Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖdan, Bursal─▒ G├╝rc├╝ ─░brahim Hakl─▒er
  • 05 A─čustos 2020 ├çar┼čamba
  • +
  • -

┬á┬á┬á┬á ÔÇťE─čer J├Ân T├╝rkler aras─▒nda se├žilmi┼č olan say─▒ca az,
fakat m├╝cadelelerinden vazge├žebilmek i├žin, ancak hayat
sahnesinden ├žekilmeleri ┼čart olan bu adamlar─▒n
mukavemeti de k─▒r─▒lacak olursa rahat├ža s├Âylenebilir ki;
d├╝nya ├╝zerinde bundan sonra b├╝y├╝k ├žapta bir T├╝rk imparatorlu─čunun
kurulma imkânları kalmayacaktır. Çünkü bu nesille beraber
T├╝rklerin Asya ve AfrikaÔÇÖda daimi bir h├ókimiyet iddialar─▒ da son bulacakt─▒r.
Bundan sonra, T├╝rkler i├žin menfi bir devlet s├Âz konusu olabilir.
Ancak, bu da bir mucize olacakt─▒rÔÇŁ
Sir Thomas Edward Lavrence

 

  • Ekrem Hayri PEKER

Maalesef bu temennisi ger├žekle┼čti.

Bir gemi kalkt─▒ ─░stanbul Liman─▒ÔÇÖndan. Geminin rotas─▒ belliydi belki, ama hedefine ula┼čaca─č─▒ me├žhuld├╝. Gemi limandan kalkarken, yolcular─▒ u─čurlamaya gelen yoktu. ─░stanbulÔÇÖdaki bir deniz acentesinin d├╝zenledi─či ve rotas─▒ HindistanÔÇÖ─▒n Bombay liman─▒ olan bu ticaret gemisine, h├╝k├╝metin g├Âr├╝n├╝┼čte onca te┼čvikine ra─čmen, t├╝ccarlar tevecc├╝h g├Âstermemi┼čti. Gemiye, Endonezya taraflar─▒na giden ve AdenÔÇÖde ba┼čka bir gemiye aktarma olacak bir yolcuyla, Te┼čkilattan iki ki┼či binmi┼čti. BombayÔÇÖa gidecek ├╝├ž yolcu da ─░zmirÔÇÖden yola ├ž─▒km─▒┼čt─▒.

─░stanbulÔÇÖdan yola ├ž─▒kan gemi, ─░zmir liman─▒na u─črad─▒, burada bekleyen ├╝├ž yolcuyu al─▒p HindistanÔÇÖa do─čru yola koyuldu.

*

Harbiye Naz─▒rl─▒─č─▒ Beyaz─▒tÔÇÖta, ─░stanbul ├ťniversitesiÔÇÖnin bulundu─ču yerdeydi. Harbiye naz─▒r─▒ Enver Pa┼ča, kendine ba─čl─▒ bir te┼čkilat kurmu┼čtu; Te┼čkilat- Mahsusa. Te┼čkilat, Birle┼čmi┼č Milletler gibiydi. ─░slam ve T├╝rk d├╝nyas─▒n─▒n her taraf─▒ndan insanlar vard─▒. ┬áKafkas ve Balkan k├Âkenli Osmanl─▒ vatanda┼člar─▒ a─č─▒rl─▒kl─▒yd─▒. Te┼čkilat y├Âneticileri i├žinde, ilerleyen y─▒llarda b├Âlgede kurulacak devletlerin y├Âneticisi veya ba┼čkan─▒ olan insanlar vard─▒.

Te┼čkilat─▒n ad─▒ resmi olarak Umur-─▒ ┼×arkiye Dairesi idi. Merkezi, Nuri Osmaniye Caddesi, ┼×eref SokakÔÇÖta, Tasvir-i Efk├ór gazetesinin kar┼č─▒s─▒ndaki bir binadayd─▒. Harbiye NezaretiÔÇÖne ba─čl─▒ olarak kurulan te┼čkilat sadece Enver Pa┼čaÔÇÖya ba─čl─▒yd─▒.

 

1914 y─▒l─▒, ┼čubat ay─▒n─▒n ilk haftas─▒yd─▒. Bug├╝n, hukuk fak├╝ltesi olan yerde, Bab-─▒ Seraskeri Genelkurmay binas─▒ vard─▒.

Harbiye Naz─▒r─▒ makam odas─▒ndaki ┼čahsa ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yordu:

-Demek aradan ge├žen zamana ra─čmen, kanaatini muhafaza ediyorsun Sami Bey. ┼×imdi bu kanaatini tatbik mevkiine koymak f─▒rsat─▒ elinde olsa, ayn─▒ te┼čebb├╝s├╝ yapar m─▒s─▒n?

Gen├ž adam:

-Benim giri┼čmek istedi─čim, ├žok ge├ž kalm─▒┼č bir vazifenin ifas─▒d─▒r. Elbette haz─▒r─▒m. ┼×├╝phe mi ediyorsunuz?

Harbiye Naz─▒r─▒:

-B├╝y├╝k bir i┼čin arifesindeyiz. Vatana muazzam bir hizmet edeceksin. Allah yard─▒mc─▒n olsun.

S├Âylenenlerin, tarih kitaplar─▒nda yaz─▒lanlar─▒n aksine, d├Ânemin Osmanl─▒ H├╝k├╝meti bilerek ve isteyerek bu sava┼ča girmi┼čtir. Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n amac─▒ emperyalistlerin s├Âm├╝rd├╝─č├╝, i┼čgal alt─▒nda tuttu─ču T├╝rk ve M├╝sl├╝manlar─▒ i┼čgalden kurtarmak; T├╝rkistanÔÇÖ─▒ AnadoluÔÇÖya ba─člamakt─▒.

*

Ku┼č├žuba┼č─▒ E┼čref Bey, Sultan Hamit d├Âneminde ArabistanÔÇÖa s├╝rg├╝ne g├Ânderilmi┼čti. Burada sultan─▒n istibdad─▒na kar┼č─▒ m├╝cadeleye ba┼člam─▒┼čt─▒. ArabistanÔÇÖdaki takip├žilerinden bunalan E┼čref Bey, HicazÔÇÖdaki eylemlere ara verip, arkada┼člar─▒n─▒n saklanmas─▒n─▒ sa─člar, sonra BahreynÔÇÖe ge├žer. Burada bir y─▒l saklan─▒r, sonras─▒nda MaskatÔÇÖa oradan HindistanÔÇÖa ge├žer. HindistanÔÇÖda ─░ngilizlere kar┼č─▒ m├╝cadele eder, daha ├Ânceden temas kurdu─ču milliyet├ži ├Ârg├╝tlerle g├Âr├╝┼č├╝r. Onlara gerilla m├╝cadelesi ve te┼čkilatlanma ├╝zerine dersler verir. ─░smi, ondan ├Ânce, oralara kadar ula┼čm─▒┼čt─▒r. ─░ngiliz yetkililer i├žin tehlikeli bir misafirdir. S├╝rekli g├Âzalt─▒nda tutulur. Bu temaslar─▒ ona ileride Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖn─▒n faaliyetleri i├žin g├╝├žl├╝ bir zemin olu┼čturmu┼čtur.

E┼čref Bey k─▒l─▒ktan k─▒l─▒─ča b├╝r├╝nerek HindistanÔÇÖ─▒ ve T├╝rkistanÔÇÖ─▒ gezer. ─░ngilizler ve RusÔÇÖlar Abd├╝lhamitÔÇÖin Pan-─░slamist politikas─▒na kar┼č─▒ teyakkuzda idiler. Sultan─▒n dervi┼čleri, ┼čeyhleri HindistanÔÇÖda ve T├╝rkistanÔÇÖda dola┼č─▒p padi┼čah─▒n propagandas─▒n─▒ yap─▒yorlard─▒. E┼čref Bey Ruslardan da kurtulmay─▒ ba┼čar─▒p, T├╝rkistanÔÇÖdaki T├╝rk milliyet├žileri ile temas kurdu. Rus b├Âlgesinden AfganistanÔÇÖa, oradan ─░ranÔÇÖa ge├žti. En sonunda HicazÔÇÖa geri d├Ând├╝. HicazÔÇÖa d├Ând├╝─č├╝nde babas─▒n─▒n tutukland─▒─č─▒n─▒ ├Â─črenen E┼čref Bey, karde┼či Sami BeyÔÇÖle beraber bir grup m├╝fetti┼či ka├ž─▒rd─▒. Babas─▒ b─▒rak─▒l─▒nca onlar─▒ serbest b─▒rakt─▒. Hicaz, iki karde┼č i├žin art─▒k tehlikeli olmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Takip kuvvetlerinin say─▒s─▒ ve ba┼člar─▒na konan ├Âd├╝l artt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░ki karde┼č buradan M─▒s─▒rÔÇÖa ge├žerler. Affa u─čray─▒nca EgeÔÇÖye g├Ânderilirler.

E┼čref Bey Do─ču T├╝rkistanÔÇÖdaki Rus y├Ânetiminde bulunan b├Âlgelerdeki sosyal, siyasi ve ekonomik ya┼čam─▒ g├Âzlemleyip; oradaki ─░slamc─▒lar ve T├╝rk milliyet├žileriyle temas kurmu┼čtu.

Enver Pa┼ča, Hac─▒ Sami BeyÔÇÖden sonra a─čabeyi E┼čref BeyÔÇÖle g├Âr├╝┼čerek bir eylem plan─▒ olu┼čturdular. Bu plana g├Âre:

1)Bir fedai grubu Hindistan ├╝zerinden T├╝rkistanÔÇÖa ge├žecek,

2)Bu grup Rus ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖna kar┼č─▒ milli ayaklanmalar ├ž─▒karacak

3)Bu ama├žla h├╝cre tipi bir ├Ârg├╝tlenme yap─▒lacakt─▒.

 

Bu fedai grubu anavatana g├Ât├╝rme i┼čini E┼čref Bey ├╝stlenecekti. ├ľnce HindistanÔÇÖa gidilecek, sonra da Himalaya Da─člar─▒ a┼č─▒l─▒p, Ka┼čgarÔÇÖa gidilecekti. Bu b├Âlgede ├çin DevletiÔÇÖnin kontrol├╝ zay─▒ft─▒. Buradan ├žarl─▒k kontrol├╝ndeki topraklara ge├žilecekti. Gideceklerin say─▒s─▒, dikkat ├žekmemek i├žin az say─▒da tutulacakt─▒. Harekete ge├žilmeden Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖn─▒n b├Âlgedeki ajanlar─▒yla, Hint Hilafet Komitesi ve Kongre Partisinin M├╝sl├╝man liderleriyle temasa ge├žildi. E┼čref Bey, Liege kentinde toplanan Hint ─░stiklal Komitesinin konferans─▒na kat─▒lm─▒┼čt─▒. ─░ngilizler onu tan─▒yabilirdi, o y├╝zden dikkatli olmak gerekiyordu. HindistanÔÇÖ─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ i├žin m├╝cadele eden M├╝sl├╝manlar─▒n liderlerinden Mehmet Ali, Ali ┼×evket ve Sait Halit beylerle temas kurulmu┼čtu.

E┼čref ve Hac─▒ Sami Beyler heyetin be┼č ki┼čiden ibaret olmas─▒na karar verdiler. E┼čref Bey HindistanÔÇÖda kalacak Sami BeyÔÇÖle beraber m├╝lkiye mezunu Emrullah Bey (daha sonra ─░zmir polis m├╝d├╝r├╝ ve Erzurum milletvekili, Barkan), Dereli diye an─▒lan Y├╝zba┼č─▒ Adil Hikmet Bey, Tatar ad─▒yla ├ža─čr─▒lan H├╝seyin Bey, Bursal─▒ G├╝rc├╝ ─░brahim Bey (Hakl─▒er).

YOLCULUK

E┼čref Bey HindistanÔÇÖa iyi cins Arap at─▒ almaya giden bir t├╝ccard─▒. Hac─▒ Sami Bey ve Tatar H├╝seyin astragan k├╝rk ticareti i├žin, T├╝rkistanÔÇÖa giden t├╝ccarlard─▒. Emrullah Bey, Basra maarif m├╝d├╝r├╝ ve G├╝rc├╝ ─░brahim Bey de maarif memuru olarak atanm─▒┼č memurlard─▒. Yolculu─ča ├ž─▒kmadan ├Ânce, heyet Enver Pa┼čaÔÇÖya veda etmeye geldiler. Pa┼ča onlar─▒ g├Âzya┼člar─▒yla u─čurlad─▒. Emrullah Bey, grubun i├žindeki tek sivil memurdu, ├že┼čitli yerlerde kaymakaml─▒k yapm─▒┼čt─▒. O b├Âlgede yap─▒lacak eylemlerle kurulacak otonom b├Âlgeleri y├Ânetecek ki┼čileri e─čitecekti.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Te┼čkilat-─▒ Mahsusa ve T├╝rkistan

─░├žlerinde en genci 25-26 ya┼člar─▒ndaki ─░brahim BeyÔÇÖdi. 1887 veya 88 do─čumluydu. Arkada┼člar─▒n─▒n ├žocukÔÇŁ diye tak─▒ld─▒─č─▒ ─░brahim Bey, grupta asker veya memur olmayan tek ki┼čiydi, g├Ân├╝ll├╝ olarak kat─▒lm─▒┼čt─▒. Arap├ža biliyordu. Haf─▒zd─▒, ├žok iyi ezan ve KurÔÇÖan okuyordu. Bu ├Âzelli─či, yolculuklar─▒nda, gruba ├žok faydal─▒ olmu┼čtu. Hakk─▒nda yeterli bilgi yok, ancak te┼čkilata EdirneÔÇÖnin kurtar─▒lmas─▒ ve Bat─▒ TrakyaÔÇÖda cumhuriyet kuruldu─ču s─▒rada girmi┼č olmal─▒. Grup ikiye b├Âl├╝nd├╝─č├╝nde Sami BeyÔÇÖle kalm─▒┼čt─▒.

Tatar H├╝seyin SilistreÔÇÖliydi. Ailesi K─▒r─▒mÔÇÖdan g├Â├ž etmi┼čti, unvan─▒ oradan geliyordu. EdirneÔÇÖnin kurtar─▒lmas─▒na g├Ân├╝ll├╝ olarak kat─▒lm─▒┼čt─▒.

Adil Hikmet Bey, Derne do─čumluydu, TrablusgarpÔÇÖtaki ─░talyan okulunda okumu┼čtu. ─░talyanca, Arap├ža, Frans─▒zca ve ─░ngilizce biliyordu. Askeri okulu bitirip, subay olmu┼čtu. LibyaÔÇÖda ve Bat─▒ TrakyaÔÇÖda sava┼čt─▒. Sami BeyÔÇÖle Ege b├Âlgesinde g├Ârev yapt─▒─č─▒nda tan─▒┼čm─▒┼člard─▒.

O g├╝n├╝n en h─▒zl─▒ vapuru Karadeniz-Basra hatt─▒na verilmi┼čti. ─░├žlerinden ├╝├ž├╝ gizlice ─░zmirÔÇÖe gittiler. Ama├žlar─▒ dikkat ├žekmemekti. Vapur ─░zmirÔÇÖden sonra Port SaitÔÇÖe u─črayacak, S├╝vey┼č Kanal─▒ÔÇÖndan ge├žip Cidde, Hudeyde ve Aden limanlar─▒na u─črayacak, oradan da BombayÔÇÖa gidilecekti. Yanlar─▒nda KipertÔÇÖin haz─▒rlad─▒─č─▒ haritalar ve b├Âlgeyi anlatan kitaplar vard─▒.

Vapurda fazla yolcu yoktu. G├╝nlerce s├╝ren yolculuktan sonra, gemi Bombay liman─▒na girdi. R─▒ht─▒ma yana┼čmadan ─░ngilizler gemiye el koydular. Yolcular─▒ g├Âzalt─▒na ald─▒lar. Gemi K─▒z─▒ldenizÔÇÖdeyken Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ba┼člam─▒┼čt─▒. ─░ngilizler, Osmanl─▒lar─▒n HindistanÔÇÖ─▒ kar─▒┼čt─▒rmas─▒ndan korkuyorlard─▒. Hint M├╝sl├╝manlar─▒ ─░ngilizlerin yasalar─▒na kar┼č─▒ ÔÇťbiz ─░stanbulÔÇÖdaki halifenin kanunlar─▒na tabiyizÔÇŁ diye kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒yorlard─▒. Heyet yabanc─▒lar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgedeki bir otele yerle┼čtirildi ve g├Âzalt─▒nda tutulmaya ba┼člad─▒. Heyetin ka├žmaktan ba┼čka ├žaresi yoktu. Beklemeye ba┼člad─▒lar.

Oysa ─░ngilizler her ┼čeyden haberdard─▒. ─░ngiltereÔÇÖdeki Hindistan b├╝rosundan, Hindistan H├╝k├╝metine ├žekilen 15 A─čustos 1914 tarihli telgrafta ÔÇťÔÇŽ─░ki ├çerkes, Sami ve E┼čref beyler ─░ngiliz kar┼č─▒t─▒ Pan-─░slam duygular─▒ uyand─▒rmak ├╝zere ─░zmirÔÇÖden HindistanÔÇÖa hareket edecekler. Oraya var─▒r varmaz, 1864 yabanc─▒lar yasas─▒na g├Âre onlar─▒ tutuklamak ├╝zere yetkilisinizÔÇŁ deniyordu. 25 A─čustos 1914 tarihli bir ba┼čka telgrafta ise Pan-─░slamizm konusunda yeni bilgiler verilmi┼čtir.

Heyet, yabanc─▒lar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgedeki bir otele yerle┼čtirilerek, g├Âzalt─▒nda tutulmaya ba┼čland─▒. Heyetin ka├žmaktan ba┼čka ├žaresi yoktu. Ka├žmak i├žin uygun bir f─▒rsat kollamaya ba┼člad─▒lar.

Hint Hilafet Komitesi hemen ├žal─▒┼čmalara ba┼člam─▒┼č, baz─▒ g├Ârevlileri elde etmi┼člerdi. Komite ├╝yesi Sait Han, heyete haber g├Ândererek on g├╝n i├žinde ka├ž─▒racaklar─▒n─▒ bildirmi┼čti. E┼čref Bey ve arkada┼člar─▒ k─▒yafet de─či┼čtirerek kimseye fark edilmeden ayr─▒ld─▒lar. Sait HanÔÇÖ─▒n g├Ârevlendirdi─či Hint M├╝sl├╝manlar onlar─▒ Pe┼čaver ├╝zerinden Ke┼čmirÔÇÖe do─čru ├╝├ž ayr─▒ koldan ve geceleri tercih ederek yol ald─▒lar. GandiÔÇÖnin ├Ârg├╝tledi─či Kongre Partili Hintliler de yard─▒mc─▒ oluyorlard─▒.

E┼čref Bey arkada┼člar─▒ndan ayr─▒lm─▒┼čt─▒. Sait Han, E┼čref BeyÔÇÖin HindistanÔÇÖda kalmas─▒n─▒ sak─▒ncal─▒ bulmu┼čtu. E┼čref Bey hemen Arap yar─▒madas─▒ndaki Maskat b├Âlgesine g├Ânderilecekti. Liman gece tenhala┼č─▒yor ve kontroller azal─▒yordu. Liman─▒n uzak bir k├Â┼česinde, ka├ž─▒┼č i├žin bir bal─▒k├ž─▒ motoru haz─▒rd─▒. E┼čref Bey tekneye bindikten sonra dikkat ├žekmemek i├žin yelkenler a├ž─▒lm─▒┼č ve liman─▒n ─▒┼č─▒klar─▒ kaybolduktan sonra, teknenin motoru ├žal─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Ertesi gece tekne Maskat k─▒y─▒lar─▒na ula┼čm─▒┼čt─▒. Yolcusunu b─▒rakan tekne geri d├Âner. E┼čref Bey, dostu Maskat Emirinin misafiri olur.

Hintliler Sami Bey ve arkada┼člar─▒n─▒ Ke┼čmirÔÇÖin merkezine kadar getirirler. Bundan sonras─▒ daha tehlikeliydi. Ka┼čgarÔÇÖa ge├žmek i├žin Himalaya Da─člar─▒n─▒ a┼č─▒p Pamir Yaylas─▒ÔÇÖna girecekler, buradan da ├çin ve Rus ├žarl─▒─č─▒ aras─▒nda yer alan K├╝├ž├╝k Pamir b├Âlgesi tarafs─▒z b├Âlgeydi. Belirli kervan yollar─▒ d─▒┼č─▒ndaki yolcular, s─▒n─▒r muhaf─▒zlar─▒ taraf─▒ndan sorgusuz sualsiz kur┼čuna diziliyordu. S─▒n─▒r─▒n ├Âte taraf─▒ i├žin, Hintli M├╝sl├╝manlar─▒n yapabilece─či bir ┼čey yoktu.

PAM─░R YAYLASI

B├Âlge tenha ve susuz steplerden olu┼čuyordu. Geceleri dondurucuydu. Yolcular─▒n yiyecek bulma ┼čans─▒, avlanma d─▒┼č─▒nda yoktu. Yerle┼čim yerlerinin say─▒s─▒ ├žok azd─▒. Hac─▒ Sami Bey ve arkada┼člar─▒ ana yollara yak─▒n yollardan giderek, gayri mesk├╗n yerlerden ge├žerek K├╝├ž├╝k PamirÔÇÖe ula┼č─▒rlar. ─░ngiliz yetkililer, Ruslar─▒ ka├žaklar konusunda uyarm─▒┼člard─▒. PamirÔÇÖe ge├žmeden ├Ânce son kald─▒klar─▒ yer ─░ngiliz askerlerince bas─▒l─▒r. Ancak Hac─▒ Sami Bey ve arkada┼člar─▒ ┼čiddetli ya─čmurdan faydalanarak ─░ngilizlerden kurtulup Pamir yaylas─▒na ge├žerler. ├ľnlerinde u├žsuz bucaks─▒z yollar vard─▒r. Onlara, K├╝├ž├╝k PamirÔÇÖde g├Â├žebe T├╝rkler yard─▒m ederler. Hedef onlar i├žin tehlikesiz olan Ka┼čgarÔÇÖa ula┼čmakt─▒.

K├╝├ž├╝k PamirÔÇÖden, b├╝y├╝k PamirÔÇÖe ge├žen Ka┼čka Da─č─▒nda bir Rus m├╝frezesi kar┼č─▒lar─▒na ├ž─▒kar. Hac─▒ Sami Bey ve arkada┼člar─▒ Ruslarla ├žat─▒┼čmaya girmezler. Rus m├╝freze komutan─▒na evraklar─▒n─▒ g├Âstererek, yollar─▒n─▒ kaybeden t├╝ccar grubu olduklar─▒n─▒ s├Âylerler.

Muhaf─▒zlar, onlar─▒ b├╝y├╝k PamirÔÇÖdeki Rus merkezine g├Ât├╝rd├╝ler, Rus albay─▒ kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kard─▒lar. Rus komutan onlar─▒ g├Ârd├╝─č├╝ i├žin memnun kalmam─▒┼čt─▒r. Sorgudan onlar─▒ getiren subaya d├Ânerek:

ÔÇťSen, bunlar─▒ yasak b├Âlgede ele ge├žirdin. Elindeki talimatta, burada ele ge├ženleri hemen ├Âld├╝r yaz─▒yor. Bu ├žapulcular─▒ neden ├Âld├╝rmeyip kar┼č─▒ma getirdin?ÔÇÖÔÇÖder.

Bu esnada, B├╝y├╝k Pamir yaylas─▒n─▒n K─▒rg─▒z Ba┼čbu─ču Cabbar Binba┼č─▒ olay─▒ duyup gelmi┼čti.

Bu geni┼č sahada ya┼čayan K─▒rg─▒z T├╝rkleri g├Â├žebe oymaklar halinde ya┼č─▒yorlard─▒. Burada ya┼čayan K─▒rg─▒zlarla iyi ge├žinmek mecburiyetinde olan Ruslar, K─▒rg─▒z a┼čiret liderlerine bir ├že┼čit muhtariyet tan─▒m─▒┼člard─▒. Bu y├Ârenin sorumlusu da Cabbar Binba┼č─▒yd─▒. Rus komutan, bu olaydan hemen, Cabbar Binba┼č─▒y─▒ haberdar etmi┼čti. Cabbar Binba┼č─▒ÔÇÖn─▒n ├žabalar─▒yla serbest b─▒rak─▒l─▒rlar.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  1.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bat─▒ Trakya

Cabbar Binba┼č─▒, onlar─▒ ├çin s─▒n─▒r─▒na kadar g├Ât├╝rmeleri i├žin, yanlar─▒na muhaf─▒z verir.

*

E┼čref Bey onlara, ÔÇťKa┼čgarÔÇÖa ula┼čt─▒─č─▒n─▒zda sizi bulacaklarÔÇÖÔÇÖ demi┼čti. Darga Bey Han─▒ÔÇÖndaki iki odaya yerle┼čirler. K─▒yafetleri, yerel halk─▒n k─▒yafetleriyle ayn─▒d─▒r. ┼×ehrin n├╝fusunun ├žo─ču Uygur T├╝rk├╝ÔÇÖyd├╝. ┼×ehirde ├çinli say─▒s─▒ ├žok azd─▒.

Hana yerle┼čtiklerinden k─▒sa bir s├╝re sonra oturduklar─▒ odan─▒n kap─▒s─▒ a├ž─▒l─▒r. Sar─▒kl─▒, c├╝bbeli, sakall─▒, gen├ž bir insan i├žeri girer ve m├╝kemmel bir ─░stanbul T├╝rk├žesiyle:

ÔÇťHo┼č geldiniz, sefa geldinizÔÇŽ Nihayet kurtuldunuz. G├Âzlerimiz yollarda kalm─▒┼čt─▒. ÔÇÖÔÇÖder.

Bu gen├žle beraber, yedi-sekiz ki┼či de ayn─▒ samimiyetle kucaklad─▒lar. Abisinin s├Âzleri akl─▒na geldi ÔÇśÔÇÖSiz Ka┼čgarÔÇÖa ula┼čmaya bak─▒n. Sizden ├Ânce oraya gelenler size ula┼čacaklar.ÔÇÖÔÇÖ

Gelen gen├žlerin ba┼čkan─▒ Ahmet Kemal Bey Do─ču T├╝rkistanÔÇÖda, Osmanl─▒daki gibi ─░stanbul T├╝rk├žesiyle ├Â─črenim yapan, modern okullar a├žmak istiyordu. Bir grup arkada┼č─▒yla ─░stanbulÔÇÖa gelmi┼č; burada e─čitim g├Ârm├╝┼č, e─čitim g├Âr├╝rken T├╝rk Ocaklar─▒ÔÇÖnda siyasi faaliyetlerde bulunmu┼člard─▒.

Ka┼čgarÔÇÖa gelen bu gen├žler a┼č─▒r─▒ softalar─▒n muhalefetine ra─čmen bir ├Â─čretmen okulu kurmu┼člard─▒. Y├╝zlerce gencin ├Â─črenim g├Ârd├╝─č├╝ bu okul, Rus konsolosunun dikkatini ├žekmi┼čti. Konsolos, softa ve mollalar─▒n deste─čini alarak bu okulu kapatt─▒rmaya ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒. Mollalardan tarih ve co─črafya okumak g├╝naht─▒r diye fetva ├ž─▒karm─▒┼člard─▒. Hac─▒ Sami ve arkada┼člar─▒yla g├Âr├╝┼čmek i├žin, T├╝rkistanÔÇÖ─▒n her taraf─▒ndan gen├žler, Ka┼čgarÔÇÖa geliyorlard─▒. Hac─▒ Sami Bey y─▒llar sonra T├╝rkistanÔÇÖdaki m├╝cadeleyi de─čerlendirirken ┼čunlar─▒ s├Âylemi┼čti: ÔÇť├çinliler ve bilhassa Ruslar T├╝rkistanÔÇÖdaki h├ókimiyetlerini s├╝rd├╝rmek i├žin, medreselilerden ve mollalardan faydalanm─▒┼člard─▒r. Di─čer problem ise feodal sistem ve ananeleriydi. Bunlar─▒ ustaca kulland─▒lar. Bu iki sistem, daha sonra Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n T├╝rkistan Ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesini ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča u─čratm─▒┼čt─▒.

Hac─▒ Sami Bey ve arkada┼člar─▒ Ka┼čgarÔÇÖa ula┼čt─▒klar─▒nda, Osmanl─▒lar sava┼ča girmi┼čti.

Sava┼č, Rus i┼čgalindeki ve ba─čl─▒ hanl─▒klarda ya┼čayan halka a─č─▒r y├╝kler getirmi┼čti. Hac─▒ Sami Bey, bilhassa yedi su b├Âlgesinde ya┼čayan K─▒rg─▒zlar aras─▒nda ├Ârg├╝tleniyordu. Uygun bir zamanda ├žarl─▒─ča kar┼č─▒ isyan ba┼člatacaklard─▒.

Rus DumaÔÇÖs─▒ T├╝rkistanÔÇÖdaki topraklar─▒n ve sular─▒n ├žar─▒n m├╝lk├╝ oldu─čunu ilan eden yasay─▒ kabul etmeden, ├çarl─▒k H├╝k├╝meti bu yasay─▒ uygulamaya karar verdi.

Harp ihtiyac─▒ i├žin T├╝rkistanÔÇÖda ├╝retilen ├╝r├╝nlere el koyulmu┼č, halka kar┼č─▒l─▒─č─▒nda para yerine bono verilmi┼čti. Halk─▒n elindeki yiyeceklere et-bu─čday, meyve ve sebzeye zorla el konuluyordu. Halk─▒n elindeki silahlar toplan─▒yor; vermeyenler hemen kur┼čuna diziliyordu. B├╝t├╝n bunlara ek olarak harp hediyesi ve harp ihtiya├žlar─▒ vergisi ad─▒ alt─▒nda milyonlarca ruble isteniyordu. Ruslar bu paray─▒ i┼čbirlik├žileri vas─▒tas─▒yla topluyorlard─▒. B├╝t├╝n bu bask─▒lar yetmezmi┼č gibi, bir milyon ki┼čiyi askere almaya karar vermi┼člerdi. Rus ordular─▒n─▒n, Alman ordular─▒ kar┼č─▒s─▒nda gerilmesi ve ┼čanl─▒ ├çanakkale Zaferi T├╝rkistanÔÇÖda duyulmu┼čtu.

Sami Bey ve arkada┼člar─▒ Yedisu K─▒rg─▒zlar─▒n─▒n ├Ânderleriyle temas ettiler. Sonra onlara kat─▒lmak i├žin Ka┼čgarÔÇÖdan hareket ettiler. Ka┼čgarÔÇÖdan ayr─▒l─▒┼člar─▒n─▒ memlekete d├Ânme s├Âylentileriyle gizlediler. Emrullah Bey, yard─▒m istemesi i├žin PekinÔÇÖe, Alman b├╝y├╝kel├žili─čiÔÇÖne g├Ânderilir. Emrullah Bey g├Âr├╝┼čmeden sonra, PekinÔÇÖden yola ├ž─▒kar; Mo─čolistan, Sibirya, T├╝rkistan ve Bak├╝ ├╝zerinden 1919 y─▒l─▒nda TrabzonÔÇÖa ula┼č─▒r.

Sami Bey ve arkada┼člar─▒ Yedisu K─▒rg─▒zlar─▒na kat─▒ld─▒lar. Yedisu K─▒rg─▒zlar─▒n─▒n Ba┼čbu─člar─▒ ┼×aptan Batun Han─▒n kararg├óh─▒na yerle┼čtiler. ├çevredeki di─čer K─▒rg─▒zlar─▒ da ├Ârg├╝tleyerek m├╝cadeleye haz─▒rlad─▒lar.

─░lk bask─▒nlar─▒nda Rus kuvvetlerinden 170 t├╝fek ve k─▒rk bin fi┼ček ele ge├žirdiler. Bu maneviyatla b├Âlgedeki t├╝m K─▒rg─▒zlar ayakland─▒. ├ľnce telgraf hatlar─▒ kesildi, sonras─▒nda Rus karakollar─▒ ve Ruslar─▒n yerle┼čtirildi─či kentler tek tek ele ge├žirilmeye ba┼čland─▒. Bu m├╝cadele Fergana vadisindeki basmac─▒l─▒k hareketini alevlendirdi. Yedisu K─▒rg─▒zlar─▒ kuzeyde Kanaat Han, g├╝neyde ┼×aptan Batun HanÔÇÖ─▒n o─čullar─▒ Muhittin ve H├╝samettin Beyin idaresindeydi.

─░syan b├╝t├╝n T├╝rkistanÔÇÖ─▒ sard─▒. Peterburg, biraz daha gecikilirse b├╝t├╝n T├╝rkistanÔÇÖ─▒n elden ├ž─▒kaca─č─▒n─▒ ve bunun da RusyaÔÇÖn─▒n ├ž├Âk├╝┼č├╝ olaca─č─▒ biliyordu. Alman cephesindeki en se├žkin birlikler se├žilip K─▒rg─▒zlar─▒n ├╝st├╝ne yolland─▒. Y├╝z bin ├žad─▒rl─▒k K─▒rg─▒z isyanc─▒lara kar┼č─▒, y├╝z bin ki┼čilik bir ordu g├Ânderilmi┼čti. Osmanl─▒ zabitlerinin idaresinde K─▒rg─▒zlar Ekim 1916ÔÇÖdan aral─▒k sonuna kadar direndiler. K─▒rg─▒zlar─▒n ├žo─ču Ruslardan ele ge├žirilmi┼č derme ├žatma silahlar─▒na kar┼č─▒l─▒k, Rus birlikleri etkili silahlarla donat─▒lm─▒┼čt─▒. Bu kanl─▒ sava┼č ├╝├ž ay s├╝rd├╝.

K─▒rg─▒zlar─▒n ba┼čar─▒s─▒ bir k─▒s─▒m Kazak, Nayman Boylar─▒n─▒ da harekete ge├žirdi. Buhara, Fergana, Semerkant, Hive taraflar─▒nda isyanlar ├ž─▒kt─▒. Hive ve Harzem taraflar─▒ndaki isyan─▒n ba┼č─▒n─▒, T├╝rkmen a┼čiretlerinin han─▒ C├╝neyd Han idare ediyordu. K─▒p├žak, Kazak ve Nayman boylar─▒n─▒n liderli─čini ├╝stlenen Abd├╝lgaffar BeyÔÇÖin pusuya d├╝┼č├╝r├╝lerek ├Âld├╝r├╝lmesi, isyan hareketini lidersiz b─▒rakm─▒┼čt─▒.

K─▒┼č gelmi┼č, sava┼čmak g├╝├žle┼čmi┼čti. Sami Bey, K─▒rg─▒zlara ├çinÔÇÖe ge├žmeyi ├Ânerdi. Rus kuvvetleri isyan─▒n merkeze yay─▒lmamas─▒ i├žin bir hat olu┼čturur. Rus Komutan─▒ Kropotkin ├çinli bir Generali araya sokarak isyanc─▒lar─▒ teslim almak ister. Bu s─▒rada PetersburgÔÇÖda bir devrim olur. 8 MartÔÇÖta ba┼člayan bu devrimin sonunda ├çar tahttan ├žekilir. Kerensky RusyaÔÇÖn─▒n ba┼čkan─▒ olur. Kerensky isyanc─▒lar i├žin af ├ž─▒kar─▒r. Ruslar─▒n son sald─▒r─▒lar─▒ p├╝sk├╝rt├╝ld├╝kten sonra, Sami Bey ve arkada┼člar─▒ halk─▒n aftan faydalanmas─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝rler. Yerel g├╝├žler teslim olurlar. ─░brahim Bey ve arkada┼člar─▒ ├çin s─▒n─▒r─▒n─▒ a┼č─▒p, beraberindeki K─▒rg─▒zlarla beraber Hotan b├Âlgesine ge├žerler.

─░syan, erken patlam─▒┼čt─▒ ve en k├Ât├╝s├╝, te┼čkilats─▒z ve lidersizdi. ├ľzbekistanÔÇÖ─▒n ileri gelenlerinin yapt─▒─č─▒ toplant─▒lardan netice ├ž─▒kmam─▒┼čt─▒ ve ayaklananlar─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ silahs─▒zd─▒. Rus H├╝k├╝metinin g├Ânderdi─či Kozaklar─▒n yapt─▒─č─▒ katliam, bug├╝n bile unutulmam─▒┼čt─▒r. ─░syan, T├╝rkistanÔÇÖ─▒n bir├žok b├Âlgesinde ac─▒mas─▒zca bast─▒r─▒l─▒r. Rus toplar─▒ ve makineli t├╝fekleri direni┼č├žileri ezip ge├žer. ─░syan─▒ bast─▒rma hareketi tam bir katliama d├Ân├╝┼č├╝r. ─░syana kat─▒lan veya kat─▒ld─▒─č─▒ndan ┼č├╝phe edilen t├╝m k├Âyler kasabalar yak─▒p y─▒k─▒l─▒r. Ya┼čayanlar ├žoluk ├žocuk demeden katledilir. ─░syanc─▒lar─▒n mallar─▒na el konulmas─▒, ya─čman─▒n serbest b─▒rak─▒lmas─▒ Kozaklara ve yerel Rus y├Âneticilerine ayr─▒ bir ┼čevk verir. ─░syan─▒n bast─▒r─▒lmas─▒ alt─▒ aydan fazla s├╝rd├╝. 1917 ba┼člar─▒nda, bast─▒r─▒lan isyanda 700 bin T├╝rk ├Âlm├╝┼č; 170 bini SibiryaÔÇÖya s├╝r├╝lm├╝┼č ├╝├ž y├╝z bini de Do─ču T├╝rkistanÔÇÖa ka├žmak zorunda kalm─▒┼čt─▒. ├ťstelik isyan hasat mevsiminde ba┼člad─▒─č─▒ i├žin, hasat yap─▒lamam─▒┼č ve b├Âlgede a├žl─▒k ba┼člam─▒┼čt─▒r. Katliam─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝, olay─▒ o zamanki Rus Dumas─▒ÔÇÖna yans─▒tm─▒┼čt─▒ ve Kerenskiy ÔÇťSanki yeni cephe a├žt─▒kÔÇŁ demi┼čti. ├çar, ihtilalden ├Ânce g├Âstermelik de olsa bir soru┼čturma a├žm─▒┼č, baz─▒ g├Ârevliler hapisle cezaland─▒r─▒lm─▒┼č, birka├ž g├Ârevli de as─▒lm─▒┼čt─▒r.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  Yeni├žeriler ve yeni├žeri isyanlar─▒na farkl─▒ bir bak─▒┼č

 

T├╝rkistanÔÇÖdaki yang─▒n─▒n duman─▒ t├╝terken, RusyaÔÇÖda Devrim oldu; ┼×ubat 1917 devrimi ├çarl─▒k idaresine son vermi┼čti. Ba┼čbakanl─▒─č─▒ ├╝stlenen KerenskyÔÇÖnin sava┼č─▒ s├╝rd├╝rme karar─▒ RusyaÔÇÖda yeni bir devrime yol a├žm─▒┼č ve sava┼č kar┼č─▒t─▒ olan Bol┼čevikler iktidara gelmi┼čti. Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖn─▒n bu kahramanlar─▒, sava┼č─▒n kaderini de─či┼čtirmi┼člerdi. Ruslar Alman Cephesinden kuvvetlerini ├žekince, cephe ├ž├Âkt├╝. Ekim devriminin yolu a├ž─▒ld─▒.

 

─░syan bast─▒r─▒l─▒nca ─░brahim Bey ve arkada┼člar─▒ Do─ču T├╝rkistanÔÇÖa ge├žtiler. ├çinli yetkililer onlar─▒ g├Âzalt─▒na ald─▒ysa da silahlar─▒n─▒ ta┼č─▒malar─▒na ve halkla temaslar─▒na izin verdiler. Kahramanl─▒klar─▒ herkeste sayg─▒ uyand─▒rm─▒┼čt─▒. Rus Konsolosunun bask─▒s─▒ ├╝zerine ─░brahim Bey ve arkada┼člar─▒ muhaf─▒zlar e┼čli─činde Haziran 1919ÔÇÖda ┼×anghayÔÇÖa g├Ânderildiler. Yolculuk yakla┼č─▒k dokuz ay s├╝rer. Ekipten Sami Bey yolda a─č─▒r bir hastal─▒k ge├žirir. Arkada┼člar─▒ ├Âlece─činden korkarlar. Burada korunakl─▒ bir eve yerle┼čtirildiler. ABD ve Alman Bas─▒n─▒ deme├ž almak, r├Âportaj yapmak ve resim ├žekmek i├žin her yola ba┼čvurdular. Ancak Sami Bey ve arkada┼člar─▒ hi├žbir teklifi kabul etmediler.

Zaman i├žinde ├çinli yetkililer kontrollerini gev┼četip, kahramanlar─▒m─▒z─▒n halkla, PekinÔÇÖdeki T├╝rkler ve M├╝sl├╝manlarla g├Âr├╝┼čmelerine m├╝saade ettiler. ├ľnce ├çin Devriminin lideri Doktor Sun Yat-Sen ├çin ─░htilal Ordusunda, daha sonra Koreliler ordular─▒nda kahramanlar─▒m─▒z─▒n g├Ârev almalar─▒n─▒ istediler. Ancak, ÔÇťOsmanl─▒ Devleti ve JaponyaÔÇÖn─▒n dost olduklar─▒n─▒, b├Âyle bir teklifi kabul etmeleri halinde iki devlet aras─▒nda problem do─čaca─č─▒n─▒ÔÇÖÔÇÖ s├Âyleyip reddettiler. Burada Japonlarla ili┼čkiye girerler. Ayaklanan Mo─čollara u├žaklarla havadan at─▒lan bildirilerin haz─▒rlanmas─▒na katk─▒ da bulundular. Sava┼č bitince, Osmanl─▒ Devleti bir gemi kiralay─▒p Uzak Do─čuÔÇÖya g├Ânderdi. Gemi buradaki Osmanl─▒ esirlerini toplay─▒p ─░stanbulÔÇÖa getirdi. Arif Hikmet Bey ve Tatar H├╝seyin ─░ngilizlerce arand─▒klar─▒ i├žin, Japon yetkililerin yard─▒m─▒yla 13 Nisan 1920ÔÇÖde AvrupaÔÇÖya gidecek bir Japon gemisine binerler. HamburgÔÇÖda gemiden inerler. Yurda d├Ânemezler. ─░stanbulÔÇÖda Damat Ferit Pa┼ča H├╝k├╝meti vard─▒r. Polis h├╝k├╝metin emriyle s─▒k s─▒k evlerini basar. 1921 y─▒l─▒nda Damat Ferit H├╝k├╝meti y─▒k─▒l─▒nca ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝ler. D├Ân├╝nce, Arif Hikmet Bey, g├Ârevli olarak TrakyaÔÇÖya atan─▒r.

G├╝rc├╝ ─░brahim, Sami BeyÔÇÖden ayr─▒lmay─▒p onunla Man├žurya ├╝zerinden RusyaÔÇÖya gitti. ─░brahim Bey, ÔÇťBursaÔÇÖda sokaklar Yunan Askerlerinin ├žizmeleriyle ├ži─čnenirken, ben d├ÂnememÔÇÖÔÇÖ der. Hedefleri Sami BeyÔÇÖle Buhara ve HiveÔÇÖdeki T├╝rkleri ayakland─▒r─▒p, ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ sa─člad─▒ktan sonra, toplad─▒klar─▒ kuvvetlerle KafkasyaÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya ge├žmekti. Sami BeyÔÇÖin arkada┼člar─▒ndan habersiz Enver Pa┼čaÔÇÖyla temasta oldu─ču anla┼č─▒l─▒yor. RusyaÔÇÖda bir m├╝ddet kal─▒r. Sava┼č biterken ─░brahim Bey BursaÔÇÖya d├Âner ve Mora g├Â├žmenlerinden Halide Han─▒mÔÇÖla evlenir. Kurtulu┼č sava┼č─▒ d├Ânemindeki faaliyetleri belirsizdir. BursaÔÇÖda, Tatar H├╝seyin gibi k├Â┼česine ├žekildi. Ku┼č├žuba┼č─▒ E┼čref ve Hac─▒ Sami Beyler 150ÔÇÖlikler listesine al─▒n─▒nca siyasetten iyice uzak durdu. Bir m├╝ddet ÔÇťMuhacir KomisyonuÔÇŁnda ├žal─▒┼čm─▒┼č. Daha sonra T├╝rkistanÔÇÖa beraber gitti─či arkada┼člar─▒ndan Emrullah Bey, onu K─▒z─▒lay Te┼čkilat─▒ÔÇÖna memur olarak alm─▒┼č. ├ľld├╝─č├╝ 7 Kas─▒m 1945 y─▒l─▒na kadar burada ├žal─▒┼čm─▒┼č. Ankara Cebeci Asri Mezarl─▒─č─▒ÔÇÖna g├Âm├╝lm├╝┼č. ─░ki k─▒z─▒ndan ilki, gen├ž ya┼čta hayata veda etmi┼č. E┼či Halide Han─▒m yetmi┼čli y─▒llarda ya┼čama veda eder. Di─čer k─▒z─▒ Altan Han─▒m uzun y─▒llar sanat tarihi ├Â─čretmenli─či yapar.

 

KAYNAKÇA:

1-Anavatanda Son Be┼č Osmanl─▒ T├╝rk├╝, Cemal Kutay

2-Medine M├╝dafii Fahrettin Pa┼čaÔÇÖn─▒n an─▒lar─▒, Kandemir

3-S├Âm├╝rgecili─čin ve Pan ─░slamizm I┼č─▒─č─▒nda T├╝rkistan 1856ÔÇÖdan G├╝n├╝m├╝ze, Alaaddin Yal├ž─▒nkaya

4-ÔÇťKu┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami BeyÔÇŁ, Ekrem Hayri Peker

 

Toplam Okuma: 594 , Bug├╝n: 4 

Ekrem Hayri PEKER

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

20 Eyl├╝l 2020, Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

28 A─čustos 2020, Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Benim Tahtakalem

Benim Tahtakalem

20 A─čustos 2020, Benim Tahtakalem i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay T├╝rklerinin Tarihine K─▒sa Bir Bak─▒┼č

Nogay T├╝rklerinin Tarihine K─▒sa Bir Bak─▒┼č

20 A─čustos 2020, Nogay T├╝rklerinin Tarihine K─▒sa Bir Bak─▒┼č i├žin yorumlar kapal─▒
G├Â├ž(men) S─▒├žra(t)mas─▒

G├Â├ž(men) S─▒├žra(t)mas─▒

16 A─čustos 2020, G├Â├ž(men) S─▒├žra(t)mas─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rkiyeÔÇÖ de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri

T├╝rkiyeÔÇÖ de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri

15 A─čustos 2020, T├╝rkiyeÔÇÖ de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri i├žin yorumlar kapal─▒
G├╝ndemdeki Sabantoy ve Nogay k├╝lt├╝r├╝ndeki yeri

G├╝ndemdeki Sabantoy ve Nogay k├╝lt├╝r├╝ndeki yeri

15 A─čustos 2020, G├╝ndemdeki Sabantoy ve Nogay k├╝lt├╝r├╝ndeki yeri i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay Edebiyat─▒nda Ertengi

Nogay Edebiyat─▒nda Ertengi

15 A─čustos 2020, Nogay Edebiyat─▒nda Ertengi i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n 237’nci y─▒l─▒

Nogay Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n 237’nci y─▒l─▒

15 A─čustos 2020, Nogay Soyk─▒r─▒m─▒n─▒n 237’nci y─▒l─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rk yurtd─▒┼č─▒nda bir ba┼čka say─▒l─▒yor, seviliyor

Atat├╝rk yurtd─▒┼č─▒nda bir ba┼čka say─▒l─▒yor, seviliyor

15 A─čustos 2020, Atat├╝rk yurtd─▒┼č─▒nda bir ba┼čka say─▒l─▒yor, seviliyor i├žin yorumlar kapal─▒
Yar─▒s─▒ T├╝rk Yar─▒s─▒ Macar Olanlar─▒n Ya┼čad─▒─č─▒ Muhte┼čem Kent: Budape┼čte

Yar─▒s─▒ T├╝rk Yar─▒s─▒ Macar Olanlar─▒n Ya┼čad─▒─č─▒ Muhte┼čem Kent: Budape┼čte

15 A─čustos 2020, Yar─▒s─▒ T├╝rk Yar─▒s─▒ Macar Olanlar─▒n Ya┼čad─▒─č─▒ Muhte┼čem Kent: Budape┼čte i├žin yorumlar kapal─▒
Destanla┼čan Kahramanl─▒k: Y├╝zba┼č─▒ Yusuf Kenan Efendi

Destanla┼čan Kahramanl─▒k: Y├╝zba┼č─▒ Yusuf Kenan Efendi

14 A─čustos 2020, Destanla┼čan Kahramanl─▒k: Y├╝zba┼č─▒ Yusuf Kenan Efendi i├žin yorumlar kapal─▒
Her Y─▒l T├╝rk Festivali D├╝zenlenen ┼×irin ─░talyan K├Ây├╝: Moena

Her Y─▒l T├╝rk Festivali D├╝zenlenen ┼×irin ─░talyan K├Ây├╝: Moena

10 A─čustos 2020, Her Y─▒l T├╝rk Festivali D├╝zenlenen ┼×irin ─░talyan K├Ây├╝: Moena i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rkiyeÔÇÖden 3 bin kilometre uzakta bir k├Ây var: T├╝rkiye

T├╝rkiyeÔÇÖden 3 bin kilometre uzakta bir k├Ây var: T├╝rkiye

9 A─čustos 2020, T├╝rkiyeÔÇÖden 3 bin kilometre uzakta bir k├Ây var: T├╝rkiye i├žin yorumlar kapal─▒
Yay ├žeken b├╝t├╝n halklar─▒n bulu┼čtu─ču Turan Kurultay─▒

Yay ├žeken b├╝t├╝n halklar─▒n bulu┼čtu─ču Turan Kurultay─▒

9 A─čustos 2020, Yay ├žeken b├╝t├╝n halklar─▒n bulu┼čtu─ču Turan Kurultay─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
AtillaÔÇÖn─▒n Avrupa seferleri ve FransaÔÇÖdaki bilinmeyen ota─č─▒

AtillaÔÇÖn─▒n Avrupa seferleri ve FransaÔÇÖdaki bilinmeyen ota─č─▒

9 A─čustos 2020, AtillaÔÇÖn─▒n Avrupa seferleri ve FransaÔÇÖdaki bilinmeyen ota─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Kaderin Birle┼čtirdi─či iki T─▒bbiyeli ve Ya┼čar Kemal

Kaderin Birle┼čtirdi─či iki T─▒bbiyeli ve Ya┼čar Kemal

9 A─čustos 2020, Kaderin Birle┼čtirdi─či iki T─▒bbiyeli ve Ya┼čar Kemal i├žin yorumlar kapal─▒
─░spanyaÔÇÖn─▒n Sax Kasabas─▒nda 1920ÔÇÖden buyana T├╝rkevi var

─░spanyaÔÇÖn─▒n Sax Kasabas─▒nda 1920ÔÇÖden buyana T├╝rkevi var

9 A─čustos 2020, ─░spanyaÔÇÖn─▒n Sax Kasabas─▒nda 1920ÔÇÖden buyana T├╝rkevi var i├žin yorumlar kapal─▒
─░ngu┼č Bayra─č─▒ ve Maan Simgesi

─░ngu┼č Bayra─č─▒ ve Maan Simgesi

9 A─čustos 2020, ─░ngu┼č Bayra─č─▒ ve Maan Simgesi i├žin yorumlar kapal─▒
Kocaeli Vilayetine isk├ón edilen Kafkas g├Â├žmenleri

Kocaeli Vilayetine isk├ón edilen Kafkas g├Â├žmenleri

9 A─čustos 2020, Kocaeli Vilayetine isk├ón edilen Kafkas g├Â├žmenleri i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar