Quantcast
Tulipmania ya da Tulip-Coin (Lale-Coin)2 ÔÇô LaleÔÇÖnin Hikayesi – Belgesel Tarih

├ľzden Bekir KARAKA┼×
├ľzden Bekir  KARAKA┼×
Tulipmania ya da Tulip-Coin (Lale-Coin)2 ÔÇô LaleÔÇÖnin Hikayesi
  • 09 Ekim 2022 Pazar
  • +
  • -
  • ├ľzden Bekir KARAKA┼× /

Toplam: 929 , Bug├╝n: 3 Okuma

Bu ├žal─▒┼čma, CHARLES MACKAY’in “MEMOIRS OF EXTRAORDINARY POPULAR DELUSIONS AND THE Madness of Crowds” adl─▒ eserinin THE TULIPOMANIA adl─▒ k─▒sm─▒ndan derlenmi┼čtir. Eser 1852 Londra da yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

1637 y─▒l─▒ndan bir katalogda g├Âr├╝len ve “Viceroy” olarak da bilinen lale. Boyutuna g├Âre de─či┼čmekle beraber so─čan─▒ 3000 ila 4200 Hollanda Florini aras─▒ndad─▒r. O devirde yetenekli bir zenaatkar y─▒lda 300 florin kazanmaktayd─▒.

Hollanda da lale ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒

Quis furor, ├┤ cives!ÔÇö Lucan

Bizim anlataca─č─▒m─▒z bitki olan lale, -s├Âylendi─čine g├Âre t├╝rban anlam─▒na gelen T├╝rk├že bir kelimeden gelmektedir- on alt─▒nc─▒ y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒nda Bat─▒ Avrupa’ya girmi┼čtir. Laleye Avrupa da hak etti─či ├╝ne kavu┼čturdu─čunu iddia eden Conrad Gesner -k─▒sa bir s├╝re sonra d├╝nyada yarataca─č─▒ karga┼čan─▒n pek az hayalini kurarak- onu ilk kez 1559 y─▒l─▒nda, Augsburg’daki bir bah├žede g├Ârd├╝─č├╝n├╝ s├Âylemektedir.

CONRAD GESNER

Bilgin, Ara┼čt─▒rmac─▒ ve Dan─▒┼čman Herwart, nadir egzotik koleksiyonuyla zaman─▒nda ├žok ├╝nl├╝ biridir. Lale so─čanlar─▒ bu beyefendiye, ├ži├že─čin uzun zamand─▒r g├Âzde oldu─ču Konstantinopolis’teki bir arkada┼č taraf─▒ndan g├Ânderilmi┼čti. Bu d├Ânemden sonraki on ya da on bir y─▒l i├žinde, ├Âzellikle Hollanda ve Almanya’da laleler zenginler taraf─▒ndan ├žok aran─▒r olmu┼čtu.

Amsterdam’daki zenginler so─čanlar─▒ do─črudan KonstantinopolisÔÇÖten al─▒yor ve onlar i├žin en abart─▒l─▒ fiyatlar─▒ ├Âd├╝yorlard─▒.

─░ngiltere’de ekilen ilk k├Âkler 1600’de Viyana’dan getirilmi┼čti. Lale so─čanlar─▒n─▒n toplanmas─▒ ve onun sayg─▒nl─▒k sembol├╝ olmas─▒1634 y─▒l─▒na kadar itibar─▒n─▒n her y─▒l artmas─▒na sebep olmu┼čtu, ta ki herhangi bir bahts─▒z adam i├žin k├Ât├╝ bir zevkin kan─▒t─▒ say─▒lana kadar. Pompeius de Angelis ve “De Constantia” incelemesinin yazar─▒ ├╝nl├╝ Leyden’li Lipsius da d├óhil olmak ├╝zere bir├žok bilgin ve se├žkin ki┼či laleye tutkuyla d├╝┼čk├╝nd├╝. Onlara sahip olma h─▒rs─▒ k─▒sa s├╝rede toplumun orta s─▒n─▒flar─▒n─▒ yakalad─▒ ve t├╝ccarlar ve d├╝kk├ón sahipleri, orta d├╝zeyde olsalar bile, bu ├ži├žeklerin nadirli─či ve onlar i├žin ├Âdedikleri ak─▒l almaz fiyatlar konusunda birbirleriyle rekabet etmeye ba┼člad─▒lar.

Harlaem’deki bir t├╝ccar─▒n, tek bir k├Âk i├žin servetinin yar─▒s─▒n─▒ ├Âdedi─či, onu tekrar k├órla satma plan─▒yla de─čil, tan─▒d─▒─č─▒n─▒n hayranl─▒─č─▒ i├žin kendi koleksiyonunda tuttu─ču biliniyordu.

Hollandal─▒lar gibi bu kadar ihtiyatl─▒ bir halk─▒n g├Âz├╝nde bu ├ži├že─či bu kadar de─čerli k─▒lm─▒┼č olmas─▒ i├žin, bu ├ži├že─čin b├╝y├╝k bir erdemi olmas─▒ gerekti─či varsay─▒labilir; ama g├╝l├╝n ne g├╝zelli─čine ne de kokusuna sahiptir. ┼×air Abraham Cowley da d├Ânemindeki bu lale ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒na anlam verememi┼č olacak ki ┼č├Âyle anlat─▒yor laleyi; ÔÇť ÔÇśtatl─▒, bezelyeÔÇÖnin g├╝zelli─či pek yoktur; ne de o kadar kal─▒c─▒.ÔÇŁ A┼ča─č─▒daki m─▒sralarda ├žok ┼čiirsel olmasa da, bir ┼čairin tan─▒m─▒d─▒r.

ÔÇťThe tulip next appeared, all over gay,
But wanton, full of pride, and full of play;
The world canÔÇÖt shew a dye but here has place;
Nay, by new mixtures, she can change her face;
Purple and gold are both beneath her care,
The richest needlework she loves to wear;
Her only study is to please the eye,
And to outshine the rest in finery.ÔÇŁ

Sonra lale ortaya ├ž─▒kt─▒, ba┼čtan a┼ča─č─▒ gey,
Ama ahlaks─▒z, gururlu ve oyun dolu;
D├╝nya bir boya g├Âsteremez ama burada yer var;
Hay─▒r, yeni kar─▒┼č─▒mlarla y├╝z├╝n├╝ de─či┼čtirebilir;
Mor ve alt─▒n onun bak─▒m─▒ alt─▒nda,
Giymeyi sevdi─či en zengin i─čne oyalar─▒;
Tek ├žal─▒┼čmas─▒ g├Âz├╝ memnun etmek,
Ve ┼č─▒kl─▒kta di─čerlerini g├Âlgede b─▒rakmak i├žin.ÔÇŁ

Abraham COWLEY

Beckmann, Bulu┼člar─▒n Tarihinde, onu Cowley’in ┼čiirinden daha asl─▒na uygun ve d├╝zyaz─▒ olarak daha ho┼č boyar. ÔÇťLale gibi, tesad├╝fen, zay─▒fl─▒ktan veya hastal─▒ktan bu kadar ├žok ├že┼čit alan ├žok az bitki vard─▒r. Ekilmedi─činde ve do─čal haliyle neredeyse tek renklidir, geni┼č yapraklar─▒ vard─▒r ve ola─čan├╝st├╝ uzun bir sap─▒ vard─▒r. Yeti┼čtirme yoluyla zay─▒flat─▒ld─▒─č─▒nda, ├ži├žek├žinin g├Âz├╝nde daha ho┼č hale gelir. Yapraklar daha sonra daha soluk, daha k├╝├ž├╝k ve ton olarak daha ├že┼čitlidir ve yapraklar daha yumu┼čak bir ye┼čil renk al─▒r. B├Âylece bu k├╝lt├╝r ┼čaheseri, ne kadar g├╝zel olursa, o kadar zay─▒flar ki, en b├╝y├╝k beceri ve en dikkatli dikkatle, zar zor nakledilebilir, hatta hayatta tutulabilir.”

Bir anne genellikle hasta ve s├╝rekli hasta olan ├žocu─čunu daha sa─čl─▒kl─▒ olan ├žocu─čundan daha ├žok sevdi─činden, pek ├žok insan, kendilerine b├╝y├╝k s─▒k─▒nt─▒ veren ┼čeylere duyars─▒z bir ┼čekilde ba─član─▒rlar. Bu k─▒r─▒lgan ├ži├žeklere verilen hak edilmemi┼č ├Âvg├╝leri de ayn─▒ ilkeye g├Âre a├ž─▒klamal─▒y─▒z.

1634’te Hollandal─▒lar aras─▒nda onlara sahip olma h─▒rs─▒ o kadar b├╝y├╝kt├╝ ki, ├╝lkenin s─▒radan end├╝strisi ihmal edildi ve n├╝fus, en d├╝┼č├╝k halk tabakalar─▒nda bile, lale ticaretine ba┼člad─▒. ├ç─▒lg─▒nl─▒k artt─▒k├ža fiyatlar da artt─▒, 1635 y─▒l─▒nda bir├žok ki┼činin k─▒rk k├Âk sat─▒n almak i├žin 100.000 florinlik bir servet yat─▒rd─▒─č─▒ biliniyordu.

Daha sonra onlar─▒ a─č─▒rl─▒klar─▒ kadar, bir taneden daha az bir a─č─▒rl─▒k olan perit cinsinden satmak gerekli hale geldi. (Parasal kitleler olarak da bilinen darphane kitleleri, 17 Temmuz 1649 tarihli, ─░ngiltere’nin paralar─▒na ve madeni paralar─▒na dokunan bir Kanun ba┼čl─▒kl─▒ Parlamento Yasas─▒ ile yasalla┼čt─▒r─▒ld─▒. Bir tane 20 akar, bir akar 24 damla, bir tane 20 perit, bir perit 24 bo┼čluktur.)

Amiral Liefken adl─▒ t├╝r├╝n 400 perit a─č─▒rl─▒─č─▒ndaki bir lalesi 4400 florin de─čerindeydi;
446 perit a─č─▒rl─▒─č─▒ndaki bir Amiral Van der Eyck adl─▒ t├╝r 1260 florin de─čerindeydi;
106 peritlik bir Childer 1615 florin de─čerindeydi;
400 bir Valiperits, 3000 florin ve hepsinden daha de─čerlisi,
200 perit a─č─▒rl─▒─č─▒nda bir Semper Augustus, 5500 florinde ├žok ucuz oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝l├╝yordu.

─░kincisi ├žok ra─čbet g├Ârd├╝ ve daha d├╝┼č├╝k bir so─čan bile 2000 florinlik bir fiyat─▒ g├Ârebiliyordu. Bir zamanlar, 1636’n─▒n ba┼člar─▒nda, t├╝m Hollanda’da bu tan─▒m─▒n yaln─▒zca iki k├Âk├╝ oldu─ču ve bunlar─▒n en iyilerinin olmad─▒─č─▒ anlat─▒l─▒r. Biri Amsterdam’da, di─čeri Harlaem’de bir bayinin elindeydi. Spek├╝lat├Ârler onlar─▒ elde etmek i├žin o kadar m├╝cadele ve rekabet ediyordu ki, bir ki┼či Harlaem lalesi i├žin on iki d├Ân├╝ml├╝k in┼čaat arazisini basit bir ├╝cretle teklif etti. Amsterdam’─▒nki 4600 florin, yeni bir araba, iki gri at ve tam bir ko┼čum tak─▒m─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒nda sat─▒n al─▒nd─▒.

O g├╝n├╝n ├žal─▒┼čkan bir yazar─▒ olan Hunting, lale ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒ ├╝zerine bin sayfal─▒k bir folyo cilt yazd─▒. Burada bir lale so─čan─▒ i├žin verilenlerin listesini g├Ârebilirsiniz. Bu listedeki tutar─▒n tamam─▒ bir lale so─čan─▒ verilmi┼č olanlar─▒n listesidir; (f: florin)

─░ki son bu─čday 448f
D├Ârt son ├žavdar 558f
D├Ârt ┼či┼čman ├Âk├╝z 480f
Sekiz ┼či┼čman domuz 240f
On iki ┼či┼čman koyun 120f
─░ki domuz kafal─▒ ┼čarap 70f
D├Ârt ton bira 32f
─░ki ton tereya─č─▒ 192f
Bin libre. peynir 120f
Tam bir yatak 100f
Bir tak─▒m elbise 80f
G├╝m├╝┼č bir bardak 60f
Toplam ├Âdenen 2500f

Hollanda’da bulunmayan ve bu ├ž─▒lg─▒nl─▒k doruk noktas─▒na ula┼čt─▒─č─▒nda geri d├Ânme ┼čans─▒ olan insanlar, bazen cehaletleri nedeniyle garip ikilemlere s├╝r├╝klendiler. Blainville’in Seyahatleri‘nde anlat─▒lan t├╝rden e─členceli bir ├Ârnek var; Nadir laleleriyle ├Âv├╝nen zengin bir t├╝ccar, bir keresinde Levant’tan ├žok de─čerli bir mal sevkiyat─▒ ald─▒. Bu de─čerli mal─▒n geldi─či bilgisi, kendisine liman antrepolar─▒nda ├žal─▒┼čan bir denizci taraf─▒ndan getirildi. T├╝ccar, haberinden dolay─▒ onu ├Âd├╝llendirmek i├žin c├Âmert├že kahvalt─▒ da yemesi i├žin ona g├╝zel bir k─▒rm─▒z─▒ ringa bal─▒─č─▒ hediye etti. G├Âr├╝n├╝┼če g├Âre denizcinin so─čanlara kar┼č─▒ b├╝y├╝k bir d├╝┼čk├╝nl├╝─č├╝ vard─▒ ve bu liberal t├╝ccar─▒n tezg├óh─▒nda so─čana ├žok benzeyen bir so─čan─▒ g├Âr├╝nce ve onun ipekler ve kadifeler aras─▒ndaki yerinin hi├ž ku┼čkusuz ├žok farkl─▒ oldu─čunu d├╝┼č├╝nerek kurnazca davrand─▒. Denizci ├Âd├╝l├╝ olan ringa bal─▒─č─▒ ald─▒ktan sonra bu so─čan─▒ bir f─▒rsat olarak g├Âr├╝p onu yemek keyfi i├žin cebine att─▒. ├ľd├╝l├╝n├╝ ald─▒ ve kahvalt─▒s─▒n─▒ yapmak i├žin r─▒ht─▒ma gitti. T├╝ccar, ├╝├ž bin florin ya da yakla┼č─▒k 280l sterlin de─čerindeki de─čerli Semper Augustus’unu ortada olmay─▒nca bu duruma pek de sessiz kalmad─▒. T├╝m kurulu┼č an─▒nda bir karga┼čaya kap─▒ld─▒; de─čerli so─čan i├žin her yerde arama yap─▒ld─▒, ancak bulunamad─▒. T├╝ccar─▒n i├ž s─▒k─▒nt─▒s─▒ b├╝y├╝kt├╝. Arama yenilendi, ancak yine ba┼čar─▒ sa─članamad─▒. Sonunda biri denizciyi d├╝┼č├╝nd├╝.

Mutsuz t├╝ccar, son bir umutla soka─ča f─▒rlad─▒. Alarma ge├žen ev halk─▒ onu takip etti. Denizci, basit ruh! Gizlemeyi d├╝┼č├╝nmemi┼čti. R─▒ht─▒mda bir geminin ipleri ├╝zerinde sessizce otururken, so─čan─▒n─▒n son lokmas─▒n─▒ ├ži─čnerken bulundu. Maliyeti b├╝t├╝n bir gemi m├╝rettebat─▒n─▒ on iki ay boyunca memnun edebilecek bir kahvalt─▒ yapt─▒─č─▒n─▒ ├žok az hayal etti; ya da ya─čmalanan t├╝ccar─▒n kendisinin ifade etti─či gibi, “Portakal Prensi’ne ve t├╝m Stadtholder’─▒n saray─▒na ┼čatafatl─▒ bir ┼čekilde ziyafet ├žekmi┼č olabilir.”

Anthony, Kleopatra’n─▒n sa─čl─▒─č─▒n─▒ i├žmek i├žin incilerin ┼čarapta eritilmesine neden oldu; Sir Richard Whittington, Kral V. Henry’nin e─člencesinde aptalca muhte┼čemdi ve Sir Thomas Gresham, Kraliyet Borsas─▒n─▒ a├žt─▒─č─▒nda Krali├že Elizabeth’in sa─čl─▒─č─▒ i├žin ┼čarapta ├ž├Âz├╝lm├╝┼č bir elmas i├žti; ama bu k├╝stah Hollandal─▒n─▒n kahvalt─▒s─▒ da bir o kadar muhte┼čemdi. Savurgan seleflerine g├Âre bir avantaj─▒ da vard─▒: lalesi k─▒rm─▒z─▒ ringa bal─▒─č─▒ ile olduk├ža lezzetliyken, onlar─▒n m├╝cevherli ┼čaraplar─▒ tad─▒n─▒ veya sa─čl─▒klar─▒n─▒ iyile┼čtirmemi┼čti. ─░┼čin onun i├žin en talihsiz yan─▒, t├╝ccar taraf─▒ndan kendisine kar┼č─▒ yap─▒lan su├žlamayla birka├ž ay hapiste kalmas─▒yd─▒.

Bir ─░ngiliz gezgin hakk─▒nda daha az g├╝l├╝n├ž olan ba┼čka bir hik├óye anlat─▒l─▒r. Amat├Âr bir botanik├ži olan bir bey, zengin bir Hollandal─▒n─▒n koleksiyonunda bulunan bir lale k├Âk├╝ g├Ârm├╝┼č. Kalitesinden habersiz, ├žak─▒s─▒n─▒ ├ž─▒karm─▒┼č ve ├╝zerinde deneyler yapmak i├žin kabuklar─▒n─▒ soymu┼č. Bu sayede yar─▒ yar─▒ya k├╝├ž├╝ld├╝─č├╝nde, onu iki e┼čit par├žaya b├Âlm├╝┼č ve her zaman bilinmeyen so─čan─▒n tekil g├Âr├╝n├╝mleri hakk─▒nda bir├žok bilgili yorum yapm─▒┼č. Aniden, sahibi ona sald─▒rm─▒┼č ve g├Âzlerinde ├Âfkeyle ona ne yapt─▒─č─▒n─▒ bilip bilmedi─čini sormu┼č. “Yapt─▒─č─▒m, ola─čan├╝st├╝ bir so─čan─▒ soymak,” diye yan─▒tlam─▒┼č amat├Âr saf botanik├ži. Sahibi Duchman ÔÇť Hundert tausend duyvel!ÔÇŁ (Y├╝z bin duygusal)dedi ve ekledi “bu bir Amiral Van der EyckÔÇŁ , “Te┼čekk├╝r ederim” diye yan─▒tlad─▒ saftirik gezgin botanik├ži bey, ayn─▒ notu almak i├žin not defterini ├ž─▒kard─▒; “Bu amiraller ├╝lkenizde yayg─▒n m─▒?” diye sordu lale k├Âk├╝ sahibinin sabr─▒n─▒ s─▒narcas─▒na. “├ľl├╝m ve ┼čeytan!” dedi Hollandal─▒ lale sahibi ┼ča┼čk─▒n amat├Âr bilim adam─▒n─▒ yakas─▒ndan tutarak; “Sendikan─▒n ├Ân├╝ne gel, g├Âreceksin.” ─░tirazlar─▒na ra─čmen, gezgin bir insan kalabal─▒─č─▒ taraf─▒ndan sokaklardan ge├žirildi. Yarg─▒c─▒n huzuruna ├ž─▒kar─▒ld─▒─č─▒nda, ├╝zerinde deneyler yapmakta oldu─ču k├Âk├╝n d├Ârt bin florin de─čerinde oldu─čunu hayretle ├Â─črendi ve durumu hafifletmek i├žin t├╝m taleplerine ra─čmen, bu miktar─▒n ├Âdenmesi i├žin teminat bulana kadar hapiste tutuldu.

Nadir bir t├╝r olan lalelere olan talep 1636 y─▒l─▒nda o kadar artt─▒ ki, Amsterdam Menkul K─▒ymetler Borsas─▒’nda, Rotterdam, Harlaem, Leyden, Alkmar, Hoorn ve di─čer kasabalarda sat─▒┼člar─▒ i├žin d├╝zenli marketler kuruldu.

Kumar─▒n belirtileri ilk kez bu kadar net ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Her zaman yeni bir spek├╝lasyona kar┼č─▒ tetikte olan borsac─▒lar, fiyatlarda dalgalanmalara neden olmak i├žin nas─▒l kullanacaklar─▒n─▒ ├žok iyi bildikleri t├╝m ara├žlar─▒ kullanarak b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de lalelerle u─čra┼čt─▒lar. ─░lk ba┼čta, t├╝m bu kumar ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒nda oldu─ču gibi, g├╝ven doruk noktas─▒ndayd─▒ ve herkes kazand─▒. Lale t├╝ccarlar─▒, lale stoklar─▒n─▒n y├╝kseli┼či ve d├╝┼č├╝┼č├╝ hakk─▒nda spek├╝lasyon yapt─▒lar ve fiyatlar d├╝┼čt├╝─č├╝nde sat─▒n alarak ve y├╝kseldi─činde satarak b├╝y├╝k karlar elde ettiler. Bir├žok ki┼či aniden zengin oldu. Alt─▒n bir yem, insanlar─▒n ├Ân├╝nde ba┼čtan ├ž─▒kar─▒c─▒ bir ┼čekilde as─▒l─▒ kald─▒ ve birbiri ard─▒na lale pazarlar─▒na, bal ├ž├Âmle─činin etraf─▒ndaki sinekler gibi ko┼čtular. Herkes lale tutkusunun sonsuza kadar s├╝rece─čini, d├╝nyan─▒n her yerinden zenginlerin Hollanda’ya g├Ânderece─čini ve onlar i├žin ne istenirse ├Âdeyece─čini hayal etti.

Avrupa’n─▒n zenginlikleri Zuyder Zee k─▒y─▒lar─▒nda yo─čunla┼čacak ve yoksulluk, Hollanda’n─▒n g├Âzde ikliminden s├╝rg├╝n edilecekti. Soylular, vatanda┼člar, ├žift├žiler, makinistler, denizciler, u┼čaklar, hizmet├žiler, hatta baca temizleyicileri ve eski elbiseli kad─▒nlar, lalelerle u─čra┼č─▒yorlard─▒. Her s─▒n─▒ftan insan m├╝lklerini nakde ├ževirir ve ├ži├žeklere yat─▒r─▒rd─▒. Evler ve araziler korkun├ž derecede d├╝┼č├╝k fiyatlarla sat─▒┼ča sunuldu veya lale pazar─▒nda yap─▒lan pazarl─▒klar─▒n ├Âdenmesinde kullan─▒ld─▒.

Yabanc─▒lar da ayn─▒ ├ž─▒lg─▒nl─▒─ča kap─▒ld─▒ ve her y├Ânden Hollanda’ya para akt─▒. Ya┼čam i├žin gerekli olan ┼čeylerin fiyatlar─▒ yeniden kademeli olarak y├╝kseldi: evler ve topraklar, atlar ve arabalar ve her t├╝rden l├╝ks e┼čyalar onlarla birlikte de─čer kazand─▒ ve birka├ž ay boyunca Hollanda, Plutus’un (Romal─▒larda Plutus olarak an─▒lan, bolluk ve zenginlik tanr─▒s─▒) tam da ├Ân odas─▒ gibi g├Âr├╝nd├╝.

Ticaretin operasyonlar─▒ o kadar kapsaml─▒ ve karma┼č─▒k hale geldi ki, t├╝ccarlar─▒n yol g├Âstermesi i├žin bir kanunlar kanunu haz─▒rlamak gerekli bulundu. Noterler ve k├ótipler de kendilerini m├╝nhas─▒ran ticaretin ├ž─▒karlar─▒na adam─▒┼č ki┼čiler olup ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Baz─▒ kasabalarda noterlik unvan─▒ pek bilinmiyordu, onun yerini gasp eden lale noterli─či olmu┼čtu. M├╝badelenin olmad─▒─č─▒ daha k├╝├ž├╝k kasabalarda, ana meyhane genellikle y├╝ksek ve d├╝┼č├╝k lale ticaretinin yap─▒ld─▒─č─▒ ÔÇťg├Âsteri yeriÔÇŁ olarak se├žilir ve g├Ârkemli e─členceler ├╝zerindeki pazarl─▒klar─▒n─▒ teyit ederdi. Bu yemeklere bazen iki ya da ├╝├ž y├╝z ki┼či kat─▒l─▒rd─▒ ve yemek s─▒ras─▒nda tatmin olmalar─▒ i├žin d├╝zenli aral─▒klarla ├ži├žek a├žm─▒┼č b├╝y├╝k lale vazolar─▒ masalar─▒n ve b├╝felerin ├╝zerine yerle┼čtirilirdi.

Ancak sonunda, daha ihtiyatl─▒ olanlar bu ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒n sonsuza kadar s├╝rmeyece─čini g├Ârmeye ba┼člad─▒lar. Zenginler art─▒k ├ži├žekleri bah├želerinde tutmak i├žin de─čil, y├╝zde karla yeniden satmak i├žin al─▒yorlard─▒. Sonunda birinin korkuyla kaybetmesi gerekti─či g├Âr├╝ld├╝. Bu inan├ž yay─▒ld─▒k├ža fiyatlar d├╝┼čt├╝ ve bir daha asla y├╝kselmedi. G├╝ven sars─▒ld─▒ ve sat─▒c─▒lar ├╝zerinde evrensel bir panik olu┼čtu.

A, s├Âzle┼čmenin imzalanmas─▒ndan alt─▒ hafta sonra, her biri d├Ârt bin florin kar┼č─▒l─▒─č─▒nda B’den on Semper Augustine sat─▒n almay─▒ kabul etmi┼čti. B belirlenen zamanda ├ži├žeklerle haz─▒rd─▒; ama fiyat ├╝├ž ya da d├Ârt y├╝z florine d├╝┼čm├╝┼čt├╝ ve A ne fark─▒ ├Âdemeyi ne de laleleri almay─▒ kabul etmedi. Hollanda’n─▒n b├╝t├╝n kasabalar─▒nda her g├╝n temerr├╝de d├╝┼čenler ilan edildi. Birka├ž ay ├Ânce, ├╝lkede yoksulluk diye bir ┼čey oldu─čundan ┼č├╝phe etmeye ba┼člayan y├╝zlerce ki┼či, birdenbire, d├Ârtte birinden teklif etseler de, kimsenin sat─▒n almayaca─č─▒ birka├ž so─čan─▒n sahibi olmu┼čtu. Onlar i├žin para ├Âdemi┼člerdi. ├çaresizlik ├ž─▒─čl─▒─č─▒ her yerde yank─▒land─▒ ve her adam kom┼čusunu su├žlad─▒. Kendilerini zenginle┼čtirmeyi ba┼čaran birka├ž ki┼či, servetlerini hem┼čehrilerinin bilgisinden saklad─▒ ve ─░ngilizlere ya da di─čer fonlara yat─▒rd─▒. K─▒sa bir s├╝re i├žin hayat─▒n daha m├╝tevaz─▒ yollar─▒ndan ├ž─▒km─▒┼č bir├žok ki┼či, o hayat ger├že─činin karanl─▒klar─▒na geri d├Ânm├╝┼čt├╝.

─░lk alarm dindi─činde, birka├ž kasabadaki lale sahipleri, kamu kredisini yeniden tesis etmek i├žin hangi ├Ânlemlerin al─▒nmas─▒ gerekti─čini belirlemek i├žin halka a├ž─▒k toplant─▒lar d├╝zenlediler. K├Ât├╝l├╝─če bir ├žare bulmak i├žin h├╝k├╝mete dan─▒┼čmak i├žin her yerden vekillerin Amsterdam’a g├Ânderilmesi gerekti─či genel olarak kabul edildi. H├╝k├╝met ilk ba┼čta m├╝dahale etmeyi reddetti, ancak lale sahiplerine kendi aralar─▒nda bir plan ├╝zerinde anla┼čmalar─▒n─▒ tavsiye etti. Bu ama├žla ├že┼čitli toplant─▒lar yap─▒lm─▒┼čt─▒; fakat aldananlar─▒ tatmin edecek, bozgunculu─čun k├╝├ž├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ bile onaracak bir tedbir d├╝┼č├╝n├╝lemedi. ┼×ik├óyet ve sitem dili herkesin a─čz─▒ndayd─▒ ve t├╝m toplant─▒lar en f─▒rt─▒nal─▒ karakterdeydi. Bununla birlikte, sonunda, pek ├žok ├žeki┼čme ve k├Ât├╝ niyetten sonra, Amsterdam’da toplanan milletvekilleri taraf─▒ndan, ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒n zirvesinde Kas─▒m 1636’dan ├Ânce yap─▒lan t├╝m s├Âzle┼čmelerin ge├žersiz ilan edilmesine ve bu tarihten sonra yap─▒lanlarda al─▒c─▒lar, sat─▒c─▒ya y├╝zde on ├Âdeyerek taahh├╝tlerinden muaf tutulmalar─▒na karar verildi. Bu karar memnuniyet vermedi. Ellerinde laleleri olan sat─▒c─▒lar elbette ho┼čnutsuzdu ve sat─▒n almaya s├Âz verenler, kendilerine pekiyi davran─▒lmad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝ler. Bir zamanlar alt─▒ bin florin de─čerinde olan laleler, ┼čimdi be┼č y├╝z i├žin tedarik edilecekti; ├Âyle ki y├╝zde onun bile┼čimi ger├žek de─čerden y├╝z florin fazlayd─▒. ├ťlkenin t├╝m mahkemelerinde s├Âzle┼čmeye ayk─▒r─▒l─▒k davalar─▒ a├ž─▒lmaya ba┼člad─▒; ancak mahkemeler bu davalar─▒ kumar i┼člemleri olarak g├Âr├╝p dikkate almay─▒ reddetti.

Konu nihayet Lahey’deki Eyalet Konseyi’ne havale edildi ve bu kurumun bilgeli─činin, kredinin geri verilmesi i├žin bir ├Ânlem icat etmesi g├╝venle bekleniyordu. Karar─▒ i├žin beklenti gergindi, ama asla gelmedi. ├ťyeler her hafta m├╝zakereye devam ettiler ve sonunda ├╝├ž ay d├╝┼č├╝nd├╝kten sonra daha fazla bilgiye sahip olana kadar nihai bir karar veremeyeceklerini a├ž─▒klad─▒lar. Bununla birlikte, iki ├Âneri de getirdiler, her sat─▒c─▒n─▒n tan─▒klar─▒n huzurunda laleleri al─▒c─▒ya ├╝zerinde anla┼č─▒lan mebla─člar i├žin do─čal haliyle olarak sunmas─▒ gerekti─čini tavsiye ettiler.. ─░kincisi bunlar─▒ almay─▒ reddederse, bunlar a├ž─▒k art─▒rma ile sat─▒┼ča ├ž─▒kar─▒labilir ve as─▒l y├╝klenici ger├žek ve ├Âng├Âr├╝len fiyat aras─▒ndaki farktan sorumlu tutulur. Bu tam olarak milletvekilleri taraf─▒ndan ├Ânerilen ve zaten lale so─čanlar─▒n─▒n hi├žbir i┼če yaramad─▒─č─▒ g├Âsterilen pland─▒. Hollanda’da ├Âdemeyi uygulayacak bir mahkeme yoktu. Soru Amsterdam’da g├╝ndeme getirildi, ancak yarg─▒├žlar kumarda s├Âzle┼čmeye ba─članan bor├žlar─▒n kanunda bor├ž olmad─▒─č─▒ gerek├žesiyle oybirli─čiyle m├╝dahaleyi reddetti.

B├Âylece konu yat─▒┼čt─▒. Bir ├žare bulmak h├╝k├╝metin g├╝c├╝n├╝n ├Âtesindeydi. Ani tepki an─▒nda ellerinde lale depolar─▒ olacak kadar ┼čanss─▒z olanlar, y─▒k─▒mlar─▒na m├╝mk├╝n oldu─ču kadar felsefi olarak katlanmak zorunda kald─▒lar; k├ór etmi┼č olanlar─▒n bunlar─▒ elinde tutmas─▒na izin verildi; ancak ├╝lkenin ticareti, toparlan─▒ncaya kadar y─▒llar ge├žti─či ┼čiddetli bir ┼čok ya┼čad─▒.

Hollanda ├Ârne─či ─░ngiltere’de bir ├Âl├ž├╝de taklit edildi. 1636 y─▒l─▒nda Londra Borsas─▒’nda laleler halka a├ž─▒k olarak sat─▒ld─▒ ve i┼č adamlar─▒, Amsterdam’da kazand─▒klar─▒ hayali de─čere. Paris’te de i┼čverenler bir lale ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒ yaratmaya ├žal─▒┼čt─▒lar. Her iki ┼čehirde de sadece k─▒smen ba┼čar─▒l─▒ oldular. Bununla birlikte, ├Ârne─čin g├╝c├╝, ├ži├žekleri b├╝y├╝k bir l├╝tuf haline getirdi ve belirli bir insan s─▒n─▒f─▒ aras─▒nda laleler, o zamandan beri tarladaki di─čer ├ži├žeklerden daha fazla ├Âd├╝llendirildi. Hollandal─▒lar, onlara kar┼č─▒ taraf tutmalar─▒yla h├ól├ó k├Ât├╝ bir ├╝ne sahipler ve onlar i├žin di─čer insanlardan daha y├╝ksek bedeller ├Âdemeye devam ediyorlar. Zengin ─░ngiliz nas─▒l g├╝zel yar─▒┼č atlar─▒yla ya da eski resimleriyle ├Âv├╝n├╝yorsa, zengin Hollandal─▒ da laleleriyle ├Âv├╝n├╝yor.

─░ngiltere’de, g├╝n├╝m├╝zde ne kadar tuhaf g├Âr├╝nse de, bir lale me┼čeden daha fazla para ├╝retecektir. E─čer d├╝nyada nadir bulunanlardan bir tanesi bulunursa ve Juvenal’in siyah ku─čusu kadar siyah, fiyat─▒ bir d├╝zine d├Ân├╝ml├╝k duran m─▒s─▒r─▒n fiyat─▒na e┼čit olurdu. ─░sko├žya’da, on yedinci y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na do─čru, Britannica Ansiklopedisi’nin ├╝├ž├╝nc├╝ bask─▒s─▒n─▒n ekindeki bir yazar─▒n yazd─▒─č─▒na g├Âre, laleler i├žin en y├╝ksek fiyat on gine idi. O zamandan ─░ngiltere’deki en de─čerli iki t├╝r├╝n Don Quevedo ve Valentinier oldu─ču belirtilmi┼č. 1769 y─▒l─▒na gelindi─činde de─čerleri azalm─▒┼č gibi g├Âr├╝n├╝yor. ilki iki gine, ikincisi iki gine veya bir bu├žuk gine civar─▒nda ediyordu. Bu fiyatlar─▒n minimum oldu─ču g├Âr├╝l├╝yor. 1800 y─▒l─▒nda, tek bir ampul i├žin ortak bir fiyat on be┼č gine idi. 1835’te, Miss Fanny Kemble adl─▒ t├╝r├╝n bir ampul├╝, Londra’da a├ž─▒k art─▒rmada yetmi┼č be┼č sterline sat─▒ld─▒. Daha da dikkat ├žekici olan─▒, Chelsea’deki King’s Road’da bir bah├ž─▒van─▒n sahip oldu─ču bir lalenin fiyat─▒yd─▒; onun kataloglar─▒nda iki y├╝z gine olarak etiketlenmi┼čti.

├ľzden Bekir KARAKA┼×

1970 Kas─▒m─▒nda ─░stanbul da do─čdu ve Galata b├Âlgesinde b├╝y├╝d├╝. ─░stanbulÔÇÖu ─░stanbul yapan t├╝m toplumsal yap─▒larla ge├žen bir ├žocukluk hayat─▒ ile GalataÔÇÖda Ok├žu Musa ─░lkokuluÔÇÖnda ba┼člayan ve sonras─▒nda Bah├želievler Fikret Y├╝zatl─▒ ─░lkokulu, Bah├želievler Ortaokulu, ┼×i┼čli End├╝stri Meslek Lisesi ile devam eden e─čitim hayat─▒, Y─▒ld─▒z ├ťniversitesiÔÇÖnde KocaeliÔÇÖde devam etti. ├ľzel sekt├Ârde sat─▒┼č, pazarlama, yat─▒r─▒m, planlama ve y├Âneticilik pozisyonlar─▒nda uzun y─▒llar ├žal─▒┼čma hayat─▒ devam ederken Anadolu ├ťniversitesiÔÇÖnde Felsefe okuma d├Ânemi de oldu. Almanca biliyor. ├ľzellikle Bizans d├Ânemi ba┼čta olmak ├╝zere, Sel├žuklu ve Osmanl─▒ kurulu┼č d├Ânemiyle ilgili bir├žok ara┼čt─▒rma yapm─▒┼č bulunuyor. Ayr─▒ca uzun s├╝redir ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ M.S. 500 adl─▒ belgesel-d├Âk├╝mantasyon ├žal─▒┼čmas─▒ i├žerisindedir. Bunlar d─▒┼č─▒nda ÔÇśdoland─▒r─▒c─▒l─▒kÔÇÖ konusuyla ilgili bas─▒ma haz─▒r hale gelmi┼č ├žal─▒┼čmas─▒, b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla 2021 Mart veya Nisan gibi kitap olarak yay─▒nlanacak. Tar─▒m konusunda da hem bir erozyon e─čitmeni hem de organik tar─▒m uzman─▒ olarak ├žal─▒┼čmalar yapmaktad─▒r. ├ľzellikle T─▒bbi ve Aromatik Bitkiler ve Endemik Bitkilerle ilgili yo─čun bir ├žal─▒┼čma i├žindedir. T├╝rkiye de eksiklik olarak g├Ârd├╝─č├╝ Y├Ânetim Felsefesi ile Strateji ve Planlama konular─▒nda da ├žal─▒┼čmalar─▒ var. Email: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
BursaÔÇÖda Gelin Alay─▒

BursaÔÇÖda Gelin Alay─▒

Haber Merkezi, 23 Ocak 2023
Osmanl─▒n─▒n kitapla imtihan─▒

Osmanl─▒n─▒n kitapla imtihan─▒

Haber Merkezi, 14 Ocak 2023
─░neg├Âl Hastane Park─▒

─░neg├Âl Hastane Park─▒

Selma PE┼×TEL─░, 14 Ocak 2023
Esat Uluumay: Uluslararas─▒ Bir Koleksiyoner

Esat Uluumay: Uluslararas─▒ Bir Koleksiyoner

Ekrem Hayri PEKER, 11 Ocak 2023
Bulgar gazetecinin g├Âz├╝yle Mustafa Kemal ve Enver Pa┼ča

Bulgar gazetecinin g├Âz├╝yle Mustafa Kemal ve Enver Pa┼ča

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU, 21 Aral─▒k 2022
Ar─▒burnu Muharebeleri! G├Âze G├Âz, Di┼če Di┼č

Ar─▒burnu Muharebeleri! G├Âze G├Âz, Di┼če Di┼č

Tayfun ├çAVU┼×O─×LU, 3 Aral─▒k 2022
Enginar

Enginar

├ľzden Bekir KARAKA┼×, 3 Aral─▒k 2022
Yaraya Anason Basmak!

Yaraya Anason Basmak!

├ľzden Bekir KARAKA┼×, 3 Aral─▒k 2022
Caddede Bulu┼čal─▒m

Caddede Bulu┼čal─▒m

Deniz DALKILINÇ, 24 Kasım 2022
Conservation of dome mosaics of Hagia Sophia in Istanbul

Conservation of dome mosaics of Hagia Sophia in Istanbul

A.G├╝l├žin K├ť├ç├ťKKAYA, 24 Kas─▒m 2022
Musluk Y├Âr├╝k Hayrat─▒

Musluk Y├Âr├╝k Hayrat─▒

Hasip ├ľZT├ťRK, 23 Kas─▒m 2022
Sorularla Kafkasya ÔÇô B├Âl├╝m 1

Sorularla Kafkasya ÔÇô B├Âl├╝m 1

Mesut YILMAZ, 23 Kas─▒m 2022
T├╝rk├╝lerin Atas─▒ Muzaffer Sar─▒s├Âzen

T├╝rk├╝lerin Atas─▒ Muzaffer Sar─▒s├Âzen

Dr. Halil ATILGAN, 16 Kas─▒m 2022