Quantcast
Tarihi G├Âztepe-Konak Tramvay Hatt─▒ – Belgesel Tarih

H├╝seyin Y├Âr├╝ko─člu
H├╝seyin  Y├Âr├╝ko─člu
Tarihi G├Âztepe-Konak Tramvay Hatt─▒
  • 11 Nisan 2024 Per┼čembe
  • +
  • -
  • H├╝seyin Y├Âr├╝ko─člu /

Loading

Sanayile┼čmi┼č ├╝lkelerde on dokuzuncu y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda kent i├ži ula┼č─▒mda atl─▒ tramvaylar kullan─▒lmaya ve ard─▒ndan da 1880ÔÇÖli y─▒llarda elektrikli tramvay d├Âneminin ba┼člam─▒┼č olmas─▒na ra─čmen, atl─▒ tramvaylar ─░zmirÔÇÖde ilk olarak 1880 y─▒l─▒nda R─▒ht─▒m-Kordon ├╝zerinde ve ard─▒ndan 1885 y─▒l─▒nda da G├Âztepe hatt─▒ ├╝zerinde ├žal─▒┼čmaya ba┼člam─▒┼č, Kar┼č─▒yaka tramvaylar─▒ ise yirminci y├╝z y─▒l─▒n ba┼člar─▒nda faaliyete ge├žmi┼čtir (─░zmir Kent Ansiklopedisi tarih 2, ibb, sh:.237)

TRAMVAYIN KISA BİR TARİHÇESİ

Tramvay; yerle┼čim yerlerinde, tekerlekleri yere g├Âm├╝l├╝ raylar ├╝zerinde hareket eden toplu ta┼č─▒ma ara├žlar─▒ olarak tarif ediliyor.

Demiryolunun ula┼čt─▒rmay─▒ kolayla┼čt─▒rmas─▒na, mesafeleri k─▒saltmas─▒na kar┼č─▒l─▒k, baz─▒ yerlerde insanlar─▒n sonunu bile getirebiliyordu. ├ľrne─čin AmerikaÔÇÖda tren o zamana kadar sadece yerlilerin ya┼čad─▒─č─▒ u├žsuz bucaks─▒z topraklara ─░ngiltere, ─░rlanda ve ─░talya k├Âkenli beyazlar─▒n ula┼čmas─▒n─▒ sa─člayarak, AmerikaÔÇÖn─▒n ger├žek anlamda fethedilmesine yard─▒mc─▒ olmu┼čtur (─░zmir Demiryollar─▒, A. Nedim Atilla ÔÇô Ekim 2014 ─░BB Sh. 28)

─░lk tramvaylar─▒n 1500ÔÇÖl├╝ y─▒llara kadar giden ilk kullan─▒mlar─▒, ah┼čap raylar ├╝zerinde y├╝k ta┼č─▒nmas─▒ ┼čeklinde olmu┼čtur. ├ľzellikle k├Âm├╝r madenlerinde, at ve kat─▒r g├╝c├╝yle ah┼čap raylar ├╝zerinde ├žekilerek y├╝k ta┼č─▒mada kullan─▒lm─▒┼člard─▒r. ├ľnceleri d├╝z tekerlekler kullan─▒l─▒rken, sonralar─▒ tekerleklere oyuk a├ž─▒larak raydan ├ž─▒kmalar engellenmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.1800ÔÇÖl├╝ y─▒llar─▒n ba┼člar─▒nda, ah┼čap ray yerine demir raylar ├╝zerinde, yine atlarla y├╝kler ├žekilmi┼č, ├želik ├╝retim maliyeti ucuzlay─▒nca, bu defa raylar ├želikten yap─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r (Danyal A┼č─▒k- Nostaljik Tramvaylar, 11 Haziran 2021).

─░lk toplu ta┼č─▒ma ise ParisÔÇÖte 1820 y─▒l─▒nda OMN─░B├ťS ile ba┼člam─▒┼čt─▒r. Omnib├╝s Latince ÔÇťHerkes i├žin atla ├žekilen otob├╝slerÔÇŁ, ÔÇťBiletle yolcu ta┼č─▒yan b├╝y├╝k at arabas─▒ÔÇŁ anlamlar─▒na gelmektedir. Omnib├╝sler raylar ├╝zerinde de─čil, yollarda zemin ├╝zerinde ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r.

Omnib├╝sler ParisÔÇčin ard─▒ndan 1829 y─▒l─▒nda Londra kentinde, 1831 y─▒l─▒nda da Newyork kentinde ├žal─▒┼čmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Ancak k─▒sa s├╝rede say─▒lar─▒ h─▒zla artan omnib├╝sler, i┼čletim h─▒zlar─▒n─▒n d├╝┼č├╝k olmas─▒ ve yol kaplamalar─▒n─▒n niteliksiz olmas─▒ sebepleri ile yolculara rahats─▒zl─▒k vermi┼čtir. Atl─▒ tramvaylar, omnib├╝slere g├Âre daha geni┼č ara├žlarda daha y├╝ksek yolcu kapasitesi sunmas─▒ ve daha y├╝ksek h─▒zlarda i┼čletilebilmesi sebepleri ile daha ├žok tercih edilmi┼člerdir (Ara Toplu Ta┼č─▒m Sistemlerinin ┼×ehir ─░├ži Otob├╝s Sistemleri ─░le Entegrasyonu, ─░zmir ├ľrne─či Aylin Kalpakc─▒┬á sh:24).

Omnib├╝sler ─░zmirÔÇÖde de ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. A┼ča─č─▒daki foto─črafta 1897-1905 y─▒llar─▒ aras─▒nda in┼ča edilen Salep├žio─člu CamiiÔÇÖnin yap─▒ld─▒─č─▒ bo┼č alanda bir omnib├╝s dura─č─▒ g├Âr├╝lmektedir.

─░ZM─░RÔÇÖDE TRAMVAY

─░zmirÔÇÖde ilk tramvay hatt─▒ olan Konak le Punta (Alsancak) aras─▒ndaki atl─▒ tramvay hatt─▒, Elie ve Joseph Dussaud karde┼čler taraf─▒ndan 1867 y─▒l─▒ndaki bir deniz alt─▒ depremi neticesinde ortaya ├ž─▒kan b├╝y├╝k dalgalar─▒n etkisi ile kullan─▒lamaz halen gelen ah┼čap liman─▒n tekrar yap─▒lmas─▒ ┬áve Sar─▒k─▒┼čla ile Ayd─▒n Gar─▒ (Punta, Alsancak Gar─▒)┬á aras─▒ndaki 3 Km uzunlukta ve be┼č ayr─▒ etapta in┼ča edilen r─▒ht─▒m in┼čaat─▒n─▒n da 1880 y─▒l─▒nda bitirilmesi sonucunda yap─▒lm─▒┼čt─▒r (Dr. M. ├ç─▒nar Atay, Tarih ─░├žinde ─░zmir, ─░zmir,1978, Sh. 94).

Bu hat ile,1866 y─▒l─▒nda bitirilen ─░zmir- Ayd─▒n demiryolu ile Ayd─▒n Gar─▒ÔÇÖna gelen mallar geceleri ihra├ž edilmek ├╝zere limana (Pasaport ─░skelesine), ayn─▒ zamanda demiryolu yolcular─▒ da Alsancak Gar─▒ÔÇÖna ta┼č─▒n─▒yordu. Hat 1901 y─▒l─▒nda, yeni in┼ča edilen┬áKonak Meydan─▒‘na kadar uzat─▒lm─▒┼čt─▒r.

R─▒ht─▒m hatt─▒ olarak da adland─▒r─▒lan bu hatt─▒ G├Âztepe-Konak aras─▒ndaki 6 kilometrelik ikinci bir hat izlemi┼čtir. Daha sonra bu hatt─▒, baz─▒ hevesli ki┼čiler ├çe┼čme, Urla ve SeferihisarÔÇÖ─▒ da kapsayan yar─▒madan─▒n n├╝fus yo─čunlu─čunun g├Âreceli olarak y├╝ksek olmas─▒ ve yolcu trafi─činde ├Ânemli bir yer tutmas─▒ nedeniyle buharl─▒ tramvay/buharl─▒ tren hatt─▒ ile ├çe┼čmeÔÇÖye ba─člamay─▒ d├╝┼č├╝nm├╝┼člerdir (a.g.e. sh.105).

20.Y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda ├Ânce yabanc─▒ bir ┼čirket, ard─▒ndan da ─░zmir Belediyesi Kar┼č─▒yakaÔÇÖda tramvay hatt─▒ kurmak ve i┼čletmek i├žin giri┼čimde bulunmu┼čtur. 1904 y─▒l─▒nda konuyu inceleyen Vilayet ─░dare Meclisi, Kar┼č─▒yakaÔÇÖda tramvay i┼čletmesi kurma iznini ─░zmir BelediyesiÔÇÖne vermi┼čtir. Hat,1905-1906 b├╝t├žesine ├Âdenek konularak 408.000 kuru┼č bedelle ─░zmir-G├Âztepe Tramvay ┼×irketi M├╝d├╝r├╝ Agop Haren├žÔÇÖe yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. 1906 y─▒l─▒nda hizmete giren hat 5.750 metre uzunlu─čundad─▒r. Ba┼člang─▒├ž noktas─▒ Kar┼č─▒yaka vapur iskelesi olup Nald├Âken (Alaybey)-So─čukkuyu ve Osmanzade (Bostanl─▒) ┼čeklinde kollar─▒ vard─▒r (─░zmir Kent Ansiklopedisi, Tarih 2, ─░BB, 2013, SH. 238).

A┼ča─č─▒da Kar┼č─▒yaka Tramvay hatt─▒ ile ilgili ┼×├╝kr├╝ ├ľverÔÇÖden al─▒nan bir g├Ârsel payla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r:

─░zmir Kent Konseyi Toplant─▒s─▒nda 2007 y─▒l─▒nda ger├žekle┼čtirilen ÔÇťYerel G├╝ndem 21 Birlikteli─činde Ge├žmi┼čten Gelece─če ─░zmirÔÇÖde Ula┼č─▒mÔÇŁ konusundaki Belma ┼×eny├╝z sunumunda ─░zmirÔÇÖdeki ilk tramvay i┼čletmecili─činin ├Âyk├╝s├╝ a┼ča─č─▒daki gibi anlat─▒lm─▒┼čt─▒r:

ÔÇťGe├žen y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda n├╝fusu 400 bin olan ─░zmirÔÇÖin, yerle┼čim yerleri ve i┼č yerleri birbirine ├žok yak─▒n olup, ┼čehirde 14 ba┼čkonsolosluk, 15 medrese, 3 yabanc─▒ hastane, 8 tiyatro, 2 k├╝t├╝phane bulunmaktad─▒r. Ula┼č─▒m faytonlarla sa─član─▒yor, ─░zmirÔÇÖde su da─č─▒t─▒m─▒, toplu ula┼č─▒m ve elektrik hizmetleri Bel├žikal─▒ ┼čirketler, hava gaz─▒ ├╝retimi ve da─č─▒t─▒m─▒ ise ─░ngiliz ┼čirketleri taraf─▒ndan yap─▒l─▒yordu.

─░lk te┼čkilatl─▒ ula┼č─▒m atl─▒ tramvaylarla ba┼člam─▒┼čt─▒r. 1880 y─▒l─▒nda D├╝saym (Dussaud) Karde┼čler aralar─▒na iki T├╝rk vatanda┼č─▒ da alarak bir ┼čirket kurarak, ├Âncelikle tek katl─▒, tek atla ├žekilen a├ž─▒k vagonlara koltuk yapt─▒rmak suretiyle Punta (Alsancak)- Pasaport ─░skelesi (ard─▒ndan Konak) aras─▒ndaki atl─▒ tramvay hatt─▒ i┼čletmecili─čine ba┼člam─▒┼člard─▒r. Bu hat ─░zmirÔÇÖde ilk tramvay hatt─▒d─▒r. G├╝nd├╝zleri Konak-Alsancak aras─▒nda yolcu, geceleri de e┼čya ta┼č─▒nm─▒┼čt─▒r.

┼×irket 1883 y─▒l─▒nda imtiyaz─▒n─▒ Markus Karde┼čler ile PiereÔÇÖe devretmi┼člerdir. 1885 y─▒l─▒nda ┼čirket Halil R─▒fat Pa┼ča ad─▒n─▒ de─či┼čtirerek G├Âztepe Tramvay ┼×irketi ad─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒r.

─░zmirÔÇÖde ula┼č─▒m atl─▒ tramvayla yap─▒lmaya ba┼člad─▒─č─▒ s─▒rada AvrupaÔÇÖda elektrikli tramvay devreye girmi┼čtir. Bu d├Ânemde G├Âztepe Tramvay ┼×irketi Genel M├╝d├╝r├╝ ile Naf─▒a Vekili S├╝leyman Bey elektrikli tramvay konusunda anla┼čma yapm─▒┼čt─▒r. 17 Mart 1925 tarihinde ┼čehrin muhtelif yerlerine elektrik direkleri dikilmeye ba┼članm─▒┼čt─▒r. 1928 y─▒l─▒nda da elektrikli tramvaylar devreye girmi┼č, atl─▒ tramvaylar kald─▒r─▒ld─▒ktan sonra Arap Necmi lakapl─▒ Necmi M─▒s─▒rl─▒o─člu ─░zmirÔÇÖde ilk otob├╝s i┼člemesini kurmu┼čtur. ─░lk otob├╝s seferleri Kule-Konak, Cumhuriyet Bulvar─▒, Stadyum ve Halkap─▒nar aras─▒nda yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

Ancak, Punta-Konak aras─▒ndaki tramvay hatt─▒ hep atl─▒ olarak ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r.┬á Halen bu b├Âlgede, Alsancak Liman─▒ ile Cumhuriyet meydan─▒ aras─▒nda ├Âzellikle turizme y├Ânelik olarak Nostaljik Tramvay Hatt─▒ olarak isimlendirilen elektrikli ve lastik tekerlekli ve 09 Eyl├╝l 2020 tarihinde hizmete giren bir tramvay hatt─▒ bulunmaktad─▒r.

Naf─▒a Vekaletince belediyeye devredilen elektrik, tramvay, su, otob├╝s, havagaz─▒ i┼čletmeleriyle, 1943 y─▒l─▒nda kurulan ─░zmir Belediyesi Tramvay ve Otob├╝s ─░daresi 1 Ocak 1945 tarihinde ESHOT Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ b├╝nyesinde birle┼čtirilmi┼čtir.ÔÇŁ (─░zmirÔÇÖde Ula┼č─▒m [Kent Konseyi Toplant─▒s─▒ (2007: ─░zmir)] Belma ┼×eny├╝z sunumu SH. 101,102)

Di─čer taraftan, ESHOT Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ÔÇÖne ait 68 Y─▒ll─▒k Ula┼č─▒m Ser├╝veni kitab─▒nda 1923 y─▒l─▒ sonras─▒nda ─░zmirÔÇÖde toplu ula┼č─▒m sisteminin ├╝├ž unsurdan olu┼čtu─ču, bunlardan birincisinin k├Ârfez etraf─▒ndaki yerle┼čimleri birbirine ba─člayan vapurlar, ikincisinin deniz kenar─▒nda Punta-G├╝mr├╝k ve Konak-G├╝zelyal─▒ aras─▒nda ├žal─▒┼čan atl─▒ tramvay hatt─▒ ve ├╝├ž├╝nc├╝s├╝n├╝n ise faytonlar oldu─ču ve bu ├╝├ž unsurun ─░zmirlilere hizmet verdi─či, belirtilmektedir.┬á (─░BB, 1943ÔÇÖten 2011ÔÇÖe 68 Y─▒ll─▒k Ula┼č─▒m Ser├╝veni, ESHOT Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝, 2011-Sh:9)

G├ľZTEPE VE TRAMVAY HATTI (1885 ÔÇô 1928)

─░zmirÔÇÖde Konak ile Punta aras─▒ndaki hatt─▒ndan sonra ikinci atl─▒ tramvay hatt─▒ G├Âztepe-┬á Konak aras─▒ndaki 6 kilometrelik┬á G├Âztepe tramvay hatt─▒d─▒r.

1880ÔÇÖli y─▒llarda ─░zmir Hamidiye Vapur ┼×irket vapurlar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra ─░zmir G├Âztepe Tramvay ┼×irketi tramvaylar─▒n─▒n G├Âztepe y├Ân├╝nde d├╝zenli sefer yapmaya ba┼člamas─▒, bu y├Ârenin h─▒zla geli┼čmesinde ├Ânemli rol oynam─▒┼čt─▒r. Daha ├žok ├╝st gelir grubu Yahudi, Rum ve T├╝rklerin tercih etti─či Karata┼č, Karantina ve G├ÂztepeÔÇÖde k─▒sa s├╝rede yal─▒ ve k├Â┼čkler yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Kentin sayfiyesi olarak bilinen bu y├Âreye yaz ve tatil g├╝nlerinde gezmek ve e─členmek i├žin gelinmi┼čtir (Kent Ansiklopedisi Tarih 2 ─░BB, Sh: 238).

├ľnceleri G├Âztepe ile Konak aras─▒nda bir cadde bulunmad─▒─č─▒ndan G├Âztepe deniz ile direkt irtibat halinde olan k├╝├ž├╝k bir semtti. 1880 y─▒l─▒nda Ayd─▒n (─░zmir) valili─čine atanan II. Abd├╝lhamitÔÇÖi tahta ├ž─▒karan darbe ekibinde yer alan, Kanun-i EsasiÔÇÖyi 1876ÔÇÖda haz─▒rlayan kurulun ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ da yapan, Ziraat Bankas─▒ kurucusu ve eski sadrazam Mithat Pa┼ča dokuz ayl─▒k ─░zmir valili─či s─▒ras─▒nda ─░zmirÔÇÖin sayfiyesi olarak ├╝nlenmeye ba┼člayan Karata┼čÔÇÖtan G├ÂztepeÔÇÖye uzanan sahil b├Âlgesini kent merkezine (Konak) ba─člayacak ├žal─▒┼čmalar─▒ ba┼člatm─▒┼č ve 1883 y─▒l─▒nda da Mithatpa┼ča Caddesi a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. Cadde sonraki d├Ânemlerde yerle┼čim yeri geni┼čledik├že uzat─▒lm─▒┼čt─▒r. Bug├╝n itibariyle Mithatpa┼ča Caddesi G├╝zelbah├že il├žesine kadar uzanmaktad─▒r ve ─░zmirÔÇÖin en uzun caddesidir. Bu caddeye ├Ânce Mithatpa┼ča ad─▒ verilmekle birlikte sonra ─░n├Ân├╝ ve daha sonra tekrar Mithatpa┼ča ad─▒ verilmi┼čtir. Bir ara da tramvayla yolcu ta┼č─▒nmas─▒ nedeniyle tramvay caddesi de denilmi┼čtir (Dr. M. ├ç─▒nar Atay, Tarih ─░├žinde ─░zmir).

On dokuzuncu y├╝z y─▒l─▒n ortalar─▒nda Karata┼čÔÇÖtan ├Âtesi hen├╝z yerle┼čime a├ž─▒lmad─▒─č─▒ndan 1880 ├Âncesinde G├Âztepe ve Karata┼č yazl─▒k olarak kullan─▒ld─▒─č─▒ndan, bu b├Âlgenin yerle┼čim alan─▒na d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmesi i├žin ilk ciddi projesinin yukar─▒da da de─činildi─či ├╝zere Mithat Pa┼ča taraf─▒ndan haz─▒rland─▒─č─▒ ortaya konmu┼čtur. BasmaneÔÇÖden KonakÔÇÖa kadar bir cadde a├ž─▒lmas─▒ ve bu yolun G├ÂztepeÔÇÖye hatta UrlaÔÇÖya kadar uzat─▒larak ├╝zerinde tramvay i┼čletilmesi, bu projenin en ├Ânemli par├žas─▒n─▒ olu┼čturmu┼čtur. Bu projenin Konak-G├Âztepe b├Âl├╝m├╝ ile yabanc─▒lar da ilgilenmi┼člerdir. Mithat Pa┼ča bu i┼č i├žin yabanc─▒ bir ┼čirket yerine yerli bir ┼čirketin kurulmas─▒n─▒ savunmu┼čtur. Yolun 6 kilometrelik b├Âl├╝m├╝n├╝n a├ž─▒lmas─▒ ve ├╝zerinde tramvay hatt─▒ d├Â┼čenmesi ve ara├ž ve gere├ž i├žin en az 60.000 liraya gereksinim vard─▒r. Ba─čdat ve Trablus┼čam ├Ârneklerinde oldu─ču gibi kurulacak ┼čirketin ad─▒n─▒n ÔÇťTramvay Osmanl─▒ Kumanyas─▒ÔÇŁ olmas─▒ d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼čt├╝r. Ancak bir s├╝re sonra tramvay i┼čletmesinin kurulmas─▒ merkezi h├╝k├╝met taraf─▒ndan engellenmi┼čtir. Engellemenin gerek├želeri ise ÔÇťecnebi sermayesiÔÇŁ olmad─▒k├ža bu denli b├╝y├╝k sermaye gerektiren bir ┼čirketin kurulmas─▒n─▒n olanaks─▒z oldu─ču, yabanc─▒lar─▒n hisse almalar─▒n─▒n hukuken engellenmemesinin ve e─čer ileride memleketin bir yerine tramvay tesisi gerekirse ona engel olmamak gerekti─či gibi d├╝┼č├╝nceler olmu┼čtur. B├╝t├╝n engellemelere kar┼č─▒n Mithat Pa┼ča bug├╝n kendi ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan ve KonakÔÇÖtan Fahrettin Altay Meydan─▒ÔÇÖna kadar uzanan caddenin ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒ a├žmay─▒ ba┼čarm─▒┼čt─▒r.┬á (─░zmirÔÇÖde Kamusal Hizmetler Sad─▒k Kurt -─░BB-2012 Sh.125)

