Quantcast
G├╝ney Kafkasya’da Rusya-─░ran N├╝fuz M├╝cadelesi (1779-1813) – Belgesel Tarih

Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
G├╝ney Kafkasya’da Rusya-─░ran N├╝fuz M├╝cadelesi (1779-1813)
  • 02 Nisan 2024 Sal─▒
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

Loading

2020 ve 2021 y─▒llar─▒nda T├╝rk Tarih Kurumu Kafkasya ile ilgili iki kitap yay─▒nlad─▒.

Bu kitaplarda birisi 2020 y─▒l─▒nda yay─▒nlanan ├ľzg├╝r T├╝rkerÔÇÖin yazd─▒─č─▒ ÔÇťG├╝ney KafkasyaÔÇÖda Rusya-─░ran n├╝fuz M├╝cadelesi 1779-1813ÔÇŁ kitab─▒yd─▒. Di─čer kitap ise Serdar O─čuzhan ├çayc─▒o─čluÔÇÖnun yazd─▒─č─▒, 2021 y─▒l─▒nda bas─▒lan RusyaÔÇÖn─▒n Kafkasya Siyaseti General Paskevi├ž ÔÇśin Ba┼čkomutanl─▒─č─▒ D├Ânemi (1827-!833)

Osmanl─▒ Devleti’nin do─čal s─▒n─▒r─▒┬áF─▒rat Nehri’ydi. Sivas’─▒n ├Âtesi┬áT├╝rkmenlerin elindeydi.10. as─▒rdan bu yana Do─ču Anadolu Bat─▒ ─░ran ve Azerbaycan’a b├Âlge T├╝rkmenya diye an─▒l─▒yordu.

B├Âlge T├╝rkmen devletleri aras─▒nda bir ├žeki┼čme alan─▒yd─▒. Kad─▒ Burhanettin’den┬ásonra b├Âlge Akkoyunlu Karakoyunlu devletlerinin ├žeki┼čmesine ┼čahit oldu. Sonunda Akkoyunlu Devleti b├Âlgeye h├ókim oldu.

Fatih Sultan Mehmet, Belgrat ve Rodos┬áseferlerinde ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča u─črad─▒. ┼×artlar onu Do─ču Anadolu’ya y├Âneltti. Anadolu’daki son g├╝├žl├╝ beylik olan ├çandaro─čullar─▒ Beyli─čini ve Trabzon Rum ─░mparatorlu─čunu┬á1461 y─▒l─▒nda ele ge├žirdi.

!472 y─▒l─▒nda Otlukbeli’nde┬áyap─▒lan sava┼č─▒ Fatih Sultan Mehmet┬ákazand─▒. Sonraki y├╝zy─▒lda iki imparatorluk do─čdu. Osmanl─▒ ve Safevi/─░ran. Bu iki imparatorluk k─▒sa zamanda Kafkasya’ya h├ókim oldular.

Fatih, Kefe’yi Cenevizlilerden ald─▒ktan┬ásonra Alt─▒norduÔÇÖnun i├ži┼člerine m├╝dahil oldu ve Alt─▒nordu-Lehistan ittifak─▒na kar┼č─▒ Osmanl─▒-K─▒r─▒m ve Moskova Knezli─či ittifak─▒ do─čdu. Alt─▒nordu Devleti 1502 y─▒l─▒nda tarih sahnesinden silindi.

Osmanl─▒ Devleti Kafkasya h├ókimiyeti i├žin ─░ranÔÇÖla sava┼čt─▒ ve 1451ÔÇÖde KefeÔÇÖnin fethiyle ba┼člayan Kafkasya istilas─▒ 1591 y─▒l─▒nda Karadeniz Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin i├ž denizi haline geldi.

T├╝rkmenlerin isyan─▒ ve daha sonra ─░ranÔÇÖa g├Â├žleri, suhtelerin ve daha sonra ÔÇťB├╝y├╝k ka├žgunluk d├ÂnemiÔÇŁ diye adland─▒r─▒lan 1519-1610 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čanan isyanlar─▒n sona ererken, bu defa 1622-1658 y─▒llar─▒ aras─▒nda beylerbeyleri ayaklanmal─▒ ya┼čand─▒. N├╝fus azal─▒rken ayan ad─▒ verilen yerel derebeyleri ortaya ├ž─▒kt─▒.

Osmanl─▒ Devleti ─░ran ve Avusturya ile yapt─▒─č─▒ sava┼člar y├╝z├╝nden g├╝├ž kaybederken Moskova Knezli─či b├╝y├╝meye ve imparatorlu─ča d├Ân├╝┼čt├╝. Kendini ├žar ilan eden Korkun├ž lakab─▒ tak─▒lm─▒┼č ─░van, 1552ÔÇÖde Kazan Hanl─▒─č─▒n─▒, 1556ÔÇÖda ise Astrahan Hanl─▒─č─▒n─▒ ele ge├žirdi. Kabarday B├╝y├╝k Prensli─či ile ittifak antla┼čmas─▒ yapt─▒.

Osmanl─▒ Devleti 1683 y─▒l─▒nda Viyana bozgunu ya┼čand─▒. Bu s├╝re├žte RusyaÔÇÖda Osmanl─▒ kar┼č─▒t─▒ ittifaka kat─▒ld─▒ ve Azak kalesi ele ge├žirdi. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Avusturya-Macaristan ─░mparatorlu─ču ile yapt─▒─č─▒ her sava┼ča Rus ├çarl─▒─č─▒ da kat─▒ld─▒. Genelde Avusturya Osmanl─▒ya yenildi, Ruslar ise galip geldi.

