Quantcast
Zeytin (1) – Belgesel Tarih

├ľzdenbekir KARAKA┼×
├ľzdenbekir  KARAKA┼×
Zeytin (1)
  • 12 Haziran 2024 ├çar┼čamba
  • +
  • -
  • ├ľzdenbekir KARAKA┼× /

Loading

ÔÇťOlea prima omnium arborum est..ÔÇŁ* (Lucius Junius Moderatus Columella)
─░lk A─ča├ž, ─░lk meyve.

*B├╝t├╝n a─ča├žlar─▒n ilki, zeytindirÔÇŁ

Mitolojiye ve dinlere g├Âre ilk a─ča├ž ve ilk meyvedir; zeytin. Bilim bu ileri s├╝r├╝len tezi kabul ediyor mu? Diye sordu─čumuz da, ald─▒─č─▒m─▒z cevap bu Anavatan─▒ Akdeniz havzas─▒ olan bitkinin ger├žekten de tarihi ├žok ama ├žok gerilere gitmektedir.

─░lk zeytin poleni, Bat─▒ AkdenizÔÇÖde, 3.2 milyon y─▒ldan biraz ├Âncesine ait bir deniz taban─▒ silindirik numunesinde bulunmu┼čtur. (GROVE, RACKHAM 2001)

Tarihi 3.2 milyon ├Âtelere ta┼č─▒y─▒nca AkdenizÔÇÖin ikliminin ve habitat─▒n ka├ž kere ┼čekillendi─čine bu de─či┼čimlerden zeytinin nas─▒l da zaferlerle ayr─▒ld─▒─č─▒na bir bakmak laz─▒m. O s├╝re├žte bir├žok iklim ve tektonik dalgalanmalar olmu┼čtur.

G├Ârsel kaynak: https://m.bianet.org/bianet/hukuk/187151-mesele-sadece-zeytin-agaclari-degil

Biz ÔÇťSon Buzul MaksimumÔÇŁ denilen d├Âneme, M.├ľ. 21 bin ile M.├ľ. 18 bin y─▒llar─▒ aras─▒ndaki ├╝├ž bin y─▒ll─▒k s├╝rece bakarak zeytinin ser├╝venini ve ona neler yard─▒m etmi┼č onu bir g├Ârelim;

ÔÇťLigurya (Cenova/─░talya b├Âlgesi) zeytin a─ča├žlar─▒n─▒n bile k─▒z─▒l geyikler, da─č ke├žileri ve kuzeyden gelmi┼č birka├ž ren geyi─či e┼čli─činde hayata tutundu─ču tan bir buzul sayfiyeydi. Baz─▒lar─▒ b├╝y├╝k, baz─▒lar─▒ daha k├╝├ž├╝k ama yerel olarak ├Ânemli bu gibi cepler havzay─▒ doldurmu┼čtu; zeytinin; ge├žmi┼čte en az─▒ndan bir b├╝y├╝k ayr─▒lma d├Ânemi ya┼čad─▒─č─▒n─▒ g├Âsteren bunda sonraki geneti─či, bu bitkinin b├Âl├╝c├╝ ve koruyucu rol├╝nden bir kal─▒nt─▒y─▒ korumu┼č olabilir.ÔÇŁ (STRASSER, PANAGOPOULOU, RUNNELS vd. 2001) (STRASSER, RUNNELS, WEGMANN vd., 2011)

En ba┼čta s├Âyledik ya, zeytin Akdeniz Mitolojisinin ba┼čk├Â┼česindedir. O ba┼čk├Â┼če olma durumu, AkdenizÔÇÖin ├žok tanr─▒l─▒ dinlerinden, yine o AkdenizÔÇÖin k─▒y─▒lar─▒ndan do─čan tek tanr─▒l─▒ dinlere kadar hepsinde devam etmi┼čtir. Felsefe tarihinde bile zeytin hik├óyesi bulunabilir.

Do─ču efsanelerini ve Do─ču tarihini anlat─▒rken nas─▒l baharatlar ve ipek anlat─▒l─▒rsa, hani o de─či┼č toku┼č k├╝lt├╝r├╝n├╝n yoluna ipek yolu deniliyorsa, Do─ču, Uzak Do─ču Baharat ve ─░pek demekse, Akdeniz de tek ba┼č─▒na zeytin demektir. Zeytin olmadan AkdenizÔÇÖi anlatmak imk├óns─▒zd─▒r. Zeytin zenginliktir, k├╝lt├╝rd├╝r; Akdeniz i├žin zeytin her ┼čeydir. Zeytin tarihi ayn─▒ zamanda zeytinya─č─▒n─▒n da tarihidir.

