ZikhÔÇÖler

ZikhÔÇÖler

Mahmut B─░

1945 y─▒l─▒nda Amman'da do─čdu. Kuzey KafkasyaÔÇÖdan B├╝y├╝k ├çerkes S├╝rg├╝n├╝ÔÇÖnde (1864) ├Ânce BalkanlarÔÇÖa, ard─▒ndan ├ťrd├╝nÔÇÖe yerle┼čen Abzah (Hatko) boyuna mensup (Halu─č-Natko) ailesindedir. ─░lk├Â─črenimini 1952 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖye g├Â├ž ettikten sonra tamamlayarak, 1970 y─▒l─▒nda Ankara Dil-Tarih ve Co─črafya Fak├╝ltesi Tarih b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu.
Birle┼čik Kafkasya KonseyiÔÇÖnin kurulu┼č ├žal─▒┼čmalar─▒na kat─▒lan Mahmut Bi; 1994 y─▒l─▒nda emekli olduktan sonra BursaÔÇÖya yerle┼čmi┼č ve 11 May─▒s 1996 tarihinde BursaÔÇÖda kurulan Birle┼čik Kafkasya Derne─čiÔÇÖnin kurucu ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Tarih├ži Mahmut BiÔÇÖnin uzun bir zamandan beri ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinin Birinci cildi 2007 y─▒l─▒nda Selenge Yay─▒nevi taraf─▒ndan yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Mahmut Bi, 29-9-2017 tarihinde aram─▒zdan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.
Mahmut B─░

Sayg─▒de─čer Konuklar,
Çerkes Halkının Dostları,

Prof. Giorgi RogavaÔÇÖn─▒n 110. Do─čum y─▒ld├Ân├╝m├╝ m├╝nasebetiyle programlanan bu konferans─▒ d├╝zenleyen ve davetleri ile beni onurland─▒ran ├çerkes K├╝lt├╝r Merkezi Ba┼čkan─▒ Prof. Merab Chukhua ve Ba┼čkan yard─▒mc─▒s─▒ say─▒n Andro GabisoniaÔÇÖya bu giri┼čimlerinden dolay─▒ kutluyor, te┼čekk├╝r ediyorum.

Ben sizlere, ÔÇťZikh (Cikh)ÔÇÖlerin etnik kimli─či, yabanc─▒ kaynaklarda Zikh(Cikh)ÔÇÖler, ZikhlerÔÇÖin memleketi ve Karadeniz sahilinde olu┼čturduklar─▒ Zikh Birli─či ├╝zerine bir tebli─č sunaca─č─▒m.

Bu konferansa i┼čtirak etmek l├╝tfunda bulunan t├╝m kat─▒l─▒mc─▒lar─▒ da sayg─▒ ve sevgi ile selaml─▒yorum.

Z─░KH(C─░KH)ÔÇÖLER─░N ETN─░K K─░ML─░─×─░

Bilindi─či ├╝zere, Kafkasya (├çerkezistan)ÔÇÖda en eski kabilelerden birinin ya┼čad─▒─č─▒ yerin ad─▒ ÔÇťDzixyaÔÇŁ veya ÔÇťDzixhiyaÔÇŁ olup bu kabilenin bulundu─ču b├Âlge eski Latin tarih├žileri taraf─▒ndan ÔÇťC─▒getiyaÔÇŁ diye an─▒lm─▒┼č, hatta baz─▒ tarih├žiler ├çerkes halk─▒ ÔÇťCikhiyaÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

ZikhlerÔÇÖin memleketi Tuapse kentinin her iki taraf─▒n─▒ kapsayan b├Âlgede, en eski zamanlardan beri ┬áZikhler oturur. Zikhler kendilerinden Cikhi diye s├Âz ederler. Abhazolog B.├ľ. B├╝y├╝kaÔÇÖya g├Âre; Cikh(Zikh)ÔÇÖler Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒n─▒n kuzeybat─▒s─▒nda ya┼čayan bir Ad─▒ge boyu; Zy─čÔÇÖler ise Da─člar─▒n g├╝neybat─▒s─▒nda bir Abhaz boyu idi. B├╝t├╝n yazarlar ZikhÔÇÖler ile Zy─čÔÇÖleri birbirine kar─▒┼čt─▒rm─▒┼člard─▒r.

N.AnfimovÔÇÖa g├Âre Meot kabile birli─či i├žinde akraba kabilelerden olu┼čan┬á Zikhler Ad─▒ge halk─▒n─▒n atalar─▒d─▒r. ┬áGrekler do─ču Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda ya┼čayan bu insanlara Zikhler diyorlard─▒, ancak Bospor yaz─▒lar─▒nda ┬áÔÇťAdzaha ÔÇť s├Âzc├╝─č├╝n├╝n ge├žti─čini de g├Âr├╝yoruz, bu s├Âzc├╝k Ad─▒ge ÔÇťAdzehlerÔÇŁe benziyor.

