼čmeÔÇÖdir. G├╝n├╝m├╝zde yoktur. ├çal─▒, belde olunca, bu ├že┼čmenin yala─č─▒n─▒n ├╝zerinde, ÔÇťeski Grek├že yaz─▒lar var(!)ÔÇŁ diye bir devlet b├╝y├╝─č├╝m├╝z; ÔÇťBu ├že┼čmeyi kald─▒r─▒n!ÔÇŁdemi┼č. ├çe┼čme, kald─▒r─▒l─▒rken (zaten, belgelere g├Âre Tahtal─▒ÔÇÖdan sat─▒n al─▒narak k├Âye getirilen epigraml─▒ bir lahittir) parampar├ža yap─▒lm─▒┼č, bir tek par├žas─▒ bile g├╝n├╝m├╝ze ula┼čamam─▒┼čt─▒r. Bursa Halkevi Uluda─č dergisinde, 1940 y─▒l─▒nda yay─▒mlanan makalesinde Naci Kum, ÔÇťBu lahitin ├Ârne─či m├╝zemizde (Bursa) bile yokÔÇŁ demektedir.

[6] O g├╝nlerde b├╝t├╝n k├Âylerde bit ve pire gibi ha┼čereler ├žok yayg─▒nd─▒. ├ťstelik bunlarla m├╝cadele etmek i├žin geleneksel y├Ântemlerden ba┼čka bir ├ž├Âz├╝m yolu yoktu. Bunlarla m├╝cadele i├žin geli┼čtirilen kimyasal ila├žlar varsa da hen├╝z k├Âylere ula┼čamam─▒┼čt─▒. ┼×ehirlerde daha iyi ve hijyenik ┼čartlarda ya┼čayan film ekibinin k├Âyl├╝lerle ayn─▒ s─▒k─▒nt─▒y─▒ ├žektiklerini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝zde, onlar─▒n ne ├Âzveriyle ├žal─▒┼čt─▒klar─▒n─▒ takdir etmemek m├╝mk├╝n de─čildir. Bunun yan─▒nda, k├Âyde hemen hemen her aile ipekb├Âce─či yeti┼čtirdi─činden, ├╝stelik ayr─▒ bir b├Âcekhaneleri olmay─▒p, evlerinin odalar─▒nda beslediklerinden, b├Âcek zaman─▒ mutlaka pire de olurdu. Bunlara ÔÇťk├╝ne piresiÔÇŁ denirdi. Bunlarla m├╝cadele her g├╝n y─▒kanmak ve temiz ├žama┼č─▒r giymekle olurdu. Bunlara kar┼č─▒ zehir kullan─▒lamazd─▒. ├ç├╝nk├╝, kokusundan bile b├Âcekler ├Âl├╝rlerdi. Zaten, t├╝t├╝nlere ÔÇťmavik├╝f hastal─▒─č─▒ÔÇŁ i├žin yap─▒lan ve ad─▒na ÔÇťFolidolÔÇŁ denilen kuvvetli bir zehir vard─▒. Bu zehir y├╝z├╝nden birka├ž insan da hayat─▒n─▒ kaybetmi┼čti. Balar─▒s─▒ besleyenlerin say─▒s─▒ t├╝t├╝n ekiminin yasaklanmas─▒ ve bu zehirli ila├žlar─▒n dozlar─▒n─▒n azalt─▒lmas─▒ndan sonra artm─▒┼čt─▒r.

[7] Bekta┼či ┼čeyhlerinden birisinin mezar─▒: Yukar─▒ Mezarl─▒kta, k├Ây├╝n kurucusu oldu─čuna inan─▒lan ├çal─▒k Halil DedeÔÇÖnin mezar─▒n─▒n birka├ž metre yak─▒n─▒ndad─▒r.

