Quantcast
├çerkesler ve Safevi Devleti – Belgesel Tarih

Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Çerkesler ve Safevi Devleti
  • 31 Aral─▒k 2023 Pazar
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

Loading

Edip CanseverÔÇÖin MASA ┼čiirini hat─▒rlar m─▒s─▒n─▒z?

Adam ya┼čama sevinci i├žinde
Masaya anahtarlar─▒n─▒ koydu
Bak─▒r k├óseye ├ži├žekleri koydu

Adam masaya
Akl─▒nda olup bitenleri koydu
Ne yapmak istiyordu hayatta
─░┼čte onu koydu
Kimi seviyordu kimi sevmiyordu
Adam masaya onlar─▒ da koydu

Masa da masaym─▒┼č ha
Bana m─▒s─▒n demedi bu kadar y├╝ke
Bir iki salland─▒ durdu
Adam ha babam koyuyordu.

Masa ┼čiirini okuduk├ža akl─▒ma atalar─▒m ve ├çerkesya gelir.

Kafkasya, ya┼čad─▒─č─▒m─▒z co─črafya bir kav┼čak. Yeralt─▒ zenginlikleri, refah seviyesi ve ─░nsan kaynaklar─▒ y├Ân├╝nden ├žok zengin bir b├Âlgedir.┬á Bu zenginlik ├žok say─▒da kavmin g├Âz├╝n├╝ buraya dikmesine yol a├žm─▒┼čt─▒r.

Avarlar, Araplar, Mo─čollar, Alt─▒nordu, Cenevizliler, Timur, K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ ve Osmanl─▒larÔÇŽ Hepsi KafkasyaÔÇÖya sald─▒rm─▒┼č ve ya─čma etmi┼čtir.

├çerkeslerin fizik ve k├╝lt├╝r seviyesi her daim ilgi ├žekmi┼čtir. Bu sebepten k├Âle ticaretinin ├Ânde gelen hedefi olmu┼čtur. Bu da ├çerkes toplumunun bulundu─ču co─črafyada g├╝├žl├╝ bir devlet olamamas─▒n─▒n en ba┼čta gelen sebebidir. ├çerkes kabileleri tahta ge├žen her K─▒r─▒m Han─▒na 3000 k├Âle vermek mecburiyetindeydiler. Baz─▒ ├çerkesler kom┼čular─▒ndan ka├ž─▒rd─▒klar─▒ gen├žleri satarak bu ticaret devam etmi┼člerdir. Maalesef baz─▒ ├çerkes kabileleri bunu Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├ž ettiklerinde de s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir.

Yetenekli gen├žlerini kaybeden bir toplum olmu┼čtur. Bunu yan─▒ s─▒ra yetenekli ├çerkes gen├žleri kap─▒lanmak i├žin M─▒s─▒rÔÇÖdaki Memluk Devletine ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖndeki ├çerkes pa┼čalar─▒n yan─▒na giderlerdi.

K─▒r─▒m hanlar, MoskovaÔÇÖya g├Ânderdikleri mektuplarda kendilerinden ÔÇť├çerkeslerin kutsal han─▒ÔÇŁ olarak bahsediyorlard─▒. K─▒r─▒m hanzadeler atal─▒k olarak ├çerkes kabilelerine g├Ânderiyorlard─▒. KefeÔÇÖde ve Bah├žesarayÔÇÖda ├žok say─▒da ├çerkes yerle┼čmi┼čti.

K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒n─▒n ve ticari orta─č─▒ olan Cenevizlilerin en b├╝y├╝k gelir kaynaklar─▒ K├Âle ticaretiydi. D├Ânemin tarih├žisi Remmal Hoca bu d├Ânemde ya┼čananlar─▒ Tarih-i Sahip Giray Han kitab─▒nda t├╝m a├ž─▒kl─▒─č─▒yla yazm─▒┼čt─▒r. (Kaysuni-Zade Nidai Remmal Hoca, Tarih-i Sahip Giray Han). Ancak k├Âle kayna─č─▒n─▒n ba┼čl─▒ca kaynaklar─▒ndan birisinin ├çerkes kabileleri olu┼ču zamanla bu ili┼čkilerde bozulmaya ve ├çerkeslerin MoskovaÔÇÖyla i┼č birli─či aramas─▒na neden oldu.