ÔÇťDzehlerÔÇŁ ya daÔÇŁDzeh halk─▒ÔÇŁ. Zikhler kendilerine b├Âyle diyor olmal─▒yd─▒lar. Di─čer bir g├Âr├╝┼če g├Âre, Ad─▒ge ad─▒ g├╝ne┼če duyulan sayg─▒dan t├╝remedir, oradan geliyor olmal─▒. Eskiden ÔÇťA-d─▒─čeÔÇŁ=Ulus-g├╝ne┼č=G├╝ne┼č Ulusu, deyimi kullan─▒l─▒yordu.(Circassiancenter)

Neiman ve Lopatinski, ÔÇťZikhÔÇŁ kelimesini Ad─▒geceÔÇÖdeki ÔÇť─░nsanÔÇŁ anlam─▒na gelen ÔÇťTz─▒f─▒ÔÇŁten t├╝remi┼čtir. Lopatinski bu ismi, AbhazcaÔÇÖdaki ÔÇťZuhunyÔÇŁ, KafkasyaÔÇÖdaki ÔÇťA-zh-uaÔÇŁ olan ÔÇťDzikhÔÇŁ olarak g├Ârmektedir.

Ad─▒ge dili do─ču ┼čivesi ile insan ÔÇťTsukhuÔÇŁ demektir ve bu ÔÇťbil !- bilenÔÇŁ anlam─▒na gelir. Nitekim, ┬áLatin dilinde, bilen ├ža─čda┼č insan Homo Sapiens olarak belirtmektedir.

ÔÇťCikhÔÇŁ ismi eski zamanlar─▒n ve Orta├ža─čÔÇÖ─▒n yazarlar─▒ taraf─▒ndan farkl─▒ ifade edilebilmektedir: Zikhi, Zigh, ┬áSikhi, Sakhi, Tsikh, Ciget, Zixi, Cikhi, ┼čekillerine girmi┼čtir.

 

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á YABANCI KAYNAKLARDA Z─░KH(C─░KH)ÔÇÖLER

Greko-Romen devrine ait vesikalarda, Kas kavimlerine ait yedi kabile aras─▒nda Zikhler de yer almaktad─▒r. ; Aytek Namitok, ├çerkeslerÔÇÖin K├Âkeni, adl─▒ eserinde belirtti─či gibi, ThophanesÔÇÖun a├ž─▒klamas─▒na g├Âre Zikhler, Ahayler ile HeniohlarÔÇÖ─▒n aras─▒nda yerle┼čmi┼člerdi. Strabonos Cikh/Zigh ad─▒n─▒ ilk defa M.├ľ. 26ÔÇÖda kendi kitab─▒nda kullan─▒r. Kiessling, Zigler veya Zinkleri Laka ile Yukar─▒ Kuban aras─▒nda zikreder.

M.├ľ. VI.y├╝zy─▒lda Prokoppiy Kesariskiy ÔÇť─░lk zamanlarda Zikh Krallar─▒ Bizans taraf─▒ndan belirlenmekteydi; ancak daha sonralar─▒ krallar─▒n─▒ kendileri se├žmeye ba┼člad─▒lar.ÔÇŁdemektedir.

Ayn─▒ y├╝zy─▒lda, ┬áScylax eserlerinde, KafkasyaÔÇÖda isimlerini zikretti─či ├çerkes kabileleri aras─▒nda Jikhler veya Cikhler(Djyeks) den de s├Âz etmektedir. M.├ľ. II.-I.y├╝zy─▒l yazar─▒ Efesli Artemidoros da ScylaxÔÇÖ─▒n verilerini tekrarlam─▒┼čt─▒r.

┼×ora Noghumuka, ├çerkes Tarihi┬á adl─▒ eserinde;ÔÇŁ KaradenizÔÇÖin do─ču k─▒y─▒lar─▒na yerle┼čmi┼č olan eski Yunanl─▒lar ├çerkeslerÔÇÖin atalar─▒ndan┬á genellikle ÔÇťTzukh/TsÔÇÖ─▒xuÔÇŁ veya ÔÇťCih/CixÔÇŁ diye yad ettiklerinden s├Âz etmektedir.

Noghumuka, ÔÇťDzixyaÔÇŁÔÇÖn─▒n ├žok eski bir ├çerkes kabilesi olan ÔÇťTsuhi-TsouchiÔÇŁ den geldi─čini ve ├çerkesceÔÇÖde ÔÇťinsan, adamÔÇŁ anlam─▒na gelen ÔÇťTz─▒f─▒, Tz─▒xu/Tsukh, Tz─▒khuÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝n ilk olu┼čan insan toplumlar─▒na ├Âzel ad oldu─ču gibi, ├çerkeslerÔÇÖin ilk ve en eski kabilesinin de bu ad─▒n verildi─čini ileri s├╝rm├╝┼č ve iddia etmi┼čtir. Nitekim Eski Keldani ├ťlkesinde, Ninova ve Babil ├ževresinde ÔÇťTsuhilerÔÇŁ vard─▒.

Eski├ža─č─▒n ├╝nl├╝ co─črafyac─▒s─▒ AmasyaÔÇÖl─▒ Strabonos, M.├ľ. 26 y─▒l─▒nda yazd─▒─č─▒ kitab─▒nda, ┬áKuzeybat─▒ Kafkasya a┼čiretleri aras─▒nda Akhey ve GenioklarÔÇÖla birlikte ilk defa CikhiÔÇÖleri de kaydetmi┼čtir. StrabonosÔÇÖa bak─▒l─▒rsa Cikhi(Zikhi)ÔÇÖler a┼čiretler olarak Bosphorus(Mitridate d├Ânemi) kaynaklar─▒nda da ge├žmektedir.

Antik ├ža─č literat├╝r├╝nde Flavis Arrionus, Roma ─░mparatoru Adrian(117-138) emri ile yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rma gezisi ile ilgili Periplus Ponti Euxeni ┬áMaris Erythreel adl─▒ kitab─▒nda ┬áilk defa ZikhÔÇÖlerin g├╝neydo─ču s─▒n─▒r─▒n─▒ belirtmi┼č olan yazard─▒r. Ve metinde Zikhler diye s├Âzc├╝k kullanm─▒┼čt─▒r. Eserinde, Genioklar(Eniokhi)ÔÇÖlerin ad─▒ kaybolarak yerine Abhaz boylar─▒ olan Sanyghe, Abask, Apsile toplumlar─▒ an─▒l─▒yor. CikhiÔÇÖler AkhaeÔÇÖlar─▒┬á┬á kendi i├žinde asimile ediyor. ┬áAkhae nehri de Zikh, SanygheÔÇÖyi ay─▒ran bir s─▒n─▒r┬á oldu─čunu Julius von Klapproth, Kafkasya ve G├╝rcistanÔÇÖa yapt─▒─č─▒ seyahat ile ilgili┬á kitab─▒nda s├Âz eder. AkhaeÔÇÖlar─▒n ad─▒ ise bug├╝nk├╝ P┼čade b├Âlgesinde bir k├Ây├╝n ad─▒ olarak kal─▒yor.

M.S. V.y├╝zy─▒la ait di─čer bir Peripl metnin ise de─či┼čik d├Ânemlerde Zikhlerin oturdu─ču araziler hakk─▒nda ├Âzg├╝n bilgiler i├žermektedir. Zikhler ├Ânceleri(M.S.II.y├╝zy─▒l) Akhenut ─▒rma─č─▒n─▒n g├╝neydo─čusunda oturuyorlard─▒. V.y├╝zy─▒lda ise Zikhlerin s─▒n─▒r─▒ kuzeybat─▒da Phagra liman─▒na ula┼čm─▒┼čt─▒.

VII.y├╝zy─▒lda her y├Ân├╝yle zirveye ula┼čan ZikhiÔÇÖler i├žin Bizans tarih├žisi Feofen(VIII. Y├╝zy─▒l) ÔÇť Zixia b├╝y├╝k bir devlet olarak g├Âr├╝n├╝yor.ÔÇŁ Demektedir. Bizansl─▒lar ┬á├çerkezistanÔÇÖ─▒ ÔÇťTsuhiyaÔÇŁ veya ÔÇťCikhiyaÔÇŁ(veya Zikhiya) ad─▒yla anm─▒┼člard─▒r.

Bizansl─▒ rahip EpiphanniusÔÇÖun IX. Y├╝zy─▒lda yazd─▒─č─▒ ÔÇťEpiphanniusÔÇÖun Yolculu─čuÔÇŁ adl─▒ eserinde, Zikh ve Kasog adlar─▒n─▒ ayr─▒ ayr─▒ belirtiyor. Fakat X. Y├╝zy─▒l ve sonraki belgelerde sadece Kasog ad─▒ ge├žmektedir.

1404y─▒l─▒nda KafkasyaÔÇÖda bulunan Ba┼čpiskopos Johannes de GalonifontibusÔÇÖun notlar─▒nda ├çerkesler ile ilgili ┼ču bilgileri vermektedir:

ÔÇť├çerkesya veya Zikhia ad─▒ verilen ├╝lke KaradenizÔÇÖin arkas─▒ndaki da─člar─▒n eteklerinde uzan─▒r. Burada iki farkl─▒ kavim ya┼čar. Y├╝ksek da─člar─▒n ├╝zerindeki vadilerde ya┼čayan da─čl─▒ kavim Kara ├çerkesler(Kara├žay T├╝rkleri)ÔÇÖdir. A┼ča─č─▒larda deniz kenar─▒nda oturanlar ise Beyaz ├çerkesler(Ad─▒geler)ÔÇÖdir.