[8] B├Âlge halk─▒n─▒n ÔÇťUluyolÔÇŁ diye s├Âyledi─či ovadan ge├žen bu yol ├žok eski ve tarihi bir yoldur. Roma d├Âneminde bile i┼člek bir yol oldu─ču burada bulunan bir mil ta┼č─▒ndan anla┼č─▒lmaktad─▒r. Kizikos, Daskilion ve Miletopolis ┼čehirlerinden gelip BursaÔÇÖya ula┼č─▒rd─▒. Osmanl─▒, Bizans d├Ânemlerinde ve Cumhuriyetin ilk y─▒llar─▒ndada yeni Kirmast─▒/Mustafakemalpa┼ča yolu yap─▒l─▒ncaya kadar bu yol kullan─▒l─▒yordu.

[9] Kanallar a├ž─▒lmadan ├Ânce, k─▒z istemeye gelen aileye ÔÇťDa─čdaka├ž d├Ân├╝m tarlan var?ÔÇŁ diye sorarlarm─▒┼č. Da─čda tarlas─▒ az veya hi├ž yoksa ÔÇťSiz bizim k─▒z─▒m─▒za bakamazs─▒n─▒z!ÔÇŁ diye k─▒zlar─▒n─▒ vermezlermi┼č. Ovaya ekilen ekini sel al─▒rm─▒┼č. O y─▒llarda da─člara ÔÇťmenteÔÇŁ denilen ve proteince zengin k─▒l├ž─▒kl─▒ bu─čdaylar ekilirdi. Bu bu─čdaylar─▒n ba┼čaklar─▒ndaki k─▒l├ž─▒klar bunlar─▒ yiyen hayvanlar─▒n t─▒pk─▒ bal─▒k k─▒l├ž─▒─č─▒ gibi bo─čaz─▒na tak─▒ld─▒─č─▒ndan hayvanlar bir daha ekin tarlas─▒na u─čramazlard─▒.

[10] 1955 y─▒l─▒nda ormanlar devletle┼čtirilince, korular k├Âyl├╝n├╝n elinden al─▒nm─▒┼čt─▒r. 10 y─▒ldan fazla bir s├╝re koru sahipleri korular─▒ndan eskisi gibi ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamaya devam etmi┼čtir. ├çal─▒ 1967 y─▒l─▒nda belde olunca, bu durum sona ermi┼čtir.

[11] 1896 y─▒l─▒nda eski Bursa Valisi Ahmet Vefik Pa┼čaÔÇÖn─▒n torunu Fatma Fahr├╝nisa Han─▒m, k─▒z arkada┼člar─▒yla k├╝├ž├╝kl├╝─č├╝nden hat─▒rlad─▒─č─▒ BursaÔÇÖya gelince, MisiÔÇÖye de u─čram─▒┼čt─▒r. Misili bir kad─▒nla sohbet ederken kad─▒n, ─░stanbulÔÇÖdaki pahal─▒l─▒ktan bahsederek, tek ba┼č─▒na ─░stanbulÔÇÖa devaml─▒ pekmez satmaya gitti─čini de s├Âylemi┼čtir. ─░stanbulÔÇÖda hamamlar─▒n pahal─▒ oldu─čunu, MisiÔÇÖde bir yumurtaya kar┼č─▒l─▒k k├Ây hamam─▒nda y─▒kanabildi─čini anlatm─▒┼čt─▒r. (1896 Y─▒l─▒nda Bursa, Bursa K├╝lt├╝r A. ┼×. 2010)

[12] Floksera hastal─▒─č─▒ AmerikaÔÇÖdan yay─▒l─▒p, 1874 y─▒l─▒nda FransaÔÇÖya kadar ula┼čm─▒┼čt─▒r. Daha sonra da b├╝t├╝n AvrupaÔÇÖya ve Do─ču AnadoluÔÇÖya kadar yay─▒lm─▒┼čt─▒r.