Biraz felsefeye u─črayal─▒m orada modern bat─▒ felsefesinin kurucusu ThalesÔÇÖin zeytin ├╝zerinden insanlara felsefenin (d├╝┼č├╝nmenin) nas─▒l hem bilgi (manevi) hem de servet (maddi) olarak zenginle┼čebilece─čini anlatmas─▒na bakal─▒m; Thales felsefenin babas─▒ olmas─▒ yan─▒nda astronomiyle, geometriyle ilgilenmi┼čtir. Toplumsal a├ž─▒dan bilim i├žin en ├Ânemli ├Âzelli─či: Bilimin ger├žek servet oldu─čunu ve bilginin maddi olarak ta manevi olarak ta insana rahata kavu┼čturaca─č─▒n─▒ ortaya koymas─▒d─▒r. Bilgi sahibi insan i├žin servet ├Ânemli de─čildir. Fakat b├╝y├╝k topluluklar i├žin servet bilimden daha ├Ânemlidir. Thales o zaman bile bilgi sayesinde zengin olman─▒n hi├ž de zor olmad─▒─č─▒n─▒ ya┼čad─▒─č─▒ topluma g├Âstermi┼čtir. Ve toplumun ona s├╝rekli s├Âyledi─čini “┼×u felsefe y├╝z├╝nden fakir kald─▒n. B─▒rak bu i┼či” demelerine kar┼č─▒l─▒k bilgi-d├╝┼č├╝nme-g├Âzlemle edindi─či tecr├╝be sayesinde hi├ž te az─▒msanmayacak bir servete kavu┼čmu┼čtur.

─░nsanlar Thales’e felsefenin (bilimin kendisini yoksul bir adam olarak b─▒rakt─▒─č─▒ i├žin faydas─▒z oldu─čunu s├Âyl├╝yorlarm─▒┼č. Fakat o, y─▒ld─▒zlar (astronomi) hakk─▒ndaki bilgisine dayanarak o y─▒l iyi bir zeytin ├╝r├╝n├╝ al─▒naca─č─▒n─▒ kestirmi┼č ve daha k─▒┼čtan k├╝├ž├╝k bir sermaye toplay─▒p onunla Milet ve Sak─▒z’daki t├╝m ya─č preslerine kaparo vererek hepsini kiralamak i├žin ├Âncelik hakk─▒ sa─člam─▒┼č. Ba┼čka rakibi olmad─▒─č─▒ i├žinde bu ona pek ucuza gelmi┼č. Sonra, zeytin toplama zaman─▒nda ya─č preslerine b├╝y├╝k bir talep olunca, Thales bunlar─▒ can─▒n─▒n istedi─či fiyata kiralam─▒┼č. B├Âylece bir s├╝r├╝ para kazanm─▒┼č ve filozoflar─▒n (bilimcilerin) isterlerse kolayca zengin olacaklar─▒n─▒, fakat ya┼čamlar─▒ndaki ama├žlar─▒n─▒n bu olmad─▒─č─▒n─▒ g├Âstermi┼č. (KARAKA┼×, 2011)

Bilgeli─čin sembol├╝ a─ča├ž oldu─ču, bir bilgenin bu k─▒ssas─▒ndan bile rahatl─▒kla anla┼č─▒labiliyor. ├ľlmez A─ča├žt─▒r, zeytin a─čac─▒. Simurg gibi kendi k├╝llerinden do─čar. O hem d├Ârt kutsal bitkiden biridir; incir, nar, ├╝z├╝m ile beraber. Hem de Tanr─▒n─▒n cennetinden tohumu gelen ├╝├ž A─ča├žtan biridir; Sedir ve Servi ile beraber. O ├Âlmez a─ča├žt─▒r, ayn─▒ bilim gibi, ak─▒l gibi. Di─čerlerinde insan kendi ├Âl├╝ms├╝zl├╝─č├╝n├╝ ararken, zeytin bilimin ve akl─▒n ├Âl├╝ms├╝zl├╝─č├╝n├╝ kendi bedeninde duyurur d├╝nyaya. Der ki ÔÇťEy ├Âl├╝ml├╝ insan, ├Âl├╝ms├╝zl├╝─č├╝ arayan her ┼čey ├Âld├╝, bilgi ve bilim hep ├Âl├╝ms├╝zd├╝r. Gelin benim g├Âlgemin alt─▒na, sizler bilim hasad─▒n─▒ toplad─▒k├ža, ayn─▒ benim meyvelerimi toplad─▒─č─▒n─▒z gibi, o meyveler o bilgiler ├Âyle bir ├╝r├╝n verecek ki sizlere, siz onu i┼čledik├že en muhte┼čem ├╝r├╝n├╝ alacaks─▒n─▒z. ─░┼čte o ├ž─▒kan bilginin i┼členmesidir. Bilginin her ┼čeyi faydal─▒d─▒r. O ├ž─▒kan ya─č─▒n her damlas─▒, ayn─▒ akl─▒n eme─činin al─▒n teri gibidir. Alt─▒n bile k─▒ymetsizdir, o ya─č─▒n kar┼č─▒s─▒nda. Bilgi zenginlik, bilgi g├╝├žt├╝r ve bilgi ahlakt─▒r. Ben de ├Âyleyim zenginli─čim, g├╝c├╝m ve ahlak─▒m. ├ç├╝nk├╝ ben ak─▒l─▒m, bilimim. Ben Olympus da─č─▒ndaki Tanr─▒lardan bile daha ya┼čl─▒y─▒m. Ben AkdenizÔÇÖin do─ču┼čunun tek seyircisiyim.ÔÇŁ