Osmanl─▒ Devleti g├╝├ž kaybettik├že eyaletlerde ayan ad─▒ verilen yerel hanedanlar belirdi. Bat─▒ ─░ran ve KafkasyaÔÇÖda yar─▒ ba─č─▒ms─▒z veya ba─č─▒ms─▒z ├žok say─▒da hanl─▒k ortaya ├ž─▒kt─▒.

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin y─▒k─▒l─▒┼č s├╝reci 1768 y─▒l─▒nda Lehistan y├╝z├╝nden sava┼č a├žt─▒─č─▒ Rus ├çarl─▒─č─▒ kar┼č─▒s─▒nda b├╝y├╝k bir yenilgi ald─▒. 1774 tarihinde ─░mzalamak zorunda kald─▒─č─▒ K├╝├ž├╝k Kaynarca Antla┼čmas─▒ ├žok a─č─▒r ┼čartlar─▒ kabul etmek zorunda kald─▒. K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒n─▒ kaybetti.

Yeterince haz─▒rl─▒k yapmadan 1787 y─▒l─▒nda Rus ├çarl─▒─č─▒na sava┼č a├žan Osmanl─▒ Devleti AvusturyaÔÇÖn─▒n da sava┼ča girmesiyle art arda yenilgiye u─črad─▒. AvusturyaÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ kuvvetleri kar┼č─▒s─▒nda yenilip sava┼čtan ├žekildi. Ancak Ruslarla 1791ÔÇÖde yap─▒lan Ya┼č Antla┼čmas─▒yla Bucak b├Âlgesi Ruslara b─▒rak─▒ld─▒.

G├╝rcistan

G├╝ney KafkasyaÔÇÖn─▒n kaderini G├╝rcistanÔÇÖa s├╝rekli sald─▒ran ─░ran ve Lezgiler belirlemi┼čtir. G├╝rcistan, yapt─▒─č─▒ bir antla┼čmayla RusyaÔÇÖn─▒n himayesine girdi.

Rusya, G├╝rc├╝lere ikili oynuyordu. ─░ran ve Lezgi sald─▒r─▒lar─▒na yeterli bir tepki koymuyordu.

G├╝rc├╝ Kral─▒ Giorgi 28 Aral─▒k 1800ÔÇÖde vefat etti. Rus ─░mparatoru Aleksand─▒r, imzalad─▒─č─▒ bir kararnameyle 12 Nisan 8001ÔÇÖde G├╝rcistanÔÇÖ─▒ ilhak ettiklerini ilan etti.

├çar, G├╝rc├╝ hanedan ├╝yelerin RusyaÔÇÖya g├Ânderilmesini istedi. Bu karar─▒ tebli─č etmeye gelen Rus Generali Lazerev, G├╝rc├╝ Krali├žesi Maria taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝ld├╝. G├╝rcistanÔÇÖdan ka├ž─▒p Da─č─▒stanÔÇÖa ve ─░ranÔÇÖa s─▒─č─▒nan prensler Ruslar─▒ ├╝lkeden ├ž─▒karamad─▒lar. Ruslar, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne ba─čl─▒ olan ─░meretyaÔÇÖy─▒ ele ge├žirdiler ve ─░meretya Kral─▒ II. S├╝leyman / Salomon Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne s─▒─č─▒nd─▒.

G├╝rcistan Askeri YoluÔÇÖnu y─▒llar ├Ânce yapan Ruslar, buray─▒ Osmanl─▒ ve ─░ran devletlerine; ├çerkeslere ve Da─č─▒stanÔÇÖa sald─▒r─▒lar─▒nda kulland─▒lar. ┬áOsmanl─▒ DevletiÔÇÖnin KafkasyaÔÇÖdaki liman ve kalelerini kolayca ele ge├žirdiler.

─░ran Veliaht─▒ Feth Ali ┼×ah 1801ÔÇÖde ─░ngiltere ile dostluk antla┼čmas─▒ imzalad─▒. ─░ngiltere RusyaÔÇÖn─▒n Kafkaslara ve T├╝rkistanÔÇÖa inmesini Hindistan i├žin bir tehlike oldu─čunu biliyorlard─▒.

***

Bundan sonraki b├Âl├╝mde ├ľzg├╝r T├╝rkerÔÇÖin yazd─▒─č─▒ ÔÇťG├╝ney KafkasyaÔÇÖda Rusya-─░ran n├╝fuz M├╝cadelesi 1779-1813ÔÇŁ kitab─▒ temel al─▒nm─▒┼čt─▒r

Lezgi-Seki-Il─▒su-Kuba-Bak├╝-Revan-Karaba─č-Bak├╝-┼×irvan-Nahcivan-Tali┼č hanl─▒klar─▒ Rusya ve ─░ran aras─▒nda ikili oynuyorlard─▒. G├╝rc├╝stanÔÇÖ─▒ ├ťs yapan Rus ordusu ├Ânce Kuba ve Da─č─▒stan hanl─▒klar─▒n─▒ boyun e─čdirdi. 1803 y─▒l─▒nda Lezgiler yenildiler ve Rus h├ókimiyetini kabul ettiler. Rus ordusu 1804 y─▒l─▒nda Gence ├╝zerine y├╝r├╝d├╝. ┼×ehirdeki 300 Ermeni ku┼čatma alt─▒ndaki GenceÔÇÖnin bir kap─▒s─▒n─▒ Ruslara a├žt─▒lar. ┼×ehirde ├žok b├╝y├╝k bir katliam ya┼čand─▒. (s:132-133) ┼×ehirde kalan M├╝sl├╝manlar s├╝r├╝ld├╝ ve yerlerine Ermeniler yerle┼čtirildi.

