Tarih yaz─▒c─▒l─▒─č─▒ ve Annales Okulu

Tarih yaz─▒c─▒l─▒─č─▒ ve Annales Okulu

Alper CAN

1971 y─▒l─▒nda ErzurumÔÇÖda do─čdu. 42 y─▒ld─▒r BursaÔÇÖda ya┼č─▒yor.
1996ÔÇÖda Hacettepe ├ťniversitesi Di┼č Hekimli─či Fak├╝ltesiÔÇÖnden mezun oldu, serbest di┼č hekimi olarak ├žal─▒┼č─▒yor.
2009ÔÇÖda ├çanakkale Onsekiz Mart ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ y├╝ksek lisans program─▒ndan mezun oldu. Ayn─▒ y─▒l Uluda─č ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Tarih b├Âl├╝m├╝nde ba┼člad─▒─č─▒ doktora e─čitimini yar─▒da b─▒rakt─▒. 2003ÔÇÖte Nil├╝fer Kent Konseyi g├Ân├╝ll├╝s├╝ oldu. Bu kurumda tarih, felsefe, edebiyat alan─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒ grupla birlikte s├╝rd├╝r├╝yor.
BursaÔÇÖn─▒n k├╝lt├╝r sanat alanlar─▒n─▒ kapsayan internet sitesinin(www.bursadakultur.org) 12 senedir yay─▒nc─▒s─▒.
ÔÇťAntik ├ça─č S├Âzl├╝─č├╝ÔÇŁ ve ÔÇťKadim BursaÔÇŁ ad─▒nda iki kitap yay─▒nlad─▒.
e-posta: alperca@hotmail.com
Alper CAN

Giri┼č

HeredotosÔÇÖtan g├╝n├╝m├╝ze de─čin ge├žmi┼čte ya┼čam─▒┼č insan topluluklar─▒ ├╝zerine pek ├žok ara┼čt─▒rma yap─▒ld─▒, pek ├žok eser yaz─▒ld─▒. B├╝y├╝k komutanlardan pek acayip yabanc─▒ kavimlere dek ├žok ├že┼čitli konular ilgi nesnesi yap─▒ld─▒, incelendi. T├╝m ├že┼čitlili─čine ve kapsad─▒klar─▒ ├žok farkl─▒ ├ža─člara ra─čmen tarih ara┼čt─▒rmalar─▒ insanlar i├žin ├žekicili─čini hep korudu. Birbirinden farkl─▒ insan ki┼čilikleri ve kavray─▒┼člar─▒ olmas─▒ gibi tarihe yakla┼č─▒mda da ├žok farkl─▒ e─čilimler g├Âr├╝ld├╝. Kimileri tarihi art─▒k tan─▒k olamayacaklar─▒ mucizeler ve ola─čan├╝st├╝ olaylar─▒n anlat─▒m─▒ olarak g├Ârd├╝, kimileri b├╝y├╝k adamlar─▒n yapt─▒klar─▒ndan pay ├ž─▒karmaya u─čra┼čt─▒ ve kimileri de ge├žmi┼čte ya┼čananlar─▒ gelecekte kurmak istedikleri d├╝zenin bir arac─▒ olarak g├Ârd├╝ler. Bunca farkl─▒ tarih yorumlar─▒ bunca farkl─▒ tarih yaz─▒m usulleri do─čurdu.

TimurÔÇÖun Ankara Sava┼č─▒ÔÇÖnda filleri kullanmas─▒; iki y─▒l ├Ânce karde┼čimin AlmanyaÔÇÖya yerle┼čmi┼č olmas─▒. Bunlar─▒n ikisi de ge├žmi┼čte ya┼čanm─▒┼č olgulard─▒r. Tarih├ži elindeki malzemeden yani ge├žmi┼čte ya┼čanm─▒┼č olaylardan hangisini ele al─▒r ve i┼člerse o olgu dikkatimize sunulmu┼č olur. Yani tarih├ži zorunlu olarak se├žmecidir[1]. Tarih yaz─▒m─▒n─▒n temel sorusu ge├žmi┼čte ya┼čanm─▒┼č olaylardan hangilerinin se├žilip sunulaca─č─▒, konunun hangi perspektiften ele al─▒naca─č─▒d─▒r.

Tarih yaz─▒m─▒ konusunda 20. y├╝zy─▒lda g├Âr├╝len ├Âzg├╝n ├Ârneklerden birisi Annales Okuludur. Kendilerini ayn─▒ ilkeler etraf─▒nda bir araya gelmi┼č b├╝t├╝nle┼čik bir grup olarak g├Ârmeyen bu tarih├žiler toplulu─ču tarih yaz─▒m─▒na getirdikleri ├Âzg├╝n anlay─▒┼člar sayesinde ge├žti─čimiz y├╝zy─▒lda derin izler b─▒rakm─▒┼č, dikkat ├žektikleri alanlarda ├žal─▒┼čan tarih├ži say─▒s─▒n─▒ artt─▒rm─▒┼člard─▒r. Bu ├žal─▒┼čmada Annales Okulunun tarih yaz─▒m─▒ gelene─či i├žindeki yeri tart─▒┼č─▒lacakt─▒r.┬á Bir disiplinde bir ki┼či ya da grubun yapt─▒─č─▒ ├Âzg├╝n katk─▒lar─▒ iyi idrak edebilmenin yolu ├Âncelikle s├Âz konusu ├Âznenin neye kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ bilmektir.┬á Annales Okulunun getirdi─či yeniliklere girmeden ├Ânce tarih yaz─▒m─▒ konusundaki daha erken anlay─▒┼člardan k─▒saca bahsetmek yerinde olacakt─▒r.