Akdeniz ile zeytin tarihsel olarak beraber anlat─▒lmak zorundad─▒r demi┼čtik ya. Akdeniz i├žin daha s─▒k─▒ tan─▒mlama yap─▒lacaksa, o Akdeniz bitkilerin tan─▒mlad─▒─č─▒ Akdeniz olacakt─▒r. Bu ama├žla ├že┼čitli bitki t├╝rleri kullan─▒lm─▒┼čt─▒r; en ikonla┼čm─▒┼č bitki, ya─č bak─▒m─▒ndan zengin olan bitkisini ├╝retmek i├žin yaz─▒n kurakl─▒─č─▒na ihtiya├ž duyan, dona duyarl─▒ bir a─ča├ž olan, baz─▒lar─▒na g├Âre mistik bir g├╝├ž ta┼č─▒yan zeytindir. Lawrence DurrellÔÇÖin edebi sat─▒rlar─▒na g├Âz atal─▒m: ÔÇťB├╝t├╝n Akdeniz, heykeller, palmiyeler, alt─▒n boncuklar, sakall─▒ kahramanlar, ┼čarap, fikirler, gemiler, ay ─▒┼č─▒─č─▒, kanatl─▒ gorgonlar, tun├ž adamlar, filozoflar, hepsi de di┼člerin aras─▒ndaki bu siyah zeytinlerin kekre, mayho┼č, tad─▒ndan do─čmu┼č sanki.ÔÇŁ Aldous HuxleyÔÇÖnin bu a─čac─▒ ÔÇť romantizme b├╝r├╝nm├╝┼č bir klasisizm sembol├╝ÔÇŁ olarak ├Âven s├Âzlerini belirtmekte fayda vard─▒r. (BROODBANK, 2016) (DURRELL, 1945) (HUXLEY, 1936)

├ťrd├╝n Vadisinde M.├ľ. 20.000-19.000 d├Âneminde Lisan g├Âl├╝ olan b├Âlgede yap─▒lan arkeolojik kaz─▒lardan edinilen bilgilere bakt─▒─č─▒m─▒zda Akdeniz insan─▒n─▒n iki ayak├╝st├╝ne durmaya ba┼člad─▒─č─▒ndan beri zeytinle birlikte oldu─čunu g├Ârmekteyiz. O d├Ânem civar─▒ndaki hayvanlar ve bitkilerin mevsimselli─če bak─▒l─▒rsa, insanlar en az─▒ndan baharlar─▒ ve g├╝zleri, ─▒lg─▒n a─ča├žlar─▒, me┼če ve s├Â─č├╝tten yap─▒lm─▒┼č kul├╝belerde ya┼č─▒yor, zaman zaman da ├Âl├╝lerini g├Âm├╝yorlard─▒. ├çevrelerini saran savana, bozk─▒r, orman ve yayla mozai─činden, her biri kendi tercih etti─či do─čal ortamda ya┼čayan ├╝├ž karaca t├╝r├╝, ke├žiler, bozk─▒r e┼čekleri, ormanlar─▒ seven yaban ├Âk├╝zleri ve yaban domuzlar─▒, ayr─▒ca g├Âlden ku┼člar─▒ ve bal─▒klar da d├óhil ├žok ├že┼čitli hayvanlar temin edebiliyorlard─▒. Bunun yan─▒ s─▒ra, hepsi de bu k├╝├ž├╝k ni┼čte buz devrinin zirve noktas─▒ndan sa─č salim ├ž─▒km─▒┼č yabani arpa, bu─čday, zeytin ve ├╝z├╝m gibi Akdeniz bitkileri de d├óhil olmak ├╝zere 40 ├že┼čit tohum, kabuklu yemi┼č, taneli k├╝├ž├╝k meyve ve k├Âk toplayabiliyorlard─▒. Hatta baz─▒lar─▒ yere seriliyor ve kurutuluyordu. (BROODBANK, 2016)

