Turan ÇALAY
Turan  ÇALAY
1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒
  • 27 Haziran 2021 Pazar
  • +
  • -
  • Turan ├çALAY /

Cumhuriyetin kurulu┼čunun ├╝zerinden hen├╝z 2 y─▒l ge├žmemi┼čtir. Osmanl─▒ geleneksel el zanaatlar─▒n─▒ ya┼čatan bir meslek olan haffaflar/kavaflar[1] halk─▒n ayakkab─▒, ├žizme, sandalet ve terlik gibi giyeceklerini geleneksel y├Ântemlerle ├╝retmeye ve halk─▒n bunlara olan ihtiya├žlar─▒n─▒ gidermeye ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒.

Bunlar─▒n yan─▒ s─▒ra, ├╝lkemizde hen├╝z ÔÇťlastikÔÇŁ ├╝reten sanayi kurulu┼člar─▒ olmad─▒─č─▒ndan, AvrupaÔÇÖn─▒n ├že┼čitli ├╝lkelerinde ├╝retilerek, ithal edilen lastik ayakkab─▒ ve bunlara benzer giyecekleri de sat─▒yorlard─▒.

1925 y─▒l─▒ a─čustosunda, Bursa-Tuzpazar─▒ÔÇÖ─▒nda, bir haffaf d├╝kk├ón─▒n─▒nda bulunan b├╝t├╝n e┼čyan─▒n ba┼čka iki haffafa devir ve sat─▒┼č─▒nda tutulan (D├╝kk├ónda bulunan mallar─▒n cins ve fiyatlar─▒ yaz─▒l─▒ olan tutanaktan.) listeden bir haffaf d├╝kk├ón─▒nda nelerin bulundu─čunu tam olarak anlayabiliyoruz.

Haffaf Ne Demektir?

Osmanl─▒ d├Âneminde AnadoluÔÇÖda, ayakkab─▒ tamircilerine ve yemenicilere (Basit ve ucuz ayakkab─▒ yap─▒p satanlara.) k├Â┼čker/kev┼čger denilirdi. Fars├žadan dilimize girmi┼č bir kelime olan k├Â┼čker s├Âz├╝, unutulmu┼č olsa da i├žinde k├Â┼čker ad─▒ ge├žen ve g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼čan bir deyim kalm─▒┼čt─▒r:

ÔÇťDeli terzi k├Âr k├Â┼čker, i─čne ipli─či yitirmezse g├╝nde bir pabu├ž diker.ÔÇŁ

Bu deyim ┼č├Âyle de s├Âylenirdi:

ÔÇťDeli terzi k├Âr k├Â┼čker, i─čne-ipli─či yitirmezse g├╝nde bir kaftan diker.ÔÇŁ

  1. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒yla, 20. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda ├žapula i┼čiyle u─čra┼čanlara da k├Â┼čker denilmi┼čtir.

AnadoluÔÇÖda, haffaflarla ayn─▒ i┼či yapanlara ├žapulac─▒ da deniliyordu. Yemeniciler de ayn─▒ i┼či yapan zanaatk├órlar─▒n s─▒n─▒f─▒na girmektedir. Ortak ├Âzellikleri; ├žar─▒k├ž─▒l─▒─č─▒n devam─▒ olan ve halk aras─▒nda kaba ayakkab─▒ denilen ucuz ve basit ayakkab─▒lar yap─▒yor ve sat─▒yor olmalar─▒d─▒r. Bu meslekler ├žar─▒k├ž─▒l─▒─č─▒n devam─▒d─▒r.

Asl─▒nda, ayn─▒ i┼či yapan b├╝t├╝n bu meslek sahiplerine ve ticaret erbab─▒na; haffaf, kavaf, yemenici, ├žapulac─▒, ba┼čmak├ž─▒ ve k├Â┼čker gibi adlar verilse de ba┼čmak├ž─▒ d─▒┼č─▒ndakilerin adlar─▒n─▒n k├Âkenleri Arap├ža ve Fars├žad─▒r. Ba┼čmak, T├╝rk├žedir ve ad─▒ ayakla yere basmaktan gelmektedir. Hepsinin ortak ├Âzelli─či; ├╝rettikleri ├žar─▒k, yemeni, terlik, ├žizme ve ayakkab─▒ gibi ┼čeyleri kendilerinin yapmalar─▒ ve satmalar─▒d─▒r. Bir de dikiciler vard─▒r. Dikiciler, ayakkab─▒n─▒n sayas─▒n─▒ dikerlermi┼č. Bunlar, daha sonra ayakkab─▒ ve benzerlerini kendileri yap─▒p satmaya ba┼člam─▒┼člar. Bunlar─▒n satmalar─▒na engel olunmas─▒yla ilgili 16. ve 17. y├╝zy─▒llarda, Bursa Kad─▒ SicilleriÔÇÖnde bir├žok kay─▒t vard─▒r.