A┼ča─č─▒daki foto─črafta G├Âztepe Semtinin Mithatpa┼ča Caddesi yap─▒lmadan ├Ânceki hali g├Âr├╝lmektedir:

Caddenin KonakÔÇÖtan G├ÂztepeÔÇÖye gidi┼č y├Ân├╝nde bug├╝nk├╝ PTT binas─▒n─▒n bulundu─ču yerden, yani K├╝├ž├╝kyal─▒ semtinden itibaren sa─č tarafta yal─▒lar ba┼člamakta ve yal─▒lar─▒n ├Ân├╝ ve arkas─▒ bah├želi olup ve bah├želerin arka taraf─▒ denize s─▒f─▒rd─▒r. Buralardaki iskelelerden denize girilir ve iskelelerin ucundaki kabinleri, yani ÔÇťbanyoÔÇŁlar─▒ ve iskeleye ba─čl─▒ kay─▒klar─▒yla ├╝nl├╝ yerlerdi.

├ľyle ki, Ermeni kuyumcu Sivrihisaryan taraf─▒ndan, ailesi ile ya┼čamak ama├žl─▒ yapt─▒r─▒lan sonradan ─░zmir Vali Kona─č─▒ olarak kullan─▒lan, G├ÂztepeÔÇÖde, Mithatpa┼ča Caddesi ile Mustafa Kemal Sahil Bulvar─▒ aras─▒nda yer alan ve denizi g├Âren bu yap─▒n─▒n ilk yap─▒ld─▒─č─▒ d├Ânemde arka bah├žesinin denize a├ž─▒ld─▒─č─▒ bilinmektedir. Yakla┼č─▒k 140 y─▒ll─▒k olan bu kona─č─▒n en ├Ânemli ├Âzelliklerinden biri zaman─▒n ya─čmaya gelen korsanlar─▒n─▒ g├Âzetlemek i├žin yap─▒lan kuleleridir.

Caddenin i┼člekli─či ve G├ÂztepeÔÇÖnin yeni bir yerle┼čim alan─▒ haline gelmeye ba┼člamas─▒, bir s├╝re sonra bu cadde ├╝zerinde tramvay i┼čletilmesi fikrini do─čurmu┼čtur.

Mithatpa┼ča Caddesi Valikona─č─▒ mevkii, 1940 y─▒l─▒ civar─▒

Nitekim bilahare ger├žekle┼čtirilen hatta 1940ÔÇÖl─▒ y─▒llara ait bu foto─čraftan da anla┼č─▒laca─č─▒ gibi hem vali kona─č─▒ ve kuleleri hem tramvay hatt─▒ ve hem de sol tarafta Susuzdede Park─▒ÔÇÖn─▒n giri┼čindeki duvarlar g├Âr├╝lmektedir. Bu duvarlar g├╝n├╝m├╝ze kadar gelmi┼č olup, duvar─▒n bir b├Âl├╝m├╝nde ├žatlama oldu─ču i├žin bu b├Âl├╝m├╝n etraf─▒ ├žitle ├ževrilidir ve sit alan─▒ olmas─▒ nedeniyle de iki y─▒ld─▒r onar─▒m─▒ beklemektedir.

1880ÔÇÖli y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda a├ž─▒lan Mithatpa┼ča Caddesi ├╝zerinde tramvay i┼čletilmesinin karl─▒ olaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nen Harenz Karde┼čler ve Pierre Giudici* 1883 y─▒l─▒nda imtiyaz almak i├žin giri┼čimlerde bulunmu┼člard─▒r.1883 NisanÔÇÖ─▒nda konuyu inceleyen ÔÇťMeclis-i MahsusÔÇŁ UrlaÔÇÖya kadar uzat─▒lmak ├╝zere tramvay hatt─▒n─▒n tesis ve in┼čas─▒ imtiyaz─▒n─▒ ad─▒ ge├žen ki┼čilere vermi┼čtir. Yap─▒lacak hat ile ilgili 15 May─▒s 1883 tarihli ÔÇť─░zmirÔÇÖden UrlaÔÇÖya Kadar Yap─▒lacak TramvayÔÇŁ ana s├Âzle┼čmesi ile ana s├Âzle┼čmeye ba─čl─▒ ┼čartname 30ÔÇÖar h├╝k├╝m i├žermektedir (─░zmirÔÇÖde Kamusal Hizmetler 1850-1950- Sad─▒k Kurt- Sh.126).

Bunlardan ilgimi ├žeken maddeler ┼čunlard─▒r:

Madde.2: ─░mtiyaz s├╝resi 45 y─▒ld─▒r.

Madde.6: ┼×irket tramvay hatt─▒ i├žin gerekli araziyi sat─▒n alabilecek, ge├žici bir s├╝re i├žin gereken arazi ya kiralanacak ya da bedava kullan─▒lacakt─▒r.

Madde.7: Tramvay yolu iki hatta yetecek geni┼člikte olacak, fakat ilk a┼čamada tek hat d├Â┼čenecektir.

Madde.8: Tramvay ve eklerinin yap─▒m─▒ i├žin gereken her t├╝rl├╝ malzeme, makine, at ve di─čer ara├ž gere├ž g├╝mr├╝k resminden muaf tutulacakt─▒r. ─░mtiyaz s├╝resince ┼čirketin arazisi, sermayesi ve geliri ├╝zerine bir vergi konmayacakt─▒r.

Madde.9: Tramvay yap─▒m─▒ i├žin gereken keresteler ├ževredeki devlet ormanlar─▒ndan sa─članabilecektir.

Madde.15: ─░mtiyaz sahipleri, padi┼čah ferman─▒n─▒n kendilerine verilmesi ├╝zerine bir y─▒l i├žinde Osmanl─▒ anonim ┼čirketi kuracaklad─▒r.

Madde.17: Osmanl─▒ Devleti imtiyaz─▒n verili┼činden 30 y─▒l sonra i┼čletmeyi sat─▒n alabilecektir. ─░┼čletme sat─▒n al─▒nd─▒─č─▒nda, son be┼č y─▒l─▒n ortalama br├╝t gelirinin %50ÔÇÖsi imtiyaz s├╝resi doluncaya dek her y─▒l ┼čirkete ├Âdenecektir.

Madde.20: ┼×irket hat yak─▒nlar─▒nda ortaya ├ž─▒kacak madenleri i┼čletme hakk─▒na sahip olacakt─▒r.