Tarih Yaz─▒m─▒n─▒n 20. Y├╝zy─▒la De─čin Seyri

Tarih yaz─▒m─▒ antik Yunanl─▒lar ile ba┼člam─▒┼čt─▒r. Daha ├Ânce tanr─▒lar─▒n ve efsanevi g├╝├žlerin odak noktas─▒nda oldu─ču metinler yaz─▒lm─▒┼čt─▒. Ancak Yunanl─▒lar yazd─▒klar─▒ metinlerde insan eylemlerini merkeze koymu┼č ve tarihin insan eylemlerini anlatmas─▒ gerekti─čini varsayarak tarih yaz─▒m─▒n─▒ ba┼člatm─▒┼člard─▒r. Ayr─▒ca yaz─▒lan metinler sonraki ku┼čaklar─▒n faydalanmas─▒, insan soyunun i┼čine yaramas─▒ umuduyla yaz─▒lm─▒┼čt─▒. Anlat─▒lacak olaylar aras─▒nda se├žme yap─▒l─▒rken de─či┼čmeyen, b├Âylece bilinebilir olanlar se├žilmi┼č, de─či┼čen, bilgisine ula┼č─▒lamayacak olanlar elenmi┼čtir[2]. ─░lk tarih├žiler ku┼ča─č─▒nda tarih genellikle b├╝y├╝k adamlar─▒n eylemlerini anlatm─▒┼čt─▒r: Macerac─▒ kahramanlar, muktedir krallar, g├Âz├╝pek komutanlar. Antik ├ža─čda ya┼čam─▒┼č PlutarkhosÔÇÖa g├Âre tarih├ži kar┼č─▒s─▒ndakinin parlak bir g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ yans─▒tan aynad─▒r. Tarih├ži, b├╝y├╝k adamlar─▒n yapt─▒─č─▒ b├╝y├╝k i┼čleri kaydeden bir ki┼čidir[3].

Orta ├ça─čÔÇÖda tarih yaz─▒m─▒nda H─▒ristiyan kilisesinin belirleyici y├Ânleri olmu┼čtur. H─▒ristiyanl─▒k t├╝m insanlar─▒ kapsayan bir din oldu─ču i├žin H─▒ristiyan tarih├ži de t├╝m insanlarla ilgilenir[4]. B├Âylece tarih yaz─▒m─▒ t├╝m insan topluluklar─▒n─▒ kapsayacak ┼čekilde geni┼člemi┼čtir. Orta ├ça─č tarih├žisi ge├žmi┼čteki olaylar─▒ yarat─▒l─▒┼č safhalar─▒ ile uyumlu k─▒labilmek i├žin ge├žmi┼či de─či┼čik ├ža─člara ay─▒rarak inceleme uygulamas─▒ ba┼člatm─▒┼čt─▒r. Bu olumlu ├Âzelliklerin yan─▒nda H─▒ristiyan tarih├žinin bir zaaf─▒ vard─▒r. Ge├žmi┼či ele┼čtirel g├Âzle inceleyemez zira t├╝m ge├žmi┼č, t├╝m gelecek, t├╝m yarat─▒lm─▒┼člar tanr─▒sal plan─▒n bir par├žas─▒d─▒r ve ge├žmi┼či ele┼čtirmek Tanr─▒sal plan─▒ ele┼čtirmek demektir[5]. ─░sa ile ba┼člayan ve k─▒yamet ile son bulacak olan insanl─▒k tarihi s├╝rekli ileri giden bir s├╝re├žti. Bu ├žizgisel tarih anlay─▒┼č─▒ Orta ├ça─č ba┼č─▒nda Augustinus taraf─▒ndan ortaya kondu[6].┬á Yine ilk kez Orta ├ça─čÔÇÖda ─░bni Haldun ge├žmi┼čte ya┼čanm─▒┼č olaylar─▒ hikaye etme y├Ântemini b─▒rak─▒p nedenleri ile a├ž─▒klama y├Ântemini ba┼člatt─▒ ve b├Âylesi bir tarih yaz─▒m─▒n─▒ sal─▒k verdi[7].

D├╝nyevi hayat─▒n t├╝m y├Ânlerini ku┼čatan dini ├Âgelere tepki olarak ba┼člayan R├Ânesans d├Âneminde insan zaaflar─▒, tutkular─▒ ve g├╝d├╝leri ile bir b├╝t├╝n olarak tarih yaz─▒m─▒n─▒n konusu olmu┼čtur. B├Âylece tarihi metinler daha fazla oranda insan─▒ anlat─▒r olmu┼čtur. B├╝y├╝k adamlar─▒n tarihini yazma e─čilimi hala yayg─▒nd─▒. Ancak ilk kez 17. y├╝zy─▒lda ─░sko├žya, ─░talya, Fransa ve AlmanyaÔÇÖdaki kimi yazarlar toplum tarihi dedikleri bir ├╝slubu benimsediler. ─░zleyen d├Ânemde toplumsal tarih ara┼čt─▒rmas─▒ yapanlar─▒n say─▒s─▒ artt─▒. Bunlardan iki ├Ânemli isim Jules Michelet (1798-1874) ve Jacob Burckhardt (1818-1897)ÔÇÖt─▒r. Michelet o g├╝ne dek seslerini duyuramayan toplum kesimlerinin tarihlerinin yaz─▒lmas─▒ i├žin ├ža─čr─▒da bulunuyor, onun bu ├ža─čr─▒s─▒ sonradan ÔÇťa┼ča─č─▒dan tarih┬á (history from below) olarak adland─▒r─▒l─▒yordu[8].

┬áBu d├Ânemin bir ba┼čka konusu tarihin do─ča bilimleri ile ayn─▒ y├Ântemlerle ele al─▒n─▒p al─▒namayaca─č─▒ sorusuydu. Bu soruya hay─▒r diyenlerin en tan─▒nm─▒┼č─▒ ─░talyan G. VicoÔÇÖdur. Ona g├Âre insan ancak yapt─▒─č─▒n─▒ bilebilir. ─░nsan yarat─▒m─▒ olmad─▒─č─▒ i├žin do─ča insan─▒n bilebilece─či bir alan de─čildir. Tarih ve ge├žmi┼č insan eylemleri ise tam olarak insan─▒n bilebilece─či ┼čeylerdir ├ž├╝nk├╝ insanlar taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirilmi┼člerdir.

