Quantcast
Yaraya Anason Basmak! – Belgesel Tarih

├ľzdenbekir KARAKA┼×
├ľzdenbekir  KARAKA┼×
Yaraya Anason Basmak!
  • 03 Aral─▒k 2022 Cumartesi
  • +
  • -
  • ├ľzdenbekir KARAKA┼× /

Loading

Mitoloji ya da Antik tarih (efsaneler ve mitler doludur) okurken kar┼č─▒m─▒za birden bire ya bir a─ča├ž, ya bir bitki ya da bir hayvan ├ž─▒kar. ┼×a┼č─▒rt─▒c─▒, inan─▒lmaz kimi zaman g├╝ld├╝ren bu tarih ad─▒ndaki hik├óyelere g├Ârsel bir katk─▒ sa─člayan bu do─ča canl─▒lar─▒ bizi hik├óyeden ba┼čka yerlere g├Ât├╝r├╝r. Anasonda ayn─▒ b├Âyle oldu, ÔÇťHunlar ve Tanr─▒n─▒n K─▒rbac─▒ AtillaÔÇŁ ÔÇÖy─▒ okurken bir sayfaya geldim ve etraf mis gibi anason kokusuyla doldu. Beni bir├žok yere g├Ât├╝rd├╝, AtillaÔÇÖy─▒ Orta Avrupa bozk─▒rlar─▒nda muhte┼čem ota─č─▒nda b─▒rak─▒p, anasonun ho┼č kokusunun pe┼činden gitmek bana daha cazip geldi.

Csaba ─░ksiri; Hunlar ve Tanr─▒n─▒n K─▒rbac─▒ Atilla kitab─▒nda ad─▒ ge├žen iksirden ┼č├Âyle bahsedilmektedir:

“ÔÇŽBu hik├óyeler aras─▒nda en eskilerden biri Csaba iksiri ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan bir bitkinin ad─▒d─▒r. ├ťnl├╝ Frans─▒z Botanik├žisi Karl Clusius 1584ÔÇÖte AntwerpenÔÇÖde yay─▒mlanan ÔÇśStirpium nomenclatur pannonicusÔÇÖ adl─▒ eserinde bu hik├óyeyi k├ó─č─▒da d├Âk├╝yor. ÔÇśPimpinella Germanica SaxifragaÔÇÖ adl─▒ bitkiye Csaba iksiri ad─▒n─▒ veren botanik├ži bunu hik├óyesini ┼č├Âyle naklediyor; AttilaÔÇÖn─▒n ─░mparator HonoriusÔÇÖun k─▒z─▒ndan olan o─člu Csaba on be┼č bin atl─▒s─▒yla yaln─▒z kal─▒r ve sava┼čta yaralanan adamlar─▒n─▒ bu bitkiden yapt─▒─č─▒ merhemle iyile┼čtirir.ÔÇŁ

Hani bu co─črafyan─▒n insanlar─▒ anason kokulu rak─▒ sofralar─▒nda dertlerimize, kederlerimize ve g├Ân├╝l yaralar─▒m─▒za iyi gelsin diye anasonlu o i├žkiyi i├žiyoruz ya, sebebi bu olsa gerek. Yaram─▒za anason bas─▒p iyile┼čmek. AttilaÔÇÖn─▒n o─člundan iyi mi bilece─čiz? Koca ordusunu anasonla iyi etti─čine g├Âre, bir duble anasonlu rak─▒ hangi yaralar─▒m─▒za merhem olmaz de─čil mi?

Anason Apiaceae (eski aile ad─▒ Umbelliferae), maydanozgiller familyas─▒ndan tek y─▒ll─▒k ├Ânemli bir aromatik bitkidir. Anasonun gen merkezi kesin olmamakla birlikte M─▒s─▒r ile T├╝rkiye, K─▒br─▒s, Yunanistan Suriye gibi Do─ču Akdeniz ├╝lkeleridir. Gen Merkezi konusunda son yap─▒lan ara┼čt─▒rmalarda Do─ču Karadeniz b├Âlgesi olmas─▒ ihtimali botanik├žilerce daha y├╝ksek olarak g├Âr├╝lmektedir.