19.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda AvrupaÔÇÖda makinele┼čme ba┼člay─▒nca, ayn─▒ asr─▒n sonlar─▒na do─čru Osmanl─▒ Co─črafyas─▒nda da durum de─či┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. B├╝t├╝n bu aya─ča giyilen ┼čeyleri dikmek i├žin makineler kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼č, bunun yan─▒nda haffaflar ithal ayakkab─▒, ├žizme ve terlik gibi ├╝r├╝nler de satmaya ba┼člam─▒┼člard─▒.

1341 senesi (1925 y─▒l─▒) a─čustosunda, Bursa-Tuzpazar─▒ÔÇÖnda, Ya─čhane kurbunda (yak─▒n─▒nda), 76 Numarada bulunan haffaf d├╝kk├ón─▒n─▒n mallar─▒n─▒n sat─▒┼č─▒ i├žin yap─▒lan s├Âzle┼čmedeki listeden, b├╝t├╝n bunlar─▒ anlayabiliyoruz.

Haffaflar─▒n satt─▒klar─▒ ayakkab─▒lar, b├╝y├╝kl├╝klerine g├Âre; patik, filet (filar), garson, merdane gibi adlarla an─▒l─▒rd─▒. B├╝t├╝n bu ayakkab─▒lar─▒n ortak ├Âzellikleri siyah renkli olmalar─▒d─▒r.

Kad─▒nlar, genellikle iki cins b├Âyle basit ayakkab─▒lardan giyerlerdi. Bunlar kova ve kapal─▒ modellerin ├že┼čitleriydi.

Haffaflar─▒n ve benzer zanaatk├órlar─▒n yapt─▒klar─▒ ve satt─▒klar─▒ ayakkab─▒lar─▒n y├╝zleri/sayas─▒ ya─čs─▒z ke├ži derisinden olurdu. Ya─čl─▒ ke├ži derisi ise genellikle ├žocuk ayakkab─▒lar─▒n─▒n yap─▒m─▒nda kullan─▒l─▒rd─▒. Bu deriye vidala da deniliyordu. Vidala ad─▒ dilimize ─░talyancadan girmi┼č bir kelimedir. Asl─▒ ─░talyanca ÔÇťvittolaÔÇŁd─▒r. B├Âyle deriler, ├že┼čitli ├žantalar─▒n yap─▒m─▒nda da kullan─▒l─▒rd─▒. Sahtiy├ón ise tabaklanm─▒┼č ve cilalanm─▒┼č derinin ad─▒d─▒r. Dilimize Fars├žadan girmi┼čtir. Yine iskarpin cinsi ayakkab─▒ yap─▒m─▒nda kulan─▒lan bir ba┼čka kaliteli deri daha vard─▒. Bu deriye de gl├óse denirdi.

Kal─▒p olmadan ayakkab─▒ yap─▒lamazd─▒. Her kal─▒b─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ ve k├╝├ž├╝kl├╝─č├╝ne g├Âre numaralar─▒ oldu─čundan, bir├žok kal─▒p ├že┼čidi olurdu. B├╝t├╝n bu ayakkab─▒ yap─▒m─▒nda kullan─▒lan kal─▒plar, ─░stanbulÔÇÖdan AnadoluÔÇÖdaki b├╝t├╝n bu ayakkab─▒ yapan esnaflara sat─▒l─▒rd─▒.

Plastik, kau├žuk ve lastik tabanlar ├ž─▒kmadan ├Ânce, ├žar─▒k d─▒┼č─▒nda, neredeyse b├╝t├╝n ayakkab─▒lar─▒n tabanlar─▒ ÔÇťk├ÂseleÔÇŁden yap─▒l─▒rd─▒. K├Âsele, b├╝y├╝kba┼č hayvanlar─▒n, bilhassa manda derilerinin tabakhanelerde/debba─čhanelerde i┼členmesiyle elde edilirdi. Ad─▒ Fars├ža ÔÇťgosaleÔÇŁden gelmektedir.

BursaÔÇÖda Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒nda Neler Vard─▒?