─░nsanl─▒ktan ├Ânceki d├Ânemde zeytine k─▒sa bir bak─▒┼č att─▒ktan sonra, zeytinin bilimsel k├╝nyesi ile ba┼člamakta fayda vard─▒r. Zeytinin bilimsel soya─čac─▒n─▒n en ├╝st├╝nde aile (familyas─▒) ÔÇťoleaceaeÔÇŁ olarak yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Leylak ve yasemin de ayn─▒ ailenin ├╝yeleridir ve zeytinin en yak─▒n kuzenleridir. ÔÇťoleaÔÇŁ, yabani bir meyve a─čac─▒d─▒r. ÔÇťOleaÔÇŁ cinsinden d├╝nyada tahminen 30 de─či┼čik t├╝r saptanm─▒┼čt─▒r. ÔÇťOlea europeaÔÇŁ da bunlardan biri belki de en ├Ânemlisidir. Gen merkezi, Do─ču Akdeniz olan ÔÇťolea europeaÔÇŁn─▒n ba┼čl─▒ca iki alt t├╝r├╝ vard─▒r: ÔÇťOlea europea oleasterÔÇŁ (yabani) ve ÔÇťolea europea sativaÔÇŁ (k├╝lt├╝r). Oleaster, dikenli, k├╝├ž├╝k meyveli yabani zeytin a─čac─▒; M.├ľ. 22000 y─▒l ├Âncesinden beri Do─ču Akdeniz havzas─▒n─▒n do─čal bitki ├Ârt├╝s├╝n├╝n bir par├žas─▒yd─▒. ZeytinÔÇÖin ya┼č─▒ dedi─čimiz de yukar─▒ da belirtti─čimiz gibi 3.2 milyon y─▒l gerilere kadar gidebiliyoruz. Tarihten daha eski demek daha do─čru olacakt─▒r.

Zeytinin ve en az─▒ndan olea europeaÔÇÖn─▒n as─▒l yurdunun G├╝neydo─ču Anadolu ve ├Âzellikle, Mardin, Mara┼č ve Hatay ├╝├žgeni olmas─▒ en g├╝├žl├╝ olas─▒l─▒kt─▒r. Tabi ki, bu olas─▒l─▒k tart─▒┼čmalar─▒ azaltm─▒yor bilakis daha da artt─▒rmaktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ G├╝ney KafkasyaÔÇÖdan ─░ranÔÇÖa, buradan da, AkdenizÔÇÖde Suriye ve Filistin k─▒y─▒lar─▒na uzanan b├Âlgede zeytin a─čac─▒ ve k├╝lt├╝r├╝n├╝n varl─▒─č─▒ tart─▒┼čmay─▒ daha da alevlendirmektedir. (├ťNSAL, 2008)

Antik Tarih Profes├Âr├╝ ve D├╝nya Zeytin Ansiklopedisi Tarih Koordinat├Âr├╝ Jose Maria Blazquez Martinez zeytinin k├╝lt├╝r yeti┼čtiricili─či merkezinin Anadolu oldu─ču konusunda ─▒srarc─▒d─▒r. MartinezÔÇÖe g├Âre zeytin yeti┼čtiricili─či yakla┼č─▒k alt─▒ bin y─▒l ├Ânce AnadoluÔÇÖda ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu b├Âlge de eski d├Ânemlerde ya┼čam─▒┼č halklar i├žinde sadece Asurlular ve Babilliler bu konu da bilgi sahibi de─čildir. MartinezÔÇÖin tezini de g├Âz ├Ân├╝ne alarak zeytini ilk ehlile┼čtirenler, ├╝z├╝m, nar, incir, hurma gibi bir├žok meyve a─čac─▒n─▒n ilk yeti┼čtirildi─či uygarl─▒klar be┼či─či ├ľn AsyaÔÇÖda, Suriye ve ─░ranÔÇÖ─▒n kesi┼čti─či yayda oturanlar olsa gerektir; Persler, Mezopotamyal─▒lar ve b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla, AkdenizÔÇÖin do─čusundan i├žeride MezopotamyaÔÇÖya kadar yay─▒lan Suriyeli ve Filistinliler. Nitekim Yak─▒n Do─čuÔÇÖda zeytin yeti┼čtirildi─čine ili┼čkin en eski kal─▒nt─▒lar─▒n ─░srail ve ├ťrd├╝nÔÇÖde kalkolitik d├Âneme kadar (M.├ľ. 4300- 3200) kadar gitmesi de bu tezi g├╝├žlendirmektedir. (MART─░NEZ, 1997; ├ťNSAL, 2008)

K├╝lt├╝r Zeytini, yani Olea europaea L.e., Olea oleastar L. veya Olea europa oleastar arac─▒l─▒─č─▒yla yabani bir t├╝r olan Olea chrysophylla LamÔÇÖdan gelmektedir. Zeytini k├╝lt├╝rle┼čtiren halklar, tar─▒m ve ticarete yatk─▒nl─▒klar─▒ ve beceriyle yabani zeytin a─ča├žlar─▒n─▒ a┼č─▒lad─▒lar. Onlar─▒ bug├╝nk├╝ daha s─▒k yaprakl─▒ ve daha ├žok ya─č veren bir k├╝lt├╝r bitkisine d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝ler, ├žo─čaltt─▒lar ve t├╝m Akdeniz k─▒y─▒ ┼čeridine yayd─▒lar.