├ťlkemizde ├ži├žeklenme d├Âneminde ya─č─▒┼č almayan ge├žit b├Âlgelerine adapte olan bu bitkinin tar─▒m─▒, Denizli, Burdur, Mu─čla, Antalya illeri ba┼čta olmak ├╝zere, daha az oranda da Bursa, Bal─▒kesir, Afyon, U┼čak ve ─░zmir illerinde yap─▒lmaktad─▒r. Son y─▒llarda Eski┼čehir ve Ankara gibi Orta Anadolu illerinde de yeti┼čtiricili─či yap─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r.

D├╝nya piyasas─▒nda bilinen anason tipleri; ─░talyan anasonu, ─░spanya anasonu, Alman anasonu ve Rus anasonudur. Bunlar i├žerisinde ─░talyan anasonu en de─čerli olan─▒d─▒r. T├╝rk anasonlar─▒ ├çe┼čme anasonu, Denizli anasonu ve Burdur anasonu gibi yeti┼čtirildi─či y├Ârelerin ad─▒yla tan─▒nmaktad─▒r.

D├╝nyada, kuzey yar─▒k├╝renin ─▒l─▒man kesimlerine 300 t├╝r, ├╝lkemizde 5ÔÇÖi endemik, 5ÔÇÖi nadir, 24 t├╝r ve 27 taksonla birlikte temsil bulur.

Endemik t├╝rleri:

Pimpinella anisetum Boiss. & Bal. (Amasya, Erzincan, Erzurum, Kayseri illerinde 1900 metrelerde)

Pimpinella anthriscoides Boiss.var.cruciata (Bornm.& Wolff.)Matthews (Amasya, Artvin, Erzincan, G├╝m├╝┼čhane, Ordu illerinde 1000 ÔÇô 1400 metrelerde)

Pimpinella cappadocica Bois.&Bal.var.cappadocica Boiss.&Bal. (Amasya, Ankara, ├çank─▒r─▒, Erzurum, Kayseri, Konya, Ni─čde, Sivas, Tokat, Yozgat illerinde 800 ÔÇô 1500 metrelerde)

Pimpinella flabellifolia (Boiss.)Benth. & Hook.ex Drude (Siirt, Sivas illerinde 900-1500 metrelerde)

Pimpinella isaurica Matthews (─░├žel, Karaman illerinde 1200 ÔÇô 1400 metrelerde).

Endemiklerden, beyaz ├ži├žekli, iki y─▒ll─▒k Pimpinella anisetum Boiss.&Bal.t├╝r├╝ (Ezeltere); Erzincan, Kayseri gibi illerimizde yeti┼čtirilir.

Ta┼č anasonuyla an─▒lan, beyaz ├ži├žekli, ├žok y─▒ll─▒k Pimpinella saxifraga L.t├╝r├╝, daha ├žok Kuzey ve Do─ču AnadoluÔÇÖda; A─čr─▒, Artvin, Bolu, Bursa, Erzincan, Erzurum, G├╝m├╝┼čhane, ─░stanbul, ─░zmir, Kars illerimizde 1680-2900 metrelerde bulunur.

├ťlkemiz, ─░spanya ve M─▒s─▒rÔÇÖla birlikte, d├╝nyada en ├žok anason ├╝reten ├╝lkeler aras─▒nda yer al─▒r. Denizli, Kocaeli, Mardin illerimizde 0-1000 metrelerde do─čal halde bulunan bitki; ba┼čta Ege, Akdeniz ve Marmara b├Âlgeleri olmak ├╝zere Antalya, Ayd─▒n, Burdur, ─░zmir, Manisa, Bal─▒kesir, Mu─čla illerinde, en ├žok da BurdurÔÇÖda 50-3000 metrelerde yeti┼čtirilir.