Belgenin ├ževirisi:

ÔÇť1341 senesi (1925 y─▒l─▒) a─čustosunda, BursaÔÇÖda, Tuzpazar─▒ Pazar─▒ÔÇÖnda, Ya─čhane kurbunda, 76 Numarada d├╝kk├ón─▒mda mevcut mallar─▒ Haffaflar (├çar┼č─▒s─▒)ÔÇÖda 21 Numarada, Haffaf Abd├╝lvahidÔÇÖe 1/2ÔÇÖsi(ni), 1/2ÔÇÖsini de ve pederi Subay Kadri A─čaÔÇÖya satd─▒m.ÔÇŁ

S├Âzle┼čmede d├╝kk├ónda bulunan ayakkab─▒ vs.nin cinsleri ├žiftinin fiyatlar─▒ ve tutarlar─▒ ┼č├Âyledir:

1ÔÇÖinci Sayfa:

1) 3 ├žift b├╝y├╝k lastikli potin, sahtiyandan, ├žifti 115 kuru┼čtan toplam 345 kuru┼č. 2) 2 ├žift b├╝y├╝k lastikli potin, gl├óseden, ├žifti 165 kr┼č. Top. 330 kuru┼č. 3) 3 ├žift b├╝y├╝k lastikli potin, sahtiyandan, ├žifti 150 kr┼č. Top. 450 kr┼č. 4) 1 ├žift b├╝y├╝k lastikli potin, sahtiyandan, ├žifti 195 kr┼č. Top. 195 kuru┼č. 5) 1 ├žift b├╝y├╝k lastikli potin, dana derisinden, ├žifti 240 kr┼č. Top. 240 kr┼č. 6) 6 ├žift ├žamurluk, 2ÔÇÖsi b├╝y├╝k, 4ÔÇÖ├╝ k├╝├ž├╝k, top. 720 kr┼č. 7) 5 ├žift ├živili siyah terlik, ├Âk├želi ├žifti 93 kr┼č. Top. 465 kr┼č. 8) 5 ├žift dikolte (dekolte?) sahtiyandan, ├žifti 85 kr┼č. Top. 510 kr┼č. 9) 6 ├žift ├žar─▒k-u ba─čc─▒kl─▒, ├žifti 85 kr┼č. Top. 510 kr┼č. 10) 4 ├žift zenne, yedi kat? pullu, top. 600 kr┼č. 11) 6 ├žift merdane tulumbac─▒ kundura, ├žifti 200 kr┼č. Top 1.200 kr┼č. 12) 5 ├žift tulumbac─▒, sivri, ├žifti 125 kr┼č. Top. 625 kr┼č. 13) 2 ├žift tokal─▒ tulumbac─▒, ├žifti 120 kr┼č. Top. 300 kr┼č. (Burada bir yanl─▒┼čl─▒k oldu─ču anla┼č─▒l─▒yor. ├çifti 150 kuru┼čtan toplam 300 kuru┼č veya ├žifti 120 kuru┼čtan olursa, toplam─▒ 240 kuru┼č olmal─▒d─▒r.). 14) 18 ├žift tulumbac─▒ merdane, ├žifti 120 kr┼č. Top. 2.160 kr┼č. 15) 10 ├žift tulumbac─▒ ku┼čane, ├žifti 55 kr┼č. Top. 550 kr┼č. 16) 15 ├žift merdane, ulu ayak yemeni, ├žifti 125 kr┼č. Top. 2.100 kr┼č. 17) 2 ├žift merdane yemeni ├žifti 110 kr┼č. Top. 220 kr┼č. 18) 11 ├žift zenne tulumbac─▒ ├žifti 75 kr┼č. Top. 820 (825 kr┼č. olmal─▒) kr┼č. 1ÔÇÖinci sayfa toplam─▒: 12.460 kuru┼č.

2ÔÇÖinci sayfa:

