Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ

  • R─▒dvan Y─░─×─░T*

G─░R─░┼×

Millet kavram─▒yla ilgili yap─▒lan tariflere bakt─▒─č─▒m─▒zda tarifi yapan fikir adamlar─▒n─▒n hareket noktalar─▒n─▒n birbirinden farkl─▒ oldu─čunu g├Âr├╝r├╝z. Milleti olu┼čturan amillerin ─▒rk ve dil oldu─čunu kabul edenler oldu─ču gibi, ya┼čan─▒lan co─črafyan─▒n millet olu┼čumunda en b├╝y├╝k etken oldu─čunu ileri s├╝renler de vard─▒r. Bu g├Âr├╝┼čleri de─čerlendirdi─čimizde d├╝nyadaki t├╝m milletleri kapsayacak bir millet tarifi olmad─▒─č─▒ fikrine varabiliriz. Ancak ┼čunu da eklemeliyiz ki milletlerin tarifi konusunda farkl─▒ noktalardan hareket etseler de t├╝m fikir adamlar─▒ tarihsel s├╝re├žte millet kavram─▒n─▒n ├žok ├Ânemli oldu─čunu kabul eder.

T├╝rk milleti hangi millettir ve T├╝rk Milletini olu┼čturan amiller nelerdir? Bu sorulara verilen cevaplarda baz─▒ farklar olsa da[1] ├╝zerinde uzla┼čma olu┼čmu┼č baz─▒ noktalardan hareketle ┼č├Âyle bir tarif yapabiliriz: T├╝rk Milleti, T├╝rk dilinin geli┼čtirip ┼čekillendirdi─či, tarihsel s├╝recin pek├žok ortak duyguyla yo─čurup besleyerek toplumsal b├╝t├╝nl├╝k duygusu etraf─▒nda birle┼čtirdi─či insanlar─▒n olu┼čturmu┼č oldu─ču bir milletin ad─▒d─▒r.

Eski ├çin kaynaklar─▒nda Hiyung-Nu[2] ad─▒yla an─▒lan milletin, T├╝rk Milletinin tarihteki en eski devleti olan Hunlar oldu─ču kabul edilmi┼č bir ger├žeklik oldu─čuna g├Âre T├╝rk Milleti; binlerce y─▒ll─▒k bir ge├žmi┼če sahip, g├╝n├╝m├╝z d├╝nyas─▒nda geni┼č bir co─črafyaya yay─▒lm─▒┼č, farkl─▒ co─črafyalarda farkl─▒ leh├želeri konu┼čan, ├Âzg├╝n bir dil ve k├Âkl├╝ bir tarihe mensup insanlar─▒n olu┼čturmu┼č oldu─ču millettir.

Milliyet fikrinin; dil, k├╝lt├╝r, ─▒rk, inan├ž, ortak tarih miras─▒ ve ortak istikbal fikriÔÇŽgibi etkenlerin bir araya gelmesiyle olu┼čan, sosyal y├Ân├╝ yan─▒nda siyasal y├Âne de sahip bir kavram oldu─čunu da eklemeliyiz. D├╝nya milletlerinin g├╝n├╝m├╝zde gelmi┼č oldu─ču en ileri siyasal a┼čama budur. Bu a┼čamaya gelebilmek i├žin her millet ├žok ├Ânemli tarihi tecr├╝belerden ge├žmi┼čtir. ┼×imdi T├╝rk Milletinin siyasal alanda ge├žirmi┼č oldu─ču tecr├╝belerin ├Ânemli olanlar─▒ndan biri-T├╝rk├ž├╝l├╝k-hakk─▒nda baz─▒ de─čerlendirmelerde bulunal─▒m.

OSMANLI M─░LLET KAVRAMI VE T├ťRKL├ťK

Her devletin siyasal, sosyal yap─▒s─▒n─▒n kendi d├Âneminin ├Âzel ┼čartlar─▒ i├žinde olu┼čtu─ču ger├že─činden hareket edersek bu durumun Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču i├žin de ge├žerli oldu─čunu s├Âyleyebiliriz. ├ť├ž k─▒tada topraklar─▒ bulunan ├žok uluslu ve ├žok inan├žl─▒ Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun sosyal yap─▒s─▒na bakt─▒─č─▒m─▒z zaman olu┼čturmu┼č oldu─ču millet sisteminin bug├╝n bizim anlad─▒─č─▒m─▒z millet alg─▒s─▒ndan ve prati─činden tamamen farkl─▒ bir mahiyet ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝r├╝z. Bu yap─▒ ÔÇśÔÇÖdini-toplumsalÔÇÖÔÇÖ[3] bir yap─▒d─▒r.

Hen├╝z Kurulu┼č d├Ânemindeyken Osmanl─▒lar ├žok uluslu bir yap─▒ya kavu┼čmu┼č, kurulu┼č d├Ânemi tamamland─▒ktan ve ─░stanbul fethedildikten sonra ise hem n├╝fus hem kimlik bak─▒m─▒ndan Osmanl─▒ Devleti ├Ânemli bir de─či┼čim ge├žirmi┼čtir. Millet sisteminin II. Mehmet d├Âneminde ─░stanbulÔÇÖun fethinden sonra ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ s├Âylenebilir. Bunun Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin i├ž dinamikleriyle ilgisi oldu─ču gibi Bizans d├Ânemi uygulamalar─▒yla da yak─▒ndan ilgisi oldu─ču anla┼č─▒l─▒yor.

Bizans Devleti, XV. Y├╝zy─▒lda art─▒k olduk├ža zay─▒flam─▒┼č, varl─▒─č─▒n─▒ devam ettirebilmek i├žin Venedik, Ceneviz ve ticarete s├Âz sahibi olabilecek di─čer kesimlere ├že┼čitli ayr─▒cal─▒klar tan─▒m─▒┼čt─▒. ─░stanbul fethinden sonraki s├╝re├žte Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Venediklilerle imzalad─▒─č─▒ bar─▒┼č anla┼čmas─▒nda da benzer h├╝k├╝mler vard─▒r.[4] II. MehmetÔÇÖin ticaret kanal─▒yla uygulamaya ba┼člad─▒─č─▒ bu ├Âzel stat├╝n├╝n zamanla sosyal ve dinsel alan─▒ da ku┼čatacak bir ┼čekil ald─▒─č─▒ s├Âylenebilir. ─░mparatorluk b├╝nyesinde ya┼čayan Gayr-─▒ M├╝sl├╝m kesim kendi dini liderleri vas─▒tas─▒yla ├Âzel bir stat├╝ kazanm─▒┼č, M├╝sl├╝man halk ise etnik k├Âkenine bak─▒lmaks─▒z─▒n ayr─▒ bir millet halini alm─▒┼čt─▒r.

Bir bak─▒ma II. Mehmet, Gennadios IIÔÇÖyi (Georgios Scholarios) Ortodokslar─▒n ruhani lideri -Patrik- olarak atamak suretiyle Ortodokslar─▒n hamisi olmu┼č, Ermeniler i├žin de benzer bir tasarrufta bulunmu┼čtur. B├Âylece II. Mehmet hem M├╝sl├╝manlar─▒n hem H─▒ristiyanlar─▒n ba┼č─▒ olmu┼č, kendisi; farkl─▒ din, mezhep ve dilden insanlar─▒ y├Âneten, hepsinin ba┼č─▒ olan, hepsini inan├ž merkezli birer millet olarak kabul eden ve hepsinin ├╝st├╝ndeki bir temsilci olmu┼čtur.

1.MehmetÔÇÖle ba┼člayan bu s├╝re├ž Musevilerin de imparatorluk b├╝nyesine dahil olmas─▒yla; M├╝sl├╝man, Musevi, Ermeni, Rum Milleti ┼čeklinde bir yap─▒ kazanm─▒┼čt─▒r. G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi burada etnik bir vurgu de─čil dinsel temelli bir ayr─▒m vard─▒r. M├╝sl├╝man milletinin durumunu en iyi anlatan ├Ârnek ┼×eyh├╝lislam─▒n (Me┼čihat makam─▒) varl─▒─č─▒d─▒r. ┼×eyh├╝lislamlar, t─▒pk─▒ Gennadios II ya da Hovakim gibi padi┼čah taraf─▒ndan atanan ki┼čilerdir.[5]Bu nedenle etnik kimli─či ├Âne alan bir yakla┼č─▒m─▒n belirtileri ancak XIX. Y├╝zy─▒lda ortaya ├ž─▒kabilecektir. Nihayet XX. Y├╝zy─▒lda Atat├╝rk ├Ânderli─činde milli bir devlet kurulabilecek ve millet s├Âz├╝ giderek yabanc─▒ unsurlar─▒ kapsamayan Anadolu halk─▒ i├žin kullan─▒lan bir kavram olacakt─▒r.[6]

TANZ─░MAT TECR├ťBES─░ VE DE─×─░┼×─░M

─░nsan topluluklar─▒n─▒n bir anda millet kimli─či kazamad─▒─č─▒na yukar─▒da de─činmi┼čtik. Millet kavram─▒n─▒n da k─▒sa tarihsel s├╝re├žlerde siyasal bir mahiyet almayaca─č─▒ ortadad─▒r. T├╝rk Milleti fikri de Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču b├╝nyesinde h├ókim uygulama olan ve din merkezli millet anlay─▒┼č─▒ndan dolay─▒ geli┼čememi┼čtir. Ancak Tanzimat d├Âneminde ya┼čanan de─či┼čimden ─░mparatorlu─čun asli unsuru olan T├╝rkler de etkilendi. Tanzimat genel hatlar─▒yla Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde yap─▒lan bir├žok d├╝zenleme ve bat─▒ medeniyetiyle temas─▒ ifade eder.[7]

Bu temastan ├Ânce M├╝sl├╝man Millet-├Âzellikle T├╝rkler- kendini Gayr-─▒ M├╝slimlerle asla bir tutmazd─▒. Ancak de─či┼čen yeni ┼čartlar ve e┼čitlik vurgusu t├╝m kesimlerde bir kimlik sorgulamas─▒n─▒n kap─▒s─▒n─▒ biraz daha aralam─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin bat─▒l─▒la┼čma ├žabalar─▒ sadece teknik alanda kalmam─▒┼č, bat─▒l─▒ fikirler de-milliyet├žilik fikri de-bilinmeye, tan─▒nmaya, tart─▒┼č─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Bu fikirler en son T├╝rkler aras─▒nda tart─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunun en ├Ânemli nedeni ise ─░mparatorlu─čun kurucu unsuru olan T├╝rklerin milliyet fikrini seslendirmeleri halinde devletin da─č─▒laca─č─▒na olan inan├žlar─▒, t├╝m olumsuz ve y─▒k─▒c─▒ etkiler kar┼č─▒s─▒nda bile sonuna kadar imparatorlu─ču bir arada tutma e─čilimleridir.

YEN─░ OSMANLILAR-YEN─░ F─░K─░RLER[8]

Tanzimat Ferman─▒ ile ba┼člayan s├╝re├žte; ba┼čta hukuk, ekonomi ve e─čitim alanlar─▒ olmak ├╝zere geni┼č bir alan─▒ kapsayan bat─▒l─▒la┼čma giri┼čimlerinin bir sonucu olarak yeni okullar kuruldu. Bu okullardan ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin bat─▒y─▒ daha sa─čl─▒kl─▒ anlama amac─▒n─▒n bir yans─▒mas─▒ olarak a├ž─▒lm─▒┼č olan terc├╝me odas─▒ndan yeti┼čmi┼č b├╝rokrat ve ayd─▒nlar bat─▒ k├Âkenli fikirleri 1860ÔÇÖlardan itibaren dillendirmeye ba┼člad─▒lar. Bu fikirlerin ├Âz├╝n├╝ anayasaya dayal─▒ me┼čruti bir y├Ânetim olu┼čturuyordu.1865 y─▒l─▒nda Nam─▒k Kemal, Mustafa Faz─▒l Pa┼ča, Agah Efendi, Ayetullah Bey ve Mehmet Bey ─░ttifak-─▒ Hamiyet ad─▒yla bir gizli cemiyet kurmu┼č, bu cemiyet sonradan Yeni Osmanl─▒lar ad─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒r.[9]

Re┼čit Pa┼čaÔÇÖn─▒n temellendirdi─či, Ali ve Fuat Pa┼čalar─▒n devam ettirdi─či Tanzimat hareketinin genel karakteristi─či vatanda┼člara h├╝rriyet vermekten ziyade ana hedef olan devleti kurtarmaya y├Ânelik olmas─▒yd─▒. Yeni Osmanl─▒lar ise i┼čte buna muhalefet ediyor, vatanda┼člara daha geni┼č bir h├╝rriyet verilmesi suretiyle anayasal─▒ bir me┼črutiyet ilan─▒ ile devletin kurtulaca─č─▒na inan─▒yorlard─▒. Onlar─▒n istedikleri h├╝rriyet bat─▒l─▒la┼čma hareketleriyle beraber ayn─▒ zamanda Tanzimat d├Âneminin bir eksi─či olan ahlaki de─čerler zeminini de olu┼čturacakt─▒.

├ç├╝nk├╝ Yeni Osmanl─▒lara g├Âre siyasal demokrasi ─░slam felsefesine ayk─▒r─▒ de─čil bilakis uygundu[10] ├ľzellikle ┼×inasiÔÇÖnin bas─▒n kanal─▒yla T├╝rk├že konusundaki hassasiyetini ortaya koyan yaz─▒lar─▒ sonraki s├╝re├žlere bir model olu┼čturmu┼č ve yeni bir bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ getirmi┼čtir. Ancak yazd─▒klar─▒na bak─▒l─▒rsa bu hassasiyetin siyasi bir hassasiyet olmad─▒─č─▒n─▒ anlamak zor de─čildir.

1.ME┼×RUT─░YET S├ťREC─░

XIX. Y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─čine gelindi─činde -├Âmr├╝ k─▒sa olsa da- Osmanl─▒ Devleti Me┼čruti bir y├Ânetime ge├žmi┼čtir. Mithat Pa┼ča ve Yeni Osmanl─▒lar─▒n etkinli─či, d├Ânemin tarihsel ko┼čullar─▒ ve V. MuradÔÇÖ─▒n tahttan indirilme s├╝reci d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde yeni Padi┼čah II. Abd├╝lhamidÔÇÖin me┼črutiyeti ilan etmekten ba┼čka ├žaresi kalmad─▒─č─▒ anla┼č─▒l─▒yor. Anayasa tasla─č─▒n─▒ ve ├Âzellikle kendi yetkileriyle ilgili h├╝k├╝mleri dikkatle inceledi─čini, elden geldi─čince kendi haklar─▒n─▒-Padi┼čah haklar─▒- korumaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r.[11]

Bu ortamda Kanun-─▒ Esasi 23 Aral─▒k 1876ÔÇÖda ilan edilmi┼č, Osmanl─▒ Tarihinde yeni bir d├Ânem ba┼člam─▒┼čt─▒r.[12] As─▒l inceleme konumuz Kanun-─▒ Esasi de─čildir ancak bu anayasada konumuzla ilgili hayati ├Ânem ta┼č─▒yan iki maddeyi oldu─ču gibi al─▒yoruz. Bunlar: 8. ve 18. maddelerdir.119 maddeden olu┼čan Kanun-─▒ EsasiÔÇÖnin 8. Maddesi:

ÔÇťDevlet-i OsmaniyeÔÇÖnin tabiiyetinde bulunan efrad─▒n c├╝mlesine herhangi din ve mezhepten olursa olsun bilaistisna Osmanl─▒ tabir olunur ve Osmanl─▒ s─▒fat─▒ kanunen muayyen olan ahvale g├Âre istihsal ve izaa edilirÔÇÖÔÇÖ diyor.18. maddesi ise:

ÔÇśÔÇÖTebaa-i OsmaniyeÔÇÖnin hidemat-─▒ devlette istihdam olmak i├žin Devletin lisan-─▒ resmisi olan T├╝rk├žeyi bilmeleri ┼čartt─▒rÔÇÖÔÇÖ ifadeleri yer al─▒yor.[13]

Anayasa h├╝k├╝mleri dikkatle incelendi─činde-├Âzellikle yukar─▒ya ald─▒─č─▒m─▒z 8. Madde ├Âzelinden yola ├ž─▒karsak- devletin herhangi bir milliyete vurgu yapmad─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝r. Bunun nedeni a├ž─▒k olarak Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čun bir arada tutulma gayretidir. Ayn─▒ ┼čekilde 18. Maddesini de─čerlendirdi─čimizde ise T├╝rk├ženin en az─▒ndan resmi devlet dili oldu─ču vurgusunu g├Âr├╝yoruz. Bu bizi T├╝rk vurgusunun siyasi bir devlet mant─▒─č─▒ ┼čeklinde olmasa bile etkin bir kavram olarak XIX. Y├╝zy─▒l sonlar─▒nda Osmanl─▒ anayasas─▒nda kendine yer buldu─ču sonucuna g├Ât├╝rmektedir.

┬áT├ťRK├ç├ťL├ť─×E ZEM─░N HAZIRLAYAN ETMENLER:

Yukar─▒da ortaya koymaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z tablo i├žinde XIX. Y├╝zy─▒la gelindi─činde baz─▒ ├Ânemli etkenlerin T├╝rk├ž├╝l├╝─če zemin haz─▒rlad─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz. Bunlar;

  • Frans─▒z devriminin etkisiyle g├╝├žlenen milliyet fikrinin ├Âzellikle H─▒ristiyan unsur aras─▒nda yerle┼čmesi.
  • ─░mparatorluktan kopan ve ba─č─▒ms─▒z devlet haline gelen yeni devletlerin kurulu┼ču
  • M├╝sl├╝man unsurlardan olu┼čan eyaletlerin de ba─č─▒ms─▒zl─▒k e─čiliminde olmas─▒
  • Kaybedilen topraklardan Anadolu ve RumeliÔÇÖye T├╝rk g├Â├žlerinin ya┼čanmas─▒
  • Tanzimat s├╝reciyle beraber ortaya ├ž─▒kan yeni devlet adam─▒ tipinin etkisi
  • AvrupaÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖna bak─▒┼č─▒n─▒n XIX. Y├╝zy─▒lda tamamen de─či┼čmesi
  • T├╝rklerin de AvrupaÔÇÖdan gelen fikirlerden etkilenmeleri[14]

Milliyet├žilik ak─▒m─▒n─▒n t├╝m d├╝nyada Frans─▒z Devriminden sonra yay─▒lmaya ba┼člad─▒─č─▒ fikri genel bir kabuld├╝r. ├çok do─čald─▒r ki bu durum en ba┼čta ├žok uluslu imparatorluklara zarar vermi┼čtir. ├çok uluslu bir yap─▒ya sahip olan Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda da bu ak─▒m─▒n Gayr-─▒ M├╝slim az─▒nl─▒klardan ba┼člayarak sonras─▒ndaki s├╝re├žte Gayr-─▒ T├╝rk, M├╝sl├╝man milletlerin de ba─č─▒ms─▒zl─▒k iste─či ile sonu├žlanan bir s├╝re├ž ba┼člatm─▒┼čt─▒r. Bu durumun do─čal olarak art─▒k imparatorlu─čun T├╝rk unsuru ├╝zerinde de bir duyarl─▒l─▒k geli┼čtirdi─čini s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r.1897 T├╝rk-Yunan sava┼č─▒n─▒n getirdi─či ruh haliyle Mehmet EminÔÇÖin (Yurdakul), kendisinin bir T├╝rk oldu─čunu b├╝y├╝k bir ├Âv├╝n├žle dile getirmesi buna g├╝zel bir ├Ârnektir.[15]

─░mparatorluktan kopan ve ba─č─▒ms─▒z hale gelen yeni devletlerin kurulu┼ču da buna benzer bir etki uyand─▒rm─▒┼čt─▒r. ├ľyle ki 1829 Edirne Antla┼čmas─▒ ile ba┼člayan s├╝re├žte Yunanistan ba┼čta olmak ├╝zere pek ├žok yeni devletin ba─č─▒ms─▒z olmas─▒, S─▒rbistan, Karada─č ve RomanyaÔÇÖn─▒n kurulu┼ču T├╝rk unsurda yeni bir sorgulamaya gidilmesine zemin haz─▒rlam─▒┼čt─▒r.[16]├ľzellikle XIX. Y├╝zy─▒l sonlar─▒nda Ermenilerin H─▒n├žak ve Ta┼čnaks├╝tyun ihtilal ├Ârg├╝tlerini kurmalar─▒ (ilki 1887 y─▒l─▒nda, ikincisi ise 1890 y─▒l─▒nda kurulmu┼čtur.[17]) O d├Ânemde h├ókim fikri e─čilimler ├╝zerinde b├╝y├╝k etki yapm─▒┼čt─▒r. Bu durumda Osmanl─▒ Devletinde hem etnik hem k├╝lt├╝rel hem de siyasal anlamda T├╝rk kimli─či kendini g├Âstermeye ba┼člayacakt─▒r.[18]

T├ťRK├ç├ťL├ťK F─░KR─░N─░N ZEM─░N KAZANMA S├ťREC─░:

Yeni Osmanl─▒lar d├Âneminde millet kavram─▒ hi├ž ku┼čkusuz Osmanl─▒ Milleti anlam─▒nda kullan─▒lmaktayd─▒. Ancak Yeni Osmanl─▒lar─▒n T├╝rk├že konusunda ├Ânemli bir hassasiyeti oldu─čunu s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r. ├ľzellikle Ziya Pa┼čaÔÇÖn─▒n ┼×iir ve ─░n┼ča adl─▒ makalesi buna en g├╝zel ├Ârnektir.[19]Ziya Pa┼čaÔÇÖn─▒n ifadelerini bir durum tespiti saymak ve kulland─▒─č─▒ T├╝rk ifadesinin siyasi bir y├Ân├╝ olmad─▒─č─▒n─▒, k├╝lt├╝rel bir anlam ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek yerinde olur. Ancak k├╝lt├╝rel anlamda da T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n ilk net izlerini Ahmet Vefik Pa┼čaÔÇÖda aramak yerinde olacakt─▒r. Onun Leh├že-i Osmani ÔÇÖsine yazm─▒┼č oldu─ču ├Âns├Âz├╝nden, T├╝rk diline sadece Osmanl─▒ co─črafyas─▒yla s─▒n─▒rl─▒ bakmad─▒─č─▒ anla┼č─▒l─▒yor. Leh├že-i OsmaniÔÇÖnin ├Âns├Âz├╝nde ┼č├Âyle diyor Ahmet Vefik Pa┼ča: ÔÇśÔÇÖT├╝rk dilleri i├žinde en ├Ânce yay─▒lan O─čuz ┼čubesi Tataristan ve T├╝rkistanÔÇÖ─▒ bir zaman Bahr-─▒ ┼×arkiÔÇÖ den MacaristanÔÇÖa kadar kavray─▒p hala ÔÇśGuzÔÇÖ dili denir. Onun yenisi olan T├╝rkmen dili ─░ran ve SuriyeÔÇÖyi kaplay─▒p AnadoluÔÇÖya inmi┼č, zamanla leh├že-i OsmaniÔÇÖyi meydana getirmi┼čtir.ÔÇÖÔÇÖ[20]Ahmet Vefik Pa┼čaÔÇÖn─▒n bu eserde asl─▒ Arap├ža ve Fars├ža olmayan kelimeleri olanlardan ay─▒rarak yazd─▒─č─▒n─▒ hat─▒rlamak onun T├╝rk diline verdi─či ├Ânem ve de─čer a├ž─▒s─▒ndan bize bir ipucu verecektir. Ahmet Vefik Pa┼ča ayr─▒ca Ebulgazi Bahad─▒r HanÔÇÖ─▒n me┼čhur ┼×ecere-i T├╝rki adl─▒ eserini de ├ça─čatay leh├žesinden Osmanl─▒ leh├žesine ├ževiren ki┼čidir.

Dil alan─▒ndan tarih alan─▒na ge├žti─čimizde ilk ├Ârnek olarak kar┼č─▒m─▒za Mustafa Celalettin Pa┼ča[21] ├ž─▒kmaktad─▒r. Onun yazd─▒─č─▒ Les Turcs Enciens Et Modernes adl─▒ eser T├╝rk Milliyet├žili─činin ├žarp─▒c─▒ bir ├Ârne─čidir. Bu eserde Pa┼ča ├Âzetle; insanl─▒─č─▒n medeni y├╝kseli┼činde T├╝rklerin oynad─▒klar─▒ b├╝y├╝k rol├╝ ortaya koymaya ├žal─▒┼č─▒r ve T├╝rklerin tarihsel ├Ânemiyle ilgili ├Ârnekler verir.[22]

T├╝rk├ž├╝l├╝─če zemin haz─▒rlayan etmenler aras─▒nda yer alan ├Ânemli etmenlerden biri de oryantalistlerin etkisidir. ┼×inasi oryantalist Silvestre De SacyÔÇÖ nin dostlu─čunu kazanm─▒┼č, Mustafa Celalettin Pa┼ča yazd─▒─č─▒ eserde De GuignesÔÇÖin eserinden yararlanm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca Vambery, Radloff ve Leon Cahun ÔÇÖun eserleri T├╝rkl├╝k fikrinin g├╝├žlenmesine b├╝y├╝k katk─▒ yapm─▒┼čt─▒r.[23]T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n ikinci devresi diye adland─▒rabilece─čimiz 1865 sonras─▒ s├╝re├žte S├╝leyman Pa┼ča[24], Ahmet Midhat Efendi ve Ahmet Cevdet Pa┼ča say─▒labilecek ├Ânemli isimler aras─▒ndad─▒r.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  1957'de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝

T├ťRK├ç├ťL├ťK A├çISINDAN ├ľNEML─░ ─░S─░MLER ├ľNEML─░ ESERLER

┬áBu b├Âl├╝mde T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n do─ču┼ču, geli┼čimi ve yeni T├╝rk devletine eserleri ile etki eden ├╝nl├╝ ki┼čilerle ilgili k─▒sa bir bilgi verilmeye ├žal─▒┼č─▒lacakt─▒r.