Zeytinin k├╝lt├╝r bitkisine d├Ân├╝┼čmesi alt─▒ bin y─▒ll─▒k tarihe sahipken, zeytinin insan─▒n sosyal, k├╝lt├╝rel ve ekonomik hayat─▒na etkileyen bitkilerden biri haline gelmesi ya─č─▒n─▒n ├ž─▒kar─▒lmas─▒ yani i┼členmesi ile olmu┼čtur. Bu ├╝retim ├╝r├╝n├╝ haline gelmesi k├╝lt├╝r bitkisi olmas─▒ndan en az iki bin y─▒l sonra olmu┼čtur.

M.├ľ. 3000ÔÇÖli y─▒llar─▒n ortalar─▒ndan kalan ve b├╝y├╝k ├Âl├žekli ya─č ├╝retimine i┼čaret eden tabletler kuzey SuriyeÔÇÖde EblaÔÇÖda bulunmu┼čtur. Ayr─▒ca Suriye ve FilistinÔÇÖde M.├ľ. 2000 y─▒l─▒na ait kay─▒tlar mevcuttur. AnadoluÔÇÖda, ├Âzellikle Kilikya ovas─▒nda (Adana civar─▒), zeytin yeti┼čtiricili─či yap─▒ld─▒─č─▒ konusundaki veriler Hitit metinlerde ve zeytinin AsyaÔÇÖda ithal edildi─či M─▒s─▒rÔÇÖda da bulunmaktad─▒r. Eski ─░mparatorluk d├Âneminde Nil vadisinde zeytinler muhtemelen SuriyeÔÇÖden gelmi┼čtir. M─▒s─▒r dilindeki ÔÇťdtÔÇŁ sesinin de bir Kuzeybat─▒ Sami dilinden geldi─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir (Zeyt=Zeytin). (MART─░NEZ, 1997)

M.├ľ. 1975-1700 tarihlerine tarihlendirilen K├╝ltepe tabletlerinde Anadolu hayat─▒ ile ilgili bir├žok ┼čey bulunmaktad─▒r. Bu tabletlere g├Âre, Anadolu mutfa─č─▒nda bitkisel ya─člar da ├žok t├╝ketiliyordu. Bu bitkisel ya─člardan en ├žok ad─▒ ge├ženler susam ve zeytindir. Zeytin, zeytin a─čac─▒ anlam─▒ndaki ÔÇťse/ardumÔÇŁ kelimesi, susamdan (samassamm├╝) daha fazla ge├žmektedir. Zeytin a─čac─▒, Orta Anadolu iklimine yabanc─▒ bir bitkidir. Zeytin, Orta AnadoluÔÇÖya Akdeniz b├Âlgesi veya G├╝neydo─ču civarlar─▒ndan ithal edilmi┼č ya da Orta AnadoluÔÇÖnun iklimi ├Âzel b├Âlgelerinde yeti┼čtirilmi┼č olmal─▒d─▒r. Bug├╝n T├╝rkiyeÔÇÖnin en kaliteli zeytin t├╝rlerinin Akdeniz b├Âlgesinde ve GaziantepÔÇÖin Nizip il├žesinde yeti┼čtirildi─či bilinmektedir. Bununla birlikte, KBo V Rs. 38 numaral─▒ Hitit├že bir belgede, Pulliianni ad─▒ndaki bir ┼čahsa ait zeytin ve incir a─ča├žlar─▒ndan bahsedilmesi, eski ├ža─člarda zeytin ve incir a─ča├žlar─▒ndan bahsedilmesi, eski├ža─člarda zeytinin sadece Akdeniz ikliminin h├ókim oldu─ču yerlerde de─čil, Orta AnadoluÔÇÖnun iklimi ├Âzel, topra─č─▒ ├Âzel baz─▒ b├Âlgelerinde de yeti┼čtirilmi┼č olabilece─čini akla getirmektedir. Bir├žok tablette zeytin ve zeytinya─č─▒ndan bahsediliyor olmas─▒ Hitit uygarl─▒─č─▒n da zeytin ve zeytinya─č─▒n─▒n ├Ânemli bir yer tuttu─čunu g├Âstermektedir. ├ľrnek olarak Kt o/k 17 numaral─▒ tablette t├╝ccarlar aras─▒ndaki mektupla┼čma da istenilen mallar aras─▒nda zeytinya─č─▒ da kay─▒tl─▒d─▒r; ÔÇť1/2 S─░LA ─░.G─░S sa/ardamÔÇŽ se-bi-lamÔÇŽÔÇŁ (1/2 litre zeytinya─č─▒ ÔÇŽ bana g├ÂnderÔÇŽ) (├ľZ, 2014)

HeliopolisÔÇÖteki Tanr─▒ Ra tap─▒na─č─▒nda bulunan ve II. Ramses zaman─▒na (M.├ľ. 1197-1165) ait bir yaz─▒ttan dan anlayabildi─čimiz gibi, zeytin a─ča├žl─▒klar─▒ Yeni ─░mparatorluk zaman─▒nda daha yayg─▒nla┼čm─▒┼čt─▒r. Bu yaz─▒tta, ┼čehir civar─▒ndaki zeytin a─ča├žl─▒klar─▒ndan saf ya─č elde edildi─či ve kutsal saraydaki lambalar─▒ yakmak i├žin kullan─▒lan bu ya─č─▒n M─▒s─▒rÔÇÖdaki en iyi kalite ya─č oldu─ču belirtilmektedir.

