Quantcast
Su Ar─▒tman─▒n K├╝lt├╝r Tarihi – Belgesel Tarih

─░rfan YALIN
─░rfan  YALIN
Su Ar─▒tman─▒n K├╝lt├╝r Tarihi
  • 23 May─▒s 2023 Sal─▒
  • +
  • -
  • ─░rfan YALIN /

Loading

Y├╝z binlerce y─▒l ├Ânce temiz su etraf─▒nda olu┼čan medeniyet h─▒zla kirletti─či do─čay─▒ zorluklarla ar─▒tmaya ├žal─▒┼č─▒yor

Su ar─▒tman─▒n tarihi Ta┼č Devrine, insan─▒n yerle┼čik hayata ge├žmesine kadar dayan─▒yor. G├Âr├╝l├╝yor ki, insan temiz suyu olmayan co─črafyalarda ar─▒tma tasar─▒mlar─▒ yapm─▒┼č, i├žilebilecek suyu elde etmek ad─▒na ├žok farkl─▒ yollar denemi┼č.

Antik M─▒s─▒r halk─▒ 4500 y─▒l ├Ânce derin kuyularda toplanan sular─▒n geli┼č y├Ân├╝ne t─▒kad─▒klar─▒ ├žimen, saman, bambu, a─ča├ž kabuklar─▒ ile suyu ar─▒nd─▒rmaya ├žal─▒┼čm─▒┼č, uzun bambu kam─▒┼člar─▒n─▒ bir t├╝r emme borusu gibi kullanarak derinlerden su ├žekmi┼č. Elde edilen temiz su Firavun Keops zaman─▒nda bentlere ta┼č─▒nm─▒┼č, y─▒l─▒n belirli d├Ânemlerinde de bak─▒r borularla saray─▒n sulama sistemi i├žine aktar─▒lm─▒┼č.

M├ľ 1500 civar─▒nda M─▒s─▒rl─▒lar “┼čap” benzeri bir kimyasal kullanarak su ar─▒tmay─▒ denemi┼čler; ┼čap kristalleri birle┼čip daha b├╝y├╝k par├žac─▒klar olu┼čturmak i├žin sudan ayr─▒l─▒rken kirlili─či i├žine ├žekip p─▒ht─▒la┼čt─▒─č─▒n─▒, b├Âylece suyun s├╝z├╝lerek duru hale geldi─čini bulmu┼člar. Antik M─▒s─▒r’─▒n mezar odalar─▒n─▒ s├╝sleyen ├žizimlerde g├Âr├╝len ├ža─č─▒n su ar─▒tma sistemi, o g├╝nlerde de temiz su elde etme ad─▒na do─čan─▒n i├žinden ├ž├Âz├╝m arand─▒─č─▒n─▒ g├Âsteriyor.

M├ľ 202 – 220 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├çin’de pi┼čmi┼č topraktan yap─▒lm─▒┼č tasar─▒mla su ar─▒t─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼č.

Tarih ├Âncesinde su ar─▒t─▒m─▒nda temel ama├ž suyu daha lezzetli hale getirmek ├╝zerine kurulmu┼č

3000 y─▒l ├Ânce┬á─░ran’─▒n da─čl─▒k b├Âlgesinde ya─čmur alan da─č eteklerinde y├╝ksek kotlardan k├Âylere ve kasabalara kadar yer alt─▒ndan uzanan t├╝nelleri in┼ča eden b├Âlge halk─▒ hem kendisi hem de besledi─či hayvanlar─▒n gereksinimi olan temiz suyla ayn─▒ zamanda ekinlerini de suluyormu┼č.

Temiz suyu koruman─▒n yolunun kirli olanla birle┼čtirmemek oldu─čunu ke┼čfeden S├╝merliler, terasl─▒ sulama yap─▒lar─▒ in┼ča etmi┼čler; tarihte ilk la─č─▒mlar Babil ve Nippur’da in┼ča edilmi┼č.

M├ľ 7. y├╝zy─▒lda Asur Medeniyeti suyu olmayan kentlere temiz su ta┼č─▒nmay─▒ planlam─▒┼č, bu ama├žla in┼ča edilen en eski su kemerleri 10 metre y├╝ksekli─činde ve 300 metre uzunlu─čunda olan bir yamac─▒ ge├žerek 80 kilometrelik bir vadiyi a┼č─▒p Ninova kentine su g├Ât├╝rm├╝┼č.

Yeralt─▒ndaki temiz i├žilebilir suyun kirlenmemesi i├žin Antik Yunan’da ├Âlenlerin evlerinden uzak bir yere ta┼č─▒narak g├Âm├╝lmesi t├╝m k├╝lt├╝rleri etkileyip ├Ârnek olmu┼č, yerle┼čim alanlar─▒ndan uzakta olu┼čturulan mezarl─▒klar, g├╝n├╝m├╝ze dek ula┼čan bir gelenek haline gelmi┼č.