[13] 1934 y─▒l─▒ yaz─▒nda k├Âyde ├žekilen Aysel, Batakl─▒ Dam─▒n K─▒z─▒ filminde hi├ž ba─čl─▒k alan g├Âr├╝lmemektedir.

[14] Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin d─▒┼č bor├žlar─▒n─▒ tahsil etmek i├žin alacakl─▒ ├╝lkeler taraf─▒ndan kurulan D├╗yun-u Umumiye ─░daresi taraf─▒ndan1892 y─▒l─▒nda dut fidanlar─▒n─▒n yan─▒nda, bir miktar asma fidan─▒ da k├Âyl├╝ye da─č─▒t─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunun alt─▒nda, ├╝retimi art─▒r─▒p, alacaklar─▒n─▒ bir an ├Ânce tahsil iste─či yatmaktad─▒r.

[15] ├çal─▒ÔÇÖda, 1985 y─▒l─▒ndan ├Ânce ÔÇťmanc─▒n─▒kÔÇŁ denilen d├╝zeneklerle kozay─▒ i┼čleyip ipek haline getiren/ipek ├žeken iki aile varken,bu tarihten sonra ipek ├╝reten aile say─▒s─▒ 50ÔÇÖyi ge├žmi┼čti. Bug├╝n koza ├╝retimi ve ipek ├╝retimi yoktur. Koza ve ipek fiyatlar─▒n─▒n artmas─▒n─▒n sebebi ─░ran-Irak sava┼č─▒d─▒r. ─░pe─čin art─▒k o zamanlar giyim olarak kullan─▒m─▒ g├╝n├╝m├╝zde oldu─ču gibi azalm─▒┼čt─▒.├ťretilen ipeklerin y├╝zde 95ÔÇÖi ipek hal─▒ yap─▒m─▒nda kullan─▒l─▒yordu. ─░ran/Acem hal─▒lar─▒ d├╝nyada be─čeniliyor ve y├╝ksek fiyatlara sat─▒l─▒yordu. Sava┼č ortam─▒nda hal─▒ ├╝retemeyen ve ambargo uygulanan ─░ran, d─▒┼čar─▒ya hal─▒ satamay─▒nca, ─░ranÔÇÖ─▒n yerini T├╝rkiye almaya ├žal─▒┼čt─▒. Bunu biraz ba┼čard─▒ da. Sava┼č bitince ─░ran yeniden ipek piyasas─▒n─▒ ele ge├žirdi.

[16] Ayn─▒ y─▒lda ├çal─▒ÔÇÖda yar─▒m d├Ân├╝m de m─▒s─▒r ekilmi┼čtir. K├Âyde m─▒s─▒r ekiminin o y─▒l ba┼člad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nebiliriz.

[17] T├╝t├╝n k─▒rma i┼či geceleri yap─▒l─▒rd─▒. Bunun i├žin gece saat 12. 00ÔÇÖden ├Ânce tarlaya var─▒l─▒rd─▒. K─▒r─▒m i┼či g├╝ne┼č do─čmadan├Ânce bitirilmeliydi. G├╝ne┼č do─čduktan sonra yapraklar s─▒caktan buru┼čur, k─▒rmas─▒, dizmesi zorla┼č─▒r ve t├╝t├╝n├╝n kalitesi ve fiyat─▒ d├╝┼čerdi.

[18] ├çal─▒ halk─▒n─▒n ├ževre k├Âylerde b├╝y├╝k arazileri vard─▒. Bu verimli araziler, Tahtal─▒, Yaylac─▒k, Fodra/Alaaddinbey ve Demirci hudutlar─▒ i├žindeydi. T├╝t├╝n ekmek i├žin bu k├Âylerden ba┼čka, Be┼čevler, Minareli├žavu┼č, ─░hsaniye, ├çay─▒rk├Ây, G├Âbelye/Yol├žat─▒ ve Do─čank├ÂyÔÇÖden de arazi kiralayanlar olurdu.

[19] Ertesi y─▒l sa─čl─▒k sorunlar─▒m nedeniyle daireye ta┼č─▒nmak zorunda kald─▒m.

[20] Makyaj yapmak.

[21] G├╝vende ad─▒ g├╝venmekten gelmektedir. Gen├ž k─▒z, en g├╝vendi─či arkada┼č─▒n─▒ oyuna kald─▒r─▒p kar┼č─▒l─▒kl─▒ oynamaktad─▒rlar. BursaÔÇÖn─▒n en yayg─▒n ve bilinen oyunlar─▒ndan olan ve ┼čehirde 90 y─▒l kadar ├Ânce oynanan ÔÇťsekmeÔÇŁ oyunu, d├╝─č├╝nler, H─▒d─▒rellez ve dede ziyaretlerinde kad─▒n ve gen├ž k─▒zlar taraf─▒ndan oynan─▒rd─▒. G├╝n├╝m├╝zde ├çal─▒ÔÇÖda, bu oyunlar─▒ bilen ve bazen oynayabilen ya┼čl─▒ kad─▒nlar─▒n say─▒s─▒ bir elin parmaklar─▒n─▒ ge├žmez. Bunlar bu oyunu en son 2013 y─▒l─▒nda ÔÇťKad─▒n G├Âz├╝yle ├çal─▒ÔÇŁ adl─▒ televizyon program─▒nda oynay─▒p g├Âsterdiler.

[22] ├çal─▒ ├çevre ve K├╝lt├╝r Derne─či, may─▒s ay─▒n─▒n ba┼člar─▒nda H─▒d─▒rellez g├╝n├╝ne yak─▒n bir pazar g├╝n├╝, ├çal─▒k HalilÔÇÖi Anma ve Ke┼čkek G├╝n├╝ d├╝zenlemektedir. Kazanlar dolusu ke┼čkek pi┼čirilip halka da─č─▒t─▒lmaktad─▒r.

[23] Bu uzakl─▒k at yar─▒┼člar─▒ i├žin ├žok uzun bir mesafedir. ─░ngiliz atlar─▒ k─▒sa mesafede ├žok h─▒zl─▒ ko┼čarlar. Arap atlar─▒ ise uzun mesafede ─░ngiliz atlar─▒n─▒ ge├žerler. Zaten b├╝t├╝n bu atlar k├Âyde arabaya, ├žifte ve y├╝ke ko┼čulan yar─▒m kan atlard─▒.

[24] Buras─▒ kanallar a├ž─▒lmadan ├Ânce, Yo─čacadereÔÇÖnin bir sel sonucunda yata─č─▒n─▒ de─či┼čtirip derin bir yol a├žt─▒─č─▒ yerdir. ┼×imdi de yol olarak kullan─▒lmaktad─▒r. Bu yolun iki yan─▒ erguvan a─ča├žlar─▒yla doluydu. ┼×imdi bir tek erguvan kald─▒. Yol biraz daha geni┼čletilecek olursa o da yok olacak.

[25] Gelin, k├Âyden de─čil de atla gidilebilecek ├ževre k├Âylerdenbirinden olursa, k├Ây├╝n delikanl─▒lar─▒ atlar─▒na atlay─▒p hep birlikte kom┼ču k├Âye giderlerdi. Gelin arabas─▒ gelini almak i├žin d├╝─č├╝nevinin ├Ân├╝ne geldi─činde gen├žler de evin ├Ân├╝nde atlar─▒n─▒n ├╝zerinde bir s─▒ra halinde, gelinin verilip verilmedi─čini anlamak i├žin beklerlerdi. Gelinin verilmesinin i┼čareti, do─čacak ├žocuk i├žin ├žeyize konmas─▒ gereken bir k├╝├ž├╝k yast─▒kt─▒. Yast─▒k, atlanm─▒┼č gen├žlere do─čru at─▒l─▒rd─▒. At─▒ ve kendisi ├ževik ve g├╝├žl├╝ olan gen├ž, bunu havada kapard─▒. Yast─▒─č─▒ kapan gen├ž at─▒n─▒ mahmuzlar, at─▒n─▒ tarlalara s├╝rer. Ka├ž─▒┼č yoktur. M├╝cadele ba┼člar. At─▒, binicili─či ve kolu g├╝├žl├╝ olan gen├ž, yast─▒─č─▒ kapar. G├╝vey, evinin ├Ân├╝nde gelini beklemektedir. Gen├ž, yast─▒─č─▒ damad─▒n ├Ân├╝ne atar ve ├Âd├╝l├╝n├╝ al─▒r. Sonra, di─čer arkada┼člar─▒ gelirler. Gelini beklerler. Buradaki olay, Orta AsyaÔÇÖda oynanan Buzka┼či/Bozke├ži oyununun k├Âydeki uyarlamas─▒ gibidir.