19) 11 ├žift terlik, sahtiyandan, ├žifti 70 kr┼č. Top. 770 kr┼č. 20) 17 ├žift zenne pandufile, ├žifti 95 kr┼č. Top. 1.675 kr┼č. 21) 5 ├žift ├žorap terli─či, sahtiyandan, ├žifti 50 kr┼č. Top. 250 kr┼č. 22) 3 ├žift zenne sar─▒ iskarpin, tela ka─č─▒tl─▒, ├žifti 120 kr┼č. Top. 360 kr┼č. 23) 3 ├žift pandufile zenne ├žifti 65 kr┼č. Top. 195 kr┼č. 24) 2 ├žift pandufile ├žifti 95 kr┼č. Top. 190 kr┼č. 25) 3 ├žift ┼čip┼čik terlik ├žifti 40 kr┼č. Top. 120 kr┼č. 26) 3 ├žift terlik mercan, ├žifti 50 kr┼č. Top. 150 kr┼č. 27) 7 ├žift bebeler, ├žocuklar i├žin ├žifti (yaz─▒lmam─▒┼č) top. 280 kr┼č. 28) 3 ├žift kabaral─▒ kundura, 2 ├žifti 120, biri 220 kr┼č. Top. 460 kr┼č. 29) 7 ├žift kundura ku┼čane, ├žifti 120 kr┼č. Top. 840 kr┼č. 30) 1 ├žift zenne lastikli kundura 165 kr┼č. 31) 1 ├žift zenne yazl─▒k keten lastik 170 kr┼č. 32) 3 ├žift bebeler (i├žin) rugandan ├žifti 120 kr┼č. Top. 375 kr┼č (Toplam─▒ 360 kr┼č. Olmal─▒.). 33) 2 ├žift rugandan kova kundura ├žifti 205 kr┼č. Top. 410 kr┼č. 34) 1 ├žift rugandan tek ask─▒l─▒ 165 kr┼č. 35) 1 ├žift yaz─▒lsa da ne oldu─ču yaz─▒lmam─▒┼č. ├çifti 225 kr┼č. Top. 450 kr┼č. 36) 1 ├žift dana derisinden kundura zenne 165 kr┼č. 37) 4 ├žift rugan mabeyn kundura zenne ├žifti 265 kr┼č. Top. 1.060 kr┼č. 2ÔÇÖinci sayfa toplam─▒: 8.460 kr┼č.

3ÔÇÖ├╝nc├╝ sayfa:

38) 3 ├žift potin, ├živili ─░stanbuli┼či ├žifti 250 kr┼č. Top. 750 kr┼č. 39) 2 ├žift potin ├živili, ─░stanbuli┼či k├╝├ž├╝k, ├žifti 250 kr┼č. Top. 500 kr┼č. 40) 1 ├žift ku┼čane sahtiyandan 155 kr┼č. 41) 2 ├žift ba─čc─▒kl─▒ ku┼čane kundura, ├žifti 120 kr┼č. Top. 240 kr┼č.┬á 42) 2 ├žift rugan sandal, ├žifti 100 kr┼č. Top. 200 kr┼č. 43) 4 ├žift lastikli sandal, ├žifti 80 kr┼č. Top. 320 kr┼č. 44) 10 ├žift tokal─▒ sandal, ├žifti 85 kr┼č. Top. 850 kr┼č. 45) 3 ├žift kamar├žin, ├žifti 65 kr┼č. Top. 195 kr┼č. 46) 3 ├žift patik, ├žifti 35 kr┼č. Toplam 105 kr┼č. 47) 5 ├žift patik sandal (├çift fiyat─▒ yaz─▒lmam─▒┼č.), top. 260 kr┼č. 48) 1 ├žift gl├óse patik 95 kr┼č. 49) 50) 1 ├žift sandal b├╝y├╝k 75 kr┼č. 51) 2 ├žift merdane bas─▒k ├Âk├želi terlik, ├žifti 100 kr┼č. Top. 200 kr┼č. 52) 15 ├žift zenne bas─▒k ├Âk├želi terlik, ├žifti 75 kr┼č. Top. 1.175 kr┼č. 53) 8 adet pare ceviz daneli 170 kr┼č. 54) 6 adet mantar, kundura i├žine vaÔÇÖz olunur, 45 kr┼č. 55) 4 ├žift ├žar─▒k ├ól├ó k─▒sm─▒ndan 400 kr┼č. Ara toplam: 5.855 kr┼č. 56) 9 ├žift ├žar─▒k k├╝├ž├╝k, ├žifti 50 kr┼č. Top. 450 kr┼č. 57) 6 ├žift ├žar─▒k b├╝y├╝k, ├žifti 80 kr┼č. Top. 480 kr┼č. 58) 5 ├žift ├žar─▒k, b├╝y├╝k, ├žifti 70 kr┼č. Top. 350 kr┼č. 59) 1 ├žift bas─▒k ku┼čane terlik 75 kr┼č. 60) 575 dirhem k─▒nnap 275 kr┼č. Be┼č kalemin yek├╗nu: 1.630 kr┼č.

4ÔÇÖ├╝nc├╝ sayfa:

61) 17 ├žift 5 numaral─▒ merdane lastik 17 ├žifti 200 kr┼č. 62)┬á 4 ├žift 11 numaral─▒ lastik, ├žifti 170 kr┼č. Top. 680 kr┼č. 63) 11 ├žift 4 numaral─▒ merdane lastik ke├želi ├žifti 215 kr┼č. Top. 2.365 kr┼č. 64) 5 ├žift 8 numaral─▒ merdane lastik, sar─▒ fanilal─▒ ├žifti 125 kr┼č. Top. 625 kr┼č. 65) 8 ├žift 10 numaral─▒ filet lastik, ├žifti 140 kr┼č. Top. 1.120 kr┼č. 66) 21 ├žift 6 numaral─▒ merdane lastik, ├žifti 200 kr┼č. Top. 4.200 kr┼č. 67) 3 ├žift 7 numaral─▒ filet lastik fanilal─▒, ├žifti 150 kr┼č. Top. 600 kr┼č. 68) 2 ├žift ─░sve├ž lastik ke├želi, ├žifti 300 kr┼č. Top. 600 kr┼č. 69) 1 ├žift 10 numaral─▒ lastik 140 kr┼č. 70) 1 ├žift 12 numaral─▒ lastik 170 kr┼č. 71) 10 ├žift 3 numara Avusturya lasti─či, ├žifti 220 kr┼č. Top. 2.200 kr┼č. 72) 26 ├žift 2 numaroda Kartal markal─▒ (Alman mal─▒ olmal─▒d─▒r.) lastik, ├žifti 220 kr┼č. Top. 5.200 kr┼č. 73) 3 ├žift Horozlu Frans─▒z lastik ke├želi, ├žifti 275 kr┼č. Top. 825 kr┼č. 74)┬á 7 ├žift 14 numaroda pas─▒k (bas─▒k?) lastik, ├žifti 115 kr┼č. Top 705 kr┼č. 4ÔÇÖ├╝nc├╝ sayfa toplam─▒ 119 ├žift; toplam 22.780 kr┼č.

ÔÇťBu cedvelin bir n├╝shas─▒ da ayn─▒sunda m├╝dde-i aliyyededir. ─░braz itsinler. Birinci sahifeden yek├╗n: 12.460, ikinci sahifeden yek├╗n: 8.460, ├╝├ž├╝nc├╝ sahifeden yek├╗n 5.855,┬á d├Ârd├╝nc├╝ sahifeden (3ÔÇÖ├╝nc├╝ sayfadaki be┼č kalemin toplam─▒) yek├╗n: 1.230,┬á be┼činci yek├╗ndan 4ÔÇÖ├╝nc├╝ sahife: 22.780,┬á (toplam) 51.185 (kr┼č.) Be┼č y├╝z on bir lira 85 kuru┼čdur.ÔÇŁ

Sayfa kenar─▒na d├╝┼č├╝len not: ÔÇťD├╝kk├ónda mevcud mal─▒ devren teslim ve tesell├╝m zaman─▒ yaz─▒lan cedveldedir. A─čustos 23, sene (1)925 tarihinde, ┼ču tarih takribidir. A─čustosun ka├ž─▒ oldu─čunu yazmam─▒┼č─▒m.ÔÇŁ

De─čerlendirme:

Listeden anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, d├╝kk├ónda 399 ├žift ├že┼čitli pabu├ž bulunmaktad─▒r. Bunlar─▒n i├žinde ─░sve├ž, Avusturya ve Frans─▒z lastiklerinin bulundu─ču g├Âr├╝lmektedir. Listenin 72. s─▒ras─▒ndaki Kartal markal─▒ lasti─čin de Alman lasti─či olma ihtimali ├žok y├╝ksektir. ├ç├╝nk├╝ o y─▒llarda kartal, Almanlar─▒n simgesiydi.

Listeden anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre; ithal lastik ayakkab─▒lar, yerli ayakkab─▒lardan daha pahal─▒ym─▒┼č. Dervi┼člerin giydi─či kamar├žinin ├žifti sadece 65 kuru┼č iken, lastik ayakkab─▒lar─▒n ├žifti 220 ile 300 kuru┼č aras─▒nda de─či┼čiyordu. En kaliteli ├žar─▒─č─▒n fiyat─▒ ise sadece 100 kuru┼č de─čerindedir. Bir ├žift ─░sve├ž lasti─čine ├Âdenen parayla 3 ├žift ├žar─▒k al─▒nabiliyordu. Yine, en pahal─▒ yerli ayakkab─▒ olan ─░stanbul i┼či ├živili potin, ─░sve├ž lasti─činden daha ucuz olup, ├žifti 250 kuru┼č de─čerindeydi.

Listede en dikkat ├žekici ┼čeylerden biri de k─▒nnap fiyat─▒d─▒r. Ayakkab─▒ dikim ve tamirinde kullan─▒lan ├žok sa─člam ve dayan─▒kl─▒ bir ip ├že┼čidi olan k─▒nnap, ├╝├ž├╝nc├╝ sayfada 60. s─▒rada kay─▒tl─▒d─▒r. 575 dirhem (yakla┼č─▒k 730 gram) k─▒nnap─▒n de─čeri 275 kuru┼č olup, 1 kilogram─▒n─▒n fiyat─▒ neredeyse en kaliteli 2 ├žift ayakkab─▒ fiyat─▒ndan fazlad─▒r.

Haffaf d├╝kk├ón─▒ndaki mallar─▒n sat─▒┼č fiyatlar─▒, maliyet veya toptan sat─▒┼č fiyatlar─▒ olmal─▒d─▒r. Bu mallar─▒n ├╝zerine ortalama k├ór hadlerinin eklenmesiyle, 1925 y─▒l─▒nda halk─▒n sat─▒n ald─▒─č─▒ pabu├žlar─▒n ger├žek fiyatlar─▒ belirlenebilecektir. O tarihlerde k├ór hadlerinin fazla y├╝ksek olmad─▒─č─▒ bir ger├žektir. ├ç├╝nk├╝ enflasyon y├╝ksek de─čildi. Bu fiyatlar─▒n ├╝zerine en fazla %10-15 gibi bir fark konulursa, ger├žek fiyatlara yakla┼č─▒r─▒z san─▒r─▒m…

En ├çok Giyilen Pabu├ž ├çe┼čidi ├çar─▒k

Osmanl─▒ D├Ânemi ve Cumhuriyet D├ÂnemiÔÇÖnin ilk 50 y─▒l─▒na kadar, k├Âylerde ya┼čayan n├╝fus -kararname ve kanunlarla b├╝┼č├╝k┼čehirler kurulunca, k├Âyler de ┼čehirin mahallesi say─▒ld─▒- ┼čehirlerde ya┼čayanlardan daha fazlayd─▒. Osmanl─▒ D├ÂnemiÔÇÖnde de durum farkl─▒ de─čildi. ├ç├╝nk├╝ ├╝lke ekonomisi tar─▒ma dayan─▒yordu. Tar─▒m ├╝r├╝nlerini ├╝retmek i├žin topra─ča ihtiya├ž vard─▒. ├ťretim yapmak ve ├╝retim yap─▒lacak topra─ča yak─▒n olmak i├žin k├Âylerde ve ├žiftliklerde ya┼čamak gerekiyordu. ─░┼čte, buralardaki tarla, ba─č-bah├že ve ├žiftlik i┼člerini yaparken, bu i┼člere en uygun ayakkab─▒lar, ├žar─▒k denilen basit ve ilkel ayakkab─▒lard─▒.

Makinele┼čme, dolay─▒s─▒yla hayvanlar─▒n yerini trakt├Ârler almadan ├Ânce, tarla s├╝rme, ekim ve ta┼č─▒ma i┼čleri; at, e┼ček ve ├Âk├╝zlerle olurdu. K├Âylerde hayvan varl─▒─č─▒ bir hayli ├žok oldu─čundan, hayvan ├Âl├╝mleri de ├žok oluyordu. ├ľlen at ve e┼čekler s├╝r├╝klenerek, orman i├žlerine veya ─▒ss─▒z bir yere, yaban hayvanlar─▒n─▒n yemeleri i├žin b─▒rak─▒l─▒yordu.

O y─▒llarda: Ay─▒lar, kurtlar, ├žakallar, tilkiler ve k├Âyl├╝lerin and─▒k kurdu dedikleri s─▒rtlanlar, Bursa k├Âylerinde s─▒k├ža g├Âr├╝l├╝yordu. B├╝t├╝n bunlardan ba┼čka; kuzgunlar─▒n ve g├╝n├╝m├╝zde nesilleri neredeyse t├╝kenen akbabalar─▒n ba┼čl─▒ca yiyecekleri, bahsetti─čimiz yerlere b─▒rak─▒lan hayvan le┼čleriydi. Bir at veya e┼če─čin ├Âld├╝─č├╝n├╝ duyan ve ├žar─▒─ča ihtiyac─▒ olan fukara bir k├Âyl├╝bahsi ge├žen hayvanlardan ├Ânce- sa─čr─▒s─▒n─▒n derisinden ├žar─▒k yap─▒lacak kadar─▒n─▒ y├╝zerek al─▒r, sonra da ├žar─▒klar─▒n─▒ kendisi yapard─▒. Bug├╝n masal gibi gelen bu olaylar, 1950ÔÇÖli y─▒llar─▒n ortalar─▒na gelinceye kadar bu ┼čekilde devam ediyordu.

At ve e┼ček gibi hayvanlar─▒n sa─čr─▒s─▒n─▒n derisi de ÔÇôOsmanl─▒ D├ÂnemiÔÇÖnde bu derileri toplayan g├Ârevliler vard─▒- kal─▒n ve sa─člam olsa da en iyi ├žar─▒klar, g├╝ne┼čte kurutulmu┼č cam─▒z/cam─▒┼č/manda derisinden yap─▒lan ├žar─▒klard─▒. Ancak, manda derilerinin ticari de─čeri y├╝ksek oldu─ču i├žin, bunlar debba─člara/tabaklara sat─▒ld─▒klar─▒ndan, bunlar─▒ bulmak zordu.

A─č─▒z k─▒sm─▒na ├žepe├ževre ge├žirilmi┼č ince ┼čeritlerle, aya─ča ve bileklere s─▒k─▒ca ba─članarak giyilen ├žar─▒k, k├Âyl├╝ler taraf─▒ndan tercih edilen en ucuz ve en kullan─▒┼čl─▒ bir pabu├ž cinsiydi. Aya─ča s─▒k─▒ca ba─čland─▒─č─▒ i├žin, tarlada ├žal─▒┼č─▒rken i├žine toz-toprak giremezdi.

Denilebilir ki ├žar─▒k, y├╝zlerce y─▒ld─▒r hi├ž de─či┼čmeden 20. y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒na kadar gelmi┼č, Anadolu ve Rumeli halk─▒n─▒n ├žo─čunlu─čunun giymeyi tercih etti─či en kullan─▒┼čl─▒ pabu├ž ├že┼čidi olmu┼čtur.

Sonu├ž

Fabrikasyon ayakkab─▒lar piyasaya ├ž─▒kmadan ├Ânce, yani haz─▒r ayakkab─▒lar yokken, ÔÇť─▒smarlamaÔÇŁ denilen ayakkab─▒lar vard─▒. M├╝┼čteri kavafa gider, kavaf t─▒pk─▒ bir terzinin m├╝┼čterisine dikece─či elbisenin ├Âl├ž├╝lerini ald─▒─č─▒ gibi ayak ├Âl├ž├╝lerini al─▒rd─▒. Ald─▒─č─▒ bu ├Âl├ž├╝lere g├Âre m├╝┼čterisinin aya─č─▒na uygun sa─člam ayakkab─▒lar yapard─▒. Bu ayakkab─▒lar ├žok sa─člam ve kaliteli oldu─čundan, y─▒llarca giyilebilirdi. Sadece, ge├žen y─▒llar i├žinde, k├Âseleden yap─▒lm─▒┼č ayakkab─▒n─▒n ├Âk├žesi biraz a┼č─▒n─▒rsa, eskici yenisiyle de─či┼čtirirdi.

Evvelce sunÔÇÖi deriler yoktu! SunÔÇÖi ayakkab─▒ tabanlar─▒ hi├ž yoktu! Her ┼čey do─čald─▒! Ayakkab─▒ tamirinde kullan─▒lan metal ├živiler de yoktu. Bu ├živilerle ayn─▒ i┼či g├Âren, ayakkab─▒ yap─▒m─▒nda ve tamirinde kullan─▒lan, k├╝rdan gibi ince, k├╝├ž├╝k, a─ča├ž ├živiler vard─▒. Bunlar ayakkab─▒ yap─▒m─▒nda k├Âsele tabanlar─▒ tutturmak ve eskiyen ├Âk├želeri tamir etmekte kullan─▒l─▒rd─▒. Ayakkab─▒larda k├╝├ž├╝k metal ├živiler; sadece topuklar─▒ ├žakmak veya ├Âk├želerinin a┼č─▒n─▒p eskimesini geciktirmek i├žin, nal├ža ├žakmakta kullan─▒l─▒rd─▒. O y─▒llarda ayakkab─▒ ve benzeri ┼čeyleri yapmak; ├žok emek, bilgi, beceri, tecr├╝be, ustal─▒k, dikkat ve uzun zaman isteyen bir i┼čti. G├╝n├╝m├╝zde ayakkab─▒ fabrikalar─▒nda bir g├╝nde binlerce ayakkab─▒ yap─▒labiliyor.

 

[1]Belgede haffaf yazmaktad─▒r.

Toplam Okuma: 1,033 , Bug├╝n: 3 

Turan ÇALAY

1953 Y─▒l─▒nda Bursa ├çal─▒k├ÂyÔÇÖde do─čdu. Evli ve ├╝├ž ├žocuk babas─▒d─▒r. ─░lk yaz─▒s─▒ 2012 y─▒l─▒nda BURSAV ÔÇťBursa Ara┼čt─▒rmalar─▒ ve Kent K├╝lt├╝r├╝ Tarih Vakf─▒ DergisiÔÇÖnde yay─▒nland─▒. Ara┼čt─▒rmaya ├çal─▒ÔÇÖdan ba┼člad─▒. ├çal─▒ ile ilgili Osmanl─▒ ar┼čiv belgelerinden yola ├ž─▒karak BURSAVÔÇÖda Osmanl─▒ Belgeleri ─▒┼č─▒─č─▒nda Fodra, Tahtal─▒ ve Yaylac─▒k k├Âyleri gibi k├Âylerin tarihlerini yazd─▒. "┼×ehrengiz" ve "BursaÔÇÖda Ya┼čam" dergilerinde ara┼čt─▒rma yaz─▒lar─▒ yay─▒nland─▒. Osmangazi BelediyesiÔÇÖnin, BursaÔÇÖn─▒n al─▒n─▒┼č─▒ dolay─▒s─▒yla ├ž─▒kard─▒─č─▒ K├Ây Kitaplar─▒ÔÇÖna katk─▒ yapmaktad─▒r. May─▒s 2018ÔÇÖde do─čdu─ču yer olan ÔÇť├çal─▒k├ÂyÔÇŁ├╝n ayn─▒ adla kitab─▒ yay─▒nland─▒. Halen ├ževrede ya┼čayanlar─▒n ÔÇťS─▒ra K├ÂylerÔÇŁ dedikleri ve do─čudan bat─▒ya do─čru birer inci tanesi gibi s─▒ralanm─▒┼č olan; Misi, Demirci, ├çal─▒, Yaylac─▒k, Tahtal─▒, Kayapa, Hasana─ča ve Ak├žalar k├Âylerinin kitab─▒ ├╝zerinde ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Osmanl─▒ca bilmektedir. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Turhan Çalay
  • YEN─░
Bursa’n─▒n Sinema Tarihi

Bursa’n─▒n Sinema Tarihi

11 Eyl├╝l 2021, Bursa’n─▒n Sinema Tarihi i├žin yorumlar kapal─▒
Limonun Ba┼čkenti Erdemli

Limonun Ba┼čkenti Erdemli

11 Eyl├╝l 2021, Limonun Ba┼čkenti Erdemli i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)

Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)

11 Eyl├╝l 2021, Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963) i├žin yorumlar kapal─▒
Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

11 Eyl├╝l 2021, Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi i├žin yorumlar kapal─▒
Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ

Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ

10 Eyl├╝l 2021, Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi

T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi

8 Eyl├╝l 2021, T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi i├žin yorumlar kapal─▒
19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol

19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol

8 Eyl├╝l 2021, 19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol i├žin yorumlar kapal─▒
Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒

Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒

23 A─čustos 2021, Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi

Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi

22 A─čustos 2021, Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi i├žin yorumlar kapal─▒
Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi

Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi

22 A─čustos 2021, Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi i├žin yorumlar kapal─▒
Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ

Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ

22 A─čustos 2021, Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz!

Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz!

18 A─čustos 2021, Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz! i├žin yorumlar kapal─▒
├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

4 A─čustos 2021, ├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

4 A─čustos 2021, Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti? i├žin yorumlar kapal─▒
TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

4 A─čustos 2021, TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller i├žin yorumlar kapal─▒
Ba─člamam Var 3 Telli

Ba─člamam Var 3 Telli

27 Haziran 2021, Ba─člamam Var 3 Telli i├žin yorumlar kapal─▒
1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

27 Haziran 2021, 1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

27 Haziran 2021, AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek i├žin yorumlar kapal─▒
Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

27 Haziran 2021, Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni i├žin yorumlar kapal─▒
K├Ây Enstit├╝leri

K├Ây Enstit├╝leri

27 Haziran 2021, K├Ây Enstit├╝leri i├žin yorumlar kapal─▒