M├ľ 5. y├╝zy─▒lda ─░stank├Ây Adas─▒nda do─čan antik d├Ânemin ├╝nl├╝ filozof hekimi Hipokrat da su ar─▒tma deneyleri yapm─▒┼č; i├žildi─činde ┼čifa olacak suyun temiz ve saf olmas─▒ gerekti─čine inand─▒─č─▒ i├žin hastalar─▒na kulland─▒klar─▒ suyu “ar─▒nd─▒rmak” ad─▒na su filtresi tasarlam─▒┼č. Tarih sayfalar─▒na “Hipokrat K─▒l─▒f─▒” ya da “Hipokrat kovan─▒” olarak ge├žen bu bu d├╝zenek, kaynat─▒ld─▒ktan sonra i├žindeki suyun d├Âk├╝lebilece─či bez bir torba ┼čeklindeymi┼č; bez torba suda k├Ât├╝ tat ve kokuya neden olan her t├╝rl├╝ olumsuzlu─ču i├žinde hapsediyormu┼č.

G├╝n├╝m├╝zden 2500 y─▒l ├Ânce Hipokrat, su ar─▒tmak i├žin bir filtre tasarlam─▒┼č.

Temiz su do─čaya hayat verdi─či gibi sava┼člar─▒n sebebi, bar─▒┼člar─▒n teminat─▒ olmu┼č

Suyoluyla hastalar─▒n─▒ tedavi etmeye ├žal─▒┼čan ve ad─▒ g├╝n├╝m├╝zde de ya┼čayan t─▒bb─▒n bu ├╝nl├╝ babas─▒ 4 mevsimin farkl─▒ s─▒cakl─▒klar─▒n─▒n v├╝cudun kan, balgam, sar─▒ safra ve kara safradan olu┼čan 4 s─▒v─▒s─▒yla ile ili┼čkili oldu─ču sav─▒yla dengede tutulmas─▒n─▒ ├Ânemsemi┼č; bunun da anca ar─▒t─▒lm─▒┼č temiz suyun iyile┼čtirici g├╝c├╝ ile yap─▒labilece─čini s├Âylemi┼č. Hipokrat’a g├Âre temiz – ar─▒t─▒lm─▒┼č su v├╝cuttaki 4 s─▒v─▒y─▒ ve bedensel uyumu d├╝zenleyici ├Âzelliklere sahipmi┼č.

Eski Sanskrit├že metinlerde MS 3. veya 4. y├╝zy─▒l Hint co─črafyas─▒nda “Cerrahinin Babas─▒” olarak kabul edilen ayurvedik su ar─▒tma y├Ântemlerinde kirli suyu kaynatma, g├╝ne┼č alt─▒nda ─▒s─▒tma ya da ─▒s─▒t─▒lm─▒┼č demiri suya dald─▒rarak sonras─▒nda so─čumaya b─▒rakma gibi yollardan bahsediliyor. Bunlar─▒n yan─▒ s─▒ra kirli suyu k├Âm├╝r filtrelerinden, ham kum ve kaba ├žak─▒llar─▒n aras─▒ndan ge├žirerek s├╝zmeyi deneyen Hintliler, astrolojilerinde ├Ânemli bir yere sahip olan “gomedhaka” olarak bilinen granat ailesinden “hessonite” ta┼č─▒n─▒ da su ar─▒tmada kullanm─▒┼člar; sular─▒n─▒ bekleterek kirlili─čin dibe ├ž├Âkmesini sa─člam─▒┼člar.

Hint astrolojisinde ├Ânemli bir yere sahip olan granat ailesinden ÔÇťhessoniteÔÇŁ ta┼č─▒ su ar─▒tmada kullan─▒lm─▒┼č.

Bunlara ek olarak bir ├že┼čit kuruyemi┼č meyvesi veren ve 15 metreye kadar uzayan a─čac─▒n tohumlar─▒ y├╝zy─▒llar boyunca su ar─▒tmada kullan─▒lm─▒┼č. ─░┼čin ilgin├ž olan─▒ bu teknik bug├╝n de Hindistan ve Myanmar’da suyu ar─▒tmada yayg─▒n olarak kullan─▒lmaktaym─▒┼č.

Temiz suya olan t├╝kenmez talep insanlar─▒ kal─▒c─▒ ├ž├Âz├╝mleri d├╝┼č├╝nmeye sevk etmi┼č,┬áRomal─▒lar uzaklardan yerle┼čim yerlerine ta┼č─▒nan temiz suyun k├Ât├╝ hava ko┼čullar─▒nda kirlenmemesi i├žin tamamen yer├žekimi ile ├žal─▒┼čan ve son derece karma┼č─▒k m├╝hendislik bilgisiyle ├žok yere su kemerleri yapm─▒┼člar. M├ľ 312’de geli┼čtirilen ar─▒tma ve ikmal sistemlerinin Roma ┼čehirlerini s├╝sleyip halk─▒n her t├╝rl├╝ su ihtiyac─▒n─▒ bolca kar┼č─▒lamas─▒ i├žin Roma’da “su m├╝fetti┼či” olarak etkili ki┼čiler g├Âreve getirilmi┼č.

D├╝┼č├╝nebiliyor musunuz, sadece Roma ┼čehrinde yap─▒m─▒ 500 y─▒l s├╝ren, toplam 400 kilometreden fazla su kemeri in┼ča edilmi┼č. Denilen o ki, h├ól├ó ortada olan izleriyle ├žok say─▒da termal banyolar─▒, suyla s├╝slenen caddeleri, sokaklar─▒, g├Âletleri olan Romal─▒lar uzak yerlerdeki kaynaklardan borularla getirdikleri akarla g├╝n├╝m├╝z insan─▒ndan ├žok daha fazla su t├╝ketiyorlarm─▒┼č.