Atl─▒ tramvaylar─▒n i┼čletilmeye ba┼član─▒lmas─▒ndan sonra, G├Âztepe hatt─▒n─▒n Urla, hatta ├çe┼čmeÔÇÖye kadar uzat─▒lmas─▒ g├╝ndeme getirilmi┼čtir. Yirminci y├╝zy─▒la girerken bu hatt─▒n Urla ve Ala├žat─▒ÔÇÖdan ge├žerek ├çe┼čmeÔÇÖye kadar uzat─▒lmas─▒ ve buharl─▒ tramvaylar i┼čletilmesi i├žin ─░zmir G├Âztepe ┼×irketiÔÇÖne imtiyaz verilmi┼č, fakat bu proje sonu├žsuz kalm─▒┼čt─▒r (a.g.e. sh.130)

G├Âztepe tramvay─▒, ba┼člang─▒├žta tek hat olarak in┼ča edilmi┼č, tramvaylar tek atla ├žekilen vagonlardan olu┼čmu┼čtur. Hat 1906 y─▒l─▒nda ise, ├žift hata d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Tramvay g├╝n├╝n en erken saatlerinde ba┼člad─▒─č─▒ seferlerini gece yar─▒s─▒ son seferiyle noktalam─▒┼čt─▒r. R─▒ht─▒m tramvaylar─▒ gibi ├╝zeri a├ž─▒k olarak tasarlanan kabinlerde, kad─▒n ve erkekler i├žin oturma b├Âl├╝mleri harem- selaml─▒k olarak d├╝zenlenmi┼čtir.

├çe┼čme Demiryolu Projesinin temel dayana─č─▒ olan 1885 y─▒l─▒nda kullan─▒lamaya ba┼članan ve imtiyaz s├╝resi 45 y─▒l olan ve Pierre Jordichi (Piyer Giudici) ile Harentz (Harenz) karde┼člerin ortakl─▒─č─▒nda kurulan ve ├žal─▒┼čma ko┼čullar─▒na uymayan G├Âztepe Tramvay Hatt─▒ ┼×irketinin y├Ânetimine bir s├╝re sonra el konularak, ─░stanbullu t├╝ccar Nichan HarentzÔÇÖe verilmesi sonucu, ┼čirket GalataÔÇÖdan y├Ânetilmi┼č, 1898 y─▒l─▒nda Anonim ┼×irketÔÇÖe d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. ─░zmirÔÇÖdeki idare b├╝rosu ise son durak olan Kokaryal─▒ÔÇÖdad─▒r (Osmanl─▒ÔÇÖdan CumhuriyetÔÇÖe ─░zmir Planlar─▒ sh.80).

1908 y─▒l─▒nda ┼čirket y├Ânetimi Bel├žikal─▒lar taraf─▒ndan ele ge├žirilmi┼č, hatt─▒ ara├ž ve gere├žleri ile birlikte alm─▒┼člard─▒r. 1909 y─▒l─▒nda hatt─▒n Narl─▒dereÔÇÖye kadar uzat─▒lmas─▒na karar k─▒l─▒nmas─▒na ra─čmen, ancak hat sadece 1 kilometre kadar uzat─▒labilmi┼č ve Kokaryal─▒ÔÇÖda bug├╝nk├╝ ad─▒yla G├╝zelyal─▒ÔÇÖda son bulmu┼čtur. ─░zmirÔÇÖin elektrikle ayd─▒nlat─▒lmas─▒ i┼čini de y├╝k├╝mlenmi┼č olan Bel├žikal─▒lar─▒n tramvay hatt─▒n─▒n elektrifiye edilmesi kar┼č─▒l─▒─č─▒nda hatt─▒n Narl─▒dereÔÇÖye kadar uzat─▒lmas─▒ndaki ana ama├žlardan biri de Bal├žovaÔÇÖda bulunan Agamemnon Kapl─▒calar─▒na eri┼čmektir. (a.g.e. sh.80)

Elektrik kullan─▒lmas─▒na kadar, ├žift atla ├žekilen tramvaylar─▒n i┼čletilmesinde pek ├žok sorun olmu┼č, tek rakibi deniz ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒na kar┼č─▒, daha az kazaya sebep oldu─ču i├žin tercih edilen tramvaylar─▒n, i┼čletme ├Âzen ve itinas─▒ndan yoksun ├žal─▒┼čt─▒klar─▒, tramvaylar─▒n eskiyerek, ya─čmurlu havalarda i├žeriye su akt─▒─č─▒, kap─▒lar─▒, pencereleri, lambalar─▒ ve hatta baz─▒lar─▒n─▒n frenlerinin bile bozuk oldu─ču, ┬ásabah erken saatlerden ge├ž saatlere kadar yolcu ta┼č─▒d─▒klar─▒ ve duraklar aras─▒ndaki kat edilen mesafeye g├Âre farkl─▒ ├╝cret ald─▒klar─▒, KonakÔÇÖtan kalkt─▒ktan sonra be┼č ayr─▒ yerde durularak KokaryaÔÇÖya geldikleri, r─▒ht─▒m tramvaylar─▒nda oldu─ču gibi burada da haremlik ve selaml─▒k yap─▒ld─▒─č─▒, erkeklerin haremlikte de seyahat etmeleri y├╝z├╝nden baz─▒ durumlarda kad─▒nlar─▒n binemedi─či g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. (a.g.e. sh.80)

─░zmir gibi ─▒l─▒man iklimin h├ókim oldu─ču bir kentte, tramvaylar─▒n bir k─▒sm─▒ a├ž─▒k olarak tasarlanm─▒┼čt─▒r. Atlar─▒n da ├Ânemli bir yer tuttu─ču yat─▒r─▒mda insan g├╝c├╝ say─▒s─▒ ile atlar─▒n say─▒s─▒nda bir paralellik bulundu─čundan ve her iki taraftan da e┼čit olmak kayd─▒ ile 130 ile 150 aras─▒nda mevcut s├Âz konusudur (─░zmirÔÇÖde Kamusal Hizmetler-Sad─▒k Kurt).

18 Ekim 1928’de G├Âztepe-Konak hatt─▒ elektrikli h├óle getirilmi┼č┬á31 Ekim 1928’de ise ┼čehirdeki atl─▒ tramvay seferleri son bulmu┼čtur (Osmanl─▒ÔÇÖdan CumhuriyetÔÇÖe ─░zmir Planlar─▒ Sh.80).

A┼ča─č─▒daki foto─črafta Konak ÔÇô Re┼čadiye (G├╝zelyal─▒) aras─▒ sefer yapan elektrikli tramvay hatt─▒n─▒n Konak dura─č─▒ g├Âr├╝nmektedir.

Zira, Elektri─čin bir enerji birimi olarak yayg─▒nla┼čmas─▒ ile birlikte tramvaylar da elektrikli hale gelmi┼č ve ilk elektrikli tramvaylar 18 Ekim 1928 tarihinden itibaren G├╝zelyal─▒-Konak aras─▒ndaki ├žal─▒┼čmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. (68 Y─▒ll─▒k Ula┼č─▒m Ser├╝veni, ESHOT Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝, Sh: 14)

┬áA┼ča─č─▒daki foto─črafta ise hatt─▒n son dura─č─▒ olan G├╝zelyal─▒ dura─č─▒ g├Âr├╝lmektedir.