Zeytin art─▒k tarih sahnesine ├ž─▒k─▒yordu. Hem de o sar─▒ s─▒v─▒ alt─▒n─▒yla, zeytinya─č─▒. Tun├ž ├ça─č─▒ÔÇÖnda Akdeniz de yaln─▒zca zeytin yeti┼čtiricili─či geli┼čmiyor, bizler bu nereden anl─▒yoruz. Arkeolojik kaz─▒larda art─▒k kar┼č─▒m─▒za yaln─▒zca zeytin ├žekirde─či ├ž─▒km─▒yor, ya─č presleri, saklanan kaplar, vazo ve fresklerde g├Ârebiliyoruz. Batm─▒┼č ticaret gemilerde de zeytinya─č─▒ amforalar─▒ da art─▒k zeytinin ba┼črol oldu─čunu g├Âstermektedir.

Palmira ticaret ve dinlerin ba┼čkenti. Fenikelilerin karadaki ticaret merkezi. ÔÇťVerimli hilalÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lan b├Âlgede, ├Âzellikle F─▒rat ve Asi ─▒rmaklar─▒ aras─▒ndaki ticaret merkezi PalmiraÔÇÖn─▒n zeytinya─č─▒ ├žok ├╝nlendi. Suriye ve L├╝bnan k─▒y─▒lar─▒nda ya┼čayan ve b├╝t├╝n Akdeniz k─▒y─▒lar─▒na ticaret kolonileri kurmu┼č olan Fenikeliler arac─▒l─▒─č─▒yla ├Ânce zeytinya─č─▒ ticareti, ard─▒ndan fidelerle ta┼č─▒nan zeytin k├╝lt├╝r├╝, ├Ânce M─▒s─▒ra ve K─▒br─▒sÔÇÖla GiritÔÇÖe (M.├ľ. 2600-1600), AnadoluÔÇÖya ve Anadolu ├╝zerinden YunanistanÔÇÖa (M.├ľ. 1400-1200). M.├ľ. 700ÔÇÖler Kuzey AfrikaÔÇÖda Libya ve TunusÔÇÖa ula┼čt─▒. Yunanl─▒lar─▒n ┼čarap ve zeytinya─č─▒ gelirleriyle kurduklar─▒ ve gelirlerini zirveye ├ž─▒karan Syrakusa ve ona benzer onlarca ticaret kolonisiyle M.├ľ. 8. Y├╝zy─▒lda Sicilyal─▒lara, sonra Romal─▒lara ve Romal─▒lar vas─▒tas─▒yla Frans─▒zlara. Ma─čripliler ve yine Romal─▒lar taraf─▒ndan en nihayetinde ─░spanyollara ve Portekizlilere kadar ula┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bizim burada bir rota ve kronoloji olarak verdi─čimiz zeytinya─č─▒ dola┼č─▒m a─č─▒ ile onlarca farkl─▒ tez oldu─čunu da unutmamak gerekmektedir. Hepsi tarihsel olarak a┼ča─č─▒ yukar─▒ ayn─▒ d├Ânemlere denk gelmektedir.(├ťNSAL, 2008)