Ayd─▒nlanma d├Ânemi insan akl─▒na ve ilerlemeye duyulan g├╝veni ile karakterizedir. ─░nsan─▒n de─či┼čmez ve evrensel bir ├Âz├╝ vard─▒r ve bu ├Âz e─čitim ile geli┼čtirilebilir. B├╝y├╝k adamlar─▒n rasyonel eylemleri taraf─▒ndan y├Ânlendirilen toplum yoluna emin ad─▒mlarla devam edecek ve ideal toplum d├╝zenine ula┼čacakt─▒r. Al─▒nacak derslerle dolu olan tarih de insanl─▒─č─▒n bu geli┼čiminde yard─▒mc─▒ bir unsur olacakt─▒.

  1. y├╝zy─▒lda tarih ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n profesyonel bir u─čra┼č haline gelmi┼čti ancak eski usuller etkisini yer yer s├╝rd├╝r├╝yordu. Bir taraftan s├Âylence ile ger├žek aras─▒nda ciddi bir ayr─▒m yapmak gerekti─čine vurgu yap─▒l─▒rken di─čer yandan tarihi metinlerin daima anlat─▒ ┼čeklinde yaz─▒lmas─▒ gerekti─či savunuluyordu[9].
  2. y├╝zy─▒lda tarih yaz─▒m─▒n─▒ sosyal bilimlerin ─▒┼č─▒─č─▒ alt─▒nda yeniden ele alma denemeleri g├Âr├╝ld├╝.

─░nceleyece─čimiz Annales Okulu bu denemelerden biridir. Bu anlay─▒┼č niyet eden ve niyetini uygulayan ki┼činin ger├žekle┼čtirdi─či biricik, genellenemez olaylara de─čil yasala┼čt─▒rmaya daha yatk─▒n, etkin ger├žekle┼čtiricileri olmayan, derinden ve yava┼č geli┼čen toplumsal s├╝re├žlerin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒na ├Ânem verdiler.

Annales Okulunun Kurulu┼ču ve Geli┼čmesi Hakk─▒nda K─▒sa Bilgi

Ortak fikirler etraf─▒nda bir araya gelmi┼č ve bir├žok ├╝yesinin benzer anlay─▒┼člar sergiledi─či bir okulun s├Âz konusu olmad─▒─č─▒n─▒ belirterek ba┼člamak yerinde olacakt─▒r. ├ç─▒k─▒┼č noktalar─▒ ve zaman i├žinde ald─▒klar─▒ konum itibar─▒ ile farkl─▒l─▒klar g├Âsteren, s─▒k─▒ ┼čekilde tan─▒mlanm─▒┼č benzer bir y├Ântemleri olmayan bu grubu ÔÇťAnnales HareketiÔÇŁ olarak adland─▒rmak daha isabetli olacakt─▒r[10]. ┬áBuna kar┼č─▒n s├Âz konusu yazarlar─▒n eserlerinde dil ve kavram ortakl─▒klar─▒ da yok de─čildir.

1929 y─▒l─▒nda Annales dergisinin yay─▒n hayat─▒na ba┼člamas─▒ ayn─▒ adla and─▒─č─▒m─▒z hareketin de ba┼člang─▒c─▒n─▒ olu┼čturur. Ancak daha ├Ânce, 1900ÔÇÖl├╝ y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda k├╝lt├╝r ve felsefe tarih├žisi Henri Berr y├Ânetiminde yay─▒na ba┼člayan ve tarih yaz─▒m y├Ântemlerine ele┼čtiriler getiren Revue de synthese historique dergisi AnnalesÔÇÖin kurulmas─▒ i├žin uygun ortam─▒ yaratm─▒┼čt─▒r(11). ┬áAyr─▒ca co─črafyac─▒ Paul Vidal de la Blache, antropolog Lucien Levy-Bruhl, tarih├ži Jules Michelet ve tarih├ži Jacob Burckhardt gibi yazarlar da Annales yazarlar─▒n─▒n etkilendikleri isimlerdir.

AnnalesÔÇÖin kurucular─▒ olarak Marc Bloch (1886-1944) ve Lucien Febvre (1878-1956) an─▒l─▒r. ├ľnceki g├Ârevlerinden ayr─▒larak 1919ÔÇÖda Strasbourg ├ťniversitesi (Fransa)ÔÇÖnde bir araya gelen bu iki tarih├žinin yak─▒n ili┼čkisi 1933ÔÇÖe kadar s├╝rd├╝.┬á Bu tarihte Febvre ParisÔÇÖteki College de FranceÔÇÖa ge├žti. Marc Bloch ise 1936ÔÇÖda ParisÔÇÖteki Sorbonne ├ťniversitesiÔÇÖne ge├žti. II. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n ba┼člamas─▒ BlochÔÇÖun akademik hayat─▒nda kesintilere sebep oldu. Frans─▒z direni┼č hareketinde rol ald─▒─č─▒ i├žin 1944ÔÇÖte Almanlar taraf─▒ndan idam edildi.

Annales hareketinin zaman i├žindeki geli┼čimi ├╝├ž ku┼čakla simgelenen ayr─▒ a┼čamalara ayr─▒labilir. Kurucular─▒n─▒n ba┼člatt─▒─č─▒ ilk a┼čama 1920-1945 aras─▒n─▒ kapsar. FebvreÔÇÖnin ├Â─črencisi olan Fernand Braudel (1902-1985)ÔÇÖin en belirgin isim olarak ├Âne ├ž─▒kt─▒─č─▒ ikinci a┼čama 1945-1968 y─▒llar─▒n─▒ kapsar. 1968ÔÇÖden sonra ba┼člayan ├╝├ž├╝nc├╝ a┼čamada Georges Duby (1919-1996), Jacques le Goff┬á┬á (1924- ), Philipe Aries (1914-1984), Robert Mandrou , Emmanuel Le Roy Ladurie (1929- ), Jacques Revel gibi isimlere rastlar─▒z.

Hareket ile ├Âzde┼čle┼čen derginin isminde ├╝├ž kez de─či┼čiklik olur. 1929ÔÇÖda yay─▒n hayat─▒na Annales dÔÇÖhistoire ├ęconomique et sociale ad─▒yla ba┼člayan dergi 1939ÔÇÖa kadar bu isimle bas─▒l─▒r. 1939-1942 aras─▒nda Annales dÔÇÖhistorie sociale, 1942-1944 aras─▒nda Melanges dÔÇÖhistorie sociale adlar─▒n─▒ ald─▒ktan sonra 1946ÔÇÖdan bu yana Annales: economies, societes civilisations (ekonomiler, toplumlar ve uygarl─▒klar) ad─▒yla bas─▒l─▒r.