  • ┼×inasi(1826-1871) ve Ziya Pa┼ča(1825-1888): T├╝rk├že s├Âzl├╝k toplama i┼čini ┼×inasi ba┼člatm─▒┼č ve Ahmet Vefik Pa┼ča tamamlam─▒┼čt─▒r. ┼×inasi ┼×ecere-i T├╝rki adl─▒ eserin bir b├Âl├╝m├╝n├╝ de kendi gazetesi olan Tasvir-i Efk├órÔÇÖda yay─▒mlam─▒┼čt─▒r.[25] Ziya pa┼ča ise me┼čhur ┼×iir Ve ─░n┼ča makalesiyle T├╝rk Dilinin ├Ânemini vurgulamak suretiyle b├╝y├╝k bir etki olu┼čturmu┼čtur.[26]
  • Ahmet Vefik Pa┼ča (1823-1891)[27]:├ľzellikle Leh├že-i OsmaniÔÇÖyi haz─▒rlamas─▒ ve burada T├╝rk├že kelimelerle ├Âzel olarak ilgilenmesi T├╝rk dili konusunda ├Ânemli bir hassasiyet do─čurmu┼čtur. Mebusan Meclisinde de Suriyeli H─▒ristiyan mebuslara T├╝rk├že ├Â─črenmeleri konusunda ihtarda bulunmas─▒ ├Ânemlidir.[28]
  • Mustafa Celaleddin Pa┼ča: As─▒l ad─▒ Konstantin Borzecki olan, 1848 y─▒l─▒ sonras─▒nda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne iltica eden ve sonradan pa┼čal─▒k r├╝tbesi verilen Mustafa Celaleddin Pa┼čan─▒n Eski ve Yeni T├╝rker adl─▒ eseri ├Ânemlidir.[29]
  • Macar Vambery:MacaristanÔÇÖda ilk ba─č─▒ms─▒z T├╝rkoloji kurumunu kuran ki┼čdir.├ť├ž y─▒l kadar ─░stanbulda da kalan VamberyÔÇÖnin gezi sonras─▒ yazd─▒─č─▒ eser T├╝rkl├╝k bilincinin uyanmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemlidir.[30]
  • Ahunzade Mirza Feth Ali(1812-1878): Ziya G├ÂkalpÔÇÖe g├Âre Gasp─▒ral─▒ ─░smail kadar iyi bir Tr├╝rk├ž├╝ olan Mirza Feth AliÔÇÖnin en ├Ânemli y├Ân├╝ T├╝rk├že Tiyatro yazan ilk ki┼či olmas─▒d─▒r. Latin Alfabesine ge├ži┼či savunan Mirza Feth Ali, ─░stanbulÔÇÖa geldi─činde de bu ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ pek ├žok ├ževreyle payla┼čm─▒┼čt─▒r.[31]
  • S├╝leyman Pa┼ča(1838-1892): Aslen KastamonuÔÇÖ lu olup 1859 y─▒l─▒nda HarbiyeÔÇÖyi bitirmi┼čtir.1873 y─▒l─▒nda askeri okullar naz─▒r─▒ olmu┼čtur. En ├Ânemli y├Ân├╝ i┼čte bu g├Ârevi y├╝r├╝t├╝rken okul e─čitim ve ├Â─čretimine getirdi─či T├╝rk├ž├╝l├╝k ├╝lk├╝s├╝ ve Milli Tarih anlay─▒┼č─▒d─▒r. T├╝rk tarihindeki kahramanl─▒klar─▒ ├Ân plana ├ž─▒karmas─▒ T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n ├Âzg├╝veni a├ž─▒s─▒ndan dikkate de─čer bir husustur.[32]
  • Ahmet Midhat Efendi (1844-1912):1878ÔÇÖde ├ž─▒karmaya ba┼člad─▒─č─▒ ve 1921ÔÇÖe kadar yay─▒n hayat─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼č olan Terc├╝man-─▒ Hakikat isimli gazetenin sahibidir. Ger├žek anlamda ilk pop├╝ler yazard─▒r. Nam─▒k KemalÔÇÖin Vatan Yahut Silistre adl─▒ oyunundan sonra Eb├╝zziya Tevfik ile beraber o da RodosÔÇÖa s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Fikri anlamda II. Me┼črutiyet d├Ânemine kadar net bir tavr─▒ olmasa da yazd─▒─č─▒ yaz─▒larla ├Âzellikle dil alan─▒nda T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝ besledi─či kabul edilir.[33]
  • Ahmet Cevdet Pa┼ča(1822-1895):Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde XIX. Y├╝zy─▒lda ya┼čam─▒┼č olan b├╝y├╝k devlet adam─▒d─▒r. Tuna k─▒y─▒s─▒ndaki Lof├ža kasabas─▒nda do─čdu.22 ya┼č─▒nda iken 1844 y─▒l─▒nda kad─▒,1850 y─▒l─▒nda Meclis-i Maarif ├╝yesi ve Dar├╝ÔÇÖl Muallimin m├╝d├╝r├╝ oldu.1851ÔÇÖde Enc├╝men-i Dani┼č asli ├╝yesi se├žildi.1854 y─▒l─▒nda Sultan Abd├╝lmecitÔÇÖe Tarih-i CevdetÔÇÖ i sundu. Kavaid-i T├╝rkiye adl─▒ eseri T├╝rkl├╝k konusundaki hassasiyetini yans─▒tmas─▒ bak─▒m─▒ndan ├Ânemlidir.[34]
  • Gasp─▒ral─▒ ─░smail(1851-1914): K─▒r─▒m T├╝rk k├╝lt├╝r├╝n├╝n be┼či─či olan Bah├žesarayÔÇÖ da do─čdu. Rus askeri okuluna devam ederken T├╝rk d├╝┼čmanl─▒─č─▒ndan beslenen Panslavizm ak─▒m─▒n─▒n onda derin izler b─▒rakt─▒─č─▒na ┼č├╝phe yoktur.1869 y─▒l─▒nda Bah├žesarayÔÇÖa d├Ânerek Rus├ža dersler vermeye ba┼člad─▒.1878 y─▒l─▒nda Bah├žesaray Belediye Ba┼čkan─▒ se├žilene kadar e─čitimle ilgilendi ve T├╝rkl├╝k fikri ├╝zerinde yo─čunla┼čt─▒. Fikirlerini yayman─▒n en ├Ânemli arac─▒ olarak bas─▒n─▒ kullanmaya ├žal─▒┼čt─▒ ancak her seferinde Ruslar taraf─▒ndan engellendi. Her t├╝rl├╝ zorlu─ču a┼čarak 1883 y─▒l─▒nda Terc├╝man gazetesini ├ž─▒kard─▒. Onun ÔÇśÔÇÖDilde, fikirde, i┼čde birlik!ÔÇÖÔÇÖ parolas─▒ T├╝rkiye T├╝rk├ž├╝lerini de etkilemi┼čtir.[35]
  • ┼×emseddin Sami( 1850-1904): 1850 y─▒l─▒nda g├╝n├╝m├╝z de Yunanistan s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde kalm─▒┼č olan YanyaÔÇÖda do─čdu. ─░lk T├╝rk├že s├Âzl├╝k olan Kamus-─▒ T├╝rkiÔÇÖnin yazar─▒d─▒r. Bir├žok gazetede yazarl─▒k yapan ┼×emseddin Sami, T├╝rk├žeye Osmanl─▒ca denilmesine kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒ ve T├╝rk dilinin sadele┼čmesine b├╝y├╝k katk─▒lar─▒ oldu.[36]
  • Necip as─▒m Bey(1861-1935):KilisÔÇÖte 1861 y─▒l─▒nda d├╝nyaya gelen Necip As─▒m, 1875 y─▒l─▒nda ┼×am Askeri ─░dadisine kaydolur. Yetene─čini k─▒sa s├╝rede ispatlad─▒─č─▒ i├žin Ahmet MidhatÔÇÖ─▒n te┼čvikiyle Terc├╝man-─▒ Hakikat gazetesinde imzas─▒z yaz─▒lar─▒ yay─▒mlan─▒r. ├ço─ču k├╝├ž├╝k risalelerden olu┼čan 40 kadar eser yazar. T├╝rk Ocaklar─▒n─▒n kurulu┼čunda b├╝y├╝k katk─▒s─▒ olan Necip As─▒m, T├╝rk Dilinin sadele┼čmesinde de b├╝y├╝k ├Âneme sahiptir.[37]
  • Veled ├çelebi (1869-1950):1869 y─▒l─▒nda KonyaÔÇÖda d├╝nyaya gelen Veled ├çelebi hem anne hem baba taraf─▒ndan Mevlana soyundan gelir.16 ya┼č─▒na geldi─činde memuriyet hayat─▒na Konya Valili─činde mektubi kaleminde ba┼člad─▒. ─░stanbulÔÇÖa geldi─činde T├╝rk Derne─čiÔÇÖ nin kurulu┼čunda Yusuf Ak├žura ve Necip As─▒m ile birlikte yer ald─▒. Yazd─▒─č─▒ 12 ciltlik T├╝rk Dili L├╝gat─▒ T├╝rk├╝l├╝k a├ž─▒s─▒ndan b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒r.[38]
  • Ahmet Hikmet M├╝ft├╝o─člu(1870-1927):1870 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖda do─čdu. S─▒ras─▒yla Askeri R├╝┼čtiye ve Galatasaray Lisesini tamamlad─▒. Hariciyeci oldu ve Hariciye m├╝ste┼čarl─▒─č─▒na kadar y├╝kseldi. T├╝rk├ž├╝l├╝k ve Yeni Lisan ak─▒m─▒n─▒ benimsedikten sonra sade bir dille kaleme ald─▒─č─▒ eserleriyle T├╝rk├ž├╝l├╝k ak─▒m─▒na katk─▒ sa─člayan Ahmet Hikmet M├╝ft├╝o─člu, 1927 y─▒l─▒nda vefat etti.[39]
  • Mehmet Emin Yurdakul(1869-1944):13 May─▒s 1869 tarihinde ─░stanbulÔÇÖda d├╝nyaya gelen Mehmet Emin Yurdakul, M├╝lkiye mektebinin idadi b├Âl├╝m├╝nden ayr─▒larak ├že┼čitli memuriyetlerde bulundu. Hicaz ve Sivas valiliklerinde bulundu.1910 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝kten sonra T├╝rk Yurdu Cemiyeti ve T├╝rk Oca─č─▒n─▒n kurucular─▒ aras─▒nda yer ald─▒. ─░lk ┼čiiri Servet-i F├╝nun Dergisinde 1897 y─▒l─▒nda yay─▒nland─▒. ┼×iirlerini hece ├Âl├ž├╝s├╝ ve yal─▒n bir T├╝rk├že kullanarak yazd─▒. Mili Edebiyat ak─▒m─▒ ve T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n temel direklerinden biri olarak kabul edilen Mehmet Emin Yurdakul, T├╝rk ┼čairi ve Milli ┼čair ├╝nvanlar─▒ verilir.[40]
  • Tunal─▒ Hilmi (1871-1928): J├Ân T├╝rk ve T├╝rk├ž├╝l├╝k hareketlerinin ├Ânde gelen simalar─▒ndan biri olan Tunal─▒ Hilmi, 1871 y─▒l─▒nda EskicumaÔÇÖda do─čdu.Fatih Askeri R├╝┼čtiyesini bitirdikten sonra Kuleli Askeri ─░dadisine devam etti. Pek ├žok gizli cemiyetin kurucusu, y├Âneticisi ve ├╝yesi oldu. ─░ttihat Ve Terakki Cemiyetinin m├╝fetti┼čli─čini yapt─▒.1920 y─▒l─▒nda Ere─čliÔÇÖde Frans─▒zlara kar┼č─▒ direni┼či ├Ârg├╝tleyen ki┼čiler aras─▒nda yer alan Tunal─▒ Hilmi ├že┼čitli d├Ânemlerde milletvekilli─či de yapt─▒.1928 y─▒l─▒nda ├Âld├╝.[41]
  • Yusuf Ak├žura (1876-1935): Kazan T├╝rklerinden olan Yusuf Ak├žura, Tatar as─▒ll─▒ T├╝rk siyaset ve fikir adam─▒d─▒r. T├╝rk Tarih Kurumunun da kurucu ├╝yelerindendir. ─░ttihat Ve Terakkinin milliyet├ži ideolog ve ayd─▒nlar─▒ndan olan Ak├žura, ─░stanbulÔÇÖa geldikten sonra Harbiye mektebini bitirmi┼č, devrimci eylemleri nedeniyle LibyaÔÇÖya s├╝r├╝lm├╝┼č ve 1897 y─▒l─▒nda buradan ParisÔÇÖe ka├žm─▒┼čt─▒r.1908 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖa gelmi┼č, T├╝rk Oca─č─▒ ve T├╝rk Yurdu gibi T├╝rk├ž├╝ dergiler ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r. Yazm─▒┼č oldu─ču ├ť├ž Tarz-─▒ Siyaset adl─▒ 32 sayfal─▒k makale T├╝rk├ž├╝l├╝k a├ž─▒s─▒ndan bir d├Ân├╝m noktas─▒d─▒r.[42]
  • Ahmet A─čao─člu(1869-1939):1869 y─▒l─▒nda AzerbaycanÔÇÖ─▒n Karaba─č b├Âlgesindeki ┼×u┼ča kentinde do─čmu┼čtur. ─░lk e─čitim hayat─▒ ├žok az T├╝rkÔÇÖ├╝n devam etti─či, Ermenilerin a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak gitti─či bir okulda ba┼člam─▒┼č, y├╝ksek dereceli Rus okullar─▒ndan mezun olarak ParisÔÇÖte hukuk fak├╝ltesini bitirmi┼čtir. Paris y─▒llar─▒nda J├Ân T├╝rklerle tan─▒┼čmas─▒ kendi hayat─▒ i├žin de bir d├Ân├╝m noktas─▒ oldu. ─░ttihat Ve Terakki Cemiyeti Merkez-i umumi ├╝yeli─či yapm─▒┼čt─▒r. 1912 y─▒l─▒ndan itibaren Dar├╝lf├╝nunÔÇÖ da Rus├ža ve T├╝rk tarihi dersleri vermi┼č, T├╝rk├ž├╝l├╝kle ─░slamc─▒l─▒─č─▒n ├želi┼čmedi─čini ispatlamaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. T├╝rk Yurdu ve T├╝rk Oca─č─▒ cemiyetlerinin kurucular─▒ aras─▒nda yer al─▒r.[43]

KAFKAS, KIRIM VE KAZAN T├ťRKLER─░N─░N ETK─░S─░

XIX. Y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─činde art─▒k T├╝rk├ž├╝l├╝k dil, edebiyat ve tarih ├žal─▒┼čmalar─▒nda belli bir olgunlu─ča eri┼čmi┼čti. Her ne kadar II. Abd├╝lhamid siyasi olarak milliyet├ži yakla┼č─▒mlar─▒n tam tersi bir g├Âr├╝┼č├╝ benimsemi┼č ve bu y├Ânde politika ├╝retmeyi tercih etmi┼č olsa da Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun d─▒┼č─▒nda-RusyaÔÇÖda ortaya ├ž─▒kan- iki ├Ânemli ismin etkisini yok edememi┼čtir. Bu iki isim; Mirza Fethali Ahundof (Ahunzade Mirza Feth Ali) ve Gasp─▒ral─▒ ─░smail-─░smail GaspirinskiÔÇÖdir.[44] Mirza FethaliÔÇÖ nin tamamen T├╝rk ┼čivesini kullanarak yazm─▒┼č oldu─ču komediler k─▒sa s├╝rede dikkatleri ├╝zerine ├žekmi┼čtir. AhunzadeÔÇÖ nin 1863 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖa geldi─čindeKe├žecizade Fuat Pa┼ča ile g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝ de bilinmektedir. Mirza FethaliÔÇÖ nin ├Ânemi ilk T├╝rk├že tiyatro eseri yazarak bu konuda bir ├ž─▒─č─▒r a├žm─▒┼č olmas─▒d─▒r. Gasp─▒ral─▒ ─░smail ise; Dilde, fikirde ve i┼čde birlik slogan─▒n─▒ ilk kullanan ki┼čidir. Onun ├ž─▒karm─▒┼č oldu─ču Terc├╝man gazetesini Anadolu T├╝rklerinin de anlamas─▒ Osmanl─▒ s─▒n─▒rlar─▒nda ya┼čayan T├╝rk├ž├╝lerin XX. Y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda Osmanl─▒ s─▒n─▒rlar─▒n─▒ da a┼čan yeni hedefler koymas─▒na yard─▒m etmi┼čtir.[45]

20.Y├ťZYILIN BA┼×LARINDA T├ťRK├ç├ťL├ťK┬á

Bir├žok farkl─▒ kaynaktan beslenen T├╝rk├ž├╝l├╝k XX. Y├╝zy─▒la girildi─či s─▒ralarda siyasi alanda olmasa da dilde, edebiyatta, tarih ├žal─▒┼čmalar─▒nda ba┼člam─▒┼čt─▒.1889 tarihinde kurulan ─░ttihat ve Terakki CemiyetiÔÇÖnde a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak Osmanl─▒c─▒l─▒k fikri hakimdi. Yine de bu yap─▒ ┼×├╝kr├╝ Hanio─čluÔÇÖna g├Âre; i├žinde bir├žok farkl─▒ siyasi d├╝┼č├╝nceyi ta┼č─▒yan insanlar─▒ bir araya getiren bir gayr-─▒ memnunlar cemiyetiydi.[46]SelanikÔÇÖte ├ž─▒kan Gen├ž Kalemler DergisiÔÇÖni buna ├Ârnek verebiliriz. XX. Y├╝zy─▒la bu ┼čartlarda girilmi┼č ve bu y├╝zy─▒lda birikmi┼č muhalefetin de etkisiyle II. Abd├╝lhamid, me┼črutiyeti tekrar ilan etmek zorunda kalm─▒┼čt─▒r. II. Abd├╝lhamidÔÇÖi me┼črutiyeti tekrar ilan etmek zorunda b─▒rakan nedenleri ise ┼č├Âyle s─▒ralayabiliriz.

*Orduda, ├Âzellikle ├╝├ž├╝nc├╝ orduda, gen├ž subaylar─▒n ink─▒lap konusundaki kararl─▒ tutumu

*MakedonyaÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin elinden gidece─či d├╝┼č├╝ncesinin yerle┼čmesi ve b├╝y├╝k devletlerin Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin i├ž i┼člerine kar─▒┼čmas─▒na duyulan tepki

* Bulgar, S─▒rp, Yunan ├žete ve komitalar─▒n─▒n faaliyetleri

*Yurdun bir├žok yerinde ├ž─▒kan isyanlar ve T├╝rk gen├žlerinin hi├ž bitmeyen seferberlik hali

*─░ttihat Ve TerakkiÔÇÖnin y├╝r├╝tm├╝┼č oldu─ču etkili muhalefet

*II. Abd├╝lhamidÔÇÖin bask─▒ idaresine duyulan tepki ve y├Ânetim taraf─▒ndan yurdun d├Ârt bir yan─▒na s├╝r├╝len insanlar─▒n bulunduklar─▒ yerlerde halk─▒ bilin├žlendirmeleri[47]

ME┼×RUT─░YET SONRASI T├ťRK├ç├ťL├ťK

20. Y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda Osmanl─▒ siyaset ve fikir d├╝nyas─▒ndaki de─či┼čimin h─▒z─▒n─▒ belki de en iyi anlatan durum 1904 y─▒l─▒nda Yusuf Ak├žura taraf─▒ndan ileri s├╝r├╝len ve en yak─▒n arkada┼člar─▒ taraf─▒ndan bile reddedilen fikirlerin hen├╝z on y─▒l ge├žmeden b├╝y├╝k bir kitle taraf─▒ndan kabul g├Ârmesidir. Kendisi Kazan T├╝rklerinden olan Yusuf Ak├žura 1904 y─▒l─▒nda KahireÔÇÖde Ali Kemelin ├ž─▒karmakta oldu─ču T├╝rk dergisine g├Ânderdi─či bir makalede T├╝rk Milliyet├žili─čini ilk kez Osmanl─▒ toplumunun g├╝ndemine getirmi┼čti. Ancak makaleyi kendi yay─▒mlayan Ali Kemal bile sonraki say─▒da tek kurtulu┼č yolunun Osmanl─▒c─▒l─▒k oldu─čunu vurguluyordu. Tam burada bir tespit yapmak bu iki farkl─▒ bak─▒┼č─▒n nedenini, Osmanl─▒ T├╝rkleriyle RusyaÔÇÖdan gelen T├╝rklerin olaylar─▒ de─čerlendirme farklar─▒n─▒, anlamada bize yard─▒mc─▒ olur.

RusyaÔÇÖdan gelen T├╝rkler ├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒na kar┼č─▒ milliyet├ži d├╝┼č├╝nceleri savunmu┼člard─▒ ancak Osmanl─▒ T├╝rklerinin kar┼č─▒s─▒nda d├╝┼čman bir g├╝├ž de─čil kendi kurduklar─▒ devlet vard─▒. Bu durum ayn─▒ ama├ž etraf─▒nda toplansalar da ├Ânemli bir y├Ântem fark─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒n belki de en ├Ânemli nedeniydi. T├╝rkiye T├╝rkleri i├žin XX. Y├╝zy─▒l kadar T├╝rk├ž├╝ d├╝┼č├╝nce dil ve k├╝lt├╝r alan─▒nda olabilir ancak siyaset alan─▒nda olamazd─▒. ├ç├╝nk├╝ T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n siyaset alan─▒na sarkmas─▒ demek, imparatorlu─čun bizzat T├╝rkler taraf─▒ndan y─▒k─▒lmas─▒ demekti. Bu iki bak─▒┼č aras─▒ndaki fark─▒n ortadan kalkmas─▒ i├žin Balkan Sava┼člar─▒n─▒n ya┼čanmas─▒ gerekiyordu.

Balkan Sava┼člar─▒ ile ya┼čanan tarifsiz ac─▒lar ve b├╝y├╝k g├Â├ž dalgas─▒ imparatorluk b├╝nyesinde ya┼čayan herkesin, ├Âzellikle T├╝rk├ž├╝lerin, duyarl─▒l─▒─č─▒n─▒ kam├ž─▒lad─▒. Deyim yerindeyse ┼čok etkisi yaratt─▒. Arap ve Arnavut milliyet├žili─činin y├╝kseli┼či de Yusuf Ak├žuraÔÇÖn─▒n tezini ├žok daha g├╝├žl├╝ bir ┼čekilde kamuoyunun ├Ân├╝ne getirmi┼čti. ─░ttihat Ve Terakki i├žinde yer alan T├╝rk├ž├╝ler art─▒k T├╝rk├ž├╝l├╝k fikrini siyasal alanda g├╝r bir ┼čekilde seslendirmeye ba┼člad─▒. II. Me┼črutiyet sonras─▒ s├╝re├žte gelen ├Âzg├╝rl├╝k ortam─▒nda T├╝rk├ž├╝l├╝k fikrini i┼čleyen bas─▒n ara├žlar─▒ ve kurulu┼člar geni┼č kitleler taraf─▒ndan ilgiyle izlenmeye ba┼člad─▒.

T├ťRK├ç├ťL├ť─×├ťN SOMUT ├ľRG├ťTLEN─░┼× DEVRES─░

Hangi a├ž─▒dan bak─▒l─▒rsa bak─▒ls─▒n II. Me┼črutiyet devri T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n somut ├Ârg├╝tleni┼činde en ├Ânemli devirdir. Bu d├Âneme kadar ge├žen s├╝re├žte yukar─▒da da k─▒smen de─činildi─či gibi milliyet esas─▒ ├╝zerine cemiyet kurman─▒n II. Abd├╝lhamid devri genel siyaseti d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde ne denli zor oldu─ču g├Âr├╝l├╝r. Ancak bununla beraber ba┼čka milletlerin veya M├╝sl├╝man olup T├╝rk olmayan kesimlerin farkl─▒ adlarla da olsa kurmu┼č olduklar─▒ milli cemiyetleri vard─▒. II. Me┼črutiyet sonras─▒ s├╝re├žte T├╝rk├ž├╝l├╝k fikri etraf─▒nda olu┼čan ├Ânemli cemiyetler ┼čunlard─▒r.

T├╝rk Derne─či:[48]

Bu cemiyet T├╝rkiyeÔÇÖde T├╝rk Milliyet├žili─čini esas alarak kurulmu┼č olan ilk cemiyettir. Kurulu┼č Nizamnamesine g├Âre T├╝rk Derne─čiÔÇÖnin kurulu┼č tarihi 12 Kanun-─▒ Evvel 1324(25 Aral─▒k 1908) tarihidir. Nizamnamenin ikinci maddesine g├Âre cemiyetin amac─▒ ├Âzetle ┼č├Âyleydi: B├╝t├╝n T├╝rklerin ge├žmi┼čteki ve bug├╝nk├╝ durumlar─▒n─▒ ├Â─črenmek ve ├Â─čretmek; T├╝rk├ženin a├ž─▒k, sade, g├╝zel ve ilmi bir dil olmas─▒ i├žin ├žal─▒┼čmak. T├╝rk Derne─či taraf─▒ndan bast─▒r─▒lm─▒┼č olan ilanlardan dernek ├žal─▒┼čmalar─▒na katk─▒ sa─člayan isimler hakk─▒nda da bilgi sahibi olabiliriz. Mekteb-i M├╝lkiye toplant─▒s─▒ kay─▒tlar─▒nda; Ahmet Midhat Efendi, Emrullah Efendi, Necip As─▒m Bey, Bursal─▒ Tahir Bey, Korkmazo─člu Celal Bey, Veled ├çelebi, Ak├žurao─člu Yusuf, Boyac─▒yan Agop Efendi, Tarih├ži Arif Bey, Akyi─čito─člu Musa Bey, Fuad Raif Bey, R─▒za Tevfik Bey ve Ahmed Ferit Beyin isimleri yer almaktad─▒r.Dernek kay─▒tlar─▒ndan 63 ki┼činin ├╝yelik aidat─▒ ├Âdedi─či anla┼č─▒l─▒yor.├ťye olmaks─▒z─▒n nakdi yard─▒mda bulunan isimler aras─▒nda dikkat ├žeken iki ki┼či ise Sait Halim Pa┼ča ve Halit Ziya Beydir.A─čao─člu Ahmet Bey ve K├Âpr├╝l├╝zade Fuad Bey de derne─če ilk ├╝ye olan isimler aras─▒ndayd─▒. Bu dernek, ├╝yelerinin ─░stanbul d─▒┼č─▒ g├Ârevlere atanmas─▒ ve faal ├╝yelerinin dernek toplant─▒lar─▒na kat─▒lamamas─▒ nedeniyle k─▒sa ├Âm├╝rl├╝ ancak T├╝rk├ž├╝l├╝k ad─▒na b─▒rakt─▒─č─▒ etki b├╝y├╝k olmu┼čtur.

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  ÔÇÖ89 ÔÇťSoyda┼čÔÇŁ G├Â├ž├╝ ve JivkovÔÇÖun Gizli Planlar─▒

T├╝rk Yurdu:[49]

T├╝rk Yurdu Cemiyetinin kurulu┼č bildirgesinin h├╝k├╝mete ula┼čt─▒─č─▒ tarih 18 A─čustos 1327(1911) tarihidir. T├╝rk Yurdu mecmuas─▒n─▒n ilk n├╝shas─▒ 1911 y─▒l─▒ sonlar─▒nda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Kurulu┼č nizamnamesine g├Âre cemiyetin amac─▒ T├╝rk ├žocuklar─▒ i├žin bir pansiyon a├žmak ve T├╝rklerin seviyesini e─čitim ve bilin├žlendirme y├Ântemiyle y├╝kseltmekti. Bu amaca hizmet etmesi i├žin bir gazete ├ž─▒karmak da cemiyetin ama├žlar─▒ aras─▒nda yer al─▒yordu. Nizamnamenin 4. Maddesinde T├╝rk Yurdu Cemiyetinin kurucular─▒ yer al─▒r. Burada isimleri ge├žen ki┼čiler; Mehmet Emin, A─čao─člu Ahmet, H├╝seyinzade Ali, Doktor Akil Muhtar ve Ak├žurao─člu Yusuf ┼čeklindedir. 1911 y─▒l─▒nda Yusuf Ak├žura taraf─▒ndan ileri s├╝r├╝len ve cemiyet taraf─▒ndan k├╝├ž├╝k de─či┼čikliklerle kabul edilen 7 maddelik program─▒n ana ilkeleri ├Âzetle ┼č├Âyledir:

*Yaz─▒lar sade ve halk─▒n anlayabilece─či tarzda yaz─▒lacakt─▒r.
*T├╝rkl├╝k idealine uygun yaz─▒lar yay─▒nlanacakt─▒r.
*Yaln─▒z Anadolu ile ilgili de─čil, T├╝rkistan hakk─▒nda da yaz─▒lar yaz─▒lacakt─▒r.
*Cemiyet, hi├žbir siyasi partiye taraf olmayacak, T├╝rk unsurun menfaatlerini savunacakt─▒r.
*Yay─▒nlar, T├╝rk milli ruhunun geli┼čmesine katk─▒ sa─člayacak nitelikte olacakt─▒r.
*Risale, uluslar aras─▒ siyasette T├╝rk d├╝nyas─▒n─▒n menfaatlerini savunacakt─▒r.[50]

T├╝rk Oca─č─▒:[51]

T├╝rk Oca─č─▒, T├╝rk YurduÔÇÖnun yay─▒n hayat─▒na ba┼člamas─▒ndan birka├ž ay sonra do─čmu┼čtur. Kurulu┼č Nizamnamesinin birinci maddesine g├Âre 12 Mart 1328 (1912) tarihini g├Âsterse de Yusuf Ak├žura bu tarihten daha ├Ânce fiilen ├žal─▒┼čmalar─▒n ba┼člad─▒─č─▒n─▒ kendisine g├Ânderilen bir mektubu kan─▒t g├Âstererek ileri s├╝rer.[52] Nizamnamenin ikinci maddesi cemiyetin amac─▒n─▒ ortaya koyar. Buna g├Âre: T├╝rklerin milli e─čitim bak─▒m─▒ndan seviyelerinin y├╝kseltilmesi, ekonomik olarak ilerlemelerinin sa─članmas─▒, T├╝rk dilinin geli┼čmesi i├žin ├žal─▒┼čmalar yap─▒lmas─▒ cemiyetin ama├žlar─▒ aras─▒nda yer al─▒r. Kurucular─▒ ise Mehmed Emin Bey, Ahmet Ferit Bey, A─čao─člu Ahmet Bey ve Doktor Fuad Sabit Beydir.

Gen├ž Kalemler:[53]

1908 devriminden sonra olu┼čan ├Âzg├╝rl├╝k ortam─▒nda yay─▒n hayat─▒na giren H├╝sn-├╝ ┼čiir adl─▒ derginin d├Ârd├╝nc├╝ say─▒s─▒ndan sonra bu dergiyi ├ž─▒karan ekip Gen├ž Kalemler ad─▒yla an─▒lmaya ba┼čland─▒. Devrimin mimar─▒ olan ─░ttihat Ve Terakki Cemiyeti bas─▒n─▒n ├Ânemini iyi kavram─▒┼č olacak ki hem kendi propagandas─▒n─▒ yapmak i├žin yay─▒n organlar─▒ ├ž─▒karm─▒┼č hem de direk kendi yay─▒n organ─▒ olmayan gazete ve dergileri destekleme siyaseti izlemi┼čtir.[54] Yusuf Ak├žura, ─░ttihat Ve Terakki Cemiyetinin Gen├ž kalemlerle ilgisini farkl─▒ bir a├ž─▒dan ele al─▒r. Ona g├Âre ─░ttihat├ž─▒lar her fikrin kendi b├╝nyelerinden ├ž─▒kt─▒─č─▒ g├Âr├╝nt├╝s├╝ vermeye ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Bu ├žal─▒┼čmalar─▒n bir sonucu olarak ├Âzellikle T├╝rk Oca─č─▒n─▒n kurulu┼čundan sonra Gen├ž Kalemlerin desteklendi─či ve T├╝rk├ž├╝l├╝k fikrinin bu dergide i┼člendi─čini ifade eder.[55] Esasen Kaz─▒m NamiÔÇÖnin d├Ârd├╝nc├╝ say─▒daki makalesine bak─▒ld─▒─č─▒nda Osmanl─▒can─▒n ├Âz├╝n├╝n kesinlikle T├╝rk├že oldu─ču fikri dile getirilmekle beraber T├╝rk├žeden Arap├ža ve Fars├ža kelimelerin at─▒lmas─▒ fikrinin bulunmad─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝r. Gen├ž Kalemlerin as─▒l ├╝zerinde durduklar─▒ nokta halk─▒n anlayabilece─či bir dil kullan─▒lmas─▒ gereklili─čidir.

Y├╝zy─▒llarca ihmal edilmi┼č fakat i├žinde b├╝y├╝k bir hazine bar─▒nd─▒ran T├╝rk Dilinin tekrar ke┼čfedilmesi ve i┼člevsel hale getirilmesi fikrinden hareket eder Gen├ž Kalemler. Ali Canip, ├ľmer Seyfettin ve Ziya G├Âkalp ba┼čta olmak ├╝zere sonradan bu mecmuada yazan pek ├žok yazar bu fikri esas alarak yazd─▒klar─▒ yaz─▒larla dergiyi T├╝rk├ž├╝l├╝k d├╝┼č├╝ncesinin ├Ânemli bir yay─▒n organ─▒ haline getirdiler.

Yeni lisan kavram─▒ Gen├ž Kalemlerin en ├žok ├╝zerinde durdu─ču kavram olmu┼čtur. ├ľzellikle ├ľmer Seyfettin ve Ziya G├ÂkalpÔÇÖin bu alanda etkisi b├╝y├╝k olmu┼čtur. Burada yaln─▒zca kullan─▒lan lisan─▒n yeni oldu─ču fikri de anla┼č─▒lmamal─▒d─▒r. ─░┼členen konular da yenidir. ├ľrne─čin ├ľmer SeyfettinÔÇÖin, Bir ├çocuk Aleko ÔÇÖda; Gayr-─▒ M├╝slimlere yap─▒lan iyiliklerin iki kat sevap say─▒laca─č─▒n─▒ anlatan bir imam─▒n kar┼č─▒s─▒na T├╝rklerden nefret etmeyi a┼č─▒layan bir papaz koyarak yeni bir dil kullanman─▒n ├žok ├Âtesinde yeni bir fikir verme ve yeni bir bilin├ž olu┼čturma amac─▒ ta┼č─▒d─▒─č─▒na ┼čahit oluruz. Ba┼č─▒n─▒ Vermeyen ┼×ehit hik├óyesinde ise Balkan Sava┼člar─▒n─▒n ve I. D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n neden oldu─ču b├╝y├╝k psikolojik y─▒k─▒m─▒ telafi etme amac─▒yla ├╝retilmi┼č olan mitolojik kahramanlar g├Âr├╝r├╝z. ├ľmer SeyfettinÔÇÖin, yukar─▒ya ald─▒─č─▒m─▒z iki ├Ârnekten de anla┼č─▒laca─č─▒ gibi milli bir uyan─▒┼č zemini olu┼čmas─▒nda etkisi b├╝y├╝k olmu┼čtur. Ziya G├Âkalp ise sadece Gen├ž Kalemler kadrosunda yer alan bir d├╝┼č├╝n├╝r de─čil ayn─▒ zamanda T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n kuramsal fikir babas─▒d─▒r. Bu nedenle onunla ilgili ayr─▒ bir ba┼čl─▒k a├žmak yerinde olacakt─▒r.

Ziya G├Âkalp(1876-1924):

1876 y─▒l─▒nda Diyarbak─▒rÔÇÖda do─čan Ziya G├Âkalp Dr. Abdullah Cevdet arac─▒l─▒─č─▒yla J├Ân T├╝rklerin fikirlerinden haberdar oldu. ├ľ─črenim g├Ârmek i├žin geldi─či ─░stanbulÔÇÖda ─░ttihat Ve TerakkiÔÇÖye girdi. Devrimci ├žal─▒┼čmalar─▒ nedeniyle 1897 y─▒l─▒nda tutuklanarak tekrar Diyarbak─▒rÔÇÖa g├Ânderildi.[56] II. Me┼črutiyetin ilan─▒ndan sonra yap─▒lan kongreye Diyarbak─▒r temsilcisi olarak kat─▒ld─▒ ve merkez komitesine se├žilerek 1918 y─▒l─▒na kadar bu g├Ârevde kald─▒. T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n ideolojik altyap─▒s─▒n─▒ kuran ki┼či olarak kabul edilir.

Ya┼čam─▒ k─▒sa olsa da (Mart 1876- Ekim 1924) d├╝┼č├╝nceleri XX. Y├╝zy─▒l T├╝rkiyeÔÇÖsine damga vurmu┼čtur.[57] Ziya G├ÂkalpÔÇÖin sahneye ├ž─▒k─▒┼č─▒n─▒n ─░ttihat Ve Terakkinin 1909 y─▒l─▒nda SelanikÔÇÖte yapm─▒┼č oldu─ču kongre oldu─čunu s├Âyleyebiliriz. Verdi─či konferanslarla ve yazd─▒─č─▒ yaz─▒larla tarafl─▒ tarafs─▒z herkesin dikkate ald─▒─č─▒ bir ki┼či olmu┼čtur. ─░┼čledi─či konular─▒ sanat, k├╝lt├╝r ve geleneklerden se├žen Ziya G├Âkalp milliyet├žilik ile ilgili ├Ârnekleri bizzat tarihten ve toplumbiliminden alm─▒┼čt─▒r. E─čitimin mutlaka milli bir karakter ta┼č─▒mas─▒ gerekti─čini d├╝┼č├╝nen ve savunan G├Âkalp, ─▒rk├ž─▒l─▒─č─▒ ise kesinlikle reddederek toplumsal bilince dayal─▒ bir milliyet├žilik anlay─▒┼č─▒n─▒ savunmu┼čtur.[58]

T├╝rk├ž├╝l├╝k fikrini temellendirerek somut ve g├╝ncel durumda nas─▒l uygulanaca─č─▒n─▒n da ├Ârneklerini veren G├ÂkalpÔÇÖin fikirlerini ├Âzet halde tan─▒mak yararl─▒ olacakt─▒r. ├ç├╝nk├╝ Ziya G├ÂkalpÔÇÖin fikirleri sadece kendi fikirleri de─čil, T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n kendi d├Ânemine kadar olan a┼čamas─▒n─▒n bir bilimsel disiplin i├žinde d├╝zeltilmi┼č halidir. Ayr─▒ca o ├Âld├╝kten sonra da Cumhuriyeti kuran kadro, onun d├╝┼č├╝ncelerinden etkilenmeye devam etmi┼člerdir. Ziya G├ÂkalpÔÇÖin; Yedisi kendi hayattayken bas─▒lan dokuz d├╝zyaz─▒ kitab─▒ ve alt─▒ tane de ┼čiir kitab─▒ vard─▒r. Y├╝zlerce konferans verdi─či, gazete ve dergilerde yaz─▒lar yazd─▒─č─▒ da d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse ne denli ├╝retken bir fikir adam─▒ oldu─ču kendili─činden ortaya ├ž─▒kar.

Yazd─▒─č─▒ eserlerden biri olan T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n Esaslar─▒ adl─▒ kitap, onun T├╝rk├ž├╝l├╝kle ilgili fikirlerinin bir ├Âzeti niteli─či ta┼č─▒r. Burada G├Âkalp;

*T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n Tarihi adl─▒ ilk b├Âl├╝mde T├╝rk├ž├╝l├╝k fikrinin ilk ├Ânce AvrupaÔÇÖda ilgi uyand─▒rd─▒─č─▒n─▒, sonra da bu fikrin Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne yans─▒d─▒─č─▒n─▒ ifade eder.
*T├╝rk├ž├╝l├╝k nedir? Sorusuna yan─▒t arad─▒─č─▒ b├Âl├╝m├╝n hemen ba┼č─▒nda bu soruya cevap vererek cevab─▒ ilgili b├Âl├╝mde a├žar. Ziya G├ÂkalpÔÇÖin verdi─či cevap ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝k, T├╝rk Milletini y├╝kseltmektirÔÇÖÔÇÖ ┼čeklindedir.
*T├╝rk├ž├╝l├╝k ve Turanc─▒l─▒k ba┼čl─▒kl─▒ b├Âl├╝mde bu iki kavram─▒ birbirinden ay─▒rarak ayaklar─▒ yere basan bir milliyet├žili─či de temellendirmi┼č olur.
*Hars ile medeniyet kavramlar─▒n─▒ i┼čleyen G├Âkalp, Hars kavram─▒n─▒n millete ait oldu─čunu, medeniyetin ise uluslararas─▒ bir anlam ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ ifade ederek T├╝rk hars─▒ ile ilgili bir bilin├žlenmenin ├Ânemine vurgu yapar.
*Ziya G├Âkalp, siyasi z├╝mrelerin bir toplumdaki en ├Ânemli grup oldu─ču vurgusunu yapt─▒ktan sonra siyasetin meslek ve aile ile ilgili konularda da bask─▒n g├╝├ž oldu─čunu s├Âyler.
*T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n her alan─▒ndaki temel g├Âr├╝┼člerini ise kitab─▒n─▒n ├╝├ž├╝nc├╝ b├Âl├╝m├╝nde sosyolojik yakla┼č─▒mlar ve ├Ârneklerle zenginle┼čtirerek sunar. Bu konu ba┼čl─▒klar─▒n─▒ ┼č├Âyle s─▒ralayabiliriz: Ahlaki, Dini, ─░ktisadi, Siyasi ve Felsefi T├╝rk├ž├╝l├╝k.[59]

SONUÇ:

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču hi├ž ku┼čku yok ki d├╝nya tarihinde en ├žok iz b─▒rakan devletlerden biridir. AnadoluÔÇÖda XIV. Y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda ┼čartlar─▒n m├╝sait olmas─▒ ve devleti kuran kadronun bu ┼čartlar─▒ ├žok iyi de─čerlendirmesi, k─▒sa s├╝rede devleti bir ─░mparatorluk haline getirmi┼čtir. ─░mparatorlu─ču tesis etmi┼č olan T├╝rkler, devlet zay─▒flay─▒nca ─▒slahat yapma e─čilimine giri┼čmi┼č ancak ba─č─▒ms─▒z bir T├╝rk├ž├╝l├╝k fikri geli┼čtirmemi┼člerdir. Bunun en ├Ânemli nedeninin, bu fikrin as─▒l b├╝nyeye zarar verece─čine olan inan├žtan kaynakland─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r. Ancak Osmanl─▒ sisteminin art─▒k sa─čl─▒kl─▒ i┼člemedi─činin net olarak g├Âr├╝ld├╝─č├╝ XIX. Y├╝zy─▒lda milliyet├žilik ak─▒mlar─▒n─▒n etkisi ve Avrupa ile temasa ge├žen T├╝rklerde de yeni bir sorgulama ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ s├Âylenebilir. Deyim yerindeyse Osmanl─▒ tarihi boyunca b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ├Âz k├╝lt├╝r├╝n-T├╝rkl├╝k- ba┼čka ├╝st kimliklerle-Osmanl─▒l─▒k- ├Ârt├╝lm├╝┼č olmas─▒na bir tepki olarak dil ve edebiyat aln─▒nda ba┼člay─▒p tarih incelemeleriyle devam eden bir ├Âz├╝ arama ve ├Âze d├Ân├╝┼č ├žabas─▒ ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu ├žaban─▒n bir ileri safhada siyasi alana ge├žmesi ka├ž─▒n─▒lmazd─▒. Nitekim XX. Y├╝zy─▒l ba┼člar─▒ndaki b├╝y├╝k y─▒k─▒mlar art─▒k T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n g├╝├ž kazanmas─▒ sonucunu do─čurmu┼č ve pe┼č pe┼če T├╝rk├ž├╝ dernekler ve yay─▒n organlar─▒ kurulmu┼čtur. Hasta Adam─▒n son sava┼č─▒n─▒ da kaybetmesiyle tarihsel ┼čartlar Milli esasa dayal─▒ bir devlet kurmaktan ba┼čka ├žare kalmad─▒─č─▒n─▒ g├Âstermi┼čtir. Sonu├žta yaln─▒z ba┼čar─▒l─▒ bir asker de─čil ayn─▒ zamanda b├╝y├╝k bir siyasi deha olan Mustafa Kemal Atat├╝rkÔÇÖ├╝n ├Ânderlik etti─či kadro b├╝y├╝k oranda ├ž├╝r├╝m├╝┼č bu yap─▒dan ├ža─čda┼č bir zemine oturan, milli bir devlet ├ž─▒karmay─▒ ba┼čarm─▒┼čt─▒r. T├╝rkiye Cumhuriyeti DevletiÔÇÖnin kurulmas─▒ ku┼čkusuz T├╝rk├ž├╝l├╝k fikrinin ba┼čar─▒ya ula┼čt─▒─č─▒n─▒n da somut bir kan─▒t─▒ say─▒labilir.

KAYNAKÇA

  • Ahmad, Feroz, ─░ttihat Ve Terakki 1908-1914,├çev: Nuran Yavuz,4. Bas─▒m, Kaynak Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 1995
  • Ak├žura, Yusuf, T├╝rk├ž├╝l├╝k ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n Tarihi Geli┼čimÔÇÖ, ├ľzdemir Yay─▒nevi, ─░stanbul 1978
  • Ak├žura, Yusuf, ├ť├ž Tarz-─▒ Siyaset, Ankara 1976
  • Ak┼čin, Sina, K─▒sa T├╝rkiye Tarihi, ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar, ─░stanbul 2009
  • As─▒m, Necip, ÔÇśÔÇÖVeled ├çelebi HazretleriÔÇÖÔÇÖ, T├╝rk Yurdu, Cilt VII
  • Batmaz, ┼×akir, ÔÇśÔÇÖYeni Osmanl─▒lar CemiyetiÔÇÖÔÇÖ, Edit├Ârler: ┼×akir Batmaz, Serdar Sakin, T├╝rkiye Cumhuriyeti Tarihi, ├ľteki Adam Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2012
  • Bayur, Yusuf Hikmet, T├╝rk ─░nk─▒lab─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m IV, TTK Bas─▒mevi, Ankara 1991
  • Berkes, Niyazi, T├╝rkiyeÔÇÖde ├ça─čda┼čla┼čma, Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2012
  • Cumhuriyet Ansiklopedisi 1923-2000, Yay─▒n Kurulu: Hasan Ersel, Ahmet Kuya┼č, Ahmet Oktay, Mete Tun├žay, Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2003, Cilt: 1
  • Cumhuriyet Ansiklopedisi 1923-2000, Yay─▒n Kurulu: Hasan Ersel, Ahmet Kuya┼č, Ahmet Oktay, Mete Tun├žay, Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2003, Cilt: 2
  • ├çal─▒k, Etem, ┼×emsedddin Sami Ve Medeniyyet-i ─░slamiyye, ─░nsan Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 1996
  • Dayan├ž, Muharrem,ÔÇśÔÇÖAhmet Midhat EfendiÔÇÖnin T├╝rkl├╝─če Dair ─░simli ├ľnemli Bir Konferans─▒ÔÇÖÔÇÖ, Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8 (1)
  • Darendelio─člu, ─░lhan, T├╝rkiyeÔÇÖde Milliyet├žilik Hareketleri, Toker Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 1977
  • Ek┼či, Rasim, ÔÇśÔÇÖT├╝rkÔÇÖe Ruh VerenlerÔÇÖÔÇÖ, 02.09.2011 tarihli Yeni├ža─č gazetesi
  • G├Âkalp, Ziya, T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n Esaslar─▒, Haz: Mehmet Kaplan, Milli E─čitim Bas─▒mevi, ─░stanbul 1976
  • Hanio─člu, M. ┼×├╝kr├╝, Bir Siyasal ├ľrg├╝t Olarak ÔÇśOsmanl─▒ ─░ttihad Ve Terakki CemiyetiÔÇÖ ve ÔÇśJ├Ân T├╝rkl├╝kÔÇÖ, ─░leti┼čim Yay─▒nlar─▒, Cilt: I(1889-1902)
  • H├╝r, Ay┼če, ÔÇśÔÇÖT├╝rk Milli Kimli─činin Kurucu Unsuru Olarak Ermeni TabusuÔÇÖÔÇÖ, Modern T├╝rkiyeÔÇÖde Siyasi D├╝┼č├╝nce, ─░leti┼čim Yay─▒nlar─▒, Cilt: 9, ─░stanbul 2009
  • ─░nalc─▒k, Halil, Makaleler I, Do─ču Bat─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara 2006
  • ─░nalc─▒k, Halil, ÔÇśÔÇÖTanzimat nedir?ÔÇÖÔÇÖ Edit├Ârler: Halil ─░nalc─▒k-Mehmet Seyitdanl─▒o─člu, Tanzimat, T├╝rkiye i┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2011
  • Karal, Enver Ziya, Osmanl─▒ Tarihi, TTK Bas─▒mevi, Ankara 1983, cilt: V, VII ve VIII.
  • Karpat, Kemal H., Osmanl─▒ÔÇÖda De─či┼čim, Modernle┼čme Ve Ulusla┼čma, ─░mge Kitabevi, ─░stanbul, 2006
  • Kafeso─člu, ─░brahim, T├╝rk Milli K├╝lt├╝r├╝, ├ľt├╝ken Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2005
  • Kutay, Cemal, T├╝rkiye istiklal Ve H├╝rriyet M├╝cadelesi Tarihi, Alio─člu Yay─▒nevi, ─░stanbul 1981
  • K├╝├ž├╝k, Cevdet, ÔÇÖÔÇÖOsmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda ÔÇśMillet SistemiÔÇÖ Ve TanzimatÔÇÖÔÇÖ Edit├Ârler:
  • Halil ─░nalc─▒k-Mehmet Seyitdanl─▒o─člu, Tanzimat, T├╝rkiye i┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2011
  • Lew─▒s, Bernard, Modern T├╝rkiyeÔÇÖnin Do─ču┼ču, 6. Bask─▒, TTK Yay─▒nlar─▒, 1996
  • Mardin, ┼×erif, ÔÇśÔÇÖ19. Y├╝zy─▒lda D├╝┼č├╝nce ak─▒mlar─▒ Ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖÔÇÖ, T├╝rk Modernle┼čmesi, Der: M├╝mtazÔÇÖer T├╝rk├Âne-Tun├žay Birkan, ─░leti┼čim Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul,1991
  • Meclis-i Mebusan Zab─▒t Ceridesi, Haz: Hakk─▒ Tar─▒k Us,40. ─░nikad,18 May─▒s 1877
  • O─čuz, Ahmet, Birinci Me┼črutiyet Kanun-─▒ Esasi Ve Meclis-i Mebusan, Grafiker Yay─▒nlar─▒, Ankara 2010
  • Ortayl─▒, ─░lber, Avrupa Ve Biz, Turhan Kitabevi, Ankara 2007
  • Ortayl─▒, ─░lber, ─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒, Alk─▒m Yay─▒nevi, ─░stanbul 2005
  • Sefercio─člu,Necmettin,T├╝rk├ž├╝ Dergiler,T├╝rk Ocaklar─▒ Ankara ┼×ubesi Yay─▒nlar─▒,Ankara 2008
  • Shaw, Stanford-Shaw, Ezel Kural, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Ve Modern T├╝rkiye, Cilt: 2, E Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2006
  • Tanyu, Hikmet, Ziya G├Âkalp Ve T├╝rk Milliyet├žili─či, Toprak Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1962
  • Tevfik, Ebuzziya, Yeni Osmanl─▒lar-─░mparatorlu─čun Son D├Ânemindeki Gen├ž T├╝rkler-, Pegasus Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2006
  • Uzun├žar┼č─▒l─▒, ─░smail Hakk─▒, Osmanl─▒ Tarihi, Cilt, TTK Yay─▒nlar─▒, 1983
  • ├ťlken, Hilmi Ziya, Millet Ve Tarih ┼×uuru, T├╝rkiye ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2008
  • Yetim, Fahri, ÔÇśÔÇÖII. Me┼črutiyet D├Âneminde T├╝rk├ž├╝l├╝─če Ge├ži┼čte Kapsay─▒c─▒ Form├╝l ÔÇśÔÇÖMillet-i HakimeÔÇÖÔÇÖ D├╝┼č├╝ncesi Ve EtkileriÔÇÖÔÇÖ, SD├ť Fen Edebiyat Fak├╝ltesi Sosyal Bilimler Dergisi, Aral─▒k 2008, say─▒ 18

D─░PNOTLAR:

*Nev┼čehir ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Tarih Anabilim Dal─▒ Y├╝ksek Lisans ├ľ─črencisi

[1] Milletin tarifi konusunda bir├žok farkl─▒ fikir var. Biz de─čerlendirmemizde Hilmi Ziya ├ťlkenÔÇÖin tan─▒m─▒n─▒ al─▒yoruz. ├ťlkenÔÇÖe g├Âre; Milliyet, ne yaln─▒z maziye, ne topra─ča ne dile ba─članabilir. Hatta bunlar─▒n toplam─▒na bile ba─članamaz.Milliyet, bunlara dayanan duyu┼č ve hissedi┼č halidir. Tan─▒m─▒n ayr─▒nt─▒lar─▒ i├žin bkz: Hilmi Ziya ├ťlken, Millet Ve Tarih ┼×uuru, T├╝rkiye ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2008, s.64;
Ayr─▒ca geni┼č bilgi i├žin bkz: Cevdet K├╝├ž├╝k, ÔÇśÔÇÖOsmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda ÔÇśÔÇÖMillet SistemiÔÇÖÔÇÖ Ve TanzimatÔÇÖÔÇÖ Edit├Ârler: Halil ─░nalc─▒k-Mehmet Seyitdanl─▒o─člu, Tanzimat, T├╝rkiye i┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2011, s.544-556

─░LG─░N─░Z─░ ├çEKEB─░L─░R  ├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

[2] ─░brahim Kafeso─člu, T├╝rk Milli K├╝lt├╝r├╝, ├ľt├╝ken Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2005, s.51

[3] Kemal H. Karpat, Osmanl─▒ÔÇÖda De─či┼čim, Modernle┼čme Ve Ulusla┼čma, ─░mge Kitabevi, ─░stanbul, 2006, s.112

[4] Osmanl─▒ Devleti 26 Ocak 1479 tarihinde VenedikÔÇÖle bir bar─▒┼č antla┼čmas─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Anla┼čmaya g├Âre Venedikliler Osmanl─▒lardan bir tak─▒m ayr─▒cal─▒klar kazanm─▒┼čt─▒r. ─░stanbulÔÇÖda bir el├ži bulundurma hakk─▒ ve ticari birtak─▒m kazan├žlar sa─člam─▒┼člard─▒r. Anla┼čman─▒n metni ve geni┼č bilgi i├žin bkz. ─░smail Hakk─▒ Uzun├žar┼č─▒l─▒, Osmanl─▒ Tarihi, II.Cilt, TTK Yay─▒nlar─▒, 1983, s.124-125

[5] Kemal H. Karpat, a.g.e. s.120.

[6] Cevdet K├╝├ž├╝k,ÔÇÖÔÇÖ Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda ÔÇśMillet SistemiÔÇÖ Ve TanzimatÔÇÖÔÇÖ, Edit├Ârler: Halil ─░nalc─▒k-Mehmet Seyitdanl─▒o─člu, Tanzimat, T├╝rkiye i┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2011, s. 543-555

[7] Halil ─░nalc─▒k, ÔÇśÔÇÖTanzimat nedir?ÔÇÖÔÇÖ Edit├Ârler: Halil ─░nalc─▒k-Mehmet Seyitdanl─▒o─člu, Tanzimat, T├╝rkiye i┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2011 S.31

[8] Yeni Osmanl─▒lar tabiri jeunes Turcs kar┼č─▒l─▒─č─▒ olarak cemiyetin kendisine vermi┼č oldu─ču bir isimdir. Ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi i├žin bkz. Ebuzziya Tevfik, Yeni Osmanl─▒lar-─░mparatorlu─čun Son D├Ânemindeki Gen├ž T├╝rkler-, Pegasus Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2006; Niyazi Berkes, T├╝rkiyeÔÇÖde ├ça─čda┼čla┼čma, Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2012, s.282;
Ayr─▒ca bkz.Tanzimat-I, Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nevi, ─░hsan Sungu, Tanzimat Ve Yeni Osmanl─▒lar;

[9] ┼×akir Batmaz, ÔÇśÔÇÖYeni Osmanl─▒lar CemiyetiÔÇÖÔÇÖ, Edit├Ârler: ┼×akir Batmaz, Serdar Sakin, T├╝rkiye Cumhuriyeti Tarihi, ├ľteki Adam Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2012, s.29)

[10] ┼×erif Mardin, ÔÇśÔÇÖ19. Y├╝zy─▒lda D├╝┼č├╝nce ak─▒mlar─▒ Ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖÔÇÖ, T├╝rk Modernle┼čmesi, Der: M├╝mtazÔÇÖer T├╝rk├Âne-Tun├žay Birkan, ─░leti┼čim Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul,1991, s,87-89; ┼×akir Batmaz, ÔÇśÔÇÖYeni Osmanl─▒lar CemiyetiÔÇÖÔÇÖ, Edit├Ârler: ┼×akir Batmaz, Serdar Sakin, T├╝rkiye Cumhuriyeti Tarihi├ľteki Adam Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2012, s.30;
Yeni Osmanl─▒lar─▒n ParisÔÇÖte yay─▒nlad─▒klar─▒, yurda gizlice soktuklar─▒ ne┼čriyattan ├ž─▒kar─▒labilecek sonu├žlar ve Me┼črutiyet konusundaki en yal─▒n g├Âr├╝┼člerini i├žeren 6 maddelik programlar─▒ i├žin bkz: Enver Ziya Karal, Osmanl─▒ Tarihi, TTK Bas─▒mevi, Ankara 1983, cilt: VIII, s.210

[11] Ahmet O─čuz, Birinci Me┼črutiyet Kanun-─▒ Esasi Ve Meclis-i Mebusan, Grafiker Yay─▒nlar─▒, Ankara 2010, s.77

[12]Kanun-─▒ EsasiÔÇÖnin tam metni i├žin bkz: Cemal Kutay, T├╝rkiye istiklal Ve H├╝rriyet M├╝cadelesi Tarihi,

Alio─člu Yay─▒nevi, ─░stanbul 1981, s.5907-5921;Sadele┼čtirilmi┼č g├╝n├╝m├╝z T├╝rk├žesi i├žin bkz.Enver Ziya Karal, Osmanl─▒ Tarihi, TTK Bas─▒mevi, Ankara 1983, cilt: VIII, s.222-227

[13] Cemal Kutay, a.g.e. s.5908

[14] Enver Ziya Karal, a.g.e. cilt VII, s.288

[15] Bernard Lew─▒s, Modern T├╝rkiyeÔÇÖnin Do─ču┼ču, 6. Bask─▒, TTK 1996, s.341

[16] Milliyet├žilik hareketlerinin Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda yay─▒lmaya ba┼člamas─▒ ve bat─▒l─▒ devletlerin bundaki etkisi ile ilgili detayl─▒ bilgi i├žin bkz. Enver Ziya Karal, a.g.e. V. Cilt, s.102-122

[17]Bu ihtilal ├Ârg├╝tlerin eylemlerinin neden oldu─ču psikolojik ortam ve ─░ttihat Ve Terakki Cemiyeti politikalar─▒ ile ili┼čkisi hakk─▒nda bkz. Sina Ak┼čin, K─▒sa T├╝rkiye Tarihi, ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar, ─░stanbul 2009, s.47-48

[18] Ay┼če H├╝r, ÔÇśÔÇÖT├╝rk Milli Kimli─činin Kurucu Unsuru Olarak Ermeni TabusuÔÇÖÔÇÖ, Modern T├╝rkiyeÔÇÖde Siyasi D├╝┼č├╝nce, ─░leti┼čim Yay─▒nlar─▒, Cilt: 9, ─░stanbul 2009, s.1123

[19] ┼×iir Ve ─░n┼ča, 1868 y─▒l─▒ndan ba┼člamak ├╝zere Ziya Pa┼čaÔÇÖn─▒n ele┼čtirdi─či Divan Edebiyat─▒ ile ilgili ele┼čtirilerinin ├Âzl├╝ bir toplam─▒ olup en ├Ânemlilerindendir. Makalede Ziya Pa┼čan─▒n ele┼čtirilerine kat─▒lan, buldu─ču kan─▒tlar─▒ destekleyen ├žok ciddi bir kesim olmu┼čtur. Bu makale i├žin bkz: Bernard Lew─▒s, a.g.e. s.425

[20] Yusuf Ak├žura, T├╝rk├ž├╝l├╝k ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n Tarihi Geli┼čimÔÇÖ, ├ľzdemir Yay─▒nevi, ─░stanbul 1978, s.49;

Ayr─▒ca Ziya G├Âkalp, T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n Esaslar─▒, Haz: Mehmet Kaplan, Milli E─čitim Bas─▒mevi, ─░stanbul 1976, s.5

[21] Mustafa Celalettin Pa┼ča,1848 ihtilallerine kat─▒ld─▒─č─▒ndan dolay─▒ vatan─▒n─▒ terk etmek zorunda kalm─▒┼č Leh asilzadelerinden Costantin BorzeckiÔÇÖdir.1826ÔÇÖda do─čmu┼č, klasik ve dini bir e─čitim g├Ârm├╝┼č, 22 ya┼č─▒ndayken ├╝lkesi PolonyaÔÇÖn─▒n kurtar─▒lmas─▒ amac─▒yla ba┼člayan 1848 ihtilallerine kat─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░htilalin ba┼čar─▒ya ula┼čamamas─▒ ├╝zerine t─▒pk─▒ kendi durumunda olan Macar m├╝lteciler gibi Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne s─▒─č─▒nm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ Devleti, ├Âzellikle haritac─▒l─▒ktaki ustal─▒─č─▒ nedeniyle kendisine y├╝zba┼č─▒l─▒k payesi vermi┼čtir.1875 Karada─č sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda karn─▒ndan ald─▒─č─▒ bir yara nedeniyle hayat─▒n─▒ kaybetmi┼čtir.

[22]─░lber Ortayl─▒, ─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒, Alk─▒m Yay─▒nevi, ─░stanbul 2005, s.70

[23] Macaristanl─▒ Vambery 1861 y─▒l─▒nda me┼čhur Asya seyahatine ├ž─▒km─▒┼č,3 y─▒l kadar dola┼čt─▒ktan sonra ─░stanbul ├╝zerinden LondraÔÇÖya ge├žmi┼čtir. ─░ngilizce ve Macarca yay─▒nlanan eserleri ve T├╝rk├ž├╝l├╝k ak─▒m─▒na etkileri hakk─▒nda bkz: Yusuf Ak├žura, a.g.e. s.63

[24] S├╝leyman Pa┼ča, 1838ÔÇÖde do─čmu┼čtur. Abd├╝laziz d├Âneminde askeri okullar naz─▒rl─▒─č─▒ yapan Pa┼ča, Cemiyet-i Tedrisiye-i ─░slamiye ├╝yeli─činde ve askeri okullar naz─▒rl─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n e─čitim alan─▒nda yay─▒lmas─▒nda etkili olmu┼čtur. Askeri okullar naz─▒r─▒n─▒n yaln─▒zca Harp okullar─▒ de─čil bunlara ├Â─črenci yeti┼čtiren Askeri ─░dadi ve Askeri R├╝┼čtiyelerin de ba┼č─▒ oldu─ču hesaba kat─▒l─▒rsa ├Ânemi daha da iyi anla┼č─▒l─▒r. S├╝leyman Pa┼čaÔÇÖn─▒n bu okullarda okutulmak ├╝zere yazd─▒rd─▒─č─▒ kitaplardan ikisi-Sarf-─▒ T├╝rki ve Tarih-i Alem-T├╝rk├ž├╝l├╝k bilincinin uyanmas─▒nda etkili olmu┼čtur. Detayl─▒ bilgi i├žin bkz: Yusuf Ak├žura, a.g.e. s.70-71

[25] Rasim Ek┼či, T├╝rkÔÇÖe Ruh Verenler, 02.09.2011 tarihli Yeni├ža─č gazetesi

[26] Yusuf Ak├žura, a.g.e., s.48

[27] Fuat Pa┼čaÔÇÖn─▒n kendisi i├žin, ÔÇśÔÇÖAhmet Vefik Efendi binek ta┼č─▒ b├╝y├╝kl├╝─č├╝nde bir p─▒rlantad─▒r. Ne ziynete yarar ve ne de kald─▒r─▒ma konurÔÇÖÔÇÖ dedi─či Ahmet Vefik Pa┼ča hakk─▒nda bkz. Enver Ziya Karal, a.g.e.c:VIII, s.280-284

[28]Meclis-i Mebusan Zab─▒t Ceridesi, haz.Hakk─▒ Tar─▒k Us,40. ─░nikad,18 May─▒s 1877,s.31;─░lber Ortayl─▒, a.g.e., s.71

[29] Enver Ziya Karal a.g.e. c:VII, s.294

[30]VamberyÔÇÖnin gezisi ve Macaristanda T├╝rkoloji ├žal─▒┼čmalar─▒na katk─▒ sa─člayan di─čer isimlerle ilgili detayl─▒ bilgi i├žin bkz:http://www.orkun.com.tr. 46. Say─▒, Tarih boyunca T├╝rk├ž├╝l├╝k

[31] Yusuf Ak├žura, a.g.e. s.67

[32] Askeri okullar naz─▒r─▒ S├╝leyman Pa┼čan─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒, devlet adaml─▒─č─▒, son d├Ânem Osmanl─▒ DevletiÔÇÖndeki etkinli─či ile ilgili bkz:Enver Ziya Karal, a.g.e. c:VIII, s.212-214

[33] Ge├ži┼č d├Âneminde ├Ânemli bir kavram olan Millet-i Hakime ifadesi ve Ahmet Midhat Efendi ili┼čkisi i├žin bkz:

Fahri Yetim, ÔÇśÔÇÖII. Me┼črutiyet D├Âneminde T├╝rk├ž├╝l├╝─če Ge├ži┼čte Kapsay─▒c─▒ Form├╝l ÔÇśÔÇÖMillet-i HakimeÔÇÖÔÇÖ D├╝┼č├╝ncesi Ve EtkileriÔÇÖÔÇÖ,SD├ť Fen Edebiyat Fak├╝ltesi Sosyal Bilimler Dergisi, Aral─▒k 2008, say─▒ 18, s.71-8; Ahmet Midhat Efendi halka yak─▒n bir dil kullanm─▒┼čt─▒r. Onun T├╝rk├že ile ilgili g├Âr├╝┼č ve tasarruflar─▒ ├Ânemli etkiler yapm─▒┼čt─▒r. ├ťnl├╝ T├╝rk├ž├╝lerden Necip As─▒m ve Veled ├çelebi onun kona─č─▒nda yeti┼čmi┼člerdir.1908 y─▒l─▒nda verdi─či T├╝rkl├╝─če dair adl─▒ konferans─▒nda tam bir T├╝rk├ž├╝ ayd─▒n portresi ├žizer. ─░lgili konferans ve Ahmet Midhat Efendi ile ilgili ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi i├žin bkz: Muharrem Dayan├ž, ÔÇśÔÇÖAhmet Midhat EfendiÔÇÖnin T├╝rkl├╝─če Dair ─░simli ├ľnemli Bir Konferans─▒ÔÇÖÔÇÖ Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8 (1); Ayr─▒ca bkz: Ebuzziya Tevfik, a.g.e. s.692

[34] Ahmet Cevdet Pa┼čaÔÇÖn─▒n tamamen muhafazak├ór olmad─▒─č─▒, T├╝rk dilinde sadele┼čmeyi savundu─ču tezi i├žin bkz: ─░lber Ortayl─▒, Avrupa ve Biz, Turhan Kitabevi, Ankara 2007, s.57; Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde oynad─▒─č─▒ hayati rol i├žin bkz: Niyazi Berkes, a.g.e. s.220-226; Ahmet Cevdet Pa┼ča 27 Mart 1822 tarihinde g├╝n├╝m├╝zde Bulgaristan s─▒n─▒rlar─▒nda kalm─▒┼č olan Lof├ža kasabas─▒nda do─čdu.17 ya┼č─▒nda ─░stanbulÔÇÖa gelerek Fatih medresesinde e─čitim ald─▒.1850ÔÇÖde Meclis-i Maarif-i Umumiye ve DaruÔÇÖl Muallimin m├╝d├╝r├╝ oldu. Daha sonra Enc├╝men-i Dani┼čÔÇÖe ├╝ye se├žildi.1855 y─▒l─▒nda vakan├╝vis oldu. Ancak onun en ├Ânemli ├žal─▒┼čmas─▒ mecelledir.Ahmet Cevdet Pa┼čaÔÇÖn─▒n Maruzat adl─▒ eseri konumuzla ilgilidir. Maruzat adl─▒ eserinde ┼č├Âyle diyor: ÔÇťHerkesin anlayaca─č─▒ surette bir risale yaz─▒p Takvim├╝ÔÇÖl Edvar tesniye ettim ve Lisan-─▒ T├╝rki ilim lisan─▒ olamaz diyenlere lisan─▒m─▒z─▒n her┼čeye kabil oldu─čunu ve bu lisan ile her fenden g├╝zel eserler yaz─▒labilece─čini tasdik ettirdim.ÔÇÖÔÇÖ Ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi i├žin bkz: http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/37/744/9531.pdf

[35] Lewis, a.g.e. s.346

[36] ┼×emseddin SamiÔÇÖnin T├╝rk Dili ve T├╝rk Edebiyat─▒ hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼čleri i├žin bkz: Etem ├çal─▒k, ┼×emsedddin Sami Ve Medeniyyet-i ─░slamiyye, ─░nsan Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 1996, s.73-85

[37] Necip As─▒mÔÇÖ─▒n T├╝rk Diline katk─▒s─▒ ile ilgili bkz: Karal, a.g.e. c:VIII, s.558

[38] Ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi i├žin bkz: Necip As─▒m, ÔÇśÔÇÖVeled ├çalebi HazretleriÔÇÖÔÇÖ, T├╝rk Yurdu, Cilt VII, s.15; T├╝rk Ansiklopedisi, Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒ Bas─▒mevi, C XX, Ankara, 1972

[39] Lewis, a.g.e. s.347

[40] Mehmet Emin Yurdakul hakk─▒nda k─▒sa ve ├Âzl├╝ bilgi i├žin bkz: Cumhuriyet Ansiklopedisi 1923-2000, Yay─▒n Kurulu: Hasan Ersel, Ahmet Kuya┼č, Ahmet Oktay, Mete Tun├žay, Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2003, Cil 2, s.60; Ayr─▒ca bkz. Lewis, a.g.e. s. 341; Karal, a.g.e. Cilt VIII, s.558

[41]Cumhuriyet Ansiklopedisi 1923-2000, Yay─▒n Kurulu: Hasan Ersel, Ahmet Kuya┼č, Ahmet Oktay, Mete Tun├žay, Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2003 Cilt I, s.119

[42] Yusuf Ak├žuraÔÇÖn─▒n ilk d├Ânemlerdeki fikirleri ve oynad─▒─č─▒ rolle ilgili bkz: Berkes, a.g.e. s.399;Ayr─▒ca kendi yazm─▒┼č oldu─ču fikirlerinin bir ├Âzeti olan ┼ču kitaba bak─▒labilir. T├╝rk├ž├╝l├╝k, T├╝rk K├╝lt├╝r Yay─▒n─▒n─▒, ├ľzdemir Bas─▒mevi, ─░stanbul 1978; Hayat─▒ ve yapm─▒┼č oldu─ču g├Ârevlerle ilgili Ahmad, a.g.e. s.202

[43] Ahmet A─čao─člu ile ilgili Paris g├╝nleri ve Cemalettin Efgani ba─člant─▒lar─▒n─▒ da tahlil eden ├Âzl├╝ bir ├žal─▒┼čma i├žin bkz: Yusuf Ak├žura, T├╝rk├ž├╝l├╝k, T├╝rk K├╝lt├╝r Yay─▒n─▒n─▒, ├ľzdemir Bas─▒mevi, ─░stanbul 1978 s.189-208

[44] Ziya G├Âkalp, T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n Esaslar─▒, Haz: Mehmet Kaplan, Milli E─čitim Bas─▒mevi, ─░stanbul 1976, s.5

[45] Ziya G├Âkalp, a.g.e. s.5

[46] ─░ttihat Ve Terakki Cemiyetinin ├╝yeleri, komiteleri, bunlara ├╝ye olanlar─▒n profilleri vekendi i├žlerindeki tart─▒┼čmalar olduk├ža detayl─▒ olarak ├Â─črenebilmek i├žin bkz: M. ┼×├╝kr├╝ Hanio─člu, Bir Siyasal ├ľrg├╝t Olarak ÔÇśOsmanl─▒ ─░ttihad Ve Terakki CemiyetiÔÇÖ ve ÔÇśJ├Ân T├╝rkl├╝kÔÇÖ, Cilt: I(1889-1902), ─░leti┼čim Yay─▒nlar─▒

[47] Yusuf Ak├žura, ├ť├ž Tarz-─▒ Siyaset, Ankara 1976, s.20

[48] Yusuf Hikmet Bayur, T├╝rk ─░nk─▒lab─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m IV, TTK Bas─▒mevi, Ankara 1991, s.400-401.

[49] Stanford Shaw-Ezel Kural Shaw, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Ve Modern T├╝rkiye, Cilt: 2,┬á E Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2006, s. 346

[50] Bayur, a.g.e. s.401-405; Stanford Shaw-Ezel Kural Shaw a.g.e.,s.346

[51] T├╝rk Oca─č─▒n─▒n kurulu┼č ve kurucular─▒ ile ilgili detayl─▒ bilgi i├žin bkz: ─░lhan Darendelio─člu, T├╝rkiyeÔÇÖde Milliyet├žilik Hareketleri, Toker Yay─▒nlar─▒, ? 1977, s.49

[52] ÔÇśÔÇÖEfendimiz, T├╝rk ─▒rk─▒n─▒n maarif ve mekteplerine hizmet ederek, ictimai gelece─čini temin emeliyle toplanm─▒┼č 190 t─▒bbiyeli nam─▒na zat-─▒ alilerine m├╝racaat eyliyoruzÔÇŽÔÇÖÔÇÖ Diye ba┼člayan mektubun mektup ve ayr─▒nt─▒s─▒ i├žin bkz: Yusuf Ak├žura, T├╝rk├ž├╝l├╝k-T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n Tarihi Geli┼čimi-, ├ľzdemir Bas─▒mevi, ─░stanbul 1978, s.215-216.

[53] H├╝sn-├╝ ┼×iir ergisinin 9. Say─▒da Gen├ž Kalemler ad─▒na d├Ân├╝┼čmesi ile ilgili detayl─▒ bilgi, kurucular─▒ ve yay─▒n politikas─▒ ile ilgili olarak bkz: Necmettin Sefercio─člu, T├╝rk├ž├╝ Dergiler, T├╝rk Ocaklar─▒ Ankara ┼×ubesi Yay─▒nlar─▒, Ankara 2008, s,5

[54] Cemiyetin 1908 Devrimi ├Âncesinde bas─▒n yay─▒n organlar─▒n─▒ nas─▒l kulland─▒─č─▒ ile ilgili olarak bkz: ┬áBayur,a.g.e. s.64-81

[55] Yusuf Ak├žura, a.g.e. s.221

[56] Ahmad, a.g.e. s.223

[57] Hali ─░nalc─▒k,Makaleler I, Do─ču Bat─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara 2006, s.91

[58] Stanford Shaw-Ezel Kural Shaw a.g.e.,s.346

[59]T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n neredeyse t├╝m temel ilkelerinin ortaya kondu─ču bu eser i├žin bkz: G├Âkalp, a.g.e., 1-181; Ziya G├ÂkalpÔÇÖin fikirleri ile ilgil de─čerlendirmeler i├žin bkz: Yusuf Ak├žura, T├╝rk├ž├╝l├╝k ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n Tarihi Geli┼čimiÔÇÖ, ├ľzdemir Yay─▒nevi, ─░stanbul 1978; Hikmet Tanyu, Ziya G├Âkalp Ve T├╝rk Milliyet├žili─či, Toprak Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1962; Karal, a.g.e . Cilt: VII, s.288-297

Toplam Okuma: 423 , Bug├╝n: 7 

Bunlar da ilginizi ├žekebilir

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri

1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri

18 Ekim 2020, 1990ÔÇÖl─▒ Y─▒llardan G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehirÔÇÖde Gazetecilik Faaliyetleri i├žin yorumlar kapal─▒
Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ

Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ

18 Ekim 2020, Nida T├╝fek├žiÔÇÖyi U─čurlad─▒k, S├╝rmeliler Yetim Kald─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler

K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler

18 Ekim 2020, K─▒r─▒m ve Do─ču T├╝rkistan Meseleleri Hakk─▒nda Baz─▒ ─░zlenimler i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler

T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler

18 Ekim 2020, T├╝rkiye’de Ya┼čayan Nogay T├╝rkleri ve Sivil Toplum ├ľrg├╝t├╝ Olarak T├╝rk Dernekler i├žin yorumlar kapal─▒
Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť

Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť

18 Ekim 2020, Nogay T├╝rklerinin Gelece─či: ÔÇťT├╝rkiye ve Rusya ─░li┼čkileriÔÇť i├žin yorumlar kapal─▒
─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že

─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že

10 Ekim 2020, ─░berce, Bask├ža, Afrika-Asya Dilleri ve T├╝rk├že i├žin yorumlar kapal─▒
─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri

─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri

10 Ekim 2020, ─░lk Gazeteden 1990’lara Yeni┼čehir’de Gazetecilik Faaliyetleri i├žin yorumlar kapal─▒
─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo

─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo

10 Ekim 2020, ─░ttihat ve Terakki’nin Kurucusu ─░brahim Temo i├žin yorumlar kapal─▒
1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝

1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝

10 Ekim 2020, 1957’de Bursa Ulu CamiiÔÇÖde ─░rtica ve Mehdi Olay─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
532 Nika Ayaklanmas─▒

532 Nika Ayaklanmas─▒

6 Ekim 2020, 532 Nika Ayaklanmas─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Umurbey Sinemalar─▒

Umurbey Sinemalar─▒

2 Ekim 2020, Umurbey Sinemalar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
MudanyaÔÇÖya gidememek

MudanyaÔÇÖya gidememek

2 Ekim 2020, MudanyaÔÇÖya gidememek i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa’n─▒n sordu─ču soru

Bursa’n─▒n sordu─ču soru

2 Ekim 2020, Bursa’n─▒n sordu─ču soru i├žin yorumlar kapal─▒
Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor

Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor

2 Ekim 2020, Hebron ÔÇśAna Tanr─▒├žaÔÇÖ kavram─▒n─▒ ihra├ž ediyor i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ

27 Eyl├╝l 2020, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖndan Cumhuriyet T├╝rkiyesine Ge├ži┼č A┼čamas─▒ ÔÇśT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒

Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒

27 Eyl├╝l 2020, Arkeolojik A├ž─▒dan; Paz─▒r─▒k, Esik, ┼×ibe, Berel ve Kostromskaya Kurganlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒

Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒

24 Eyl├╝l 2020, Altaylar’dan Anadolu’ya… Tunceli’de T├╝rk’├╝n damgas─▒: Ko├ž ba┼člar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti

20 Eyl├╝l 2020, Emirsultan-Heykel Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
A─čustos Ay─▒nda Vatan

A─čustos Ay─▒nda Vatan

30 A─čustos 2020, A─čustos Ay─▒nda Vatan i├žin yorumlar kapal─▒
Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒

28 A─čustos 2020, Sakarya Sava┼č─▒, Giresun G├Ân├╝ll├╝leri, 42 ve 47’nci Alaylar, Mangal Da─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