TRAMVAY ─░┼×LETLETMEC─░L─░─×─░N─░N ─░ZM─░RÔÇÖ─░N ELEKTR─░F─░K─░SYONUNA ETK─░S─░

R─▒ht─▒m ve G├Âztepe tramvaylar─▒n─▒n i┼čletmeye al─▒nmas─▒ndan sonra ─░zmirÔÇÖin elektrik imtiyaz─▒ ile ilgili olarak pek ├žok yabanc─▒ giri┼čimci ilgilenmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Yabanc─▒ sermayenin kentin elektrikle ayd─▒nlat─▒lmas─▒, kentte elektrikli tramvay i┼čletilmesi i├žin kendi aralar─▒nda b├╝y├╝k rekabete giri┼čtikleri anla┼č─▒lmaktad─▒r. ─░lk olarak Alman Siemens ve Halske firmalar─▒ giri┼čimde bulunmu┼čtur. 1899 y─▒l─▒nda ise ─░ngiliz parlamento ├╝yesi Sir Alis Ashmead Barlett imtiyaz i├žin ba┼čvurmu┼čtur. Ba┼čvuru olumlu sonu├žlanm─▒┼č ve 18 Temmuz 1315 (1899) tarihli s├Âzle┼čme ile Konak merkez olmak ├╝zere 20 kilometre yar─▒ ├žap─▒nda bir alan i├žinde i┼čletilmekte olan tramvaylarla ve ileride yap─▒lacak tramvaylar i├žin gereken elektri─čin ├╝retim ve da─č─▒t─▒m imtiyaz─▒ BarlettÔÇÖe verilmi┼čtir. (─░zmirÔÇÖde Kamusal Hizmetler 1850-1950- Sad─▒k Kurt – ─░BB-2012 Sh:130)

─░ngiliz i┼č adam─▒ BarlettÔÇÖe verilen ─░zmirÔÇÖde elektrikli tramvay i┼čletmek ve SelanikÔÇÖte de elektrikli tramvaylar─▒n yan─▒ s─▒ra elektrikle ayd─▒nlatma yapmak i├žin elektrik tesisleri kurmas─▒na ili┼čkin imtiyaz, iki kentin ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒layamayaca─č─▒ gerek├žesi ile geri al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bu kez 1902 y─▒l─▒nda Frans─▒z ÔÇťCompagnie General de TractionÔÇŁ imtiyaz almak i├žin harekete ge├žmi┼čse de 1905 y─▒l─▒nda imtiyaz tescil edilmi┼č ancak ─░zmirÔÇÖde herhangi bir faaliyetine rastlan─▒lmam─▒┼čt─▒r.

─░kinci Me┼črutiyetÔÇÖin ilan─▒ndan sonra ─░zmirÔÇÖin elektrik ile ayd─▒nlat─▒lmas─▒ i┼čiyle ilgilenenlerin say─▒s─▒nda ├Ânemli bir art─▒┼č olmu┼čtur. ─░zmir Belediyesi 31 Mart 1909 tarihinde 3.000 lambal─▒ bir elektrik projesini a├ž─▒k art─▒rmaya ├ž─▒karm─▒┼č, ─░zmir Havagaz─▒ ┼×irketi kente havagaz─▒ d─▒┼č─▒nda ayd─▒nlatma yap─▒lamayaca─č─▒n─▒ ├Âne s├╝rerek engellemeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bu tutum kente elektri─čin gelmesini geciktiren etkenler aras─▒nda say─▒lm─▒┼čt─▒r (a.g.e. sh.131).

Zira, ─░zmirÔÇÖin kent i├ži ayd─▒nlatma, yap─▒m─▒ 1862 y─▒l─▒nda ba┼člayan havagaz─▒ fabrikas─▒ ile ba┼člam─▒┼čt─▒r. 1905 y─▒l─▒ndan itibaren enerji ├╝retimine k├╝├ž├╝k jenerat├Ârler ┬á┬ádahil olarak, ─░zmir, ─░stanbul ve TarsusÔÇÖtan sonra elektri─čin ula┼čt─▒─č─▒ ├╝├ž├╝nc├╝ kent olmu┼čtur.

1925 y─▒l─▒nda yerel y├Ânetim taraf─▒ndan, 1913 y─▒l─▒nda imzalanan yabanc─▒ ortakl─▒─ča imtiyaz veren s├Âzle┼čmeye dayan─▒larak Bel├žikal─▒ bir ┼čirkete elektrik ├╝retimi amac─▒yla fabrika kurma hakk─▒ verilmi┼čtir.18 Ekim 1928 g├╝n├╝ hizmete a├ž─▒lan fabrika, ta┼č k├Âm├╝r├╝ ve linyit k├Âm├╝r├╝nden elektrik ├╝retmekteydi. ├ťretilen elektrik, kentte sanayinin geli┼čmesine, kentin ana caddelerinin ayd─▒nlat─▒lmas─▒na ve atl─▒ tramvay yerine elektrikli tramvaylar─▒n kullan─▒lmaya ba┼članmas─▒yla ula┼č─▒m─▒n g├╝├žlenmesine katk─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r

(Bir End├╝stri Miras─▒ Olarak ─░zmir Tarihi Elektrik Fabrikas─▒- Korhan Mang─▒r).

Liman Arkas─▒ B├ÂlgesiÔÇÖnde (Dara─čac─▒ semti) bulunan Elektrik Fabrikas─▒ son olarak 25 Temmuz 1970 tarihli Resmi Gazetede yay─▒mlanarak y├╝r├╝rl├╝─če giren 1312 say─▒l─▒ Yasayla kurulan T├╝rkiye Elektrik KurumuÔÇÖna devredilmi┼čtir. 30 A─čustos 1989 y─▒l─▒nda da ├╝retim d─▒┼č─▒ b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu santral─▒n son idari-mali ve muhasebe tefti┼čleri de 1981 y─▒l─▒nda ├žal─▒┼čamaya ba┼člad─▒─č─▒m TEK Tefti┼č KuruluÔÇÖndaki ├╝statlar─▒m─▒z TEK M├╝fetti┼čleri Y├╝ksel Balo┼č, S├╝leyman Tunaboylu ve son olarak da H├╝seyin B├Âl├╝kba┼č─▒ ├ťnan taraf─▒ndan yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

G├ľZTEPE TRAMVAY ─░┼×LETMES─░ÔÇÖNE A─░T BAZI B─░LG─░LER

31 May─▒s 1883ÔÇÖde Harens Biraderler ile Pierre GuduciÔÇÖye ait G├Âztepe Caddesi ├╝zerinde tramvay i┼čletme imtiyaz─▒ verilen ┼čirket 1885 y─▒l─▒nda 25.000 lira sermaye ile ├žal─▒┼čmaya ba┼člam─▒┼č, ancak ┼čirket baz─▒ sorunlar ya┼čam─▒┼čt─▒r. Bu y├╝zden ┼čirket ├Ânce 1890 y─▒l─▒nda ─░zmirli t├╝ccar Balyozzade Matyos EfendiÔÇÖye, daha sonra da ─░stanbullu t├╝ccar Ni┼čan Haren├ž (Nichan Harentz) EfendiÔÇÖye sat─▒lm─▒┼čt─▒r. 1900 y─▒l─▒nda halka a├ž─▒lan ─░zmir G├Âztepe Tramvay ┼×irketi uzun y─▒llar yerli ┼čirket olma ├Âzelli─čini korumu┼č,1908 y─▒l─▒nda ise Bel├žikal─▒ bir grubun eline ge├žmi┼čtir. Bu nedenle de ─░zmirÔÇÖdeki idare binas─▒ d─▒┼č─▒nda Br├╝kselÔÇÖde genel merkez a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.