Annales Okulunun kurumsalla┼čmas─▒ II. D├╝nya sava┼č─▒ sonras─▒ y─▒llara rastlar. Lucien Febvre

1947ÔÇÖde Ecole Pratique des Hautes Etudes adl─▒ ara┼čt─▒rma kurulu┼čunun alt─▒nc─▒┬á ┼čubesinin ba┼č─▒na getirildi. Hareketin sonraki ku┼ča─č─▒na dahil ├Ânemli bir isim olan Fernand Braudel de ayn─▒ d├Ânemde FebvreÔÇÖe yak─▒n bir y├Ânetici konuma getirildi. 1960ÔÇÖl─▒ y─▒llardan sonra AnnalesÔÇÖin a├žt─▒─č─▒ yolda toplumsal tarih ├žal─▒┼čmalar─▒ o denli artt─▒ ki art─▒k Annales tarih├žilerini di─čer tarih├žilerden ay─▒ran s─▒n─▒rlar silikle┼čti.

Annales Okulunun Tarih Yaz─▒m─▒na Getirdi─či Yeni Anlay─▒┼člar

Tarih yaz─▒m─▒n─▒n geli┼čimini aktar─▒rken Michelet ve Burckhardt ile ba┼člayan s├╝reci ele alm─▒┼č, ki┼čilerin tarihinden toplumsal s├╝re├žlerin tarihine kayan anlay─▒┼č─▒ nitelemi┼čtik. Annales Okulunun tarih yaz─▒m─▒na getirdi─či en ├Ânemli yeni anlay─▒┼č tarihin kapsam─▒n─▒ geni┼čleten bu anlay─▒┼čt─▒r. Kahramanlar ve b├╝y├╝k adamlar etraf─▒nda ├Âr├╝len tarih yerine ├žok ba┼čka fakt├Ârlerin de tarihi olaylarda etkisi oldu─čunu ileri s├╝rm├╝┼č, ilgilerini onlara da ├ževirmi┼člerdir. Annales Okulu kahraman─▒ ├Âld├╝rm├╝┼čt├╝r veya ba┼čka bir ifadeyle art─▒k herkes kahramand─▒r, ├ž├╝nk├╝ herkesin de─či┼čim ├╝zerinde ┼ču veya bu ├Âl├ž├╝de pay─▒ bulunmaktad─▒r.[11] ┬áAyn─▒ g├Âr├╝┼č├╝ Febvre ise ┼č├Âyle dile getirir: ÔÇť Tarih├ži i├žin (t─▒pk─▒ co─črafyac─▒ i├žin oldu─ču gibi) insan yoktur, insanlar vard─▒rÔÇŁ[12]. Annales yazarlar─▒ bireye a┼č─▒r─▒ ├Ânem vermekten sak─▒nm─▒┼člar, tarih yapan birey portresi ├žizmek istememi┼člerdir. Karar veren ve uygulayan birey g├Âr├╝nt├╝s├╝ yerine bize d├╝zen kavram─▒n─▒ g├Âstermek istemi┼člerdir[13].

Annales yazarlar─▒n─▒n bu tav─▒rlar─▒nda DurkheimÔÇÖin ├Â─črencisi olan Fran├žois SimiandÔÇÖ─▒n tarih yaz─▒m─▒na getirdi─či ele┼čtiriler etkili olmu┼čtur. Simiand┬á ÔÇśtarih├žiler kabilesinin putlar─▒ÔÇÖna sald─▒r─▒rken siyasi olaylara ve bireylerin tarihine verilen a┼č─▒r─▒ ├Ânemi ve nesne ve kavramlar─▒n k├Âkenlerini bulmaya y├Ânelen a┼č─▒r─▒ dikkati ele┼čtirmi┼čti. Bu ele┼čtiriler Annales yazarlar─▒ taraf─▒ndan dikkate al─▒nm─▒┼č ve y├Ântemlerinin bir par├žas─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒r[14].

Disiplinler aras─▒ i┼čbirli─čine verdikleri ├Ânem

Annales yazarlar─▒n─▒n sosyal bilimler disiplinlerinin birbirine yakla┼čmas─▒na verdikleri ├Ânem b├╝y├╝kt├╝r. ─░nsan faaliyetlerinin her alan─▒na odaklanmay─▒ se├žen bir anlay─▒┼č zaten bu sonucu zorunlu k─▒lar. FebvreÔÇÖnin a─čz─▒ndan ├ž─▒kan┬á ÔÇťtarih├žiler, birer co─črafyac─▒ olun. Hukuk├žu, sosyolog ve psikolog da olunÔÇŁ[15] ve ÔÇťaradaki t├╝m s─▒n─▒rlara ve yaftalara paydosÔÇŁ[16] s├Âzleri bu anlay─▒┼č─▒ net olarak anlat─▒r. Ayn─▒ anlay─▒┼č─▒n ba┼čka bir yans─▒mas─▒ BlochÔÇÖun g├Âstergebilime verdi─či ├Ânemde g├Âr├╝lebilir.┬á Bloch bir toplumdaki insanlar─▒n ├žal─▒┼č─▒rken kulland─▒klar─▒ ara├ž gere├žleri onlar─▒n d├╝┼č├╝nce ve ya┼čam tarzlar─▒n─▒n anahtar─▒ olarak g├Âr├╝r, g├Âstergebilimi bir toplumun anlamak konusunda ekonomiden daha ├Ânemli sayar[17]. Ancak Annales yazarlar─▒n─▒n en fazla ├Ânem verdi─či sosyal bilim dal─▒ be┼čeri co─črafyad─▒r.