VIII.-XV. Y├╝zy─▒l aras─▒ Avrupal─▒ tarih├žiler Ad─▒gelerÔÇÖ─▒n hepsine ÔÇťZikhiÔÇŁ demeye ba┼člad─▒lar.┬á 1502ÔÇÖde Kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda tetkik gezileri yapm─▒┼č bulunan Ceneviz tarih├žisi George Interiano, gezi sonunda kaleme ald─▒─č─▒ La Vita Et Sito De Zichi, Chiamat─▒ Circassi, Historia Notabile(Venet├╝1502) isimli kitab─▒nda, ZikhÔÇÖlerin ├Ârf ve adetlerinin izah─▒na ba┼člarken ┼č├Âyle der;

ÔÇťBu paragrafta g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, Interiano, Grek ve LatinlerÔÇÖin Zychie, Tatar ve T├╝rklerÔÇÖin de Circassi dedikleri toplumun, kendilerini Ad─▒ge ismiyle tan─▒mlad─▒klar─▒n─▒ belirtmi┼č bulunuyor.

Zychie, in lingua volgere, Grece et Latina cosi chiamati, et da Tatari et Turchie dimandati Circassi et in lora proprio linguaggio apeleti Ad─▒ge.ÔÇŁ

XV.-XVI. Y├╝zy─▒llarda KafkasyaÔÇÖy─▒ ziyaret eden Alman Seyyah─▒ Joahnn(Hans) Schiltberger ve Paho Carpini, o d├Ânem i├žerisinde ÔÇť├çerkesÔÇŁ olarak tan─▒mlanan halk─▒n, kendilerini ÔÇťAd─▒geÔÇŁ olarak tan─▒mlad─▒klar─▒ndan s├Âz edilmektedir.

Kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda Ad─▒ge ├╝lkesinin g├╝neydo─ču kom┼čular─▒ Abhaz ve G├╝rc├╝ler, Bizansl─▒lar taraf─▒ndan Ad─▒ge ismi yerine ikame isim olarak AbhazlarÔÇÖca Az─▒wa, Az─▒─ča, Azkhua; G├╝rc├╝ tarih├žileri, ├Ârne─čin ┬áAd─▒gelerÔÇÖe Cikh ve memleketlerine de Cikitya ismini vermi┼člerdir. ┬á├çerkezistan sahiline Djikhi ve DjikhetiÔÇÖden ba┼čka bir ad vermemi┼člerdir. Dzikhi ad─▒ ger├žek bir ulusal unvand─▒r. Cikhi(Zykhe)ÔÇÖler kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda ve Ad─▒ge boyu idi. Bizansl─▒larÔÇÖca┬á da Zikhie bi├žimlerinde kullan─▒lm─▒┼č oldu─ču tesbit edilmi┼čtir.

Cikhi denilen kavim, ─░talyanlarÔÇÖ─▒n haz─▒rlam─▒┼č oldu─ču orta├ža─č haritalar─▒nda Kuban vadisinden Karadeniz k─▒y─▒lar─▒na, Pitsunda(eski Pytius) ve PezondaÔÇÖya kadar uzanan yerlerde g├Âsterilen ├çerkes kavmidir. Bunlar eski BizansÔÇÖ─▒n ÔÇťZikhi(Zychians) dedi─či kavimdir.

X.y├╝zy─▒lda Bizans ─░mparatoru KonstantinÔÇÖin┬á kendi y├Ânetim d├Ânemi ile ilgili olarak o─člu taraf─▒ndan yaz─▒lm─▒┼č bir kitapta bize g├Âsteriyor ki, Prokop zaman─▒nda oldu─ču gibi, bu imparatorun zaman─▒nda da ├çerkezistan k─▒y─▒lar─▒nda yaln─▒z iki b├╝y├╝k kabile ÔÇťÔÇŁCixi/ZikhiÔÇŁlerle ÔÇťAbaz─či/AbasghiÔÇŁlerin varl─▒─č─▒ biliniyordu. ÔÇťPapa─čya/Papaghia ve Kazaxhya/Kasakhia ├╝lkelerinin halklar─▒ tamamen ├çerkeslerÔÇÖden idiler.

Vakhu┼čti Bagrationi(1686-1757); B├╝y├╝k ve K├╝├ž├╝k ├╝lke olarak belirtti─či Kabardey B├Âlgesinin Zikhi(J─▒ca) d─▒┼č─▒nda, So├ži-Adler B├Âlgesinde Sadz-DzhigetovÔÇÖdan s├Âz eder. Dr.M.Wagner, 1843ÔÇÖda yay─▒nlanan eserinde, Cigetya ve Abhaz halk─▒, kendi dillerinde kendilerine Apsua derler. Asl─▒nda C─░get Ub─▒hlarla Abhazlar aras─▒nda ya┼čayan ve daha ├žok Abhazlarla yak─▒n olan SadzÔÇÖlara G├╝rc├╝lerÔÇÖin verdi─či ad.(Cih+et)

T.V. Polovinkina, ├çerkesya adl─▒ eserinde(2007) ┼č├Âyle diyor,ÔÇŁ Zikhlerin, ┼čimdiki Ad─▒gelerin atalar─▒ olduklar─▒na dair tez, bizim Sovyet ve Rus tarih├žilerince ┬á┬á┬ákabul edilmi┼čtir.ÔÇŁ

N.Anfimov(1987), Meot bir kabile de─čil, Kuzeybat─▒ KafkasyaÔÇÖda┬á kabilelerin ortak ad─▒yd─▒. Meotlarla akraba kabilelerden olu┼čan Zikhler ise Ad─▒ge halk─▒n─▒n atalar─▒ oldu─čunu belirtmektedir.

 

Z─░KH KAB─░LE B─░RL─░─×─░

Meotlarla akraba kabilelerden olu┼čan Zikhler ┬áM.├ľ.II.y├╝zy─▒lda ┬áKrallar─▒ Stakhemfak, ZikhlerÔÇÖin d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝n├╝ geli┼čtirmek amac─▒yla, Roma ─░mparatoruÔÇÖnun hizmetine girmi┼č imi┼č gibi yap─▒p, onlardan edindi─či bilgileri toplumuna uygulamaya ├žal─▒┼č─▒yordu.

StrabonosÔÇÖun verdi─či bilgilere g├Âre, ZikhlerÔÇÖin genelde ─▒rmak vadilerinde oturduklar─▒n─▒, dar vadilerde bile ekin ekmi┼člerdir. Zikhler Meotlar gibi hayvanc─▒l─▒k, tar─▒m ve bal─▒k├ž─▒l─▒kla ge├žimlerini sa─čl─▒yorlard─▒.

Mevsim uygun oldu─čunda Akheyler ve Geniohlar ile birlikte denizde egemenlik kurduklar─▒ i├žin korsanl─▒k yap─▒yorlard─▒. Strabonos eserinde, bu a┼čiretlerin 20-30 ki┼či alan hafif ve dar teknelere CamaraÔÇÖlara ┬ásahip olduklar─▒n─▒, bir t├╝r filo halinde birlikte hareket ederek ticaret gemilerine sald─▒rd─▒klar─▒n─▒, hatta kent ve limanlara ak─▒n d├╝zenlediklerinden s├Âz eder.

Zikhler gemilerini Deniz Tanr─▒s─▒ HatkhÔÇÖ─▒n resim ve fig├╝rleriyle s├╝sl├╝yorlard─▒. ZikhiyaÔÇÖda sert bir k├Âleci d├╝zen vard─▒ Ele ge├žirdikleri k├Âleleri Bosporos kentlerine g├Ât├╝r├╝p sat─▒yorlard─▒.

Samir KhotkoÔÇÖya g├Âre; Zikhiya Tarihi ┬áSava┼č├ž─▒ Zikhlerin KafkasyaÔÇÖn─▒n( yakla┼č─▒k olarak Ad─▒gelerin-Ad─▒geya) kuzey yama├žlar─▒ndan inip Karadeniz k─▒y─▒s─▒n─▒ i┼čgal etmeleriyle M.├ľ.I. y├╝zy─▒lda ba┼člamaktad─▒r. Bu y├╝zy─▒lda Zikhler, Pontus Krall─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n yard─▒m─▒na bel ba─člam─▒┼č durumdayd─▒lar. H─▒rs─▒z ve kom┼čular─▒n─▒ ya─čmalamakta olmalar─▒ nedeniyle, ZikhlerÔÇÖin elinde bol miktarda alt─▒n birikmi┼č bulunuyordu.

ZikhlerÔÇÖin kuvvetlenme d├Ânemi, Milattan hemen sonraki y─▒llarda ba┼člam─▒┼čt─▒r. M.S. II.y├╝zy─▒lda Zikh Kral─▒ Stakhemfak, RomaÔÇÖn─▒n tebaas─▒ oldu─čunu a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r. RomaÔÇÖn─▒n g├╝c├╝n├╝ anlayacak ve politik ad─▒mlar atabilecek bir olgunlu─ča sahipti. Bu durum kom┼ču a┼čiretler aras─▒nda Zikhlerin siyasi a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒ ve prestijini de artt─▒r─▒yordu. Bu anla┼čma eski G├╝rc├╝ Tarihi ┬áÔÇťKartlis TshovrebaÔÇŁ da da ge├žmektedir. ZikhlerÔÇÖin politik alandaki muhataplar─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda, g├╝├žleri anla┼č─▒labilmektedir.

I.y├╝zy─▒ldan beri Gagra ve Tuapse aras─▒ndaki alanda ya┼čayan Zikhler,┬á RomaÔÇÖn─▒n yard─▒m─▒yla Got-TetraksitesÔÇÖlere kar┼č─▒ V.y├╝zy─▒lda verdikleri sava┼č neticesinde, topraklar─▒n─▒ kuzeybat─▒ y├Ân├╝nde, GelencikÔÇÖe kadar geni┼čletmeyi ba┼čard─▒lar.