Suta┼č─▒ma sistemleri mucitleri me┼čgul etmi┼č

Sudan y├╝ksekte olan yerle┼čim merkezleri i├žin suya eri┼čim her zaman sorun olu┼čturmu┼č; tarihin her d├Âneminde farkl─▒ co─črafyalarda kay─▒tlara ge├žen farkl─▒ deneysel ara┼čt─▒rmalar yap─▒lm─▒┼č, sonu├žlar ba┼čar─▒s─▒z da olsa ihtiyac─▒n varl─▒─č─▒ insan─▒ y─▒ld─▒rmam─▒┼č.

M├ľ 287 ile 212 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čayan ve bir├žok farkl─▒ icattan dolay─▒ ad─▒n─▒ tarih sayfalar─▒na yazd─▒ran Ar┼čimet suyu y├╝ksek kottaki arazilere ta┼č─▒mak i├žin bir cihaz tasarlamaya ├žal─▒┼čm─▒┼č ve bu bulu┼ča “su vidas─▒” ad─▒n─▒ vermi┼č. Suyu daha y├╝ksek arazilere pompalayan i├ži bo┼č bir borunun i├žindeki b├╝y├╝k bir vida ┼čeklinde tasarlanan bu aletteki d├Ânen k─▒s─▒m hareket ettik├že alt k─▒s─▒mda al├žakta bulunan su ├╝stten d├Âk├╝lene kadar borudan d├Ânerek yukar─▒ ├ž─▒k─▒yormu┼č.

Modern end├╝striyel pompan─▒n temelini olu┼čturan bu bulu┼č ba┼člang─▒├žta, ekili arazileri sulamak, madenlerden ve gemi sintinelerinden su kald─▒rmak i├žin uygulanm─▒┼č. G├╝n├╝m├╝zde de bir├žok Kuzey Avrupa kasabas─▒nda suyu al├žaktan y├╝kse─če do─čru ta┼č─▒makta kullan─▒lan Ar┼čimet’in vida mant─▒─č─▒ yer yer insan eme─čiyle d├Ând├╝r├╝lm├╝┼č,┬ázaman i├žinde de r├╝zg├ór ya da hayvan g├╝c├╝yle g├╝├žlendirilerek i┼člevsel hale getirilmi┼č.

M├ľ 1. y├╝zy─▒l i├žinde Yunanl─▒lar ve Romal─▒lar i├žme suyundaki tad─▒ ve kokuyu kontrol etmek i├žin, suyu ar─▒tmak i├žin ├že┼čitli y├Ântemler geli┼čtirmi┼čler. ─░znikli tar─▒m uzman─▒ Diophanes, yumu┼čat─▒lm─▒┼č defne yapraklar─▒n─▒n ya─čmur suyuna at─▒ld─▒─č─▒nda i├žimi lezzetli bir su elde edilece─čini tavsiye etmi┼č. Bir as─▒r sonra Yunanistan’da Paxamus isimli biri ezilmi┼č mercan─▒n ve d├Âv├╝lm├╝┼č arpan─▒n bir torba i├žinde tad─▒ k├Ât├╝ olan suya dald─▒r─▒ld─▒─č─▒nda ar─▒tma i┼člevi g├Ârece─čini s├Âyleyerek ├že┼čitli deneyler yapm─▒┼č.

Roma ─░mparatorlu─čunun ├ž├Âkmesiyle suyun etraf─▒nda kurulan medeniyet gerilemeye ba┼člam─▒┼č

MS 450 civar─▒nda Roma ─░mparatorlu─ču’nun g├╝├ž kaybetmesiyle su kemerleri yer yer kas─▒tl─▒ olarak tahrip edilmi┼č; bir├žo─ču da bak─▒m eksikli─či nedeniyle kullan─▒lmaz hale gelmi┼č. Temiz suya ula┼čabilmek i├žin o g├╝n├╝n ┼čartlar─▒nda su filtreleme teknolojisindeki deneysel ├žabalar─▒n ve ilerlemenin durmas─▒yla i├žme suyu tarihi birka├ž ad─▒m geriye gitmi┼č. Avrupa Orta ├ça─č’─▒nda insanlar zaten k─▒t┬áolan temiz i├žme suyu sa─člamak i├žin tekrardan kuyulara d├Ânm├╝┼čler; t─▒pk─▒ y├╝zy─▒llar ├Âncesinde oldu─ču gibi, kuyular n├╝fusun ana ikmal kayna─č─▒ haline gelmi┼č.