Zeytin k├╝lt├╝r├╝ AkdenizÔÇÖin bat─▒s─▒nda ilerlemesini s├╝rd├╝rd├╝. EgeÔÇÖnin ─░onya k─▒y─▒lar─▒ndan gelen Fo├žal─▒lar M.├ľ. 600ÔÇÖde kurduklar─▒ ticaret kolonisi Marsilya ├ževresindeki yabani zeytin a─ča├žlar─▒na AnadoluÔÇÖdan getirdikleri zeytin ├že┼čitlerini a┼č─▒lad─▒lar. Amaseia (Amasya) do─čumlu Yunanl─▒ co─črafya ve tarih bilgini Strabon, Massilia (Marsilya) y├Âresi hakk─▒nda ┼čunlar─▒ yazar: ÔÇťZeytin a─čac─▒ yeti┼čen, asma (├╝z├╝m) bak─▒m─▒ndan zengin bir ├╝lke ÔÇŽÔÇŁ Galyal─▒lar ise zeytincili─či ve ba─čc─▒l─▒─č─▒ Romal─▒lardan ├Â─črendiler. Zetin giderek t├╝m Galya b├Âlgesinde yay─▒ld─▒. ├ľyle ki, Romal─▒lar k─▒skand─▒lar. Siyaset├ži ve hatip Cicero ÔÇť(ÔÇŽ) biz ki, Alplerin ├Âtesindeki halklar─▒n, zeytin ve ├╝z├╝m yeti┼čtirmelerine izin vermemeliyiz ki b├Âylece kendi zeytinliklerimiz ve ├╝z├╝m ba─člar─▒m─▒z daha da de─čer kazans─▒nÔÇŁ demekten ├žekinmeyecekti. Romal─▒lardan, Perslere sonra AnadoluÔÇÖdaki T├╝rk ─░mparatorluklar─▒na ge├žen bir toprak ve tar─▒m sisteminin temeli o zamanlardan at─▒lm─▒┼čt─▒. Bu─čday gibi co─črafi ekonomik ve askeri olarak stratejik tar─▒m ├╝r├╝nlerinin ├╝retimi devlet kontrol├╝nde olmal─▒yd─▒. Roma uzun s├╝re bu─čdayla beraber, zeytin, zeytinya─č─▒ ve ├╝z├╝m ├╝retimini kontrol alt─▒nda tutmu┼čtur. O y├╝zden bug├╝n Avrupa co─črafyas─▒ndaki t├╝m ba─člarda kalite ve ├╝retim standartlar─▒ olu┼čmu┼čtur. (├ťNSAL, 2008)

Zeytin a─čac─▒ Romal─▒lar d├Âneminde Sardinya Adas─▒ÔÇÖna atlad─▒, Roma ─░mparatorlu─ču y─▒k─▒ld─▒ktan sonra da Cenevizliler arac─▒l─▒─č─▒yla Korsika Adas─▒ÔÇÖna ge├žti.

─░spanyollar─▒n zeytin yeti┼čtiricili─či ile tan─▒┼čmalar─▒n─▒n Akdeniz ticaretini ellerine ge├žiren Fenikeliler sayesinde (M.├ľ. 1050) ger├žekle┼čti─či s├Âylenir. Ancak zeytin ve zeytinya─čc─▒l─▒─č─▒n─▒n, ├Âzellikle Romal─▒lar─▒n bu ├╝lkeye gelip y├Ânetimleri alt─▒na ald─▒─č─▒ M.├ľ. 212-45 y─▒llar─▒ aras─▒nda geli┼čti─či a├ž─▒kt─▒r. Romal─▒lardan sonra ─░berik yar─▒madas─▒nda h├ókimiyet kuran Araplar da(M.S. 8. YY) beraberlerinde getirdikleri zeytin ├že┼čitlerini dikerek ve a┼č─▒layarak zeytin k├╝lt├╝r├╝n├╝n geli┼čmesine katk─▒ sa─člam─▒┼člard─▒r. Bug├╝n h├ól├ó ─░spanyolca ÔÇťzeytin; aceitunaÔÇŁ, ÔÇťzeytinya─č─▒; aceiteÔÇŁ ve ÔÇťzeytin a─čac─▒; acebucheÔÇŁ kelimelerinin k├Âkeni Arap├žad─▒r.

Zeytin ve ya─č─▒n─▒n Fenikelilere getirdi─či ekonomik refah yan─▒nda insanl─▒─ča alfabeyi kazand─▒rm─▒┼čt─▒r. D├╝nyan─▒n ilk alfabesi ÔÇťFenikelilerinÔÇŁ ticaretlerine yard─▒mc─▒ olmu┼č, bu zenginli─či kay─▒t alt─▒na almalar─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. D├╝nyan─▒n bu en eski alfabelerinin ana harfleri do─čal olarak tar─▒m toplumunun izlerini de ta┼č─▒mak zorundayd─▒; ÔÇťAlfaÔÇŁ (Alpha) ├Âk├╝z; ÔÇťbetaÔÇŁ (Beth) ev, ÔÇťgamaÔÇŁ (Gamal) deve ve ÔÇťzetaÔÇŁ (zai) zeytini simgeliyordu. Yine zeytin ve zeytinya─č─▒ felsefenin geli┼čmesini sa─člayan en ├Ânemli fakt├Ârd├╝. Zeytin, zeytinya─č─▒ ─░on, Grek medeniyetlerine ├Âyle bir ekonomik refah sa─člam─▒┼čt─▒ ki, ki┼čiler bilim yap─▒yor, rahatl─▒kla seyahatler yap─▒p, ba┼čka diyarlar─▒ g├Ârebiliyordu. ─░┼čte Ege k─▒y─▒lar─▒ndaki me┼čhur ilk filozoflar─▒n ├žo─ču bu zeytin ve zeytinya─č─▒ zenginli─či sayesinde bilimin ve bilginin kayna─č─▒ M─▒s─▒ra gidip Matematik, geometri ve proto-felsefe ├Â─črendiler. Kendi kentlerine d├Ând├╝klerinde bunlar ├╝zerinde d├╝┼č├╝nd├╝ler, ara┼čt─▒rd─▒lar ve tart─▒┼čt─▒lar. B├Âylece felsefe i├žin gerekli ortam─▒ sa─člad─▒lar. Bunun yan─▒nda yeni koloniler sayesinde bu fikirlerini AkdenizÔÇÖin farkl─▒ yerlerine ta┼č─▒d─▒lar. Felsefenin d├╝┼č├╝ncenin geli┼čti─či y├Âreleri bir Akdeniz haritas─▒na koyarsak, zeytin ├╝retim merkezlerinin yani Akdeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒n oldu─čunu rahatl─▒kla g├Ârebiliriz.

Y├╝zy─▒llar sonra zeytin a─čac─▒ okyanuslar─▒ a┼čt─▒, 16. Y├╝zy─▒ldaki b├╝y├╝k ke┼čiflerin ard─▒ndan AvrupaÔÇÖdan gelen ─░spanyol misyonerler arac─▒l─▒─č─▒yla, Kuzey ve G├╝ney AmerikaÔÇÖda yeti┼čtirildi. 15. Y├╝zy─▒lda SevilladaÔÇÖn g├Ât├╝r├╝len zeytin fideleri, ─░spanyollar taraf─▒ndan fethedilen Bat─▒ Hint Adalar─▒ÔÇÖnda dikildi, sonra Amerika k─▒tas─▒na yay─▒ld─▒. 1560ÔÇÖlarda Meksika, pe┼činden PeruÔÇŽ 19. Y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda ise, ─░talyan g├Â├žmenlerin beraberlerinde getirdikleri fideler Kaliforniya, ┼×ili ve ArjantinÔÇÖde boy verdi. Sonralar─▒ yine ─░talyan, ─░spanyol ve Yunanl─▒ g├Â├žmenler sayesinde, Avustralya ve G├╝ney AfrikaÔÇÖda zeytinlikler kuruldu. Hatta Japonya ve ├çinÔÇÖde bile belli mikroklimalarda dikilip b├╝y├╝t├╝ld├╝. Zeytin A─čac─▒ t├╝m d├╝nyay─▒ dola┼čm─▒┼č olsa da hep Akdenizli kald─▒.

├ľzdenbekir KARAKA┼×

1970 Kas─▒m─▒nda ─░stanbul da do─čdu ve Galata b├Âlgesinde b├╝y├╝d├╝. ─░stanbulÔÇÖu ─░stanbul yapan t├╝m toplumsal yap─▒larla ge├žen bir ├žocukluk hayat─▒ ile GalataÔÇÖda Ok├žu Musa ─░lkokuluÔÇÖnda ba┼člayan ve sonras─▒nda Bah├želievler Fikret Y├╝zatl─▒ ─░lkokulu, Bah├želievler Ortaokulu, ┼×i┼čli End├╝stri Meslek Lisesi ile devam eden e─čitim hayat─▒, Y─▒ld─▒z ├ťniversitesiÔÇÖnde KocaeliÔÇÖde devam etti. ├ľzel sekt├Ârde sat─▒┼č, pazarlama, yat─▒r─▒m, planlama ve y├Âneticilik pozisyonlar─▒nda uzun y─▒llar ├žal─▒┼čma hayat─▒ devam ederken Anadolu ├ťniversitesiÔÇÖnde Felsefe okuma d├Ânemi de oldu. Almanca biliyor. ├ľzellikle Bizans d├Ânemi ba┼čta olmak ├╝zere, Sel├žuklu ve Osmanl─▒ kurulu┼č d├Ânemiyle ilgili bir├žok ara┼čt─▒rma yapm─▒┼č bulunuyor. Ayr─▒ca uzun s├╝redir ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ M.S. 500 adl─▒ belgesel-d├Âk├╝mantasyon ├žal─▒┼čmas─▒ i├žerisindedir. Bunlar d─▒┼č─▒nda ÔÇśdoland─▒r─▒c─▒l─▒kÔÇÖ konusuyla ilgili bas─▒ma haz─▒r hale gelmi┼č ├žal─▒┼čmas─▒, b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla 2021 Mart veya Nisan gibi kitap olarak yay─▒nlanacak. Tar─▒m konusunda da hem bir erozyon e─čitmeni hem de organik tar─▒m uzman─▒ olarak ├žal─▒┼čmalar yapmaktad─▒r. ├ľzellikle T─▒bbi ve Aromatik Bitkiler ve Endemik Bitkilerle ilgili yo─čun bir ├žal─▒┼čma i├žindedir. T├╝rkiye de eksiklik olarak g├Ârd├╝─č├╝ Y├Ânetim Felsefesi ile Strateji ve Planlama konular─▒nda da ├žal─▒┼čmalar─▒ var. Email: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

BU MAKALELER İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR!

  • YEN─░