Sosyal bilimler disiplinlerinin birlikte ├žal─▒┼čmas─▒na y├Ânelik bu ilgiyi Braudel de payla┼č─▒r. Bir yaz─▒s─▒nda toplum bilimlerinin kriz i├žinde oldu─čunu s├Âyler, ├žok say─▒daki farkl─▒ disiplinin yollar─▒n─▒n birle┼čmesi gerekti─čini s├Âyler[18]. Sosyal bilimlerin i┼čbirli─či i├žinde ├žal─▒┼čmas─▒ anlay─▒┼č─▒n─▒n bir yans─▒mas─▒ olarak Annales yazarlar─▒ ayr─▒ ayr─▒ yaz─▒lan ulusal tarihler yerine bir b├╝t├╝n olarak incelenen insanl─▒k tarihi ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ savunmu┼člar, insanl─▒k b├╝t├╝n├╝n├╝ etkileyen ve uzun vadede de─či┼čen ortak de─či┼čkenlere vurgu yapm─▒┼člard─▒r.

Zaman kavray─▒┼člar─▒ndaki farkl─▒l─▒k

Zaman kavram─▒n─▒n farkl─▒ toplumlarda farkl─▒ tasavvurlar─▒ vard─▒r. Ba┼čl─▒ca iki farkl─▒ tasavvurdan s├Âz etmek m├╝mk├╝nd├╝r. D├Âng├╝sel zaman kavram─▒nda olaylar─▒n bir d├Âng├╝sellik izledi─či, belirli s├╝relerde tekrarland─▒─č─▒ varsay─▒l─▒r. Antik ├ža─čda ├Ârneklerini g├Ârd├╝─č├╝m├╝z Alt─▒n ├ça─č s├Âylencesi buna ├Ârnek verilebilir. Buna g├Âre uzak ge├žmi┼čte atalar─▒n kurdu─ču en mutlu ve en adil d├╝zen bir g├╝n yeniden ortaya ├ž─▒kacak ve insanlara mutluluk getirecektir. Buna kar┼č─▒l─▒k ├žizgisel zaman kavram─▒ bu d├Âng├╝selli─či reddeder. Bu modele g├Âre zaman geri d├Ân├╝lmez ┼čekilde tek y├Ânl├╝ ilerlemektedir. ─░nsan toplumlar─▒ da ge├žmi┼čten gelece─če, ilkelden geli┼čmi┼če do─čru evrilmektedir. Reinhart KoselleckÔÇÖin 1750-1850 aras─▒n─▒ modern ├ža─ča ge├ži┼č d├Ânemi olarak nitelemesi bu geli┼čme inanc─▒n─▒n bir ├Ârne─čidir.

Tarih yaz─▒m─▒ s├Âz konusu oldu─čunda bu iki anlay─▒┼čtan yaln─▒zca birinin, ├žizgisel zaman modelinin dikkate al─▒nd─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝r. Ge├žmi┼čte ya┼čanm─▒┼č olaylar─▒n belirsiz bir gelecekte yeniden ayn─▒ ┼čekilde tekrarlanaca─č─▒n─▒ s├Âyleyen bir tarih├ži yoktur. Ancak tarihin ├žizgisel ve sabit h─▒zda akt─▒─č─▒ kabul edildikten sonra bu g├Âr├╝┼č├╝n de─či┼čik a├ž─▒lardan ele al─▒nmas─▒ ger├žekle┼čmemi┼čtir. 20. y├╝zy─▒l─▒n ilk ├žeyre─čine kadar tarih├žilerin ├žo─ču bu modeli sorgulamadan benimsemi┼člerdir. Ancak Annales yazarlar─▒ zaman─▒n g├Âreceli─činin ve ├žok katmanl─▒l─▒─č─▒n─▒n alt─▒n─▒ ├žizerek ├žizgisel zaman anlay─▒┼č─▒n─▒ biraz de─či┼čtirdiler. Hem farkl─▒ uygarl─▒klar aras─▒nda hem de ayn─▒ uygarl─▒─č─▒n farkl─▒ d├Ânemleri aras─▒nda zaman─▒n ak─▒┼č h─▒z─▒nda farkl─▒l─▒klar olabilece─či tahayy├╝l├╝n├╝ olu┼čturdular. Avrupa siyasi tarihi, insanl─▒─č─▒n kesintisiz bir ilerleme i├žinde oldu─ču, Bat─▒ uygarl─▒─č─▒n─▒n da bu ilerlemenin ├Ânc├╝s├╝ oldu─ču yolundaki ├Ân kabule zaten ciddi darbeler indirmi┼čti. Zaman alg─▒s─▒n─▒n bu ┼čekilde de─či┼čimi de ilerleme fikrine duyulan inan├žs─▒zl─▒─č─▒n bir yans─▒mas─▒d─▒r[19].

Farkl─▒ h─▒zlarda akan zaman, farkl─▒ ritimlerle g├Âr├╝len de─či┼čimler d├╝┼č├╝ncesin ├Ânemli savunucular─▒ndan biri F. BraudelÔÇÖdir. Ona g├Âre yava┼č, orta h─▒zda ve h─▒zl─▒ akan zamanlardan s├Âz edilebilir. Toprak, deniz ve bitki ├Ârt├╝s├╝ gibi co─črafik fakt├Ârlerde g├Âr├╝len ├žok yava┼č de─či┼čimi ifade etmek i├žin longue duree terimini kullan─▒r[20]. ┬á─░ktisadi s├╝re├žler ve n├╝fusla ilgili konular bunlardan biraz daha h─▒zl─▒ de─či┼čen bir yap─▒ sergiliyordu. ├ľyle ki bir insan ├Âmr├╝ bu de─či┼čiklikleri fark etmek i├žin yeterli olabiliyordu.┬á En h─▒zl─▒ de─či┼čimin g├Âr├╝ld├╝─č├╝ alan ise g├╝nl├╝k olaylar, siyasi tarih ve bireysel eylemlerdi.┬á Braudel en b├╝y├╝k ├Ânemi yava┼č de─či┼čimler alan─▒na vermi┼č, eserlerinde be┼čeri co─črafya etmenlerine vurgu yapm─▒┼čt─▒r. Bir eserinde bu fikrini ┼č├Âyle a├ž─▒klar: ÔÇťOlay ilgi ├žeken yepyeni bir ┼čeydir. Patlayan bir bombay─▒ and─▒r─▒r. Yaratt─▒─č─▒ dumanlarla ├ža─čda┼člar─▒n─▒n g├Âr├╝┼č├╝n├╝ buland─▒r─▒r; ama kal─▒c─▒ de─čildir, ate┼či g├Âr├╝lmezÔÇŁ,┬á ÔÇťToplumsal bilim ÔÇśolayÔÇÖ dan ┼čiddetle ka├ž─▒n─▒r. Hakl─▒d─▒r da: K─▒sa-d├Ânem en kaprisli, aldat─▒c─▒ zaman bi├žimidirÔÇŁ[21].