MS 500’l├╝ y─▒llarla ba┼člayan Orta ├ça─č boyunca Roma ─░mparatorlu─čunun vatanda┼člar─▒na konfor ya┼čatan su bollu─ču yerini bir yudum suya muhta├ž kitlelerin kol g├╝c├╝yle ve kovalarla uzaklardan ta┼č─▒yarak getirdikleri k─▒t kaynaklarla idare etmeye itmi┼č. Bilimsel yenilik ve deney eksikli─činden dolay─▒ “karanl─▒k ├ža─člar” olarak da bilinen ve 1000 y─▒l s├╝recek olan bu zorlu d├Ânem kendini temiz suya ula┼čmada da fazlas─▒yla g├Âstermi┼č! Baz─▒ kaynaklarda okudu─čum kadar─▒yla Orta├ža─čda Avrupa’n─▒n ├žok yerinde ki┼či ba┼č─▒ g├╝nl├╝k su kullan─▒m─▒ 1 litre civar─▒ndaym─▒┼č; su ├žok az oldu─ču i├žin ar─▒tman─▒n da gelece─či belirsiz bir hale girmi┼č.

Orta ├ça─č sonlar─▒na do─čru temiz su ile kirli at─▒─č─▒n ayr─▒lmas─▒ ├╝zerinde ├žal─▒┼čmalar h─▒z kazanm─▒┼č.

MS 8. y├╝zy─▒l Arap simyac─▒s─▒ Gerber, suyu bir kaptan di─čerine aktaracak lifli bir kordon icat etmi┼č, fitil tipli sifonlar kullanarak su ar─▒tmada kullan─▒labilecek ├že┼čitli dam─▒t─▒c─▒lar tasarlam─▒┼č.

─░nsanlar─▒n i├žme suyu ile besledikleri hayvanlar─▒n─▒n ve at─▒klar─▒n─▒n kar─▒┼čmamas─▒ ad─▒na verilen u─čra┼člar hep devam etmi┼č, potansiyel┬ákirlenmeler ciddi hastal─▒klar─▒ ve salg─▒nlar─▒ tetiklemi┼č. Y├╝zlerce y─▒l─▒n bilgisiyle ├Ânceleri birbirine kar─▒┼čt─▒r─▒lan i├žme suyu kuyular─▒ ile kirli sular─▒n d├Âk├╝ld├╝─č├╝ yerler ayr─▒lm─▒┼č, i├žme suyunu kas─▒tl─▒ olarak kirletenlere a─č─▒r cezalar verilmi┼č. Yine de al─▒nan ├Ânlemler fayda getirmemi┼č olmal─▒ ki, kara veba Avrupa’n─▒n yakla┼č─▒k 1/3’├╝n├╝ yok etmi┼č. Bu y─▒llarda ├çin ve Hindistan da farkl─▒ de─čilmi┼č, milyonlarca ki┼či kirli su y├╝z├╝nden ├Âlm├╝┼č.

Ya─čmur sular─▒n─▒n kullan─▒lmas─▒na y├Ânelik olarak sarn─▒├žlar genellikle su kaynaklar─▒n─▒n olmad─▒─č─▒ yerlerde kullan─▒lm─▒┼č, baz─▒ yerlerde kumta┼č─▒ bloklar─▒ndan katmanlar halinde yap─▒lan filtreler saf ya─čmur suyunun toplan─▒┼č istikametine yerle┼čtirilmi┼č.

─░lkel imalathanelerin ortaya ├ž─▒kmaya ba┼člad─▒─č─▒ 14. y├╝zy─▒ldan itibaren suya olan talep artm─▒┼č, hava bas─▒nc─▒yla ├žal─▒┼čarak su ta┼č─▒yan pompalar─▒n geli┼čtirildi─či yeni d├Ânem sonraki y─▒llarda ortaya ├ž─▒kacak buhar motorlar─▒na, r├╝zg├ór enerjili t├╝rbinlere ve elektrikle ├žal─▒┼čan pompalara model olu┼čturmu┼č.

Roma ─░mparatorlu─čunun su kaynaklar─▒n─▒ y├Ânetme ve temizli─čini koruma konusundaki hassasiyeti ortadan kalk─▒nca kriz b├╝y├╝m├╝┼č, denetim yerel halk─▒n iradesine kalm─▒┼č. Temiz suya ula┼čma konusunda herkes ba┼č─▒n─▒n ├žaresine bakmaya ba┼člam─▒┼č, varl─▒kl─▒ ailelerin su t├╝ketimi i├žin hamallar istihdam edilmi┼č.

Brezilya’da ilk kuyu Rio de Janeiro kentinde 1561 y─▒l─▒nda a├ž─▒ld─▒─č─▒nda kurucu Est├ício de S├í ┼čehre uzaklardan daha fazla su getirebilmek i├žin Roman─▒n y├╝zy─▒llar ├Ânceki su kemerleri ├╝zerinde ├žal─▒┼č─▒yormu┼č. 1620 Y─▒l─▒na gelindi─činde Brezilya’da s─▒hhi tesisat sistemi bir ├Âl├ž├╝de kurulmu┼č, la─č─▒mlar ayr─▒lm─▒┼č, Avrupa’dan gelecek gemilere su sa─člamak i├žin ├žal─▒┼čmalar ba┼člam─▒┼č.