─░ran taht─▒na ge├žen Feth Ali Han, hakimiyetini t├╝m ─░ranÔÇÖa kabul ettirdi. Han, O─člu Abbas komutas─▒nda bir orduyu b├Âlgeye g├Ânderdi. Amac─▒ G├╝rcistanÔÇÖ─▒ ve b├Âlgedeki Hanl─▒klar─▒ kendine ba─člamakt─▒. 10 Haziran 1804 g├╝n├╝ ─░ran ┼×ah─▒ Feth Ali RusyaÔÇÖya sava┼č a├žt─▒. 1804 y─▒l─▒nda ba┼člayan sava┼č 1813 y─▒l─▒nda ─░ranÔÇÖ─▒n Ruslar─▒n a─č─▒r ┼čartlar─▒n─▒ kabul etmesiyle sona erdi.

Rus ordusuna kumanda eden ve Lezgileri bast─▒r─▒p, GenceÔÇÖyi alan Knez P. Tsitsianov kendine hedef olarak stratejik bir ├Âneme sahip Revan Hanl─▒─č─▒n─▒ se├žti. RevanÔÇÖ─▒ alarak KaradenizÔÇÖle Hazar aras─▒nda bir hat olu┼čturacakt─▒.

Ruslar b├Âlgede G├╝rc├╝ g├Ân├╝ll├╝lerden ba┼čka bir yard─▒mc─▒ daha buldular; Ermeniler. 10 Haziran 1804ÔÇÖde Ruslar G├╝mr├╝ÔÇÖy├╝ ele ge├žirdiler. 20 HaziranÔÇÖda ├ť├ž Kilise Sava┼č─▒ÔÇÖnda Veliaht ┼×ah AbbasÔÇÖ─▒n komutas─▒ndaki ─░ran ordusu geri ├žekilmek zorunda kald─▒.

Yard─▒ma gelen ┼×ah Feth Ali, Rus ordusunu a┼čarak Revan kalesine asker ve yiyecek g├Ânderdi. Ruslar, a─č─▒r bir zayiat vererek, a─č─▒rl─▒klar─▒n─▒ b─▒rakarak TiflisÔÇÖe ├žekildiler.

Ka├žar s├╝varilerin ba┼čar─▒lar─▒na ra─čmen Ruslara yenilmenin ba┼čl─▒ca nedeni ─░ran ordusunun disiplinsizli─či ve tedbirsizli─čidir. Konaklama s─▒ras─▒nda bile g├╝venlik tedbiri almamalar─▒ bask─▒na u─čray─▒p hezimete u─čramalar─▒na sebep olmu┼čtur.

RevanÔÇÖ─▒ ku┼čatan Rus askerlerini siperlerinden kovan Ka├žar s├╝varileri ganimetten pay almak i├žin bulunduklar─▒ yeri b─▒rakarak ┼×ah AbbasÔÇÖ─▒n yan─▒na gittiler ve Ruslar tekrar eski mevzilerine d├Ând├╝ler. (s:163)

Rus birlikleri sava┼č teknikleriyle kendisinden 5-10 kat kalabal─▒k olan ─░ran ordusunu bozguna u─čratmakta g├╝├žl├╝k ├žekmediler.

Ba┼čta G├╝rcistan olmak ├╝zere t├╝m Kafkas hanl─▒klar─▒ ─░ranÔÇÖ─▒n yapt─▒─č─▒ sald─▒r─▒ ve bask─▒lar─▒ndan b─▒km─▒┼člard─▒. Bu y├╝zden Rus ├çarl─▒─č─▒n─▒n himayesine s─▒─č─▒n─▒yorlard─▒.

Ayr─▒ca hanl─▒kla birlik olmak yerine s─▒k s─▒k birbiriyle sava┼č─▒yorlard─▒. ┼×ahlar i├žin ├Ânemli olan topraklar─▒n─▒ ve ayr─▒cal─▒klar─▒ndan vazge├žmek istemiyorlard─▒.

┼×uragel ileri gelenleri onun yerine Ruslardan himaye istediler. ┼×uragel b├Âlgesi Ruslar i├žin stratejik ├Âneme sahipti. Ruslar, buraya yerle┼čtiklerinde RevanÔÇÖla beraber Kars ve Ardahan kalelerine de kom┼ču olacaklard─▒.

Karaba─č Han─▒ ─░brahim Han, Ka├žarlarlar─▒n b├Âlgedeki en b├╝y├╝k d├╝┼čman─▒yd─▒. Feth Ali ┼×ah, Karaba─č ├╝zerine bir ordu g├Ânderdi. ─░brahim Han bu orduyu bozguna u─čratt─▒. Han, 26 May─▒s 1805ÔÇÖde K├╝rek├žay Antla┼čmas─▒yla RusyaÔÇÖn─▒n vasal─▒ oldu. Seki Hanl─▒─č─▒ stratejik bir ├Âneme sahipti. Seki, g├╝ney KafkasyaÔÇÖya a├ž─▒lan bir kap─▒yd─▒.

Seki, Kuba ve Derbent hanl─▒klar─▒n─▒n Rus kontroluna al─▒nmas─▒yla ile Ruslar─▒n bir t├╝rl├╝ h├ókim olamad─▒─č─▒ Da─čl─▒ topluluklar─▒n─▒n sald─▒r─▒ ve tacizlerinden izole olmu┼č olmu┼č bir hale gelecekti.

TsitsianovÔÇÖun sonraki hedefi Hazar Denizi boyunca ├Ânemli limanlar─▒ ve hat─▒r─▒ say─▒l─▒r bir ekonomik gelire sahipti. ┼×irvan, yerel olarak yeti┼čtirilen ipekten ├Ânemli kazan├ž elde ediliyordu. Bunun yan─▒nda Bak├╝ ve ┼×irvan ÔÇśda b├╝y├╝k ├Âl├žekli bal─▒k├ž─▒l─▒k ve fok avc─▒l─▒─č─▒ yap─▒lan yerlerdi.

┼×irvan (Semah─▒) Mustafa Han 6 Ocak 1806ÔÇÖda TsitsianovÔÇÖun istedi─či ┼čartlarda bir antla┼čmay─▒ kabul etti. Tsitsianov, b├Âlgede ya┼čayan Ermenileri ─░ranÔÇÖla sava┼čmaya ├ža─č─▒rd─▒.

Feth Ali ┼×ah ve o─člu Abbas Mirza kuvvetleriyle Aras Irma─č─▒n─▒ ge├žip Karaba─č ├╝zerine y├Âneldiler. Revan, ┼čaha teslim oldu. ─░ran, ┼×u┼ča ve Karaba─čÔÇÖ─▒ ele ge├žirdi. Hanlar, Ruslara s─▒─č─▒nd─▒. ┼×ah, Ruslar kar┼č─▒s─▒nda psikolojik ├╝st├╝nl├╝─č├╝ ele ge├žirmi┼čti

TsitsianovÔÇÖun Ruslar─▒n Astrahan liman─▒nda bir filosu vard─▒.┬á Tsitsianov, Filoya Enzeli ve Re┼čt limanlar─▒n─▒ ele ge├žirme g├Ârevini verdi. Ayr─▒ca ┼×ah Feth AliÔÇÖye tahkir edici bir mektup ve a─č─▒r ┼čartlar i├žeren bir mektup g├Ânderdi. ┼×ah bu teklifi reddetti. Ruslar─▒n plan─▒ ger├žekle┼čmedi. A─č─▒r kay─▒p vererek geri d├Ând├╝ler. Bak├╝ÔÇÖy├╝ ku┼čatt─▒lar ama ele ge├žiremediler. TsitsianovÔÇÖÔÇÖa g├Âre Hazar DeniziÔÇÖne h├ókim olabilmek i├žin Bak├╝ÔÇÖn├╝n ele ge├žirilmesi ┼čartt─▒. Bak├╝ÔÇÖye gelen Tsitsianov, ┼čehrin anahtarlar─▒n─▒ teslim etmek bahanesiyle bulu┼čtu─ču Bak├╝ Han─▒ H├╝seyin Kulu Han taraf─▒ndan ├Âld├╝rt├╝ld├╝.

Bunun ├╝zerine b├╝t├╝n hanl─▒klar Ruslarla olan antla┼čmalar─▒n─▒ feshettiler. Ancak, ─░ran ┼×ah─▒ bu f─▒rsattan faydalanaca─č─▒na TahranÔÇÖa d├Ând├╝. Rus Generali Glezenap inisiyatif kuland─▒. ├ľnce TiflisÔÇÖi kontrol alt─▒na ald─▒. ┼×ah, o─člu Abbas Mirza ve G├╝rc├╝ Prensi Aleksand─▒rÔÇÖ─▒ b├Âlgeye g├Ânderdiyse de etkili olamad─▒lar.

├çar, ba┼čkomutanl─▒─ča Gudovi├žÔÇÖi tayin etti. Gudovi├žÔÇÖin g├Âreve geldi─činde b├Âlgedeki Rus askeri say─▒s─▒ 140 bine ula┼čm─▒┼čt─▒. Gudovi├ž ├çara bir mektup g├Ândererek G├╝rc├╝ asil ve g├Ân├╝ll├╝lerin Rus asil ve askerleriyle ayn─▒ haklara sahip olmas─▒n─▒ istedi. Bu iste─či kabul edildi.

Gudovi├ž, daha sonra harek├óta ba┼člad─▒. Derbent tek kur┼čun at─▒lmadan ele ge├žirildi. Karaba─č Han─▒ ├žocuklar─▒yla beraber ├Âld├╝r├╝ld├╝. Daha sonra Bak├╝ ku┼čat─▒ld─▒. 3 Ekim 1806ÔÇÖda H├╝seyin Kulu Han ┼čehri b─▒rak─▒p ka├žt─▒. 23 Ekim 1806^da sava┼čmadan Seki Hanl─▒─č─▒ i┼čgal edildi. Carlar, Lezgiler ve Avarlar Rus h├ókimiyetini kabul ettiler. Mevcut s─▒n─▒rlar i├žinde bir ate┼čkes imzaland─▒.

─░ran ┼×ah─▒ÔÇÖn─▒n bar─▒┼č giri┼čimleri Ruslar─▒n a─č─▒r ┼čartlar─▒ ve k├╝stah├ža tutumu y├╝z├╝nden netice vermedi.

─░ran ┼×ah─▒ HindistanÔÇÖa bir heyet g├Ândererek Ruslara kar┼č─▒ bir i┼č birli─či arad─▒. Olumlu giden g├Âr├╝┼čmeler ─░ngilizlerin Ruslarla anla┼čmas─▒ ├╝zerine sona erdi. Bu sefer devreye Frans─▒zlar girdi. Frans─▒zlar, Ruslara kar┼č─▒ Osmanl─▒ Devleti ve ─░ranÔÇÖ─▒n i├žinde oldu─ču bir ittifak kurmak istiyordu. Bu ama├žla General Gardane 70 teknisyenin i├žinde bulundu─ču bir heyet 4 Aral─▒k 1907ÔÇÖde ─░ranÔÇÖa geldi. ┼×ah, ordusunu, top├žular─▒n─▒ ve tahkimatlar─▒n─▒ Avrupa usul├╝ yapmak istiyordu. ┼×ah, Frans─▒zlardan s├╝ng├╝l├╝ t├╝fek de istiyordu. FransaÔÇÖn─▒n Rus ├çarl─▒─č─▒ ile anla┼čmas─▒; G├╝rcistan ve KafkasyaÔÇÖdaki haklar─▒n─▒ tan─▒mas─▒ ─░ran-Frans─▒z antla┼čmas─▒n─▒ ge├žersiz k─▒ld─▒.

Bunun ├╝zerine ─░ran 1809 y─▒l─▒ bahar─▒nda ─░ngilizlerle g├Âr├╝┼čt├╝ ve bir i┼č birli─či antla┼čmas─▒ imzaland─▒. Ancak ─░ngilizler direkt olarak Rus ├çarl─▒─č─▒n─▒ hedef alm─▒yorlard─▒.

Frans─▒zlar─▒n te┼čvikiyle III. Selim, 22 Aral─▒k 1806ÔÇÖda Ruslara sava┼č ilan etti. Ruslar─▒n en b├╝y├╝k korkusu T├╝rklerin (Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin) Ka├žarlarla bir araya gelmesiydi.┬á Ama iki taraf─▒n ulemas─▒n─▒n buna izin verece─či ┼č├╝pheliydi.

Gudovi├ž, Aral─▒k 1808ÔÇÖde Revan─▒ ku┼čatt─▒ysa da Ka├žar s├╝varilerin gelmesi ├╝zerine geri ├žekilmek zorunda kald─▒. 1804-1812 y─▒llar─▒ aras─▒nda Ruslar Ka├žarlar─▒ kesin bir yenilgiye u─čratamad─▒lar.

Ruslar─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒ Osmanl─▒lara kar┼č─▒ vermesi ├╝zerine cephede b├╝y├╝k sava┼člar olmad─▒. ─░ran ulemas─▒ 1810 y─▒l─▒nda Ruslara kar┼č─▒ bir cihat ilan etti. Sava┼čs─▒z ge├žen bir y─▒l i├žinde Ruslar i┼čgal ettikleri yerlerde durumlar─▒n─▒ sa─člamla┼čt─▒rm─▒┼člard─▒. Bu s├╝re├žte hem Osmanl─▒ Devleti ve ─░ran Ruslara kar┼č─▒ i┼č birli─či yerine Ruslarla birbirlerine kar┼č─▒ i┼č birli─či yapmak istediler.

Osmanl─▒ Padi┼čahÔÇÖ─▒ III. Selim, ─░ranÔÇÖa kar┼č─▒ d├╝zenlenen 1804-1813 operasyonlar─▒ s─▒ras─▒nda Rus ordusunun Karadeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒n G├╝neydo─ču kesimine kuvvetlerini yerle┼čtirmesi i├žin izin verdi. (s:254)

Megri b├Âlgesinde toplanan Abbas MirzaÔÇÖn─▒n komuta etti─či ordu General Kotlyarevski taraf─▒ndan ma─člup edildi. ─░ran ordusu ArasÔÇÖ─▒ a┼čamad─▒ ve TebrizÔÇÖe ├žekildi. Me─čriÔÇÖnin Ruslar taraf─▒ndan ele ge├žirilmesi TranskafkasdaÔÇÖdaki durumu Ruslar─▒n lehine olacak ┼čekilde de─či┼čtirdi. Maalesef ─░ranl─▒lar Osmanl─▒-Rus sava┼č─▒ndan yeterince faydalanmad─▒lar.

Sava┼č─▒n kaderini belirleyen 19-20 Ekim 1812ÔÇÖde yap─▒lan Asland├╝z Muhaberesi oldu. Abbas Mirza emrindeki kuvvetleri ├Ânemli bir grubunu ┼×eki Hanl─▒─č─▒n─▒ fethe g├Ânderdi. Kotlyarevski, ani bask─▒nla ─░ran kuvvetlerini yok etti. Abbas Mirza sava┼č alan─▒ndan zorlukla ka├žabildi. ─░ran ordusunun a─č─▒rl─▒klar─▒ ve toplar─▒ Ruslar─▒n eline ge├žti. ─░ran ordusunun g├╝venlik tedbiri almamas─▒ ve yak─▒n─▒na kadar sokulan Rus ordusunu fark etmemesi Ruslara neredeyse zayiats─▒z bir zafer getirdi.

Kotlyarevski, k─▒┼č olmas─▒na ra─čmen Tali┼č Hanl─▒─č─▒ÔÇÖna y├╝r├╝d├╝. LankeranÔÇÖ─▒ ku┼čatt─▒. Lankeran Han─▒ Sad─▒k Han, teslim olmay─▒ reddetti. 1 Ocak 1813ÔÇÖde kanl─▒ bir sava┼čla ┼čehri ele ge├žirdiler. B├╝y├╝k bir katliam ya┼čand─▒.

─░ngilizlerin arabuluculu─ču ile 24 Ekim 1813ÔÇÖde Nahc─▒vanÔÇÖ─▒n G├╝listan ┼čehrinde bir Antla┼čma imzaland─▒. ─░ran, Ruslar─▒n ├Âne s├╝rd├╝─č├╝ a─č─▒r ┼čartlar─▒ kabul etmek zorunda kald─▒. Bu ─░ranÔÇÖ─▒n bug├╝ne kadar imzalad─▒─č─▒ en a┼ča─č─▒lay─▒c─▒ antla┼čmayd─▒. ─░ran, Ermenistan ve Nah├ž─▒van hari├ž t├╝m hanl─▒klar Ruslara b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒. Hazar Denizi Rus kontrol├╝ne ge├žmi┼čti. ─░ran, Rus t├╝ccarlara kapit├╝lasyon benzeri ayr─▒cal─▒klar tan─▒m─▒┼čt─▒. Bu antla┼čmayla ─░ran 3 milyon tebaas─▒n─▒ Ruslara b─▒rak─▒yordu.

Abbas Mirza, G├╝listan Antla┼čmas─▒n─▒n intikam─▒n─▒ almak i├žin 1826ÔÇÖda Ruslara Sava┼č a├žt─▒. Ama a─č─▒r bir maliyete u─črad─▒lar.14 y─▒l sonra daha a─č─▒r ┼čartlar ta┼č─▒yan T├╝rkmen├žay Antla┼čmas─▒n─▒ imzalamak zorunda kald─▒. (s:270

***

Ruslar b├Âlgede yeni bir m├╝ttefik buldular Zaman i├žinde Osmanl─▒ Devletindeki Ermenileri de g├Â├ž ettirerek Revan/Erivan merkezli bir Ermenistan b├Âlgesi olu┼čturdular.

─░ranÔÇÖ─▒n G├╝rc├╝lere ve b├Âlgedeki hanl─▒klara kar┼č─▒ y├╝r├╝tt├╝─č├╝ bask─▒ ve ya─čma politikas─▒ Ruslar─▒n b├Âlgeye h├ókimiyetini zorla┼čt─▒rd─▒. Nadir ┼×ah d├Âneminden beri ba┼čta Da─č─▒stanl─▒lar Rus vatanda┼čl─▒─č─▒n─▒ istiyorlard─▒.

Gelelim Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne: Osmanl─▒ Devleti Ruslar─▒n ─░ranÔÇÖla olan sava┼č─▒ndan faydalanamad─▒. Hem Kafkasya ve Do─ču AnadoluÔÇÖda hem de Balkanlarda Ruslara yenildi. Yine toprak kaybetti. Ancak AvrupaÔÇÖdaki konjonkt├╝r daha a─č─▒r ┼čartlar i├žermeyen bir bar─▒┼č antla┼čmas─▒n─▒n imzalanmas─▒n─▒ sa─člad─▒.

28 May─▒s 1812 tarihinde imzalanan B├╝kre┼č Antla┼čmas─▒ ile Rusya, Eflak ve Bo─čdan’dan ├žekilecek, Besarabya b├Âlgesi ise Ruslara b─▒rak─▒lacakt─▒. Osmanl─▒lar Bosna ve Eflak’tan 2 y─▒l vergi almayacak, S─▒rplar i├ž i┼člerinde serbest kalacakt─▒. Tuna nehrinde hem Osmanl─▒ hem de Rus gemileri serbest├že dola┼čabilecekti. Prut ve Tuna nehirlerinin sol sahilleri iki ├╝lke aras─▒nda s─▒n─▒r kabul edilecekti.

Ayr─▒ca, Kuban Nehri a─čz─▒ndan g├╝neyde Bz─▒b (Ps─▒b) Nehri a─čz─▒na kadar uzanan ├çerkesya k─▒y─▒lar─▒n─▒n denetimi, Anapa Kalesi ile birlikte Osmanl─▒lara geri verildi. Buna kar┼č─▒l─▒k Bz─▒b ve Rioni Nehirleri (Poti) aras─▒ndaki Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ ve G├╝rc├╝ topraklar─▒ Ruslara b─▒rak─▒ld─▒.

 

 

KAYNAKÇA

  • Agarba S, Bella-Hatko, Samir H, ├çerkesya Ada Uygarl─▒─č─▒, Ankara-2008
  • Ahmetbeyo─člu, Ali, Avrupa Hun ─░mparatorlu─ču, Ankara-2001
  • Ajdi, Murat, K─▒p├žaklar, Ankara-2002
  • Aksamaz, Ali ─░hsan, KafkasyaÔÇÖdan KaradenizÔÇÖe Lazlar─▒n Tarihsel Yolculu─ču, ─░stanbul-1997
  • Allen, W.E.D.1828-1921 T├╝rk-Kafkas S─▒n─▒r─▒ndaki Harplerin Tarihi, Ankara-1966
  • Antifimov, N. V.-Autlev, P.U., Meotlar, Ad─▒gelerin Atalar─▒, Ankara-2011
  • Artamonov, M. ─░, Hazar Tarihi, ─░stanbul-2008
  • Arunova, M.R. E┼črefyan, K.Z., Nadir ┼×ah-─▒ Av┼čar, ─░stanbul-2015
  • Avagyan, Arsen, ├çerkesler, ─░stanbul-2004
  • Avc─▒o─člu, Do─čan, T├╝rklerin Tarihi, ─░stanbul-1982
  • Baddaley J.F, RusyaÔÇÖn─▒n KafkasyaÔÇÖy─▒ ─░stilas─▒, ─░stanbul-1989
  • Baj, Jabaghi, ├çerkezler, Ankara-2000
  • Bell, James S., ├çerkesyaÔÇÖdan Sava┼č Mektuplar─▒, ─░stanbul-1998
  • Benet, Sula, Abhazlar, Ankara-1995
  • Berkok ─░smail, Tarihte Kafkasya, ─░stanbul-1958
  • Berzeg, Nihat, ├çerkesler, ─░stanbul-2006
  • Berzeg, Sefer E., ├çerkes-Vub─▒hlar, So├žiÔÇÖnin ─░nsanlar─▒, Ankara-2013
  • Besleney, Abidin Zeynel, T├╝rkiyeÔÇÖde ├çerkes Diasporas─▒n─▒n Siyasi Tarihi, ─░stanbul-2016
  • Bi Mahmut, Kafkas Tarihi, Ankara-2011
  • Bi Mahmut, Kafda─č─▒ÔÇÖn─▒n Eteklerinden BursaÔÇÖya G├Â├žler-2016
  • Bi Mahmut, ├çerkes-G├╝rc├╝ ili┼čkileri Konferans Notlar─▒ 21 May─▒s 2012-Araklia-G├╝rcistan
  • Bilge, M. Sad─▒k; Osmanl─▒-Kafkas ─░li┼čkileri, ─░stanbul-2007
  • Blanch Lesley, Cennetin K─▒l─▒├žlar─▒, ─░stanbul-1978
  • Blaramberg, Yohann, F. Kafkasya, Ankara-2017
  • Budayev, N. M. Kim Bu ├çerkesler, ─░stanbul-2009
  • B├╝y├╝ka, ├ľmer, Abhaz Mitolojisi Ana├ž m─▒? ─░stanbul-1971
  • Carthy, Justin Mc, S├╝rg├╝n ve ├ľl├╝m, ─░stanbul-1995
  • Can, Fatih-Karayel, Erol, Kuzey Kafkasya Tarihinden Kesitler-1, ─░stanbul-2010
  • Sedar O─čuzhan ├çayc─▒o─člu RusyaÔÇÖn─▒n Kafkasya Siyaseti General ┬á┬áPaskevi├žÔÇÖin Ba┼čkomutanl─▒─č─▒ D├Ânemi (1827-1831)
  • ├çelik, Osman, ─░ngiliz Belgelerinde T├╝rkiye ve Kafkasya, Ankara-1992
  • ├çerkeslerin S├╝rg├╝n├╝ (Tebli─čler, Belgeler, Makaleler), yay─▒na haz─▒rlayan Kafkas Derne─či, Ankara-2001
  • ├çurey, Ali, Anadolu ├çerkesleri, ─░stanbul-2013
  • Dolukhanov, Pavel, Eski Ortado─čuÔÇÖda ├çevre ve Etnik Yap─▒, ─░stanbul-1998
  • Dumezil, George, Mit ve Destan, ─░stanbul 2012
  • Dunlop, D. M., Hazar Yahudi Tarihi, ─░stanbul-2008
  • Erzen, Afif, Do─ču Anadolu ve Urartular, ─░stanbul 1992
  • Esadze, Semen, ├çerkesyaÔÇÖn─▒n Ruslar Taraf─▒ndan ─░┼čgali Ankara-1999
  • Evliya ├çelebi, Seyahatnamesi: Bursa-Bolu-Trabzon-Erzurum-Azerbaycan-Kafkasya-K─▒r─▒m-Girit, ─░stanbul-2014
  • Fed├ókar, Cengiz, KafkasyaÔÇÖda ─░mparatorluklar Sava┼č─▒, ─░stanbul-2014
  • Gumilev, L. N., Hazar ├çevresinde Bin Y─▒l, ─░stanbul-2003
  • Grakov, B. N., ─░skitler, ─░stanbul-2006
  • Habi├žo─člu Bedri, KafkasyaÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya G├Â├žler, ─░stanbul-1999
  • Hancar, Franz, Kafkas ilk Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ I┼č─▒─č─▒nda AnadoluÔÇÖnun Yeni Neolitik Buluntular─▒, ─░stanbul-1937
  • Hotko, Samir, ├çerkeslerin (Ad─▒─čelerin) tarihi, ─░stanbul-2015
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye-I, ─░stanbul-2010
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye-II, ─░stanbul-2015
  • ─░nalc─▒k, Halil, K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ Tarhi ├ťzerine Ara┼čt─▒rmalar, ─░stanbul-2017
  • ─░pek, Nedim, RumeliÔÇÖden AnadoluÔÇÖya T├╝rk G├Â├žleri, Ankara-1999
  • Kafkasya Konfederasyonu, Vesikalar ve Materyaller, Paris-1937
  • Kalankatl─▒ Moses, Alban Tarihi, ─░stanbul-2006
  • Karadeniz, Y─▒lmaz, Ka├žarlar D├Âneminde ─░ran (1795-1925) ─░dari, Askeri, Sosyal Yap─▒ ve Toplumsal Hareketler
  • Karpat H. Kemal, Etnik Yap─▒lanma ve G├Â├žler, ─░stanbul-2010
  • Kuhrt, Amelie, Eski ├ça─čÔÇÖda Yak─▒n Do─ču, ─░stanbul-2009
  • Kundukh, Aytek, Kafkasya Muridizmi, ─░stanbul-1987
  • Kurat, Akdes Nimet, T├╝rkiye ve Rusya (1798-1919), Ankara-2011
  • Kurat, Akdes Nimet, IV-XVIII. Y├╝zy─▒llarda Karadeniz Kuzeyindeki T├╝rk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1972
  • Kurat, Akdes Nimet, T├╝rkiye ve ─░dil Boyu, Ankara-2011
  • Kuzucu, Serhat, K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ ve Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒ (1787-1792), ─░stanbul-2013
  • Lovpa├že N., ├çerkes Arkeolojisi ve Sanat─▒ Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Maykop ve Anadolu Hazineleri, ─░stanbul-2013
  • Lyulye, Leonti, ├çerkesya, 19. Y├╝zy─▒l Tarih ve Etnografyas─▒, ─░stanbul-2010
  • Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-1995
  • Mansur, ┼×amil ├çe├ženler, Ankara-1995
  • Marigny, Tailbout De, ├çerkesya Seyahatnamesi, ─░stanbul-1996
  • Musa KundukhovÔÇÖun An─▒lar─▒, ─░stanbul-1978
  • Mustafakemalpa┼ča (Kirmasti) Sempozyumu, Bildiriler, Bursa-2011
  • Mutbay, Mustafa, Kafkasya Hat─▒ralar─▒, Ankara-2007
  • Natko, Kadir, KafkasyaÔÇÖda ve Kafkasya D─▒┼č─▒ndaki ├çerkesler, Ankara-2005
  • ├ľzsaray, Mustafa, ├çerkeslerin ─░slamla┼čmas─▒, ─░stanbul-2012
  • ├ľzt├╝rk, Y├╝cel, Osmanl─▒ H├ókimiyetinde Kefe (1475-1600) Ankara-2000
  • Peker, Ekrem Hayri, KafkasyaÔÇÖdan G├╝vemÔÇÖe Zekeriya Efendi, ─░stanbul-2015
  • Pu┼čkin, A. S., Erzurum Yolculu─ču, Ankara-1993
  • Osrogosky, G., Bizans Devleti Tarihi, Ankara-2011
  • ├ľzbay, ├ľzdemir. D├╝nya Mitolojisi ve Nartlar, Ankara-1999
  • Saydam, Abdullah, K─▒r─▒m ve Kafkas G├Â├žleri (1856-1876), Ankara-2010
  • Spencer, Edmund, T├╝rkiye, Rusya, Karadeniz ve ├çerkezistan, Ankara-2014
  • ┼×im┼čir. B.N., Osmanl─▒ Ermenileri, Ankara-2011
  • ┼×irokorad, A.B., Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒, ─░stanbul-2113
  • Staden, Heinrich Von, Korkun├ž ─░van Zaman─▒nda Rusya, ─░stanbul-2016
  • Tagr─▒berdi, En-n├╝c├╝muÔÇÖz-Z├óhire (Parlayan Y─▒ld─▒zlar), ─░stanbul-2013
  • Taitbout de Marigny, ├çerkesya Seyahatnamesi, ─░stanbul-1998
  • Tavful, Ufuk, Kafkasya Ger├že─či, ─░stanbul-2009
  • Thomson, George, Tarih ├ľncesi Ege-I, ─░stanbul-1983
  • Toledano, Ehud R., Osmanl─▒ K├Âle Ticareti 1840-1890, ─░stanbul-1994
  • Tsa─čua Nuri, Ad─▒ge Tarihi, ─░stanbul-2016
  • Vernadsky, G., Rusya Tarihi, ─░stanbul-2009
  • Vernadsky, G., Mo─čollar ve Ruslar, ─░stanbul-2007
  • Yakubovski, A. Yu, Alt─▒nordu ve ├ç├Âk├╝┼č├╝, Ankara-2000

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
  • YEN─░
Tarihi G├Âztepe-Konak Tramvay Hatt─▒

Tarihi G├Âztepe-Konak Tramvay Hatt─▒

H├╝seyin Y├Âr├╝ko─člu, 11 Nisan 2024