Konak- G├Âztepe aras─▒nda ├žal─▒┼čan G├Âztepe tramvaylar─▒, 1911 y─▒l─▒nda bu hatt─▒n ─░zmir Belediyesince Re┼čadiyeÔÇÖye (G├╝zelyal─▒) kadar uzat─▒lmas─▒ ve Konak-G├╝zelyal─▒ aras─▒nda ├žal─▒┼čmaya ba┼člam─▒┼č olmas─▒ ile birlikte hatt─▒n toplam uzunlu─ču 5.500 metreye, durak say─▒s─▒ ba┼člang─▒├žta 5 iken daha sonra 8ÔÇÖe ├ž─▒kart─▒lm─▒┼čt─▒r.

1914 y─▒l─▒nda ┼čirket 10 memur, 120-130 kadar da i┼č├ži ├žal─▒┼čt─▒rmaktayd─▒. Personelin ├žo─ču az─▒nl─▒klardan se├žilmi┼čtir. Ayr─▒ca Yunanl─▒lar da bu ┼čirkette rahat├ža ├žal─▒┼čabilmi┼čler, ┼čirket ├žal─▒┼čanlar─▒na ├žok d├╝┼č├╝k ├╝cretler ├Âdemi┼čtir.

G├Âztepe hatt─▒nda ├žal─▒┼čan tramvaylar, 1885-1928 y─▒llar─▒nda atla ├žekilmektedir. Atlar─▒n say─▒s─▒ 1914ÔÇÖde 135-140 kadard─▒r. S─▒cak havalarda beygirlerin ba┼č─▒na has─▒r ┼čapkalar ge├žirilir, yolun yar─▒s─▒nda atlar sulan─▒r veya de─či┼čtirilirdi. Beygirler tramvay─▒ ├žekemedikleri zaman s├╝r├╝c├╝ ve bazen de yolcular a┼ča─č─▒ya iner tramvay─▒ harekete ge├žirirlerdi.

Bir g├╝nde atlara ortalama 30 kilometre yol yapt─▒r─▒l─▒rd─▒. Bu hatta i┼čleyen tramvaylar, KordonÔÇÖda i┼čleyenlere g├Âre daha b├╝y├╝k ve rahat olmalar─▒na kar┼č─▒n CumhuriyetÔÇÖin ilk y─▒llar─▒nda ┼čirketin gerekli bak─▒mlar─▒ yapmamas─▒ nedeniyle halka hizmet de─čil, azap ├žektirdi─či s├Âylenebilir. Tramvaylar eskimi┼č, ya─čmurlu havalarda i├žeriye su akmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Kap─▒lar─▒, pencereleri, lambalar─▒ ve hatta baz─▒lar─▒n─▒n frenleri bile bozuktur.┬á (─░zmir Kent┬á Ansiklopedisi Tarih 2 ─░BB,sh: 238).

TRAMVAYLARIN KALDIRILMASI

Elektrikli tramvaylarla birlikte, ─░zmirÔÇÖde kent i├ži ula┼č─▒m─▒n yap─▒s─▒n─▒ de─či┼čtirecek olan otob├╝sler ilk defa 1930 y─▒l─▒ ba┼člar─▒nda kent sokaklar─▒nda g├Âr├╝nmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r (68 Y─▒ll─▒k Ula┼č─▒m Ser├╝veni, ESHOT Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝, sh: 14).

A┼ča─č─▒daki foto─črafta ise, 1950ÔÇÖli y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda tramvaylar hen├╝z kald─▒r─▒lmadan ├Ânce Mithatpa┼ča CaddesiÔÇÖnde elektrikle ├žal─▒┼čan tramvaylara ait ├žift hat ve bir otomobil g├Âr├╝nmektedir (Foto─čraf ┼×├╝kr├╝ ├ľverÔÇÖden al─▒nm─▒┼čt─▒r).

26.10.1932 tarihli Yenias─▒r GazetesiÔÇÖnde de Konak- Re┼čadiye (G├╝zelyal─▒) aras─▒ndaki otob├╝s ve tramvay seferleri aras─▒nda rekabetin ba┼člad─▒─č─▒na ili┼čkin bir haber yer alm─▒┼čt─▒r.

Yine 07.06.1944 tarihli Yenias─▒r GazetesiÔÇÖnde 1945 y─▒l─▒nda elektrik ve tramvay─▒n belediyeye ge├žece─čine ili┼čkin bir haber daha yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r.

1950ÔÇÖlili y─▒llarda, ─░zmir Belediye Meclisi elektrikli tramvaylar─▒n kademeli olarak kald─▒r─▒lmas─▒ konusunda s─▒k s─▒k toplant─▒lar yapm─▒┼č, uzun ve tart─▒┼čmal─▒ toplant─▒lardan sonra ─░zmir Belediye Meclisi 19 ┼×ubat 1952 tarihinde tramvaylar─▒n tamamen kald─▒r─▒lmas─▒na dair mazbatay─▒ kabul etmi┼čtir (a.g.e.sh:47).

Tramvaylar; ─░zmir caddelerinden kesin olarak 7 Haziran 1954 tarihinde kald─▒r─▒lm─▒┼č, yerlerini troleyb├╝slere (boynuzlular) b─▒rakm─▒┼čt─▒r (a.g.e.sh:53).

(Foto─čraf ┼×├╝kr├╝ ├ľverÔÇÖden al─▒nm─▒┼čt─▒r.)

G├ťN├ťM├ťZDE TRAMVAY

1883 y─▒l─▒nda a├ž─▒lan Mithatpa┼ča CaddesiÔÇÖne paralel olarak 1987 ÔÇô 1991 y─▒llar─▒ aras─▒nda deniz doldurarak in┼ča edilen Mustafa Sahil Bulvar─▒ ├╝zerinde bu kez 24 Mart 2018 tarihinde G├ÂztepeÔÇôKonak tramvay hatt─▒n─▒n kald─▒r─▒lmas─▒ndan 64 y─▒l sonra 12,8 kilometre (8,0┬ámi) uzunlu─čundaki ve 19 istasyonlu┬áFahrettin Altay-Halkap─▒nar tramvay┬áhatt─▒ hizmete girmi┼čtir. Hatt─▒n ├ť├ž Kuyular ile Gazi Bulvar─▒ b├Âl├╝m├╝nde tramvaylar ├žimler ├╝zerinde ve deniz manzaras─▒ e┼čli─činde yol al─▒r. Bu g├╝zel manzarada yolculara zaman zaman amat├Âr m├╝zisyenler enstr├╝manlar─▒yla e┼člik ederler.

Halkap─▒nar- Fahrettin Altay seferini yapan ve Sad─▒k Bey istasyonundan hareket eden g├╝n├╝m├╝z tramvay─▒.

A┼ča─č─▒daki foto─črafta Sad─▒kbey istasyonu g├Âr├╝lmektedir.


(G├ÂztepeÔÇÖde bulunan Sad─▒kbey istasyonu, ad─▒n─▒ Atat├╝rkÔÇÖ├╝n e┼či Latife Han─▒mÔÇÖ─▒n dedesinden alm─▒┼čt─▒r. Zira, bu dura─č─▒n 250 ÔÇô 300 metre g├╝neyindeki s─▒rtta Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Latife Han─▒mla nikah─▒n─▒n k─▒y─▒ld─▒─č─▒ ve yine Atat├╝rkÔÇÖ├╝n b├╝y├╝k ─░zmir yang─▒n─▒nda emniyetli bir yer olmas─▒ nedeniyle konaklad─▒─č─▒ Latife Han─▒m K├Â┼čkÔÇÖ├╝ bulunmaktad─▒r.)

Hatt─▒n ilk istasyonu Fahrettin Altay, son istasyonu ise Halkap─▒nar’d─▒r. Tramvay hatt─▒nda 21 ara├ž hizmet vermektedir. 21 arac─▒n hizmet verdi─či hatta g├╝nl├╝k yakla┼č─▒k 92.000 yolcu ta┼č─▒nmaktad─▒r.

─░zmir B├╝y├╝k┼čehir BelediyesiÔÇÖne ait olan hatt─▒n i┼čletmecisi ise B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi ┼čirketi ─░zmir Metro A.┼×.’dir.

SONUÇ

Omnib├╝sleri saymazsak kara ula┼č─▒m─▒nda ilk toplu ta┼č─▒man─▒n tramvaylarla ba┼člad─▒─č─▒ ─░zmirÔÇÖde bug├╝n itibariyle yeterli olmamakla birlikte ikisi belediyeye ait (Metro ve Tramvay ─░┼čletmeleri) ve di─čeri de Demiryollar─▒ ve Belediye ortakl─▒─č─▒nda olan (─░zmir Banliy├ Sistemi-─░ZBAN) 3 adet toplu ta┼č─▒m arac─▒ mevcuttur.

┼×ehir i├žindeki ve ─░zmir ─░l├želeri aras─▒ndaki ula┼č─▒m─▒ rahatlatan ve geli┼čmi┼č ├╝lkelere g├Âre ├žok ge├ž devreye giren bu ara├žlar sayesinde insanlar gidecekleri yerlere stresten uzak, daha h─▒zl─▒ ve g├╝venle ula┼čmakta, ├Âzel ve k├╝├ž├╝k ara├žlar daha az kullan─▒lmak suretiyle ula┼č─▒m masraflar─▒ndan tasarruf yap─▒lmakta, trafik s─▒k─▒┼č─▒kl─▒─č─▒ da ├Ânlenmekte ve ├ževre kirlili─činin ├Ânlenmesinde katk─▒da bulunulmaktad─▒r.

  • H├╝seyin Y├Âr├╝ko─člu

*Pierre Giudici, ─░talyan k├Âkenli levanten olup, G├ÂztepeÔÇÖde Susuzdede Park─▒ Civar─▒nda ya┼čam─▒┼čt─▒r. O civarda birden ├žok k├Â┼čk├╝ ve evi olmu┼čtur. A┼ča─č─▒daki foto─črafta G├Âztepe Mahallesi 99 Sokakta bulunan ve halen ayakta olan iki meskeninin foto─čraf─▒ g├Âr├╝lmektedir:

KAYNAKÇA

  • ─░zmir kent Ansiklopedisi Tarih 2 ─░BB,2013,
  • ─░zmir Demiryollar─▒, A. Nedim Atilla ÔÇô Ekim 2014 ─░BB Sh. 28,
  • Danyal A┼č─▒k- Nostaljik Tramvaylar, 11 Haziran 2021, Ara Toplu Ta┼č─▒m Sistemlerinin ┼×ehir ─░├ži Otob├╝s Sistemleri ─░le Entegrasyonu, ─░zmir ├ľrne─či Aylin Kalpakc─▒ Temmuz, 2013)
  • M. ├ç─▒nar Atay, Tarih ─░├žinde ─░zmir, ─░zmir,1978, Sh. 94,95,96,97
  • Yerel g├╝ndem 21 birlikteli─činde ge├žmi┼čten gelece─če ─░zmirÔÇÖde ula┼č─▒m [Kent Konseyi Toplant─▒s─▒ (2007 ─░zmir)]┬á┬á Belma ┼×eny├╝z sunumu 101,102),
  • 1943ÔÇÖten 2011ÔÇÖe 68 Y─▒ll─▒k Ula┼č─▒m Ser├╝veni, ESHOT Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝, 2011-Sh:9)
  • Osmanl─▒ÔÇÖdan CumhuriyetÔÇÖe ─░zmir Planlar─▒, Prof. Dr. ├ç─▒nar Atay, Ya┼čar E─čitim ve K├╝lt├╝r Vakf─▒, ─░zmir)
  • ─░zmirÔÇÖde Kamusal Hizmetler 1850-1950- Sad─▒k Kurt – ─░BB-2012 Sh:125,126,130,131),
  • ─░zmir Kalk─▒nma Ajans─▒- Bir End├╝stri Miras─▒ Olarak ─░zmir Tarihi Elektrik Fabrikas─▒- Korhan Mang─▒r- 17 Haziran 2021

H├╝seyin Y├Âr├╝ko─člu

1956 Nazilli/AYDIN do─čumludur. ─░lk ve orta ├Â─črenimini NazilliÔÇÖde tamamlad─▒. 1975 y─▒l─▒nda A.├ť Siyasal Bilgiler Fak├╝ltesiÔÇÖne girdi. 1979 y─▒l─▒nda bu okulun iktisat-maliye b├Âl├╝m├╝nden mezun oldu. 1981-1987 y─▒llar─▒ aras─▒nda T├╝rkiye Elektrik KurumuÔÇÖnda m├╝fetti┼č yard─▒mc─▒l─▒─č─▒n─▒n ard─▒ndan da m├╝fetti┼č olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1987 ve 1993 y─▒llar─▒ aras─▒nda NazilliÔÇÖde tar─▒mla u─čra┼čt─▒ktan sonra 1993-2004 y─▒llar─▒ aras─▒nda TAR─░┼× Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ÔÇÖnde m├╝fetti┼č ve genel muhasebe m├╝d├╝r yard─▒mc─▒s─▒, ard─▒ndan 2005 ve 2013 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├že┼čitli ┼čirketler ile ─░zmir B├╝y├╝k┼čehir Belediyesi ┼čirketlerinde muhasebe m├╝d├╝r├╝, koordinat├Âr ve genel m├╝d├╝r yard─▒mc─▒s─▒ ve son olarak da TAR─░┼× ─░ncir Birli─čiÔÇÖnde m├╝fetti┼č olarak g├Ârev yapt─▒. Halen mali m├╝┼čavir/bilirki┼či olarak ├žal─▒┼čmaktad─▒r. 2009 y─▒l─▒ndan buyana vergi, muhasebe, ticaret ve icra hukuku ile ilgili olarak ├že┼čitli internet siteleri ve ─░ZSMMO dergilerinde yaz─▒lar─▒ yay─▒nlan─▒yor. Halen izmir'de yay─▒nlanan g├╝nl├╝k Haber Ekspres gazetesinde haftal─▒k yaz─▒lar yaz─▒yor. Evli ve bir ├žocuk babas─▒d─▒r. Email: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░