─░lk su ar─▒tma deney kayd─▒ Sir Francis Bacon’a ait

Orta ├ça─č─▒n ar─▒tmadaki bo┼člu─čundan sonra su filtreleme deneylerinin ilk kayd─▒ 1627’de Sir Francis Bacon taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirilmi┼č. Okyanusun tuzlu suyunu ar─▒t─▒labilece─čini ve bu yolla i├žilebilir hale getirilebilece─čini d├╝┼č├╝nen Bacon tuzdan ar─▒nd─▒rma deneylerine kum filtreleme y├Ântemi kullanarak ba┼člam─▒┼č. Bacon deniz suyunun akmas─▒ i├žin k─▒y─▒ya yak─▒n bir yerde bir ├žukur kazd─▒─č─▒nda kum taneciklerinin tuz par├žac─▒klar─▒ndan daha a─č─▒r olaca─č─▒ i├žin ak─▒┼č s─▒ras─▒nda tuzun ayr─▒┼čaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yormu┼č. Uzun y─▒llar s├╝ren yorucu ├žal─▒┼čmalar neticesinde ba┼čar─▒ sa─člay─▒p deniz suyunu tuzdan ar─▒nd─▒ramasa da Bacon’un deneyi, su filtreleme konusunda yap─▒labilecek ├žok ┼čey oldu─čunu i┼čaret ediyormu┼č. Deniz suyunun tuzdan ar─▒nd─▒r─▒larak i├žilebilir hale gelebilmesi i├žin y├╝zy─▒llara ihtiya├ž varm─▒┼čÔÇŽ

1664 y─▒l─▒nda, Fransa’da Johan Jordan d├Âkme demir borular─▒n imalat─▒n─▒ ger├žekle┼čtirerek Versailles Saray─▒’na d├Â┼čemi┼č; k─▒sa bir s├╝re sonra da ayn─▒ ki┼či santrif├╝j pompay─▒ icat etmi┼č.

Hollandal─▒ kuma┼č t├╝ccar─▒┬áAnton von┬áLeuwenhoek, 1674’de bir su damlas─▒nda yapt─▒─č─▒ g├Âzlemle, mikro kozmosun kap─▒lar─▒n─▒ a├žan ilk insan olmu┼č. Leuwenhoek, temiz oldu─ču san─▒lan suda g├Ârd├╝─č├╝ y├╝zlerce par├žac─▒─č─▒ g├Âr├╝nt├╝leyebildi─činde, su ar─▒tmas─▒nda elle tutulur bir e┼čik a┼č─▒lm─▒┼č.

1685’te┬á─░talyan Antonio Porzio, ├žoklu kum filtresini ilk tasarlayan ki┼či olmu┼č.

1703 Y─▒l─▒nda Frans─▒z Philippe de La Hire, kendisini su ar─▒tma tarihindeki en ba┼čar─▒l─▒ bilim insanlar─▒ndan biri yapacak ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ Paris Bilimler Akademisi’ne sunmu┼č; her konuta giri┼č zemininden biraz y├╝kseltilmi┼č olarak in┼ča edilecek kum filtreli ya─čmur suyu sarn─▒c─▒ ├Ânermi┼č. Bu sistemde su ├╝st├╝nde b├╝y├╝yen yosunlar ayn─▒ zamanda suyun donmas─▒n─▒ ├Ânleyece─či i├žin toplanacak saf ya─čmur suyu her zaman kullan─▒ma haz─▒r olacak, ├╝st├╝ kapal─▒ oldu─ču i├žin de temizli─čini koruyacakm─▒┼č. Bu fikir sonraki y├╝zy─▒lda ─░sko├žya’da k├Âk salm─▒┼č, belediye ait ilk su ar─▒tma tesisi Paisley kasabas─▒nda bu y├Ântem kullan─▒larak yap─▒lm─▒┼č. Evlerinin yap─▒m─▒nda bu t├╝r bir sarn─▒c─▒ giri┼če in┼ča edenlere yosunlar atl─▒ arabalarla servis ediliyormu┼č, yosuna ilaveten suyu ar─▒tmak i├žin kum ve ├žak─▒l da kullan─▒l─▒yormu┼č.

1723 y─▒l─▒nda Brezilya’ya Avrupa’dan gelen gemilere temiz su temin edecek sistem kurulmu┼č.

1746’da Parisli bilim adam─▒ Joseph Amy, s├╝nger, odun k├Âm├╝r├╝ ile y├╝n kullanarak su ar─▒tmay─▒ deneyen ve birle┼čik filtreler yapan ilk ki┼či olmu┼č.

1775’te Joseph Bramah ─░ngiltere’de modern tuvaletin ├Ânc├╝s├╝n├╝ icat etmi┼č.

─░lk belediye su ar─▒tma tesisi ─░sko├žya’da in┼ča edilmi┼č

Bir ┼čehrin suyunu ar─▒tmak i├žin ilk ger├žek ad─▒m 1804’te ─░sko├žya’da Greenock kasabas─▒nda at─▒lm─▒┼č; Robert Thom taraf─▒ndan tasarlanan su ar─▒tma tesisi yerel y├Ânetim eliyle in┼ča edilmi┼č. Bu sistem sudaki bakterilerin y├╝zde 99’a varan k─▒sm─▒n─▒ gidermek ad─▒na kirli suyun k├Âm├╝rlerin aras─▒na d├Â┼čenmi┼č kumlar─▒n aras─▒ndan ge├žirilerek temizlenmesine dayan─▒yormu┼č. Filtreler i├žin kullan─▒lan malzeme, alt─▒ saatte bir yenileriyle de─či┼čtirildi─či i├žin sistem son derece yorucu ve masrafl─▒ym─▒┼č; elde edilen su evlere atl─▒ arabalarla da─č─▒t─▒l─▒yormu┼č.