Eserleriyle Annales Yazarlar─▒

Annales Okulu tarih├žilerinin ortaya koymak istedikleri tarih anlay─▒┼č─▒n─▒ eserleri ├╝zerinden giderek anlayabiliriz. Okulun iki kurucusundan M. Bloch 1924ÔÇÖte bas─▒lan eseri Royal Touch (Kral─▒n Dokunu┼ču)ÔÇÖda Orta ├ça─čÔÇÖdan 18. y├╝zy─▒la de─čin ─░ngiltere ve FransaÔÇÖda g├Âzlenen bir inanc─▒ sorgulamas─▒ a├ž─▒s─▒ndan antropolojik bir konuyu ele al─▒r. Yazar─▒n sonraki eseri The Historian’s Craft (Tarih├žilik Mesle─či) insanlar─▒n mucizelere inanmalar─▒n─▒ sorgulamas─▒ a├ž─▒s─▒ndan benzer bir konu g├Âr├╝l├╝r. Ancak BlochÔÇÖun as─▒l ├Ânemli eserleri iktisat tarihi hakk─▒nda olanlard─▒r: Fransa K─▒rsal Kesim Tarihi ve 900-1300 aras─▒ Avrupa sosyal yap─▒s─▒n─▒ konu alan Feodal Toplum. Ad─▒ an─▒lan bu son eserin ├Ânemli bir yan─▒ da yazar─▒n Avrupa insan─▒n─▒n duygu ve d├╝┼č├╝nce tarz─▒yla ilgili bir b├Âl├╝m de yazmas─▒d─▒r.

  1. FebvreÔÇÖnin erken d├Ânem eserlerinden olan Martin Luther adl─▒ eserinin giri┼činde yazar amac─▒n─▒ bireysel insiyatif ile toplumsal k─▒s─▒tlan─▒m aras─▒ndaki ili┼čkiyi incelemek olarak a├ž─▒klar. Bir ba┼čka eseri olan 16. Y├╝zy─▒lda ─░nan├žs─▒zl─▒k Sorunu: RabelaisÔÇÖin Dini adl─▒ ├žal─▒┼čmada BlochÔÇÖunkilere benzer bir konuya rastlar─▒z. B├Âylece bu iki yazar─▒n eserleri kendilerinden sonra gelen tarih├žilerin ilgilerini zihniyetler tarihine do─čru ├žekmi┼čtir. Ayr─▒ca FebvreÔÇÖnin A Geographical Introduction to History adl─▒ kitab─▒ Annales OkuluÔÇÖnun co─črafi ara┼čt─▒rmalara yapaca─č─▒ vurgunun ilk i┼čaretidir.

Okulu di─čer bir ├Ânemli temsilcisi olan F. Braudel co─črafyan─▒n ├Ânemi konusunda hocas─▒ Febvre ile hemfikirdir. Hatta bu yolda II. Felipe ve Akdeniz D├╝nyas─▒ olan doktora tezinin ba┼čl─▒─č─▒n─▒ Akdeniz D├╝nyas─▒ ve II. Felipe olarak de─či┼čtirmeye ikna olmu┼čtur. Braudel bu eserinde ├Ânceli─či inceledi─či de─či┼čkenler aras─▒nda en yava┼č de─či┼čimi g├Âsteren co─črafi etmenlere verir. BraudelÔÇÖin bir ba┼čka ├Ânemli eseri Maddi Uygarl─▒k 1400-1800 aras─▒nda kalan zamanda Avrupa iktisadi hayat─▒n─▒ inceler.

─░zleyen d├Ânemde Annales yazarlar─▒ aras─▒nda Marksizmin etkili oldu─čunu, tarihyaz─▒m─▒na nicel ├Â─čelerin, istatistik kullan─▒m─▒n─▒n daha fazla girdi─čine ┼čahit oluruz. BraudelÔÇÖin 1958ÔÇÖde yazd─▒─č─▒ bir makalesinde ÔÇťson 25 y─▒l─▒n en iyi tarih eseriÔÇŁ dedi─či eser, Ernest LabrousseÔÇÖnin The Crisis adl─▒ eseri buna g├╝zel bir ├Ârmektir. Nicel tarihin etkili oldu─ču bir ba┼čka alan n├╝fus hareketleri tarihiydi. B├Âyle bir esere ├Ârnek olarak da Annales yazarlar─▒ndan Pierre GoubertÔÇÖin Beuvasis and the Beuvaisis adl─▒ eseridir.

BraudelÔÇÖin ├Â─črencisi olan Emmanuel Le Roy Ladurie hocas─▒na benzer bir doktora tezi yazm─▒┼čt─▒r.┬á The Peasants of Languedoc adl─▒ bu eseri co─črafik ├Âgelerden yola ├ž─▒kar ancak Avrupa ile Amerika aras─▒nda kar┼č─▒la┼čt─▒rmalar yaparak neticelenir. Burada da Annales Okulu yazarlar─▒n─▒n ba┼čka bir ├Âzelli─čini, kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ ve b├╝t├╝nc├╝ tarih anlay─▒┼člar─▒n─▒ g├Ârmek olas─▒d─▒r.

Annales ├Âzelliklerinden biri olan zihniyetler tarihi ├╝zerinde ├žal─▒┼čan ba┼čka bir tarih├ži de Philippe AriesÔÇÖtir. Onun┬á ─░ngilizceye Centuries of Childhood olarak ├ževrilen eseri ├žocukluk kavram─▒n─▒ tarih yaz─▒m konular─▒ aras─▒na sokmu┼čtur. Ayn─▒ yazar son y─▒llar─▒n─▒ ├Âl├╝m kar┼č─▒s─▒nda tak─▒n─▒lan zihni tutumlar─▒ ara┼čt─▒rmaya harcam─▒┼čt─▒r.

Zihniyerler tarihi ve psikolojik tarihe ├Ânem veren ba┼čka bir Annales yazar─▒ da Robert MandrouÔÇÖdur. Onun bu anlamdaki iki eserini anabiliriz: Bir Tarihsel Psikoloji Denemesi alt ba┼čl─▒─č─▒n─▒ ta┼č─▒yan ┬áIntroduction to Modern France (1961) adl─▒ eseri ve Bir Tarihsel Psikoloji Analizi alt ba┼čl─▒kl─▒ Magistrates and Sorcerers adl─▒ ├žal─▒┼čmas─▒ (1968). Ayn─▒ alanda ├žal─▒┼čan ba┼čka bir tarih├ži de Alain Besan├žonÔÇÖdur . Annales dergisinde psikanalitik tarihin olabilirli─čini sorgulayan yaz─▒lar─▒ yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. Jacques Le Goff ise Araf─▒n Do─ču┼ču adl─▒ eserinde araf fikrini do─ču┼čunu toplumsal d├Ân├╝┼č├╝mlere ba─člayarak zihniyetler tarihi alan─▒nda ba┼čka bir eser vermi┼čtir. Bu alanda an─▒lmas─▒ gereken bir ba┼čka yazar olan Georges Duby The Three Orders adl─▒ eserinde zihinsel de─či┼čimleri toplumsal de─či┼čimlerin ─▒┼č─▒─č─▒nda incelemi┼č, zihniyet incelemelerine ├Ânem veren Annales ekol├╝ne uygun

bir eser vermi┼čtir.

G├Âr├╝l├╝yor ki Annales yazarlar─▒ a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak modern ├ža─č ├Âncesi Avrupa tarihi ile ilgilenmi┼čler, zihniyetler tarihi, iktisadi tarih ve co─črafyan─▒n tarih yaz─▒m─▒ndaki yeri konular─▒nda eserler vermi┼člerdir.

AnnalesÔÇÖin Yaratt─▒─č─▒ Etki

  1. D├╝nya Sava┼č─▒ ├Âncesi PolonyaÔÇÖda ekonomik ve sosyal tarihe ilgi duyan bir grup tarih├ži vard─▒. Bu y├╝zden Annales fikirleri burada ilgiyle kar┼č─▒land─▒. FransaÔÇÖda ├Â─črenim g├Âren ├žok say─▒da Polonyal─▒ tarih├ži de zihniyet ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n tarihi ├žal─▒┼čmalarda s─▒k├ža konu edilmesine sebep oldu. AnnalesÔÇÖin bireyleri ve olaylar─▒ alt s─▒raya koyan anlay─▒┼č─▒ AlmanyaÔÇÖda pek taraftar bulamad─▒. Burada siyasi olay a─č─▒rl─▒kl─▒ tarih yaz─▒m─▒ etkisini 1960ÔÇÖlara kadar devam ettirdi. Ya┼čan─▒lan iki b├╝y├╝k sava┼č ve etkileri d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse b├Âyle olmas─▒ do─čal kar┼č─▒lanabilir[22].

AlmanyaÔÇÖdakine benzer bir durum ─░ngiltereÔÇÖde g├Âzlendi. 1960ÔÇÖlarda bile Annales hareketine yak─▒n duran ─░ngiliz tarih├ži pek azd─▒. Bunun en ├Ânemli sebebini deneycili─če ve bireycili─če b├╝y├╝k ├Ânem veren geleneksel ─░ngiliz d├╝┼č├╝n├╝┼č tarz─▒nda aramak gerekir[23].

├ťlkemizde tarih├žiler 1940ÔÇÖl─▒ y─▒llara de─čin Annales OkuluÔÇÖnu ve fikirlerini pek takip etmediler[24]. T├╝rkiyeÔÇÖde Annales anlay─▒┼č─▒ndan etkilenmi┼č tarih├žilerin ba┼č─▒nda Fuad K├Âpr├╝l├╝ gelir. Kendisi Annales Okulu kurucular─▒ Febvre ve BlochÔÇÖu ger├žek tarih├žiler olarak g├Ârmektedir[25]. K├Âpr├╝l├╝ÔÇÖn├╝n ├Â─črencisi olan ve disiplinler aras─▒ i┼čbirli─čine eserlerinde ├Ânem veren ├ľmer L├╝tf├╝ Barkan ayn─▒ hareketten etkilenen bir ba┼čka tarih├žimizdir. AnnalesÔÇÖten etkilenen di─čer tarih├žilerimiz aras─▒nda Halil ─░nalc─▒k ve Mustafa Akda─č da yer al─▒r.

 

Annales Okulunun Ele┼čtirisi

Annales yazarlar─▒n─▒n tarih yaz─▒m─▒nda siyasi olaylar─▒ ├Ânem a├ž─▒s─▒ndan en arka s─▒raya atmalar─▒ndan, insan ve toplum hayat─▒n─▒ etkileyen daha ├Ânemli fakt├Ârler olarak co─črafik ├Âgeleri ├Âne al─▒┼člar─▒ndan bahsedilmi┼čti. Bu anlay─▒┼čtaki a┼č─▒r─▒l─▒k tarihin belirsiz g├╝├žler taraf─▒ndan y├Ânlendirildi─či, tarihte etkin g├╝├žler olmad─▒─č─▒ ┼čeklinde yorumland─▒. Tarihi bilin├žli olarak eylemde bulunan bireyin iktisadi kurallar ─▒┼č─▒─č─▒nda yazd─▒─č─▒n─▒ savunan Marksist d├╝┼č├╝n├╝rler bunda ele┼čtirecek yanlar bulmu┼člar, Annales yazarlar─▒n─▒n y├Âns├╝z bir toplum tasvir ettiklerini s├Âylemi┼člerdir[26].