Zikhler, ─░skit-Sarmat-Alan d├╝nyas─▒yla bir dereceye kadar temas halindeydiler. Ayn─▒ zamanda o d├Ânemin geli┼čmi┼č k├╝lt├╝r├╝ne sahip Bosphorus, Roma, Bizans devletleriyle deniz ├╝zerinden ili┼čkiler kurmu┼člard─▒r.

Eski yaz─▒tlara g├Âre, Zikhler ve Alanlar askeri bir birliktelik kurarak, b├╝y├╝k bir ordu ile M.├ľ. 72ÔÇÖde Partiyan ve┬á Ermenistan ile sava┼čm─▒┼člar. ┬áSava┼č sonras─▒nda b├╝y├╝k bir ganimetle KafkasyaÔÇÖya d├Ânm├╝┼člerdir. Eski Rus yaz─▒tlar─▒, Ad─▒gelerin ve Alanlar─▒n d─▒┼čar─▒dan gelen sald─▒r─▒lara kar┼č─▒ beraber sava┼čt─▒klar─▒n─▒ yazmaktad─▒r.

G├╝rcistan, ├çerkesya ├╝zerinden gerek politik gerekse k├╝lt├╝rel etki yaratmak i├žin fazlas─▒yla uzakt─▒. Bunun yan─▒nda Kafkas S─▒ra Set Da─člar─▒ÔÇÖndan kaynaklanan engeller bu iki ├╝lkeyi ay─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu nedenden ├Ât├╝r├╝ G├╝rc├╝-├çerkes ili┼čkileri d├╝zensiz bir yap─▒ya sahipti.

Tarih├ži, Nikolai G. JavakhishviliÔÇÖye g├Âre, G├╝rc├╝ Krallar─▒ t├╝m engellere ra─čmen, eski ├ža─člardan beri ├çerkeslerÔÇÖin do─čal m├╝ttefiki idiler. I.y├╝zy─▒l ve XVI.-XVIII. y├╝zy─▒llarda tesis edilen birlik, d─▒┼č d├╝┼čmanlara kar┼č─▒ korunmak amac─▒yla olu┼čturulmu┼čtur.

Prokopiy Kesariskiy ÔÇť─░lk ba┼člarda Zikh Krallar─▒ Bizans taraf─▒ndan belirlenmekteydi; ancak daha sonralar─▒ Krallar─▒n─▒ kendileri se├žmeye ba┼člad─▒lar.ÔÇŁdemektedir.

G├╝rc├╝ kay─▒tlar─▒nda, Miladi 87-107 y─▒llar─▒ aras─▒nda Azorka ve Armazeli krallar─▒ d├Âneminde G├╝rcistan ordusunda bulunan CikhÔÇÖ(Zikh)ÔÇÖler hakk─▒nda bilgi verilmektedir.

Kral Farsman(116-140), Media, Parthia ve ErmenistanÔÇÖa yapt─▒─č─▒ askeri seferde ├çerkesler ile birlikte y├╝r├╝m├╝┼čt├╝r.

G├╝rc├╝ Kral─▒ I. Vahtang Gurgaslan(445-499) ┬áOsetlerÔÇÖe meydan okumu┼č ve Jikatia(Zikhiya)ÔÇÖdan geri d├Ânerken onlardan sayg─▒ g├Âsterisi olarak pek ├žok at ve s─▒─č─▒r alm─▒┼čt─▒r.VI.y├╝zy─▒l sonunda Zikhe yurdu daha da geni┼čleyerek ba┼čka Ad─▒ge halklar─▒ da ZikhlerÔÇÖe kat─▒lm─▒┼č ve Zikhler daha g├╝├žl├╝ bir yap─▒ya kavu┼čmu┼člard─▒r.

VI.y├╝zy─▒lda Zikhler Hr─▒stiyanl─▒─č─▒ kabul etmi┼člerdir. Zikhlerin birka├ž b├╝y├╝k┬á ┼čehirde papaz okullar─▒, din g├Ârevlileri yeti┼čtirilen okullar a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░stanbulÔÇÖdaki patri─če ba─čl─▒ Hr─▒stiyan ÔÇťZikh cemaatiÔÇŁ olu┼čmu┼čtur. Kilise y├Ânetiminin merkezleri Taman ve┬á Nikopsis(Ngegepsuko) ┬áidi. Rahip Epifanius eserinde, BizansÔÇÖ─▒n kom┼čular─▒ olan ZikhlerÔÇÖin Hristiyanl─▒─ča yatk─▒n, ho┼čg├Âr├╝l├╝ ve uysal olduklar─▒n─▒ dile getirir.