1827 y─▒l─▒nda la─č─▒m sular─▒n─▒n akt─▒─č─▒ Thames Nehrinden i├žme suyu sa─člad─▒─č─▒ i├žin kolera ve tifo salg─▒nlar─▒ndan ba┼č─▒n─▒ kald─▒ramayan Londra’da, John Doulton ve o─člu Henry taraf─▒ndan seramik su filtre sistemi icat edilerek denenmi┼č. Hay─▒rseverler taraf─▒ndan yapt─▒r─▒lan tuzla s─▒rlanm─▒┼č ta┼čtan ├že┼čmeler Londra ┼čehrinin i├žme suyu ihtiyac─▒n─▒ gidermeye ├žal─▒┼čm─▒┼č.

1829’da James Simpson, ustas─▒ Robert Thom’─▒n ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ geli┼čtirmi┼č, evlere su borular─▒ d├Â┼čenmi┼č; herkesin g├╝venli i├žme suyuna eri┼čimi olmas─▒ bir r├╝yan─▒n ger├žekle┼čmesi gibiymi┼č.

1852 tarihli Metropolis Su Yasas─▒ Londra’ya sa─članan t├╝m suyun yava┼č kum filtrasyonu ile ar─▒t─▒lmas─▒n─▒ gerektiriyormu┼č.

1854 y─▒l─▒nda ─░ngiliz bilim adam─▒ John Snow, kolera salg─▒n─▒n─▒n su pompalar─▒n─▒n kanalizasyona bula┼čmas─▒ndan kaynakland─▒─č─▒n─▒ ke┼čfedince suya klor ekleyerek su dezenfeksiyonunu ba┼člatm─▒┼č.

Y─▒llard─▒r insan yan─▒lg─▒s─▒ olan suyun tad─▒ ve g├╝zel kokmas─▒n─▒n sa─čl─▒kl─▒ oldu─ču anlam─▒na gelmedi─či ger├že─či ke┼čfedilmi┼č. Bu ke┼čif, ─░ngiliz h├╝k├╝metini kum filtreleme ve klorlama kullanarak belediye su filtreleri kurmaya sevk etmi┼č. ├çal─▒┼čmalar k─▒sa s├╝rede Amerika’ya ve Avrupa’daki di─čer ├╝lkelere s─▒├žram─▒┼č.

Toplu su t├╝ketiminde klor kullan─▒m─▒

En eski su ar─▒tma y├Ântemlerinden biri suya klor katmak tekrar g├╝ndeme gelirken olumsuz sa─čl─▒k etkileri ve belirli mikrop t├╝rlerini ├Âld├╝rmedeki etkisizli─či nedeniyle su ar─▒tma ve di─čer safla┼čt─▒rma tekniklerinin ├Ân├╝n├╝ a├žm─▒┼č.

1851 ve 1862 Londra y─▒l─▒nda Osmanl─▒n─▒n da kat─▒ld─▒─č─▒ Ticaret Fuar sergisinde Doulton’lar taraf─▒ndan tasarlanan kimyasal aparatlar, erken d├Ânem sa─čl─▒k gere├žleri, ├žok ilgi g├Ârm├╝┼č.

1862’de Frans─▒z kimyager Louis Pasteur’├╝n bakteri ara┼čt─▒rmalar─▒ ve mikrobiyolojideki ilerlemeleri ile ba─člant─▒l─▒ olarak ilk karbon kartu┼č tipi filtre tasarlanm─▒┼č.

1870’lerde Doulton kataloglar─▒nda lavabolar, klozetler, tuvaletler, banyolar ve di─čer s─▒hhi tesisat ve armat├╝rleri varm─▒┼č; ki┼čisel temizlik ├╝r├╝nleri konutlara girmeye ba┼člam─▒┼č.

John Doulton ve o─člu Henry taraf─▒ndan tasarlanan seramik su filtre sistemleri Londra’da 1851 y─▒l─▒nda d├╝zenlenen ticaret fuar─▒nda tan─▒t─▒lm─▒┼č.

1880’lerde ├žok fazla kum kullan─▒larak yap─▒lan iptidai kum filtreleme sistemi n├╝fus art─▒┼č─▒na ayak uyduramad─▒─č─▒ i├žin yerini Amerika’da b├╝y├╝k kum filtrelerinin in┼ča edilmesine b─▒rakm─▒┼č. Ters ak─▒┼čl─▒ suyla y─▒kayarak filtredeki tortuyu azaltmak, kokuyu al─▒p tad─▒ d├╝zelterek p─▒ht─▒la┼čmay─▒ iyile┼čtirmek i├žin odun k├Âm├╝r├╝ kullan─▒lmas─▒ ve ├žalkalay─▒c─▒larla duru su elde edilmesi aray─▒┼člar─▒ mucitleri eski safla┼čt─▒rma tekniklerini tekrardan incelemeye sevk etmi┼č.

