Turfan Kar─▒zlar─▒ (Yer Alt─▒ Su Kanallar─▒)

Turfan Kar─▒zlar─▒ (Yer Alt─▒ Su Kanallar─▒)

ÔÇťKar─▒zÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝; kehriz (Bu g├╝n AnadoluÔÇÖda ÔÇťkerizÔÇŁ olarak kullan─▒lan bu s├Âzc├╝k, sebil, herkesin kullan─▒m─▒na a├ž─▒k ├že┼čme anlam─▒ndad─▒r. Ayn─▒ zamanda, argoda da; mal─▒n─▒ m├╝lk├╝n├╝ herkesin kullanmas─▒nda sak─▒nca g├Ârmeyen, mal─▒n─▒ sebil gibi da─č─▒tan ki┼čiler i├žin kullan─▒lmaktad─▒r.) la─č─▒m veya yer alt─▒ndan giden su kanal─▒ anlam─▒ndad─▒r. Burada kullan─▒lan la─č─▒m s├Âzc├╝─č├╝ ilk anda bug├╝n b├╝y├╝k ┼čehirlerde kullan─▒lan at─▒k suyollar─▒n─▒ ├ža─čr─▒┼čt─▒rsa da as─▒l anlam─▒ yer alt─▒na a├ž─▒lan t├╝nel, kanald─▒r. Bilindi─či ├╝zere Osmanl─▒ ordusunda, fethedilmek istenen kalelerin etraf─▒ sar─▒ld─▒─č─▒nda, yer alt─▒ndan t├╝neller a├žarak kale duvar─▒ alt─▒na ve giri┼čine patlay─▒c─▒ yerle┼čtirip, kale duvarlar─▒n─▒n veya kap─▒s─▒n─▒n y─▒k─▒lmas─▒n─▒ sa─člayan asker grubuna ÔÇťla─č─▒mc─▒ÔÇŁ denirdi.

Bug├╝n hala kullan─▒labilen ve AsyaÔÇÖda bir uygarl─▒k harikas─▒ olan yer alt─▒ su kanallar─▒, belli b├Âlgelerde yerin 110 metre alt─▒na kadar inmekte ve toplam uzunlu─ču be┼č bin kilometreye ula┼čmaktad─▒r. Tanr─▒ Da─člar─▒ÔÇÖndan, Turfan ┼čehrine su getirmek amac─▒yla Uygur T├╝rkleri taraf─▒ndan yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu haliyle, ├çin seddinden daha ├Ânemli bir yap─▒ oldu─ču ortadad─▒r.Bu konuda Say─▒n Dursun ├ľzdenÔÇÖin yapm─▒┼č oldu─ču tespitler T├╝rk Tarihi ve medeniyeti a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemlidir.

ÔÇťOrta AsyaÔÇÖda bulunan antik uygarl─▒k harikas─▒ olan Kar─▒z su kanallar─▒, Tanr─▒ Da─člar─▒ÔÇÖndan ve yeralt─▒ kaynaklar─▒ndan TurfanÔÇÖa su getiren, ├ž├Âl├╝n alt─▒nda 110 metre derinlikte ve toplam 5 bin kilometre uzunlu─čundaki yeralt─▒ su t├╝neli, T├╝rklerin yarat─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒ ├Âzetliyor. Kar─▒z harikas─▒; Orta AsyaÔÇÖdaki yerle┼čik ya┼čam, kentle┼čme k├╝lt├╝r├╝, mimari planlama, haritac─▒l─▒k ve bi rteknoloji harikas─▒ olarak insan yarat─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒n doruklar─▒ndan biri. ┼×imdiye dek bat─▒n─▒n, Avrupa merkezli tarih├žilerin ve kimi T├╝rkologlar─▒n yazd─▒klar─▒; ÔÇťAsyal─▒lar, hi├ž bir zaman yerle┼čik olamad─▒. At ├╝st├╝nde, ├žad─▒rlarda ve suba┼člar─▒nda s├╝rekli g├Â├žebe toplum bi├žiminde ya┼čarlard─▒…ÔÇŁ ┼čeklindeki savlar─▒ ├ž├╝r├╝ten bir tarihi ger├žek olan Kar─▒z Su T├╝neli, ├çin Halk CumhuriyetiÔÇÖnin Uygur ├ľzerk B├ÂlgesiÔÇÖnde bulunan ve Tanr─▒ Da─člar─▒ÔÇÖndan Turfan ┼čehrine kadar yer alt─▒nda uzanan ve ├çin SeddiÔÇÖnden sonra d├╝nyan─▒n ikinci uygarl─▒k harikas─▒ olarak de─čerlendiriliyor. Bu g├╝n oldu─ču gibi, d├╝n de ÔÇťAvrasya Uygarl─▒─č─▒ÔÇŁ hep vard─▒ ve ├Ândeydi.ÔÇŁ

ÔÇťKar─▒zÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝; kehriz, la─č─▒m ve yeralt─▒ suyolu demektir. Suyun akt─▒─č─▒ yeralt─▒ kanal─▒ anlam─▒na gelen ÔÇťte┼čmeÔÇŁ olarak da s├Âylenmekte. Asl─▒nda, b├Âlgede Kar─▒zÔÇÖ─▒n yap─▒m─▒nda kullan─▒lan baz─▒ T├╝rk├že k├Âkenli s├Âzc├╝klerden de anla┼č─▒laca─č─▒ gibi, bu uygarl─▒k harikas─▒n─▒ yapanlar─▒n T├╝rk oldu─ču anla┼č─▒lmakta. ├ľrne─čin: Tuynuk: Kuyu. Kurutka: Sert ├žamur. K├╝z: Kaynak. Kariz├ži: Kuyu kazan ki┼či. Geltek├ži: Hayvan s├╝r├╝c├╝s├╝. Yuklima: Kuyu a─čz─▒na konulan ├Ârt├╝. Tirek: Direk. Yanl─▒k: Yana konulan tahta. ├çukka: Tehlike i┼čareti. Su─čuk ├ž├╝┼č├╝┼č: So─čuk havan─▒n i├žeri girmesi. Su─čuk├ži: Sucu ki┼či. Kuduk seviti: ├çubuktan ├Âr├╝lm├╝┼č k├╝├ž├╝k sepet. Ketmin: Kazma, kaz─▒c─▒. ├ç─▒─čr─▒k: ├žamur makinesi (elle). Ya─č: Ya─č. ─░lmek: Dut ya da karaa─ča├ž ├žatal─▒ndan yap─▒lan tarak. Tilma: ─░lk kuyunun ba┼č─▒…ÔÇŁ.

ÔÇťKar─▒z, deniz seviyesinin alt─▒nda kalan tar─▒m alanlar─▒na, k├Âylere ve yerle┼čim merkezlerine suyu ta┼č─▒maya yarayan yatay ve d├╝┼čey yeralt─▒ su t├╝nelleri – galerileridir. Bu kanallar─▒ yakla┼č─▒k 100 metre yeralt─▒nda konumland─▒rman─▒n amac─▒, g├╝zerg├óh─▒n ge├žti─či ├ž├Âlde ortalama +40 derecenin bulundu─ču hava ko┼čullar─▒ d├╝┼č├╝n├╝lerek, s─▒z─▒nt─▒ ve buharla┼čmadan kaynaklanan su kay─▒plar─▒n─▒ azalmakt─▒r. Bir kar─▒z tamamen yer ├žekimi kuvveti ile i┼člemektedir. Bu ┼čekilde tasarlan─▒p, kendi i├žindeki e─čim dikkate al─▒narak suyun do─čal e─čimi ve akar kotu, iki kar─▒z aras─▒nda e─čim hesab─▒ ile yap─▒lm─▒┼č olup, pompa gereksinimini ortadan kald─▒rm─▒┼čt─▒r. ├ľrne─čin: TurfanÔÇÖa ba─čl─▒ *********an ile Dalankar─▒z il├želeri aras─▒ndaki kar─▒z uzunlu─ču 8 km. olup, 190 adet kuyu bulunmaktad─▒r. Kuyular aras─▒ndaki kot fark─▒ndan anla┼č─▒laca─č─▒ gibi, kar─▒z i├žinde suyun do─čal akar e─čimi en az %1ÔÇÖdir…ÔÇŁ (Dursun ├ľzden. Ayd─▒nl─▒k Dergisi. Eyl├╝l 2004)

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
İlginizi Çekebilir

B─░RDE BUNLARA BAKIN

Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
TBMM 100. YA┼×INDA! Birinci Meclisin Yap─▒s─▒

TBMM 100. YA┼×INDA! Birinci Meclisin Yap─▒s─▒

28 Mart 2020, TBMM 100. YA┼×INDA! Birinci Meclisin Yap─▒s─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░stanbulÔÇÖun ─░┼čgalinin 100. Y─▒l─▒

─░stanbulÔÇÖun ─░┼čgalinin 100. Y─▒l─▒

23 Mart 2020, ─░stanbulÔÇÖun ─░┼čgalinin 100. Y─▒l─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Y├Âr├╝k kad─▒n─▒n─▒n mor cepkeni… Kad─▒n haklar─▒n─▒n simgesi

Y├Âr├╝k kad─▒n─▒n─▒n mor cepkeni… Kad─▒n haklar─▒n─▒n simgesi

22 Mart 2020, Y├Âr├╝k kad─▒n─▒n─▒n mor cepkeni… Kad─▒n haklar─▒n─▒n simgesi i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n i┼čgali s─▒ras─▒nda Mustafa KemalÔÇÖin bir telgraf─▒

BursaÔÇÖn─▒n i┼čgali s─▒ras─▒nda Mustafa KemalÔÇÖin bir telgraf─▒

22 Mart 2020, BursaÔÇÖn─▒n i┼čgali s─▒ras─▒nda Mustafa KemalÔÇÖin bir telgraf─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Paz─▒r─▒k Hal─▒s─▒ ve Kurgan─▒

Paz─▒r─▒k Hal─▒s─▒ ve Kurgan─▒

27 ┼×ubat 2020, Paz─▒r─▒k Hal─▒s─▒ ve Kurgan─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Girit A├ž─▒l─▒m─▒ GiritÔÇÖi kurtard─▒ m─▒?

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Girit A├ž─▒l─▒m─▒ GiritÔÇÖi kurtard─▒ m─▒?

27 ┼×ubat 2020, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Girit A├ž─▒l─▒m─▒ GiritÔÇÖi kurtard─▒ m─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
─░neg├ÂlÔÇÖde m├╝derrislik yapan mollalar

─░neg├ÂlÔÇÖde m├╝derrislik yapan mollalar

27 ┼×ubat 2020, ─░neg├ÂlÔÇÖde m├╝derrislik yapan mollalar i├žin yorumlar kapal─▒
Tirilye Sinemalar─▒

Tirilye Sinemalar─▒

27 ┼×ubat 2020, Tirilye Sinemalar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa’da Havayolu Ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒ ve An─▒lar

Bursa’da Havayolu Ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒ ve An─▒lar

27 ┼×ubat 2020, Bursa’da Havayolu Ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒ ve An─▒lar i├žin yorumlar kapal─▒
Naz─▒m Hikmet ve Bursa S├╝rg├╝nleri

Naz─▒m Hikmet ve Bursa S├╝rg├╝nleri

13 Ocak 2020, Naz─▒m Hikmet ve Bursa S├╝rg├╝nleri i├žin yorumlar kapal─▒