─░sminin k├Âkeni Yunanca ├ínison ╬Č╬Ż╬╣¤â╬┐╬Ż ÔÇťanason bitkisi, pimpinella anisumÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝nden al─▒nt─▒d─▒r. Bu s├Âzc├╝k Eski Yunanca ├ín─ôthon ╬Č╬Ż╬Ě╬Ş╬┐╬Ż veya ├ínn─ôthon ╬Č╬Ż╬Ż╬Ě╬Ş╬┐╬Ż ÔÇťdereotu? rezene?ÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝nden evrilmi┼čtir.

Frans─▒zca anis, ─░ngilizce anise bi├žimleri Latince yoluyla Yunancadan al─▒nm─▒┼čt─▒r.

Bilimsel ad─▒ Latince pimpinellaÔÇÖn─▒n k├Âkeni ve anlam─▒ belirsizdir. Bitkinin meyvelerine g├Ândermeyle ÔÇť2 kanatl─▒ÔÇŁ, k├Âklerine g├Ândermeyle ÔÇťac─▒ ve yak─▒c─▒ lezzetliÔÇŁ, ├ži├žek ta├ž yapraklar─▒na g├Ândermeyle ÔÇť5kanatl─▒ÔÇŁ m─▒ demektir, yoksa s├Âzc├╝k ÔÇťMusaÔÇŁ ile mi ilgilidir, daha ayr─▒nt─▒l─▒ ara┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r. Anisum ise, Yunanca aneson ÔÇôanneson-anisonÔÇÖdan, ya da dereotuyla kar─▒┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒ i├žin, onun ad─▒ olan olan anetonÔÇÖdan gelmektedir. S├Âzc├╝k Yunanca ya, Arap├žadan da ge├žmi┼č olma ihtimali de vard─▒r. Vulgare kelimesi ÔÇťyayg─▒n, herkes├že bilinenÔÇŁ demektir.

[Meninski, Thesaurus, 1680]
enes┼źn, anes┼źn, enis┼źn, an─źsun, anasun: Anisum.

T├╝rk├žeye Arap├ža arac─▒l─▒─č─▒yla 14.y├╝zy─▒lda ge├žti─či d├╝┼č├╝n├╝len anason s├Âzc├╝─č├╝n├╝n k├Âkeniyle bitkinin t├╝r ad─▒ olan anisumÔÇÖun k├Âkeni ayn─▒d─▒r.

[Yadig├ór-─▒ ─░bni ┼×erif, 1421? y─▒l─▒ndan ├Ânce]
her sabah mastak─ź ile an─źson ile g├╝leng├╝b─źn v├ęreler

Yakla┼č─▒k 1500 y─▒ld─▒r, eski M─▒s─▒rl─▒larÔÇÖdan beri k├╝lt├╝r├╝ yap─▒lan bu bitki d├╝nyada en fazla Akdeniz ├╝lkelerinde do─čal olarak yeti┼čmektedir. G├╝ney Avrupa ├╝lkeleri ve Kuzey Afrika ├╝lkeleri ba┼čta olmak ├╝zere Rusya, Hindistan ve Meksika gibi bir├žok ├╝lkede k├╝lt├╝r├╝ yap─▒lmaktad─▒r.

─░.├ľ. 1500ÔÇÖl├╝ y─▒llardan ba┼člayarak eski M─▒s─▒rl─▒lar, Romal─▒lar, anasonu yiyecek ve i├žeceklerine ├že┼čni olarak eklemi┼č, ila├ž olarak kullanm─▒┼čt─▒r. M─▒s─▒rÔÇÖda ─░├ľ 1550ÔÇÖlerden kalm─▒┼č Ebers papir├╝s├╝nde anasona ili┼čkin bilgiler vard─▒r. Pythagoras da (─░├ľ 580-500) anason tohumlar─▒n─▒n kokusundan s├Âz eder.

Yine Anavarza (G├╝n├╝m├╝zde Adana s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde yer al─▒r.) do─čumlu Dioscorides (40-90) ve Bergamal─▒ Galenos (131-201) bu bitkinin sa─čl─▒─ča yararlar─▒na dikkat ├žeker. 812 y─▒l─▒nda ┼×arlman tar─▒m─▒n─▒n yap─▒lmas─▒n─▒ emreder. 1305 y─▒l─▒nda ─░ngiltereÔÇÖde al─▒m sat─▒m─▒ vergiye ba─član─▒r.

Abd├╝lvehhab el-MardaniÔÇÖnin ├ževirip derleyerek Eski Anadolu T├╝rk├žesiyle kaleme ald─▒─č─▒ ve 1420 y─▒l─▒nda ├çelebi Sultan MehmedÔÇÖe sundu─ču KitabuÔÇÖl-M├╝ntehab fiÔÇÖt-T─▒b adl─▒ kitapta ÔÇťNahhahÔÇŁ ad─▒yla ge├žer ve sa─čl─▒─ča yararlar─▒yla ├Âv├╝l├╝r.

─░slam hekimlerinden Cabir (9 yy, Razi (854-932), E┼čref bin Muhammed (15 yy), Salih bin Nasrullah (├Âl. 1669), ├ľmer ┼×ifai anasonu ├že┼čitli rahats─▒zl─▒klara kar┼č─▒ ├Ânerirler.

Anason T├╝rkiye d─▒┼č─▒nda Meksika, ─░spanya, Almanya, Hindistan, Orta ve G├╝ney Amerika da t─▒pta, baharat olarak ve g─▒da end├╝strisinde kullan─▒lmaktad─▒r.

Bir sevda otudur,
┼×air, ─░lhan BERK

Anason yaln─▒zca rak─▒ de─čil, T├╝rkiyeÔÇÖnin ┼čanslar─▒ndan biridir. Anason ├╝z├╝mle birlikte, T├╝rkiyeÔÇÖnin i├žece─či rak─▒n─▒n yap─▒m─▒na girdi─či ve ona o ├╝nl├╝ kokusunu vermektedir. Derler ki, rak─▒n─▒n beyazl─▒─č─▒n─▒ anason vermektedir. Safl─▒─č─▒n─▒ i├žinde saklar anason, biraz su ekledi─činizde bembeyaz rengini ortaya ├ž─▒karmaktad─▒r. O y├╝zden rak─▒ i├ženin i├žinde hi├ž simsiyah duygular olmazm─▒┼č. Rak─▒ i├ženin g├Ânl├╝n├╝ kendi hali gibi yapmaktad─▒r. YunanistanÔÇÖda ÔÇťQuzoÔÇŁ, FransaÔÇÖda ÔÇťPastisÔÇŁ, ÔÇťAnisetteÔÇŁ, Latin AmerikaÔÇÖda ÔÇťAguardienteÔÇŁ gibi alkoll├╝ i├žeceklerin yap─▒m─▒na girmektedir.
(├ľzden Bekir KARAKA┼×)

 

Kaynak├ža:

  • DARA Ramis. Sofralara Geldi Bahar. Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒. ─░stanbul, Ekim 2010
  • DO─×RAMACI Sezen, ARABACI Olcay. ANASON (Pimpinella anisum L.) ├çE┼×─░T VE EKOT─░PLER─░N─░N BAZI TEKNOLOJ─░K ├ľZELL─░KLER─░ ├ťZER─░NE ORGAN─░K ve ─░NORGANIK G├ťBRE UYGULAMALARININ ETK─░S─░. Adnan Menderes ├ťniversitesi Ziraat Fak├╝ltesi Dergisi 2015; 12(1) : 41 – 47
  • NEMETH Gyula. Hunlar ve Tanr─▒n─▒n K─▒rbac─▒ Attila. ├çeviren Tar─▒k Demirkan. Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒. ─░stanbul, Aral─▒k 1996

├ľzdenbekir KARAKA┼×

1970 Kas─▒m─▒nda ─░stanbul da do─čdu ve Galata b├Âlgesinde b├╝y├╝d├╝. ─░stanbulÔÇÖu ─░stanbul yapan t├╝m toplumsal yap─▒larla ge├žen bir ├žocukluk hayat─▒ ile GalataÔÇÖda Ok├žu Musa ─░lkokuluÔÇÖnda ba┼člayan ve sonras─▒nda Bah├želievler Fikret Y├╝zatl─▒ ─░lkokulu, Bah├želievler Ortaokulu, ┼×i┼čli End├╝stri Meslek Lisesi ile devam eden e─čitim hayat─▒, Y─▒ld─▒z ├ťniversitesiÔÇÖnde KocaeliÔÇÖde devam etti. ├ľzel sekt├Ârde sat─▒┼č, pazarlama, yat─▒r─▒m, planlama ve y├Âneticilik pozisyonlar─▒nda uzun y─▒llar ├žal─▒┼čma hayat─▒ devam ederken Anadolu ├ťniversitesiÔÇÖnde Felsefe okuma d├Ânemi de oldu. Almanca biliyor. ├ľzellikle Bizans d├Ânemi ba┼čta olmak ├╝zere, Sel├žuklu ve Osmanl─▒ kurulu┼č d├Ânemiyle ilgili bir├žok ara┼čt─▒rma yapm─▒┼č bulunuyor. Ayr─▒ca uzun s├╝redir ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ M.S. 500 adl─▒ belgesel-d├Âk├╝mantasyon ├žal─▒┼čmas─▒ i├žerisindedir. Bunlar d─▒┼č─▒nda ÔÇśdoland─▒r─▒c─▒l─▒kÔÇÖ konusuyla ilgili bas─▒ma haz─▒r hale gelmi┼č ├žal─▒┼čmas─▒, b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla 2021 Mart veya Nisan gibi kitap olarak yay─▒nlanacak. Tar─▒m konusunda da hem bir erozyon e─čitmeni hem de organik tar─▒m uzman─▒ olarak ├žal─▒┼čmalar yapmaktad─▒r. ├ľzellikle T─▒bbi ve Aromatik Bitkiler ve Endemik Bitkilerle ilgili yo─čun bir ├žal─▒┼čma i├žindedir. T├╝rkiye de eksiklik olarak g├Ârd├╝─č├╝ Y├Ânetim Felsefesi ile Strateji ve Planlama konular─▒nda da ├žal─▒┼čmalar─▒ var. Email: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Ayazini Meryem Ana Kilisesi’ndeki O─čuz Boyu Damgalar─▒

Ayazini Meryem Ana Kilisesi’ndeki O─čuz Boyu Damgalar─▒

├ľmer Faruk D─░N├çEL, 23 May─▒s 2023
Genlerimizin Yolculu─ču

Genlerimizin Yolculu─ču

Haber Merkezi, 23 May─▒s 2023
BursaÔÇÖn─▒n de─čeri Necatibey K─▒z Meslek Lisesi’nden mezun olmak

BursaÔÇÖn─▒n de─čeri Necatibey K─▒z Meslek Lisesi’nden mezun olmak

Nurdan Çakır TEZGİN, 23 Mayıs 2023
├çelik Palas’─▒n ard─▒ ormanl─▒kt─▒ bir zamanlar

├çelik Palas’─▒n ard─▒ ormanl─▒kt─▒ bir zamanlar

Nurdan Çakır TEZGİN, 23 Mayıs 2023
Su Ar─▒tman─▒n K├╝lt├╝r Tarihi

Su Ar─▒tman─▒n K├╝lt├╝r Tarihi

─░rfan YALIN, 23 May─▒s 2023
Zekeriya Efendi 1880-1955

Zekeriya Efendi 1880-1955

Haber Merkezi, 26 Nisan 2023
Malt, Bira ve AnadoluÔÇÖda ─░├žki

Malt, Bira ve AnadoluÔÇÖda ─░├žki

├ľzdenbekir KARAKA┼×, 11 Mart 2023
Gazi’nin Stadyumu

Gazi’nin Stadyumu

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Ben ┼×eyh Bedreddin

Ben ┼×eyh Bedreddin

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Anadolu ve T├╝rkler

Anadolu ve T├╝rkler

Tahsin ┼×─░M┼×EK, 26 ┼×ubat 2023
Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi

Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi

─░rfan YALIN, 25 ┼×ubat 2023