 

KAYNAKÇA

1- Edward Halett Carr, Tarih Nedir, ─░leti┼čim Yay─▒nlar─▒, 9 bs., 2006

2- R. G. Collingwood, Tarih Tasar─▒m─▒, Ara Yay─▒nlar─▒, 1. bs., 1990

3-Do─čan ├ľzlem, Tarih Felsefesi, ─░nk─▒lap Kitabevi, 8. bs., 2004

4- Peter Burke, Frans─▒z Tarih Devrimi: Anales Okulu, Do─čubat─▒ Yay─▒nlar─▒, 1.bas─▒m, 2006,

5- G. Iggers, Yirminci Y├╝zy─▒lda Tarih Yaz─▒m─▒, Tarih Vakf─▒ Yurt Yay─▒nlar─▒, 3. bs., 2007

6- Mehmet Ali K─▒l─▒├žbay, Uygarl─▒klar─▒n Grameri (F. Braudel) i├žinde, ─░mge Kitabevi, 2.bs., 2001

7- L. Febvre, Geographical Introduction to History, bl.2 ay. 3

8- E. Breisach, Tarih Yaz─▒m─▒, Yap─▒ Kredi K├╝lt├╝r Yay─▒nc─▒l─▒k, 1. bs.,2009

9-A. Boratav(der.), Tarih ve Tarih├ži: Annales Okulunun ─░zinde, K─▒rm─▒z─▒ Yay─▒nlar─▒, 1.bs., 2007

10- ─░ktidar ve Tarih: T├╝rkiyeÔÇÖde Resmi Tarih Tezinin Olu┼čumu 1929-1937, B├╝┼čra Ersanl─▒, ─░leti┼čim ┬áYay─▒nlar─▒, 1. bs.,2003

[1] ) Edward Halett Carr, Tarih Nedir, ─░leti┼čim Yay─▒nlar─▒, 9 bs. 2006, s. 15

[2] R. G. Collingwood, Tarih Tasar─▒m─▒, Ara Yay─▒nlar─▒, 1. bs., 1990, s.47

[3] Levent Y─▒lmaz, Tarih Nas─▒l Yaz─▒lmal─▒ ya da Yaz─▒lmal─▒ m─▒?, Tarih Yaz─▒m─▒nda Yeni Yakla┼č─▒mlar i├žinde, Tarih Vakf─▒ Yurt Yay─▒nlar─▒, 1. bs,2000,┬á s 76

[4] Collingwood, a.g.e., s.65

[5] Collingwood, a.g.e., s.71

[6] Do─čan ├ľzlem, Tarih Felsefesi, ─░nk─▒lap Kitabevi, 8. bs., 2004, s. 30

[7] ├ľzlem, a.g.e., s. 40

[8] Peter Burke, Frans─▒z Tarih Devrimi: Anales Okulu, Do─čubat─▒ Yay─▒nlar─▒, 1.bas─▒m, ─░stanbul, 2006, s. 32

[9] G. Iggers, Yirminci Y├╝zy─▒lda Tarih Yaz─▒m─▒, Tarih Vakf─▒ Yurt Yay─▒nlar─▒, 3. bs. ,2007, s.2

[10] Burke, a.g.e., s.25 (11) Iggers a.g.e., s. 52

[11] Mehmet Ali K─▒l─▒├žbay, Uygarl─▒klar─▒n Grameri (F. Braudel), ─░mge Kitabevi, 1.bs. i├žinde, sunu┼č s.14

[12] L. Febvre, Geographical Introduction to History, bl.2 ay. 3

[13] E. Breisach, Tarih Yaz─▒m─▒, Yap─▒ Kredi K├╝lt├╝r Yay─▒nc─▒l─▒k, 1. bs.,s. 466

[14] Burke, a.g.e., s. 37

[15] Burke, a.g.e., s. 24

[16] Breisach, a.g.e., s.463

[17] Iggers, a.g.e., s.59

[18] Tarih ve Tarih├ži: Annales Okulunun ─░zinde, der: A. Boratav K─▒rm─▒z─▒ Yay─▒nlar─▒, 2.bs., s. 115

[19] Iggers, a.g.e., s.57

[20] Breisach a.g.e., s. 467

[21] Boratav, a.g.e., s.119-121

[22] Burke, a.g.e., s. 162-3

[23] Burke, a.g.e., s. 165

[24] B├╝┼čra Ersanl─▒, ─░ktidar ve Tarih: T├╝rkiyeÔÇÖde Resmi Tarih Tezinin Olu┼čumu 1929-1937, ─░leti┼čim Yay─▒nlar─▒, 1. bs., 2003, ─░stanbul, s.26

[25] Ersanl─▒, a.g.e., s.158

[26] Breisach, a.g.e., s. 468

4,605 total views, 1 views today

Alper CAN

Alper CAN

1971 y─▒l─▒nda ErzurumÔÇÖda do─čdu. 42 y─▒ld─▒r BursaÔÇÖda ya┼č─▒yor. 1996ÔÇÖda Hacettepe ├ťniversitesi Di┼č Hekimli─či Fak├╝ltesiÔÇÖnden mezun oldu, serbest di┼č hekimi olarak ├žal─▒┼č─▒yor. 2009ÔÇÖda ├çanakkale Onsekiz Mart ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Arkeoloji B├Âl├╝m├╝ y├╝ksek lisans program─▒ndan mezun oldu. Ayn─▒ y─▒l Uluda─č ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Tarih b├Âl├╝m├╝nde ba┼člad─▒─č─▒ doktora e─čitimini yar─▒da b─▒rakt─▒. 2003ÔÇÖte Nil├╝fer Kent Konseyi g├Ân├╝ll├╝s├╝ oldu. Bu kurumda tarih, felsefe, edebiyat alan─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒ grupla birlikte s├╝rd├╝r├╝yor. BursaÔÇÖn─▒n k├╝lt├╝r sanat alanlar─▒n─▒ kapsayan internet sitesinin (www.bursadakultur.org) 12 senedir yay─▒nc─▒s─▒. ÔÇťAntik ├ça─č S├Âzl├╝─č├╝ÔÇŁ ve ÔÇťKadim BursaÔÇŁ ad─▒nda iki kitap yay─▒nlad─▒. e-posta: alperca@hotmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
alper can annales

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