903 Toplam, 3 okuma bug├╝n

Turhan ÇALAY

Turhan ÇALAY

1953 Y─▒l─▒nda Bursa ├çal─▒k├ÂyÔÇÖde do─čdu. Evli ve ├╝├ž ├žocuk babas─▒d─▒r. ─░lk yaz─▒s─▒ 2012 y─▒l─▒nda BURSAV ÔÇťBursa Ara┼čt─▒rmalar─▒ ve Kent K├╝lt├╝r├╝ Tarih Vakf─▒ DergisiÔÇÖnde yay─▒nland─▒. Ara┼čt─▒rmaya ├çal─▒ÔÇÖdan ba┼člad─▒. ├çal─▒ ile ilgili Osmanl─▒ ar┼čiv belgelerinden yola ├ž─▒karak BURSAVÔÇÖda Osmanl─▒ Belgeleri ─▒┼č─▒─č─▒nda Fodra, Tahtal─▒ ve Yaylac─▒k k├Âyleri gibi k├Âylerin tarihlerini yazd─▒. "┼×ehrengiz" ve "BursaÔÇÖda Ya┼čam" dergilerinde ara┼čt─▒rma yaz─▒lar─▒ yay─▒nland─▒. Osmangazi BelediyesiÔÇÖnin, BursaÔÇÖn─▒n al─▒n─▒┼č─▒ dolay─▒s─▒yla ├ž─▒kard─▒─č─▒ K├Ây Kitaplar─▒ÔÇÖna katk─▒ yapmaktad─▒r. May─▒s 2018ÔÇÖde do─čdu─ču yer olan ÔÇť├çal─▒k├ÂyÔÇŁ├╝n ayn─▒ adla kitab─▒ yay─▒nland─▒. Halen ├ževrede ya┼čayanlar─▒n ÔÇťS─▒ra K├ÂylerÔÇŁ dedikleri ve do─čudan bat─▒ya do─čru birer inci tanesi gibi s─▒ralanm─▒┼č olan; Misi, Demirci, ├çal─▒, Yaylac─▒k, Tahtal─▒, Kayapa, Hasana─ča ve Ak├žalar k├Âylerinin kitab─▒ ├╝zerinde ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Osmanl─▒ca bilmektedir. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

5 Aral─▒k 2019, Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler i├žin yorumlar kapal─▒
Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

5 Aral─▒k 2019, Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Uluda─č nostaljisi

Bir Uluda─č nostaljisi

5 Aral─▒k 2019, Bir Uluda─č nostaljisi i├žin yorumlar kapal─▒
├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

3 Aral─▒k 2019, ├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim i├žin yorumlar kapal─▒
Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

3 Aral─▒k 2019, Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

1 Aral─▒k 2019, K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu i├žin yorumlar kapal─▒
TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

1 Aral─▒k 2019, TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti i├žin yorumlar kapal─▒
25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

15 Kas─▒m 2019, 25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

14 Kas─▒m 2019, ├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

14 Kas─▒m 2019, T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar