Quantcast
Tarsuslum Molla Kerim’e – A─č─▒t S├Âyler A─č─▒t Yakar – Belgesel Tarih

Dr. Halil ATILGAN
Dr. Halil  ATILGAN
Tarsuslum Molla Kerim’e – A─č─▒t S├Âyler A─č─▒t Yakar
  • 02 Nisan 2024 Sal─▒
  • +
  • -
  • Dr. Halil ATILGAN /

Loading

A─č─▒t: T├╝rklerin en eski s├Âzl├╝ k├╝lt├╝r ├╝r├╝nlerindendir. ├çe┼čitli olaylar─▒n ve ├Âlenlerin ard─▒ndan duygular─▒n dile d├Âk├╝lmesidir. AnadoluÔÇÖnun her taraf─▒nda a─č─▒t yak─▒lmas─▒na ra─čmen bu gelenek G├╝neyde, ├çukurova da, Orta AnadoluÔÇÖda Kayseri, Sar─▒z, P─▒narba┼č─▒ y├Âresindeki T├╝rkmen oymaklar─▒nda daha da yayg─▒nd─▒r. ├ľzellikle Af┼čar T├╝rkmenleri bu konuda varl─▒─č─▒n─▒ kan─▒tlam─▒┼č, Sar─▒kam─▒┼č A─č─▒tlar─▒n─▒n ├žo─ču Af┼čar analar─▒n─▒n g├Âzya┼č─▒ olarak g├╝n├╝m├╝ze ula┼čm─▒┼čt─▒r. T├╝rkler duygulu bir milletir. Duygusunu yakt─▒─č─▒ a─č─▒tlarla, t├╝rk├╝lerle dile getirir. Onun i├žin AnadoluÔÇÖnun en ├╝cra k├Â┼česinde bile a─č─▒t yakan birini bulmak m├╝mk├╝nd├╝r. ├çukurovaÔÇÖda a─č─▒t s├Âyleyene a─č─▒t├ž─▒, irticalen s├Âyledi─či d├Ârtl├╝klere de yak─▒m denir. ├çukurovaÔÇÖda yak─▒m-yakmak, s├Âylemek, demek, yak─▒┼čt─▒rmak, diyece─čini d├Ârtl├╝klerle ifade etmek anlam─▒ndad─▒r. Onun i├žin ÔÇťA─č─▒t s├ÂylemekÔÇŁ yerineÔÇťA─č─▒t yakmakÔÇŁ tabiri kullan─▒lm─▒┼č, bu tabir AnadoluÔÇÖya da dalga dalga yay─▒lm─▒┼čt─▒r.

A─č─▒tlar zamanla ferdiliklerini kaybederek halk─▒n ortak mal─▒ olur ve anonimle┼čir. Kendine ├Âzg├╝ bir kal─▒b─▒ yoktur. Uyakl─▒ olanlar 7, 8 ve 10ÔÇÖlu hece ├Âl├ž├╝s├╝ne g├Âre yaz─▒l─▒rlar. Yayg─▒n olan─▒ ise 8 heceli olan─▒d─▒r. A─č─▒tlar uyakl─▒ ayakl─▒ oldu─ču gibi uyaks─▒z, ayaks─▒z da olabilir. Uyaks─▒z a─č─▒tlar ki┼činin i├žinden ge├ženlerin d─▒┼ča yans─▒mas─▒ olarak de─čerlendirilir. Ki┼či duygular─▒n─▒ konu┼čur gibi dile getirir. Asl─▒nda a─č─▒t s├Âylemenin kural─▒ olmamakla birlikte kafiyeli a─č─▒t s├Âylemek marifettir. Ra─čbet g├Âren de budur. A─č─▒tlar─▒n: Erkek taraf─▒ndan yak─▒lanlar─▒ olsa da genelde kad─▒nlar taraf─▒ndan yak─▒l─▒r.

A─č─▒tlar t├╝rk├╝ ve destanla i├ž i├žedir. Genelde her a─č─▒t─▒n bir ezgisi vard─▒r. Ezgiler uzun ya da k─▒r─▒k hava formundad─▒r. Her y├Ârenin kendine ├Âzg├╝ a─č─▒t ezgi kal─▒plar─▒ vard─▒r. Bu kal─▒plar k─▒r─▒k hava[1] formunda olaca─č─▒ gibi, uzun hava[2] formunda da olabilir. Af┼čar obalar─▒nda, ├çukurovaÔÇÖda bu kal─▒ba ÔÇťgayda[3]ÔÇŁ (Kaide) denir. Ad─▒ ge├žen ezgiler o y├Âreyle ├Âzde┼čle┼čmi┼čtir. T├╝rk├╝le┼čen a─č─▒tlar kal─▒pla┼čm─▒┼č ezgilere s├Âz d├Â┼čeme sonunda ortaya ├ž─▒karak bize ula┼č─▒r. Bize ula┼čan a─č─▒tlar zaman i├žinde ferdiliklerini kaybederek anonimle┼čir. Yemen, Sar─▒kam─▒┼č, K─▒z─▒l─▒rmak, ├çanakkale ├╝st├╝ne s├Âylenenler ferdiliklerini kaybederek bize ula┼čan t├╝rk├╝le┼čmi┼č a─č─▒tlard─▒r. T├╝rk├╝le┼čmeyen a─č─▒tlar kaynaklara s├Âz olarak ge├žer. Yak─▒lan a─č─▒tlar ki┼čisel oldu─ču gibi toplumsal hadiseleri de dile getirir.

Konuyla ilgili bir tek a─č─▒t yak─▒ld─▒─č─▒ gibi birden fazla da a─č─▒t yak─▒l─▒r. Birden fazla yak─▒lan a─č─▒tlar daha ├žok toplumsal hadiseleri dile getirir. Sar─▒kam─▒┼č, Yemen, Mihrali Bey ve K─▒z─▒l─▒rmak toplumsal hadiseleri dile getiren a─č─▒tlar aras─▒nda ilk s─▒ray─▒ al─▒rlar. YemenÔÇÖde kum tipisi, k─▒zg─▒n ├ž├Âl s─▒ca─č─▒, Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖta dondurucu so─ču─čun can almas─▒ ├že┼čitli ki┼čiler taraf─▒ndan dile getirilmi┼čtir. A─č─▒t yakmak milletimizin ortak duygular─▒ndand─▒r. T├╝rk k├╝lt├╝r├╝nde k├Âkl├╝ bir maziye sahip olan a─č─▒t yakma, ├že┼čitli T├╝rk boylar─▒yla g├╝n├╝m├╝ze kadar gelmi┼č, ge├žmi┼čle gelece─či birbirine ba─člayan ├Ânemli bir k├Âpr├╝ olmu┼čtur..

A─č─▒t: D─░VAN├ť L├ťGAT – ─░T T├ťRKDE
S─▒gdat┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á : A─člatmak
S─▒gdatt─▒ ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á : A─člatt─▒
S─▒g─▒t ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á : A─člama ÔÇô A─člay─▒┼č
S─▒gta ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á : A─člamak
S─▒gta┼č ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á : A─čla┼čmak
S─▒gtur ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á : A─člatmak olarak ifade edilmektedir.

S─▒gtamak s├Âzc├╝─č├╝nden t├╝remi┼č olan a─č─▒ta Azeriler ÔÇť┼čivenÔÇŁ ya da ÔÇťA─č─▒ÔÇŁ, Kerk├╝kl├╝ler ÔÇťS─▒zlamagÔÇŁ, ├ľzbek, Tatar ve Ba┼čkurt T├╝rkleri ÔÇťmarsiyaÔÇŁ demekte.

A─č─▒t: Hunlardan, G├Âkt├╝rklerden itibaren ├Âl├╝y├╝ defnetme ve yu─č t├Ârenlerine ba─čl─▒ olarak gelene─čini g├╝n├╝m├╝ze kadar getirmi┼č, ├Âlen i├žin s├Âylenen methiyelerdir. T├╝rk├╝le┼čenler ise hayk─▒r─▒┼člarla, feryatla,┬á figanla dile getirilen methiyelerin ezgiyle b├╝t├╝nle┼čmesidir.

T├╝rklerde ─░slamiyet ├Âncesi a─č─▒tlara ÔÇťSaguÔÇŁ deniliyordu. Sagular: ÔÇťYu─čÔÇŁ denilen t├Ârenlerde ├Âlen ki┼čilerin ├Âzelliklerini ve g├╝zelliklerini, erdemlerini ve onlara duyulan ac─▒lar─▒ dile getiren ┼čiirlerdi. ─░slamiyet ├Âncesi bu ┼čiirlere ÔÇťsaguÔÇŁ, ─░slamiyetÔÇÖten sonra ÔÇťa─č─▒tÔÇŁ, divan edebiyat─▒nda da mersiye denildi. Mersiyeler halk edebiyat─▒ndaki a─č─▒t─▒n Divan Edebiyat─▒nda ki kar┼č─▒l─▒─č─▒ olarak ve de geli┼čerek ortaya ├ž─▒kan bir ┼čiir t├╝r├╝ oldu. Mersiyenin s├Âyleyeni belli, a─č─▒tlar ise anonim. Asl─▒nda Divan Edebiyat─▒ndaki mersiye ile Halk Edebiyat─▒ndaki a─č─▒tlar ├Âzde ayn─▒ olmakla birlikte mersiyeler beyit, a─č─▒tlar d├Ârtl├╝k olarak bizlere ula┼čt─▒. Mehmet AkifÔÇÖin ├çanakkale ┼čehitlerine yazd─▒─č─▒ m├╝thi┼č dizeleri g├╝zel bir ÔÇťmersiyeÔÇŁ ├Ârne─či olarak kay─▒tlara ge├žti.

Anadolu’da, t─▒pk─▒ a─č─▒tlar gibi ac─▒n─▒n, ─▒st─▒rab─▒n tarihi de ├žok eski. ├çe┼čitli zul├╝mlerle kar┼č─▒la┼čan, derin ac─▒larla kucakla┼čan Anadolu ac─▒lar─▒n b─▒rakt─▒─č─▒ izlerle bug├╝ne kadar gelmi┼č, topra─č─▒ kadar insanlar─▒ da ac─▒larla yo─črulmu┼čtur. Onun i├žin Anadolu’da ac─▒n─▒n var olu┼čuyla a─č─▒tlar─▒ da var olmu┼čtur. K─▒saca a─č─▒tlar ac─▒n─▒n var olmas─▒yla birlikte do─čmu┼č, bu g├╝ne kadar da varl─▒─č─▒n─▒ korumu┼čtur. Anadolu insan─▒ a─č─▒t─▒n─▒ yakarken s├Âz ve ezgi g├╝zelli─čini hi├ž d├╝┼č├╝nmemi┼č, do─čall─▒─č─▒n─▒ korumu┼č, duygular─▒n─▒ i├žinden geldi─či gibi d├Ârtl├╝klerle dile getirmi┼čtir. Yak─▒lan a─č─▒tlar─▒n ├Ânemli ├Âzelli─či ya┼čanm─▒┼č hadiselere dayanmas─▒d─▒r. Her a─č─▒t─▒n kendine has bir hik├óyesi vard─▒r. Kayna─č─▒n─▒ ger├žek hayattan alan a─č─▒tlar dilden dile dola┼čarak ge├žmi┼či g├╝n├╝m├╝ze ula┼čt─▒r─▒rlar. ─░┼čte ge├žmi┼čten g├╝n├╝m├╝ze ula┼čan ├Ânemli a─č─▒tlardan biri de, TarsusÔÇÖun kurtulu┼čunda kahramanca m├╝cadele eden, Berdan ├çay─▒ ├╝zerindeki Ba├ž K├Âpr├╝s├╝nde ┼čehit olan Molla Kerim i├žin yak─▒lan a─č─▒tt─▒r. TarsusÔÇÖun kurtulu┼čunda Demirta┼č M├╝frezesi Komutan─▒ Mustafa Nail[4] ile birlikte Belenke┼čli (So─čucak) Ak Sakall─▒ Hac─▒ ─░shak ┬áA─ča da[5] bu m├╝cadelede ┼čehit olmu┼č.┬á Maalesef onlar i├žin de, ├çukurovaÔÇÖn─▒n kurtulu┼č m├╝cadelesinde ┼čehit olan di─čer kahramanlar i├žin de a─č─▒t yak─▒lmam─▒┼č. Sadece Molla KerimÔÇÖe a─č─▒t yak─▒lm─▒┼č. Nedenini ara┼čt─▒rd─▒─č─▒m─▒zda ├žok sevilen ve tan─▒nan birisinin olmas─▒ a─č─▒t yak─▒lmas─▒nda ├Ânemli bir etken olmu┼č. Biz bu efsanele┼čen kahramana bin rahmet diliyor, ┬ák─▒sada olsa onunla ilgili baz─▒ ki┼čisel bilgiler aktarmak istiyorum.

Molla Kerim ├çelikta┼čÔÇÖ─▒n atalar─▒ Antalya[6] y├Âresinden gelerek TarsusÔÇÖun S─▒rak├Ây Karabucak MahallesiÔÇÖne yerle┼čir. Babas─▒ Abdurrahman K├óhya, anas─▒ ise Hatu┼č Han─▒mÔÇÖd─▒r. Do─čdu─ču y─▒l tespit edilememi┼čtir. K├Âyde Bozalio─čullar─▒ olarak bilinirler. Molla KerimÔÇÖin ├žok cesur, keskin bir ni┼čanc─▒, vatan─▒ s├Âz konusu olunca ├Âl├╝m├╝n ├╝zerine gitmekten asla korkmayan, ayn─▒ zamanda ├žok yard─▒msever ve insanc─▒l bir ki┼čili─če sahip olmas─▒yla tan─▒nm─▒┼čt─▒r. Muhabere esnas─▒nda Fettah takma ad─▒n─▒ kullanm─▒┼č. TarsusÔÇÖun kurtulu┼čunda Milis Subay─▒ olan Molla Kerim, ├çelikta┼č M├╝frezesi ve Tarsus Grup Komutan─▒ olarak g├Ârev yapm─▒┼č. ┬áOÔÇÖnun an─▒s─▒n─▒ ya┼čatmak amac─▒yla, Tarsus Demirkap─▒ semtinde 14. Ekim 1954 tarihinde yapt─▒r─▒lan okula ÔÇťKerim ├çelikta┼čÔÇŁ; TarsusÔÇÖun bir mahallesine ┼×ehit Kerim ad─▒ verilmi┼čtir. Ayr─▒ca, Molla Kerim ├çelikta┼čÔÇÖ─▒n an─▒s─▒n─▒ ├Âl├╝ms├╝zle┼čtirmek amac─▒yla, Tarsus Belediye Ba┼čkan─▒ Sn. Burhanettin Kocamaz, 27 Aral─▒k 1998 tarihinde Yeni Mahalle Cetvel K├Âpr├╝s├╝ÔÇÖne heykelini; Yarenlik Alan─▒ÔÇÖna da b├╝st├╝n├╝ diktirmi┼čtir. Tarsus Belediyesi taraf─▒ndan yapt─▒r─▒lan Y├╝ksek ├ľ─črenim Erkek ├ľ─črenci Misafirhanesine de ┼×ehit Molla Kerim ad─▒ verilmi┼čtir. TarsusÔÇÖta 1. Eshab─▒ Kehf, Kavak-l─▒han, Ba─člar, k─▒saca Kuzey Tarsus Sava┼člar─▒n─▒n t├╝m├╝ne kat─▒larak kazan─▒lmas─▒nda b├╝y├╝k kahramanl─▒klar g├Âstermi┼č. Tarsus Ba├ž K├Âpr├╝s├╝ÔÇÖnde de ┼čehit olmu┼čtur. ┼×ehit olmas─▒n─▒ bizzat birlikte m├╝cadele ettikleri benim sadele┼čtirerek yay─▒nlad─▒─č─▒m ─░smail Ferahim ┼×alvuzÔÇÖun Kurtulu┼č Sava┼č─▒nda Kahraman ├çukurovaÔÇÖl─▒lar[7] adl─▒ hat─▒rat─▒ndan aktaral─▒m.

(ÔÇŽ)ÔÇťAdanaÔÇÖdan temin etti─či de─či┼čik ki┼čilerden olu┼čan takriben iki bini a┼čk─▒n Frans─▒z kuvveti, TarsusÔÇÖta mahsur kalan Frans─▒z birliklerini kurtarmak i├žin 27 07 1920 Sal─▒ g├╝n├╝ AdanaÔÇÖdan hareket etmi┼č rastlad─▒klar─▒ k├Âyleri yakarak y─▒karak ilerlemeye ba┼člam─▒┼člard─▒.┬á

Frans─▒z birliklerinin ilerledi─či Sol Cenah Komutanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan 41. T├╝men komutanl─▒─č─▒na bildirilmi┼čti. Onun i├žin sol cenaha yard─▒mc─▒ birlikler, ileri harek├óta mani olmak i├žin de kuvvetli bir m├╝freze g├Ânderilmesine dair t├╝men komutanl─▒─č─▒ndan Sa─č Cenah Komutan─▒ ┼×emsettin BeyÔÇÖe emir verilmi┼čti.┬á Bu emri alan Sa─č Cenah Komutan─▒ taraf─▒ndan da Tarsus grubunun en kuvvetli m├╝frezi olan Molla Kerim Kumandas─▒ndaki ├çelikta┼č M├╝frezesinin; sol cenaha en yak─▒n olan mevcudu da di─čer m├╝frezelere g├Âre daha fazla oldu─čundan bu m├╝frezeyle beraber grubumuza verilen ikinci bir kudretli bir cebel topu ile bir de a─č─▒r makineli t├╝fe─čin hemen Tarsus ├çay─▒ndan ge├žirilerek d├╝┼čman─▒n ilerlemesine mani olmak i├žin g├Ânderilmesi istenmi┼čti.

Kahraman Molla Kerim ald─▒─č─▒ emir ├╝zerine 28. 7. 1920 tarihinde m├╝frezesini Tarsus ├žay─▒n─▒n Bat─▒s─▒na ge├žirerek d├╝┼čman─▒n ileri hareketini ├Ânlemek i├žin her t├╝rl├╝ fedak├órl─▒─č─▒ g├Âze alm─▒┼č, arazi vaziyetinden istifade etmek i├žinde mevcut derelere sokularak d├╝┼čman─▒ ate┼č ile kar┼č─▒lam─▒┼čt─▒. Yaln─▒z m├╝frezenin girdi─či dereler geriye ├žekilmeye engel olmu┼č birli─čin emniyetinin g├╝ven alt─▒na al─▒nmas─▒ m├╝mk├╝n olmam─▒┼čt─▒r. Daha do─črusu Molla Kerim bu kadar incelikleri de pek d├╝┼č├╝nememi┼čti.

TarsusÔÇÖu Do─ču ve G├╝ney taraftan ku┼čatan m├╝frezelere kumanda etmekte olan Kavakl─▒han Grup Komutan─▒ ile o sava┼ča kat─▒lan m├╝freze komutanlar─▒na hitaben Sa─č Cenah M─▒nt─▒ka Komutanl─▒─č─▒n─▒n yazd─▒─č─▒ emir de: ÔÇśAdanaÔÇÖdan yarma hareketi yapan ve Sinan Bey kuvvetleri taraf─▒ndan takip edilmekte olan Frans─▒z kuvvetlerinin ilerlemesine, m├╝frezeleriniz engel olursa Sinan Bey kuvvetleri, Frans─▒z Kuvvetlerini ├ževirerek imha edecekleriÔÇÖ ┼čeklinde oldu─čundan bu emri alan m├╝freze ve grup komutanlar─▒ da her ne pahas─▒na olursa olsun verilmi┼č olan emri yerine getirilmesi kanaatinde idiler… ├ç├╝nk├╝ verilen emirde, Sinan Bey kuvvetleri taraf─▒ndan d├╝┼čman─▒n ┼čiddetli ate┼č alt─▒nda oldu─ču ┼čeklindeydi.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Molla Kerim M├╝frezesinin d├╝┼čman kuvvetlerinin sald─▒r─▒s─▒na kar┼č─▒ koyarak ├Ânledi─či ve sald─▒r─▒

n─▒n devam etti─či bir s─▒rada bu m├╝freze ile di─čer m├╝frezelerin cephesi aras─▒na giren Frans─▒z z─▒rhl─▒ otomobilleri ├çelikta┼č M├╝frezesini bulundu─ču yerin gerisine,┬á arkas─▒na d├╝┼čerek Molla Kerim ile m├╝frezesini bir ├ževirme hareketiyle esir etmi┼č, askerlikle ilgisi olmayan ayn─▒ zamanda Sol Cenah M─▒nt─▒kas─▒nda yaln─▒z kalm─▒┼č olan Molla Kerim de cesaretinin ve kahramanl─▒─č─▒n─▒n maalesef kurban─▒ olmu┼čtu…

Molla Kerim m├╝frezesiyle Frans─▒z kuvvetlerinin aras─▒ndaki ├žat─▒┼čman─▒n bulundu─ču Kamberh├╝y├╝─č├╝ DeresiÔÇÖne; her istenildi─činde g├Ânderilecek kuvvetin Tarsus ├çay─▒ndan hemen ge├žirilmesinin olduk├ža zor olmas─▒ndan dolay─▒ idi ki Molla KerimÔÇÖin d├╝┼čman taraf─▒ndan Kamberh├╝y├╝─č├╝ DeresiÔÇÖnde k─▒st─▒r─▒ld─▒─č─▒ zaman hi├žbir ┼čekilde grubumuzdan dahi maalesef yard─▒m yap─▒lamad─▒. Ayn─▒ zamanda yukar─▒da arz edildi─či gibi Sol Cenah M─▒nt─▒kas─▒ m├╝frezesinden de asla yard─▒m g├Ârmedi.

Bu hadise esnas─▒nda Frans─▒z hareketlerine mani olabilecek bir kuvvet bulunmad─▒─č─▒ i├žin ele ge├žirdikleri esirleri ├Ânlerine katarak TarsusÔÇÖa do─čru ilerlemeye ba┼člad─▒lar. Birliklerin TarsusÔÇÖa girmesi i├žin Ba├ž K├Âpr├╝s├╝ÔÇÖnden ge├žmesi gerekiyordu.

(ÔÇŽ ) Grubumuzun Tarsus K├Âpr├╝s├╝ (Ba├ž K├Âpr├╝s├╝ ) ├╝zerine savurdu─ču mermilerin tam isabet etmesi esirleri g├Ât├╝ren Frans─▒z muhaf─▒z┬á ( koruma ) askerlerini korkutmu┼č, onun i├žin de askerler ka├žmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Tam ka├žt─▒klar─▒ s─▒rada karga┼čadan faydalanan T├╝rk askerlerinin 170 ki┼čisi kendilerini Tarsus ├çay─▒na (Berdan) atarak yakalar─▒n─▒ esaret zincirinden kurtarmalar─▒na ra─čmen Molla KerimÔÇÖin kollar─▒ insafs─▒zca ba─čland─▒─č─▒ i├žin ka├žamam─▒┼čt─▒. Birbirine ba─čl─▒ olan di─čer esirlerle birlikte Molla Kerim karde┼čimiz de zalim Frans─▒zlar─▒n ├Âld├╝r├╝c├╝ makineli t├╝fek ate┼čine hedef olmu┼č, ne yaz─▒k ki ┼čehit edilmi┼čtiÔÇŁ. Tarih 28 Temmuz 1920. Makineli t├╝fekle taranan esirlerin cesetleri Tarsus ├çay─▒ÔÇÖna at─▒ld─▒─č─▒ndan Molla KerimÔÇÖin maalesef mezar─▒ bile belli de─čildir. ─░nternet ortam─▒nda Molla Kerimle ilgili en do─čru tespit budur.

├çe┼čitli kaynaklarda Molla Kerimle ilgili ├žok de─či┼čik bilgiler var. Bilgiler birbiriyle ├Ârt├╝┼čm├╝yor. ┼×ehit oldu─ču tarih benim tespitime g├Âre 28 Temmuz 1920ÔÇÖdir[8]. ┬áBilgilerin Ancak Osman HomurluÔÇÖnun tespitlerinin g├╝venilir kaynaklardan al─▒narak yay─▒nland─▒─č─▒n─▒ kendisi do─črulad─▒. Onun i├žin Molla KerimÔÇÖin ┼čehit olmas─▒n─▒ bir de Osaman HomurluÔÇÖnun[9] tespitlerinden bilinmesini istedik. Aynen aktar─▒yorum.

ÔÇť7 A─čustos 1920 tarihinde: Tarsus’ ta bulunan Frans─▒z Askeri Birli─či, Tarsus ├ževresi ├žeteleri taraf─▒ndan kontrol edildi─či gibi; Adana- Mersin demiryolu da Kuvay-─▒ Milliye taraf─▒ndan kesildi─činden Frans─▒zlar askeri birlikleriyle ancak u├žakla haberle┼čme sa─člayabilmektedirler. Ancak birli─če malzeme cephane ve silah ikmali yap─▒lamad─▒─č─▒ndan Frans─▒zlar Adana’dan Albay Grasi Komutas─▒nda Tarsus y├Ân├╝ne hareketlendiler. 4 tabur piyade, 6 s├╝vari b├Âl├╝─č├╝, 2 batarya 6,5 luk, 1 batarya 7,5 luk top, z─▒rhl─▒ otomobil, bir ambulans, 150 arabal─▒k bir konvoy ile Tarsus Kamberh├╝y├╝─č├╝ deresine geldiklerinde: Ald─▒─č─▒ emirle Frans─▒zlar─▒ durdurmak i├žin derede daha ├Ânce tertibat alan Tarsus Say K├Ây├╝nden Milis Komutan Molla Kerim ve 311 mevcutlu ├çelikta┼č M├╝frezesi Frans─▒zlarla sava┼ča ba┼člam─▒┼č, uzun zaman direnmelerine, kendilerinden kat be kat g├╝├žl├╝ ve modern silahlar kullanan d├╝┼čmana zarar vermelerine ra─čmen, top deste─či alamamalar─▒ ve kendilerine vaat edilen destek kuvveti g├Ânderilememesi nedeniyle z─▒rhl─▒ otomobillerle ├ževrilerek esir al─▒nm─▒┼člard─▒rÔÇŽ Orada 60 ├žete elleri ba─članarak makineli t├╝fek ate┼či ile ┼čehit edilmi┼čtir. Frans─▒zlar Molla KerimÔÇÖi tan─▒nmad─▒─č─▒ndan onu ve kalan ├žeteleri yanlar─▒na alarak Tarsus Ba├ž K├Âpr├╝s├╝ne geldiklerinde, Kuvay-─▒ Milliyenin tek topu ate┼členerek yaral─▒ ta┼č─▒yan Frans─▒z arabas─▒ isabet alm─▒┼č. Bu karga┼čada 170 Kuvay-─▒ Miliyeci tarlalara ka├žarak ve Berdan nehrine atlayarak kurtulmu┼člard─▒r. Molla Kerim ise Ermeni Dikran taraf─▒ndan tan─▒narak, Diran isimli Tarsuslu bir Ermeni taraf─▒ndan makineli t├╝fekle yan─▒ndaki di─čer ├žetelerle birlikte ┼čehit edilmi┼člerdir. (Tarih 28 Temmuz 1920. ) Molla Kerim’ in cesedi Berdan nehrine at─▒lm─▒┼č, bu sebeple mezar─▒ bulunmamaktad─▒r. Kuvay─▒ Milliyenin nadir milis komutanlar─▒ndan olup, te┼čkilata ilk kat─▒lanlardand─▒r. ├çukurovaÔÇÖn─▒n kurtulu┼čunda cesareti ve yi─čitli─čiyle nam salm─▒┼čt─▒rÔÇŁ denilmektedir.

Mezar─▒ dahi belli olmayan Molla Kerim halk─▒n diline ve teline d├╝┼čm├╝┼č. Halk onu diliyle teliyle a─č─▒tlara ta┼č─▒m─▒┼čÔÇŽ Ge├žmi┼čle gelecek aras─▒nda ├Ânemli bir k├Âpr├╝ kurarak onun varl─▒─č─▒n─▒ korumu┼č. Anas─▒n─▒n 7 d├Ârtl├╝k olarak yakt─▒─č─▒ a─č─▒t sevenlerinin ├╝retti─či d├Ârtl├╝klerle 20ÔÇÖye ├ž─▒km─▒┼č. Sevenleri d├Ârtl├╝klere d├Ârtl├╝kler ekleyerek sevgisini ortaya koymu┼č. B├Âylece efsane olan Molla Kerim daha da efsanele┼čmi┼č. Bin rahmet olsun. A─č─▒tlar ya┼čad─▒k├ža o da a─č─▒tlar─▒yla birlikte ya┼čayacakt─▒r.

MOLLA KER─░M A─×ITI

D├╝┼čmanlar gelse yerime / Ate┼čler d├╝┼čer serime
Tarsuslum Molla KerimÔÇÖe / A─č─▒t s├Âyler a─č─▒t yakar ( ├é┼č─▒k ─░mami)

Evimizin ├Ân├╝ ├žeti[10]
Tevir tevir[11] kokar otu
Molla Kerim esir olmu┼č
Cephede ki┼čniyor at─▒

Evimizin ├Ân├╝ yonca
Yonca kalkar dam boyunca
Çeteleri harp etmiyor
Molla Kerim olmay─▒nca

Evimizin ├Ân├╝ arpa
Koyun gelir k─▒rpa k─▒rpa
Gel gezsene Molla Kerim
├çocuklar─▒n kald─▒ k├Ârpe

Firezi yast─▒k yapm─▒┼člar
├ťst├╝ne beylik ├Ârtm├╝┼čler
Garip miydin Molla Kerim
Yol ├╝st├╝ne uzatm─▒┼člar

Netti ise day─▒n etti
─░skilipÔÇÖi[12] cephe tuttu
Ne durursun din karde┼čler
Molla Kerim esir getti

Belinde trabulusu
Sarar dolay─▒ dolay─▒
Molla Kerim’i ├Âld├╝rm├╝┼čler
Kana beleyi beleyi

Tayyareler bomba att─▒
Çeteler hep yere yattı
Yeti┼čin Kavakl─▒ k├Ây├╝
Molla Kerim esir gitti

Atlar─▒ var at i├žinde
A─č─▒r buka─č─▒ k─▒├ž─▒nda[13]
├çeteler hep pe┼činde
Molla Kerim yol i├žinde

AdanaÔÇÖdan y├╝r├╝d├╝ler
YeniceÔÇÖyi b├╝r├╝d├╝ler
Molla Kerim de ├Âl├╝nce
─░p tak─▒p ta s├╝r├╝d├╝ler

Molla Kerim terki ba─člar
Askerleri silah ya─člar
On iki de bac─▒s─▒ var
Molla Kerim derde a─člar

─░stikamlar[14] kaz─▒l─▒yor
Jandarmalar yaz─▒l─▒yor
Ayan olsun Molla Kerim
Tren yolu bozuluyor

Belindeki filik ku┼čak
Sarar dolay─▒ dolay─▒
Molla KerimÔÇÖi vurmu┼člar
Kana bulay─▒ bulay─▒

AdanaÔÇÖdan bir yel esti
YeniceÔÇÖyi d├╝┼čman bast─▒
Ayan olsun Sinan Pa┼ča
Molla Kerim esir ├╝┼čt├╝

Yol ├╝st├╝nde a─čca mezar
Yelin eser kumun bozar
├ľld├╝rm├╝┼čler seni o─čul
Mezar─▒n─▒ kimler kazar

Day─▒m─▒n y├╝ksek yap─▒s─▒
K─▒bleye bakar kap─▒s─▒
Molla Kerim vurulunca
D├Âk├╝ld├╝ TarsusÔÇÖun hepsi

Adana’n─▒n yaz─▒lar─▒
Tav┼čan avlar taz─▒lar─▒
Yetim koydun Molla Kerim
Be┼čikteki kuzular─▒

Molla Kerim Molla Kerim
Ermeniler Allah kerim
─░sterseniz ├Âld├╝r├╝n├╝z
─░┼čte benim Molla Kerim

Atlar─▒ var d├Ânecinde
A─č─▒r nalbantlar i├žinde
├çete bozulmu┼č gidiyor
Molla Kerim yo─čÔÇÖi├žinde

Molla Kerim ve m├╝freze arkada┼člar─▒yla birlikte.
Molla Kerim 188.. ÔÇô 28 temmuz 1920.

 

D─░PNOTLAR

*Molla Kerim A─č─▒t─▒ daha ├Ânce haz─▒rlad─▒─č─▒m Ge├žmi┼čten G├╝n├╝m├╝ze Tarsus T├╝rk├╝leri kitab─▒nda 1989 y─▒l─▒nda yay─▒nlanan Da─čarc─▒k Dergisinden al─▒narak yay─▒nlanm─▒┼čt─▒.┬á Ancak 30 05 207 tarihinde 1968 y─▒l─▒ Tarsus Tepek├Ây do─čumlu Hamide G├╝nayÔÇÖdan taraf─▒mdan derlenerek notas─▒ yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. A─č─▒t Hamide G├╝nay sesiyle Ge├žmi┼čten G├╝n├╝m├╝ze Tarsus T├╝rk├╝leri CD ├žal─▒┼čmas─▒nda da kay─▒tlara ge├žmi┼čtir.

**Bu yaz─▒n─▒n haz─▒rl─▒k a┼čamas─▒nda bilgi ve belgelerin bize ula┼čmas─▒n─▒ sa─člayarak i┼čimizi kolayla┼čt─▒ran ├ľgretmen H├╝seyin PalaÔÇÖya┬á ve ara┼čt─▒rmac─▒ Yazar Yusuf DelikocaÔÇÖya te┼čekk├╝r ediyorum.

 

1] K─▒r─▒k hava formundakiler, belirli bir ├Âl├ž├╝ye, ritme, alk─▒┼č temposuna uyum g├Âsteren a─č─▒tlard─▒r.

[2] Uzun hava formundakiler ise; belirli bir ├Âl├ž├╝ye, ritme, alk─▒┼č temposuna uyum g├Âstermeyen a─č─▒tlard─▒r.

[3] Gayda – kaide, di─čer bir deyi┼čle ezginin makam─▒.

[4] Mustafa Nail 1898 y─▒l─▒nda AdanaÔÇÖn─▒n Saimbeyli il├žesinde do─čdu. ├ľmer K├óhyaÔÇÖn─▒n o─čludur. ┬á─░lk ve orta ├Â─črenimini Saimbeyli Merkez Okulunda yapt─▒. 1915 y─▒l─▒nda Adana Erkek ├ľ─čretmen Okuluna girdi. Fakat ├Â─črenimini yar─▒da b─▒rakarak askere ├ža─čr─▒ld─▒. ─░stanbulÔÇÖda bulunan ─░htiyat Talimg├óh─▒’ndan Te─čmen r├╝tbesiyle mezun oldu. Filistin Cephesine g├Ânderildi. Eyl├╝l 1918’de ─░ngilizlere esir d├╝┼čt├╝. M─▒s─▒r’daki esir kamp─▒nda 15 ay kald─▒. Adana’ya d├Ând├╝─č├╝nde ┼čehrin Frans─▒zlar taraf─▒ndan i┼čgal edildi─čine ┼čahit oldu. Mustafa Kemal Pa┼ča’n─▒n Milli M├╝cadeleyi ba┼člatmas─▒ ├╝zerine kendi m├╝frezesini kurarak Kuva-y─▒ Milliye’ye kat─▒ld─▒. Mersin ├ževresinde Frans─▒z birlikleriyle ilk kar┼č─▒la┼čma olarak kay─▒tlara ge├žen Ba┼čnalar Muharebesini y├Ânetti. Demirba┼č M├╝frezesi Komutan─▒ olarak kat─▒ld─▒─č─▒ Tarsus Ba─člar Sava┼č─▒nda ┼čehit oldu. Tarih 19 Temmuz 1920.┬á┬á Eshab─▒ Kehf mezarl─▒─č─▒n─▒ defnedildi.

[5] 16 Mart 1860 tarihinde Belenke┼člik (So─čucak) k├Ây├╝nde do─čdu. 19 Mart 1920 tarihinde kendi k├Ây├╝nde Tarsus M├╝dafa-i Hukuk Cemiyetini kurdu. Ba┼čkan─▒ da kendisi oldu. Frans─▒zlarla yap─▒lan Ba─člar Sava┼č─▒nda ┼čehit d├╝┼čt├╝. Tarih 19 Temmuz 1920. Eshab-─▒ Kehf mezarl─▒─č─▒na defnedildi.┬á ┼×ehit ─░shak ─░lkokulu, ┼×ehit ─░shak Mahallesi ve do─čdu─ču k├Âyde yap─▒lan parka ad─▒ verilerek ├Âl├╝ms├╝zle┼čtirildi.

[6] Kaynaklar Molla Kerimle Sinan Tekelio─čluÔÇÖnun akraba oldu─čunu yazar. Sinan Tekelio─člu 1891 Edirne Uzunk├Âpr├╝ do─čumlu. ─░lk├Â─črenimini de Edirne Askeri ─░dadisinde tamamlam─▒┼čt─▒r. Molla KerimÔÇÖin atalar─▒ ise AntalyaÔÇÖdan MersinÔÇÖe gelmi┼čler.┬á┬á Onun i├žin Sinan Tekelio─člu ile akraba olmas─▒ hi├ž d├╝┼č├╝n├╝lemez.

[7]─░smail Ferahim ┼×alvuz, Kurtulu┼č Sava┼č─▒nda Kahraman ├çukuroval─▒lar ÔÇô ( Adana ÔÇô Tarsus ÔÇô Mersinliler) Haz─▒rlayan Halil At─▒lgan. K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒ Ankara 2002.

[8] ─░smail Ferahim ┼×alvuz, Kurtulu┼č Sava┼č─▒nda Kahraman ├çukuroval─▒lar ÔÇô ( Adana ÔÇô Tarsus ÔÇô Mersinliler) Haz─▒rlayan Halil At─▒lgan. K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒ Ankara 2002.

[9] Kaynak: http://www.tarsusvilayet.com/haber-molla-kerim-ve-arkadaslarinin-sehadeti/51

[10] Daha ├žok ├çukurovaÔÇÖya mahsus bir ot.

[11] Y├Âresel a─č─▒z: ├çe┼čit ├že┼čit anlam─▒nda.

[12] ─░skilip ├çorumÔÇÖun il├žesi. Ancak dizedeki ─░skilip yanl─▒┼č yaz─▒lm─▒┼č. Asl─▒ ─░skili├žÔÇÖtir. O da TarsusÔÇÖun kuzeyinde bulunan Kemalpa┼ča MahallesiÔÇÖnin eski ad─▒d─▒r.

[13] ├çukurovaÔÇÖda ├Âzellikle Tarsus ve ├ževresinde ÔÇť k─▒├žÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ ayak anlam─▒nda da kullan─▒l─▒r. Burada da ayak anlam─▒nda kullan─▒lm─▒┼č. A─č─▒r buka─č─▒ aya─č─▒nda denmek isteniyor. Buka─č─▒: Hayvanlar─▒n ka├žmas─▒n─▒ engellemek i├žin ayaklar─▒na ge├žirilen demir k├Âstek. Dizi de buka─č─▒ – pranga anlam─▒nda kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

[14] Do─črusu istihk├ómd─▒r: ─░stihk├óm bir askerlik terimidir. Arap├ža k├Âkenli bu kelime; d├╝┼čman sald─▒r─▒s─▒na kar┼č─▒ korun ma, savunma amac─▒yla toprak, ta┼č, beton vb. ile sa─člam bir bi├žimde d├╝zenlenen yer anlam─▒ndad─▒r.

Dr. Halil ATILGAN

Dr. HAL─░L ATILGAN 1946 y─▒l─▒nda Adana'n─▒n Karaisal─▒ il├žesinin ─░ncirgedi─či k├Ây├╝nde do─čdu. (─░ncirgedi─či 1993 y─▒l─▒nda Mersin ilinin Tarsus il├žesine ba─čland─▒.) ─░lkokulu k├Ây├╝nde bitirdikten sonra D├╝zi├ži ─░lk├Â─čretmen Okuluna girdi. 1964ÔÇô1965 ├Â─čretim y─▒l─▒nda D├╝zi├ži ─░lk├Â─čretmen Okulundan mezun oldu. ├çe┼čitli illerde ├Â─čretmenlik, Halk E─čitimi Merkezi M├╝d├╝r, M├╝d├╝r Yard─▒mc─▒l─▒─č─▒ g├Ârevlerinde bulundu. 1973ÔÇô1975 y─▒llar─▒nda ├çukurova Radyosunun a├žm─▒┼č oldu─ču saz sanat├ž─▒l─▒─č─▒ s─▒navlar─▒n─▒ kazand─▒. 1984 de ├çukurova ├ťniversitesine M├╝zik Uzman─▒ olarak atand─▒. ├çukurova ├ťniversitesi G├╝zel Sanatlar B├Âl├╝m├╝nde Halk M├╝zi─či ve Ba─člama Dersleri ├ľ─čretim G├Ârevlisi, K├╝lt├╝r Sanat Merkezi M├╝d├╝rl├╝─č├╝ yapt─▒. 1990 y─▒l─▒nda K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ ┼×anl─▒ Urfa Devlet T├╝rk Halk M├╝zi─či Korosuna Kurucu ┼×ef olarak atand─▒. 1993 y─▒l─▒nda Ankara'ya al─▒nan Dr. At─▒lgan koro ┼čefli─činin yan─▒nda K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Halk K├╝lt├╝rlerini Ara┼čt─▒rma ve Geli┼čtirme Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde (HAGEM) m├╝zik dan─▒┼čmanl─▒─č─▒, repertuvar kurulu ba┼čkanl─▒─č─▒ g├Ârevlerinde bulundu. Zaman i├žinde Anadolu ├ťniversitesi A├ľFÔÇÖnin ─░ktisat B├Âl├╝m├╝n├╝ bitirdi. Adana Valili─či ad─▒na yapt─▒─č─▒ Ge├žmi┼čten G├╝n├╝m├╝ze ├çukurova T├╝rk├╝leri kaset setinde y├Ârenin ├Âzellikli t├╝rk├╝lerini be┼č kasette toplayarak T├╝rk k├╝lt├╝r tarihinde bir ilki ger├žekle┼čtirdi. De─či┼čik illerde ├že┼čitli g├Ârevlerde bulunan Dr. At─▒lgan; ─░├žel, Yozgat, Adana, Gaziantep, K─▒br─▒s, Hatay, Mu─čla, Ni─čde, Tarsus, ┼×anl─▒urfa, Osmaniye, Mersin illerinde folklor derlemeleri yapt─▒. Derledi─či t├╝rk├╝leri TRT, TV programlar─▒nda kitaplar─▒nda yay─▒mlad─▒. Folklorla ilgili ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒ ise; Sivas Folkloru, T├╝rk Folkloru, Anadolu Folkloru, Erciyes, Karaisal─▒, G├╝neyde K├╝lt├╝r, ─░├žel K├╝lt├╝r├╝, Ozan, T├╝rkiye ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Sanat, Tarla, G├╝ney Su, Folklor Edebiyat, Ana Yurttan Ata Yurda T├╝rk D├╝nyas─▒, Ceyhan, ├ça─čr─▒, Maki, Harran, T├╝rksoy, ├çukurova Lobisi, Size, Y├Ârt├╝rk, Turun├ž, Ard─▒├ž Ku┼ču, T├╝rks├Âz├╝, Folklar, T├╝rk Yurdu, D├╝zi├ži, I┼č─▒nsu, T├╝rk├╝g, ┼×ehir, Alk─▒┼č dergilerinde, Karaisal─▒, Sons├Âz, Yeni├ža─č, Adana Ekspres gazetelerinde Aral─▒k 2021 itibariyle 205 makalesi yay─▒mlad─▒. TRT ├çukurova Radyosunda yap─▒m─▒ ger├žekle┼čen Dilde Telde ├çukurova, Dadalo─člu Karacao─član Yurdundan, Y├Âremiz Folklorundan programlar─▒n─▒n yap─▒lmas─▒nda ├že┼čitli katk─▒lar sa─člayarak, folklor ve halk m├╝zi─či konular─▒nda konu┼čmalar yapt─▒. ├ťniversitelerde m├╝zikle ilgili konferanslar verdi. TRT, ├Âzel televizyon ve radyolara Dilde Telde Anadolu, Ezgi Kervan─▒, Sanat├ž─▒ Politikac─▒lar, K├╝lt├╝r K├╝rs├╝s├╝, AnadoluÔÇÖnun Dili, T├╝rk├╝ Deryas─▒nda Bir Damla programlar─▒n─▒ haz─▒rlay─▒p sundu. Yakla┼č─▒k 300'e yak─▒n T├╝rk halk ezgisini derleyen, notaya alan At─▒lgan, bu ezgileri TRT, TV'nin ├že┼čitli programlar─▒nda ├žald─▒ okudu. ├ço─čunlu─čunu ├çukurova t├╝rk├╝lerinin olu┼čturdu─ču yakla┼č─▒k 100'e yak─▒n halk ezgisini de TRT repertuvar─▒na kazand─▒rd─▒. ┼×efli─čini yapt─▒─č─▒ halk m├╝zi─či korolar─▒yla yurdun ├že┼čitli b├Âlgelerinde konserler veren Halil At─▒lgan mill├« ve milletler aras─▒ folklor, m├╝zik, halk edebiyat─▒ ve halk oyunlar─▒ dal─▒nda kongre, bilgi ┼č├Âleni ve seminerlere kat─▒larak Aral─▒k 2020 itibariyle 54 tebli─č sundu. T├╝rk k├╝lt├╝r├╝ne hizmetlerinden ├Ât├╝r├╝ 3 Ocak 2004 tarihinde Azerbaycan Vekt├Âr ─░limler Merkezinden doktora ald─▒. MESAM- ─░LESAM-T├╝rk Folklor Ara┼čt─▒rmalar─▒ Kurumu ├╝yesi olan Dr. Halil At─▒lgan ┼čiirlerden ve t├╝rk├╝lerden hareket ederek sahneye koydu─ču Kurtulu┼č Sava┼č─▒ Destan─▒, T├╝rk├╝lerin Dili, T├╝rk├╝lerde Ana, Sevelim Sevilelim, Urfa Kurtulu┼č Sava┼č─▒ Destan─▒ m├╝zikal programlar─▒yla halk m├╝zi─čine de─či┼čik bir sunum kazand─▒rd─▒. K├╝lt├╝r ve Turizm Bakanl─▒─č─▒ G├╝zel Sanatlar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝nden 01 Ocak 2010 tarihinde Devlet T├╝rk Halk M├╝zi─či Korosu ┼×efi olarak emekliye ayr─▒ld─▒. Dr. At─▒lgan T├╝rk k├╝lt├╝r├╝ne hizmetlerinden dolay─▒ ├že┼čitli kurum ve kurulu┼člarca Aral─▒k 2021 itibariyle 17 kez ├Âd├╝le lay─▒k g├Âr├╝ld├╝, ge├žmi┼čten g├╝n├╝m├╝ze 35 kitab─▒ yay─▒mland─▒. 2015 y─▒l─▒n─▒n May─▒s ay─▒nda TarsusÔÇÖun ─░ndirgedi─či k├Ây├╝ ÔÇô Ka┼čoba mezras─▒nda Halil At─▒lgan Toroslar K├╝lt├╝r ve Sanat Evinin (Halil At─▒lgan Toroslar Y├Âr├╝k M├╝zesi) a├ž─▒l─▒┼č─▒n─▒ yaparak toplumun hizmetine sunan At─▒lgan, halen TRT T├╝rk├╝ÔÇÖde Toprak Kokan T├╝rk├╝ler ve Dilde Telde Anadolu programlar─▒n─▒ haz─▒rlay─▒p sunmaktad─▒r. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Tarihi G├Âztepe-Konak Tramvay Hatt─▒

Tarihi G├Âztepe-Konak Tramvay Hatt─▒

H├╝seyin Y├Âr├╝ko─člu, 11 Nisan 2024