1900’l├╝ y─▒llara gelindi─činde elektrik kullan─▒lmas─▒n─▒n yayg─▒nla┼čmas─▒yla birlikte su ar─▒tma tekniklerinde de devrim ba┼člam─▒┼č ve ├žok farkl─▒ teknikler denenmeye, geli┼čtirilmeye ba┼članm─▒┼č.

1902’de Bel├žika’da bir i├žme suyu kayna─č─▒nda┬ákalsiyum hipoklorit┬áve ferrik klor├╝r kar─▒┼čt─▒r─▒larak hem p─▒ht─▒la┼čma hem de dezenfeksiyon sa─članm─▒┼č.

1903’te┬ásuyun tuzdan ar─▒nd─▒r─▒larak yumu┼čat─▒lmas─▒nda yeni bir teknik icat edilmi┼č. Katyonlar, iyon de─či┼čtiricilerde┬ásodyum┬áveya di─čer katyonlarla┬áde─či┼čtirilerek sudan uzakla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č.

1906’da┬áozon ilk olarak Fransa’da dezenfektan┬áolarak┬áuygulanm─▒┼č. Art─▒k insanlar sudaki klorun olumsuz etkilerini ├Ânlemek i├žin┬áevlerine su ve du┼č filtreleri┬átakmaya ba┼člam─▒┼člar.

Temiz suya eri┼čime yasal d├╝zenleme

ABD’de 1914’te kamuya a├ž─▒k i├žme suyu standartlar─▒ belirlenmi┼č, uygulanmas─▒┬áda 1940’lara┬ákadar s├╝rm├╝┼č.

1972’de Amerika Birle┼čik Devletlerinde i├žme suyundaki kirlilik nedeniyle zarar g├Ârenlerin biyolojik ve fiziksel do─čas─▒n─▒ eski haline getirmek amac─▒yla “Temiz Su Yasas─▒” y├╝r├╝rl├╝─če girmi┼č. Ama├ž ├╝lkedeki t├╝m su kaynaklar─▒n─▒n temizlenmesi, her ┼čehrin bir su ar─▒tma tesisi kurmas─▒, end├╝strinin su kaynaklar─▒na giren kirletici miktar─▒n─▒ s─▒n─▒rlamak ve i├žme suyu kalitesini iyile┼čtirmekmi┼č.

Yasalarda ne yazarsa yazs─▒n, uygulamalarda insan─▒n ├ž─▒lg─▒nca do─čal kaynaklar─▒ kirletme ve savurarak t├╝ketme eylemi devam ediyor. D├╝┼č├╝nsenize, Latin Amerika ├╝lkelerinde bir milyar insan kirli su i├žmek ve kullanmak zorundaym─▒┼č, her y─▒l yakla┼č─▒k 2 milyon insan kirli su nedeniyle ├Âl├╝yormu┼č.

Birinci ve ─░kinci D├╝nya sava┼člar─▒n─▒n y─▒k─▒c─▒ etkilerinden sonra h─▒zla geli┼čen sanayi ├╝retimi ve ard─▒ndan ya┼čanan teknolojik devrim bir yandan insan hayat─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rarak ya┼čam s├╝resini artt─▒rmaya ├žal─▒┼čm─▒┼č ama bir yandan da kaynaklar─▒n ac─▒mas─▒zca kirlenmesine yol a├žm─▒┼č. Kirlilik nedeniyle soylar─▒ t├╝kenen hayvanlara sanayinin pisli─či ile kirlenen sular, solunmas─▒ g├╝├ž hava eklenmi┼č.

D├╝nyan─▒n her yerinde kendi suyunu ar─▒tma ad─▒na farkl─▒ yollar deneyenler mevcut.

Deniz suyunu ar─▒tman─▒n teknolojisi ucuzluyor, eri┼čimi kolayla┼č─▒yor┬á┬á

Denebilir ki, insan kirletti─či do─čaya ├žare ararken yitirdi─či su kaynaklar─▒n─▒ tekrar kazanmak, temizlemek ve yerine g├Âre de deniz suyunu da ar─▒tarak ihtiyac─▒na ├žare ar─▒yor. Bu konuda ba┼čar─▒l─▒ ├Ârnekler de var; mesela deniz suyunu ar─▒tarak kullanan K├Ârfez ├╝lkeleri susuzlu─ča ├žoktan ├žare buldular.

K├Ârfez ├╝lkeleri ba┼čta olmak ├╝zere, d├╝nyan─▒n her yerinde faaliyet g├Âsteren 20 bin civar─▒nda deniz suyunu tuzdan ar─▒nd─▒rma tesisi var.

Ge├žti─čimiz aylarda BBC T├╝rk├žede payla┼č─▒lan bir habere g├Âre bug├╝n d├╝nya ├╝zerinde ├žo─čunu Suudi Arabistan, Birle┼čik Arap Emirlikleri, Kuveyt gibi k├Ârfez ├╝lkelerinde olsa da ─░ngiltere, ├çin, ABD, Brezilya, G├╝ney Afrika ve Avustralya gibi ├╝lkelerde de faaliyet g├Âsteren 20 bin civar─▒nda deniz suyunu tuzdan ar─▒nd─▒rma tesisi varm─▒┼č.

2014’te d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k 500 kentinde yap─▒lan ara┼čt─▒rma sonu├žlar─▒na g├Âre g├Ârmemiz gereken ┼ču ki ─░stanbul da i├žme suyunun t├╝kenme riski i├žinde olan 11 b├╝y├╝k ┼čehirden biri. Susuz kalmamak i├žin yol yak─▒nken ├Ânlem almak, gittik├že ucuzlayan ve teknolojinin sundu─ču imk├ónlarla yat─▒r─▒mlara ├žoklu se├ženek ┼čans─▒ veren yeni geli┼čimleri izlemek,┬áacilen karar vermek, ad─▒m atmak gerekiyor.

Susuzluk kap─▒m─▒z─▒ ├žal─▒yorÔÇŽ ├ľzellikle ─░stanbul ve di─čer b├╝y├╝k ┼čehirlerimizdeki n├╝fus her ge├žen g├╝n artarken su kaynaklar─▒m─▒z hem kirleniyor hem de azal─▒yor. Son y─▒llarda d├╝nyan─▒n d├Ârt bir yan─▒nda y├╝ksek sesle s├Âylenen ve dikkat ├žekilen tehlike art─▒k ├žok belirgin bir ┼čekilde bizi de bekliyor. Her ge├žen g├╝n temiz suya olan ihtiya├ž b├╝y├╝yor, ├žok yak─▒n y─▒llar i├žinde insafs─▒zca kirletmeye ba┼člad─▒─č─▒m─▒z kaynaklar elimizden h─▒zla kay─▒p yok oluyor. Deniz suyu ar─▒tma tesislerini yayg─▒nla┼čt─▒rmak ve bu konuda teknoloji ├╝retebilmek k─▒sa ve orta d├Ânemde ├žare olacakt─▒r, d├╝┼č├╝ncesindeyim.

Kaynak: https://t24.com.tr/yazarlar/irfan-yalin/su-aritmanin-kultur-tarihi,39306

─░rfan YALIN

─░rfan Yal─▒n kimdir? Koleksiyoncu ─░rfan Yal─▒n 1962 y─▒l─▒nda ─░stanbul'da do─čdu. 9 Eyl├╝l ├ťniversitesi, Ayd─▒n Turizm ─░┼čletmecili─či ve Otelcilik Y├╝ksek Okulu mezunu. Objelerin ÔÇô belgelerin pe┼činde "Pop├╝ler Tarih ve K├╝lt├╝r Ya┼čanm─▒┼čl─▒klar─▒ ara┼čt─▒rmac─▒s─▒. Bizimev TV'de yay─▒nlanan "Koleksiyoncu" program─▒ sunucusu - yap─▒mc─▒s─▒. Asya ve Afrika ├╝lkelerinden tek tek toplad─▒─č─▒ el sanatlar─▒n─▒ sergiledi─či Kad─▒k├Ây'deki "Artemis"in kurucusu. Koleksiyonculu─čun ├Âzendirilmesi ad─▒na amat├Ârce ├žal─▒┼čan, sergi, sempozyum, sunu ve derleme ├žal─▒┼čmalar─▒ i├žinde k├╝lt├╝rel de─čerlere g├Ân├╝l ba─č─▒ml─▒s─▒ÔÇŽ Eposta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Ayazini Meryem Ana Kilisesi’ndeki O─čuz Boyu Damgalar─▒

Ayazini Meryem Ana Kilisesi’ndeki O─čuz Boyu Damgalar─▒

├ľmer Faruk D─░N├çEL, 23 May─▒s 2023
Genlerimizin Yolculu─ču

Genlerimizin Yolculu─ču

Haber Merkezi, 23 May─▒s 2023
BursaÔÇÖn─▒n de─čeri Necatibey K─▒z Meslek Lisesi’nden mezun olmak

BursaÔÇÖn─▒n de─čeri Necatibey K─▒z Meslek Lisesi’nden mezun olmak

Nurdan Çakır TEZGİN, 23 Mayıs 2023
├çelik Palas’─▒n ard─▒ ormanl─▒kt─▒ bir zamanlar

├çelik Palas’─▒n ard─▒ ormanl─▒kt─▒ bir zamanlar

Nurdan Çakır TEZGİN, 23 Mayıs 2023
Su Ar─▒tman─▒n K├╝lt├╝r Tarihi

Su Ar─▒tman─▒n K├╝lt├╝r Tarihi

─░rfan YALIN, 23 May─▒s 2023
Zekeriya Efendi 1880-1955

Zekeriya Efendi 1880-1955

Haber Merkezi, 26 Nisan 2023
Malt, Bira ve AnadoluÔÇÖda ─░├žki

Malt, Bira ve AnadoluÔÇÖda ─░├žki

├ľzdenbekir KARAKA┼×, 11 Mart 2023
Gazi’nin Stadyumu

Gazi’nin Stadyumu

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Ben ┼×eyh Bedreddin

Ben ┼×eyh Bedreddin

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Anadolu ve T├╝rkler

Anadolu ve T├╝rkler

Tahsin ┼×─░M┼×EK, 26 ┼×ubat 2023
Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi

Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi

─░rfan YALIN, 25 ┼×ubat 2023