O d├Ânemden ba┼člayarak eski Ad─▒ge a┼čiretleri b├╝t├╝nle┼čme s├╝recinde Antik d├Ânemin Karadeniz boylar─▒nda olan Zikhler ├Ânde gelen etnik fakt├Âr oldular. Abhaz topraklar─▒ndan Taman Yar─▒madas─▒ÔÇÖna kadar┬á olu┼čturduklar─▒ ba─č─▒ms─▒z bir ÔÇťKabile FederasyonuÔÇŁ, zamanla ÔÇťZikhyaÔÇŁ Devletine d├Ân├╝┼čt├╝. VIII. Y├╝zy─▒l sonlar─▒nda Zikhya g├╝├žl├╝ bir devlet say─▒l─▒yordu.

Tuapse il├žesinin Agoy ve Nebug kurganlar─▒ d─▒┼č─▒nda Gelencik ve Novorossiyk civar─▒ndaki ├Âren yerleri ve mezar alanlar─▒nda yap─▒lan arkeoloji ├žal─▒┼čmalar─▒, o d├Ânemde Zikhlerde zanaat ve tar─▒m─▒n g├Âreceli olarak y├╝ksek d├╝zeye ula┼čt─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. Ayr─▒ca Zikhlerin di─čer halklarla, deniz a┼č─▒r─▒ ├╝lkelerle ili┼čkileri oldu─ču da kan─▒tlanm─▒┼čt─▒r.

Samir Khotko ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre, ZikhÔÇÖlerin Bizans ve ─░ran aras─▒nda yap─▒lan sava┼ča kat─▒lmas─▒n─▒n temel nedeni kom┼ču LazicaÔÇÖdan s─▒├žrayan etkiler oldu─čuna de─činmekte; ┬áLazlarÔÇÖda h├╝k├╝m s├╝ren tabakan─▒n k├Âkeninin┬á Zikh aristokratlar─▒na dayand─▒─č─▒ndan, bu durum LazlarÔÇÖa sad─▒k ve g├╝venilir ZikhÔÇÖlerin m├╝ttefikli─čini getirmi┼čtir.

┼×ora Noghumuka, Ad─▒ge-├çerkes Tarihi, adl─▒ eserinde;┬á ÔÇťJustinian kendisini bir Ad─▒ge ┼čovalyesi ve Ad─▒geÔÇÖlerin m├╝ttefiki olarak tan─▒mlamakta; Ad─▒geÔÇÖlerin ┬áde s─▒kl─▒kla Bizans ordusuna i┼čtirak ettiklerindenÔÇŁ s├Âz etmektedir.

├ľrne─čin 821 y─▒l─▒nda II. MihailÔÇÖin d├Ânemi s─▒ras─▒nda ZikhÔÇÖler, Phom taraf─▒ndan komuta edilen ve K├╝├ž├╝k AsyaÔÇÖda yani AnadoluÔÇÖda yay─▒lmakta olan ba┼čkald─▒r─▒ya kar┼č─▒ g├Ânderilen b├╝y├╝k Bizans ordusuna hizmet etmi┼člerdir.

X.y├╝zy─▒la ait anonim bir eserde(Cambridge Document), Hazarlar ile en b├╝y├╝k m├╝cadeleyi Zikhlerin yapt─▒─č─▒n─▒ yazmaktad─▒r.

Ruslar 965 y─▒l─▒nda Hazar Devletini y─▒kt─▒lar─▒ tarihten itibaren Ad─▒geler ve Ruslar Bat─▒ KafkasyaÔÇÖda kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelmi┼člerdir. Taman Ruslar─▒n eline ge├žmi┼čtir. Ve orada Tamatarh Rus Prensli─či kurulmu┼čtur.

Zikhlerin topraklar─▒n─▒n g├Âzle g├Âr├╝n├╝r geli┼čimi, Karadeniz k─▒y─▒s─▒ndaki yerel Ad─▒ge kabilelerinin birle┼čme s├╝recini a├ž─▒k├ža yans─▒tmaktad─▒r. ÔÇťZikhya Birli─čiÔÇŁ ┬áAd─▒ge halk─▒n─▒n olu┼čumunda temel bir unsurdur.

VIII.y├╝zy─▒l sonunda g├╝├žl├╝ bir devlete d├Ânen Zikhia t├╝m soyda┼č halklar─▒n kesin birli─čini sa─člayamad─▒. Bat─▒ KafkasyaÔÇÖda, g├╝neyde Apsuva(Abhaz) ve kuzeyde Kuban nehrinin ├Âte yakas─▒nda Kasog(Ad─▒ge) olmak ├╝zere iki yeni birlik do─čdu. Bu etnik s├╝re├ž, erken Orta├ža─č d├Âneminin Zikhler veKasoglar olarak bilinen iki a┼čiret birli─či ├žer├ževesinde devam etmi┼čtir.

Erken Orta├ža─č d├Âneminde Ad─▒gelerin etnik arazilerinin s─▒n─▒rlar─▒ ┼č├Âyledir: Bat─▒da Karadeniz k─▒y─▒s─▒ndan Abhaz a┼čiretlerin s─▒n─▒r─▒na kadar, KuzeyÔÇÖde Kuban ─▒rma─č─▒, Do─čuda Laba ─▒rma─▒─č X.y├╝zy─▒l itibariyle belirli olarak arazisi, ortak dili ve k├╝lt├╝r├╝yle Ad─▒ge halk─▒, genel ├žizgileriyle art─▒k olu┼čmu┼čtu.

Bizansl─▒ rahip EpiphanniusÔÇÖun IX.y├╝zy─▒lda yazd─▒─č─▒ÔÇŁEpiphanniusÔÇÖ un Yolculu─čuÔÇŁ adl─▒ eserinde, Zikh ve Kasog adlar─▒n─▒ ayr─▒ ayr─▒ belirtiyor. Fakat X.y├╝zy─▒l ve sonraki belgelerde sadece Kasog ad─▒ ge├žmektedir.

Beni sab─▒rla dinledi─činiz i├žin hepinize te┼čekk├╝r ederim.

 

MAHMUT B─░

TARİHÇİ-YAZAR

11-12 ARALIK 2015

T─░FL─░S-G├ťRC─░STAN

 

 

Konferans metnin haz─▒rlanmas─▒nda ba┼čvurulan makale ve kaynak eserler:

1-Kadir, NATHO;  Çerkesler, Ankara, 2009.

2-T.V. , POLOVİNKİNA; Çerkesya, Ankara, 2007.

3-M.F.BROSSET; G├╝rcistan Tarihi, Ankara, 2003.

4-┼×ora, NOGHUMUKA; Adighe-Hatikhe-├çerkes Tarihi, ─░stanbul, 1974.

5-Nihat, BERZEG; Çerkesler, İstanbul, 2006.

6-M.F. ┼×OEN├ť; T├╝m Eserleriyle, Kaf-dav Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2007.

7-Ber, H─░KMET; Ad─▒gece Fiiller Kitab─▒, Ankara, 2002.

8-Mahmut, B─░; Kafkas Tarihi, 2 Cilt, Ankara, 2011.

9-M.Ç. Yusuf, İZZET; Kafkas Tarihi, Ankara, 2002.

10-M.Ç.Yusuf, İZZET;Kafkas Tarihi-Evrikalarım, Ankara, 2009.

11-Moritz, WAGNER; ├çerkesler-├çe├ženler-Kazaklar ve G├╝rc├╝ler, ─░stanbul, 1999.

12-B.├ľmer, B├ťY├ťKA;┬á Kafkas Kaynaklar─▒na G├Âre ─░lk Yararat─▒l─▒┼člar-─░lk ─░nsanl─▒k-Kafkas ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Ger├žekleri, ─░stanbul, 1986,Cilt 2.

13-Avledin, DUMANI┼×; ├çerkes K├╝lt├╝r├╝ ├ťzerine Et├╝d, Kayseri, 2004.

14-Kazım, ATAKAN; Eski Kaynaklarda Zikh ve Çerkes Kavramları, K.K.K.Dergisi, İstanbul, 1988, Sayı: 71-73.

15-─░smail, BERKOK; Tarihte Kafkasya, ─░stanbul, 1958.

16-Ramazan, TRAHO; Çerkesler, İstanbul, 2007.

17-Aytek, NAM─░TOK; Origines Des Circassiens, Paris, 1939.

 

1,426 total views, 1 views today

Mahmut B─░

Mahmut B─░

1945 y─▒l─▒nda Amman'da do─čdu. Kuzey KafkasyaÔÇÖdan B├╝y├╝k ├çerkes S├╝rg├╝n├╝ÔÇÖnde (1864) ├Ânce BalkanlarÔÇÖa, ard─▒ndan ├ťrd├╝nÔÇÖe yerle┼čen Abzah (Hatko) boyuna mensup (Halu─č-Natko) ailesindedir. ─░lk├Â─črenimini 1952 y─▒l─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖye g├Â├ž ettikten sonra tamamlayarak, 1970 y─▒l─▒nda Ankara Dil-Tarih ve Co─črafya Fak├╝ltesi Tarih b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu. Birle┼čik Kafkasya KonseyiÔÇÖnin kurulu┼č ├žal─▒┼čmalar─▒na kat─▒lan Mahmut Bi; 1994 y─▒l─▒nda emekli olduktan sonra BursaÔÇÖya yerle┼čmi┼č ve 11 May─▒s 1996 tarihinde BursaÔÇÖda kurulan Birle┼čik Kafkasya Derne─čiÔÇÖnin kurucu ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Tarih├ži Mahmut BiÔÇÖnin uzun bir zamandan beri ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇťKafkas TarihiÔÇŁ adl─▒ eserinin Birinci cildi 2007 y─▒l─▒nda Selenge Yay─▒nevi taraf─▒ndan yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Mahmut Bi, 29-9-2017 tarihinde aram─▒zdan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