Cenevizliler ve K─▒r─▒ml─▒lar ├çerkeslerden, k├Âle d─▒┼č─▒nda bal, balmumu, kurutulmu┼č ve tuzlanm─▒┼č bal─▒k, k├╝rk ve dokuma kuma┼č sat─▒n al─▒yorlard─▒.

Babas─▒na isyan eden ve k─▒y─▒c─▒l─▒─č─▒ndan dolay─▒ T├╝rkmenlerin ÔÇťYavuzÔÇŁ ismini verdikleri Sultan I. Selim, isyan─▒n─▒ s├╝rd├╝recek paray─▒ bulmak i├žin Kaynatas─▒ K─▒r─▒m Han─▒ Mengli GirayÔÇÖdan ald─▒─č─▒ destekle K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒na kom┼ču olan ├çerkes kabilesi Janelere sald─▒r─▒r. Janelerin ba┼č─▒ndaki beye Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Sancak Beyi unvan─▒ vermeleri bu sald─▒r─▒lar─▒ ├Ânlememi┼čtir.

Sadece I. Selim de─čil Savefi DevletiÔÇÖni kuran ┼×ah ─░smailÔÇÖin dedesi de ├çerkesyaya k├Âle edinmek i├žin sefer d├╝zenlemi┼čtir.

Birbirleriyle rekabet eden iki T├╝rkmen devletinden Karakoyunlu Devleti (1369-1467) Akkoyunlu Devleti (1378-1508) taraf─▒ndan y─▒k─▒lm─▒┼čt─▒r.

Do─ču AnadoluÔÇÖdan Bak├╝ÔÇÖye kadar uzanan b├Âlge T├╝rkmenya ad─▒ verilmi┼čti.

B├Âlgede ├žok say─▒da konar-g├Â├žer T├╝rkmen a┼čiretleri ya┼č─▒yordu. Bunlar─▒n aras─▒nda dervi┼čler-babalar ya┼č─▒yordu. Bunlardan Baba ─░shak gibi ├Ânderler Anadolu Sel├žuklu y├Ânetimine isyan etmi┼člerdi.

AnadoluÔÇÖdaki yerle┼čik halk, konar-g├Â├žer T├╝rkmenlere ba┼člar─▒na giydikleri K─▒z─▒l b├Ârklerden dolay─▒ K─▒z─▒lba┼č ad─▒n─▒ vermi┼člerdi.

XV.y├╝zy─▒lda T├╝rkmenler aras─▒nda sivrilen babalardan birisi de daha sonra ┼čeyh C├╝neydÔÇÖdi. Anadolu Sel├žuklu Devletinin y─▒k─▒lmas─▒, ard─▒ndan ─░lhanl─▒ DevletiÔÇÖnin da─č─▒lmas─▒ Anadolu-Azerbaycan b├Âlgesinde bir bo┼čluk ya┼čatm─▒┼čt─▒.

┼×eyh C├╝neyd, etraf─▒na toplad─▒─č─▒ be┼č-on bin ki┼čiyle Trabzon Rum ─░mparatorlu─ču topraklar─▒na girdi. Trabzon ┼čehrini ku┼čatt─▒. Kenti alamay─▒nca Akkoyunlular─▒n ba┼č─▒ mevkiine y├╝kselen Uzun HasanÔÇÖ─▒n (1423-1478) yan─▒na gitti. Uzun Hasan, ┼×eyh C├╝neydÔÇÖi k─▒z karde┼čiyle evlendirir.

ErdebilÔÇÖe yerle┼čen ┼×eyh C├╝neyd, yan─▒na toplad─▒─č─▒ m├╝ritlerle ├çerkes ├╝lkesine sefer d├╝zenler. Ancak izinsiz ┼×irvan topraklar─▒ndan ge├žmek ister. 1460 y─▒l─▒nda ┼×irvan ┼×ah─▒yla yapt─▒─č─▒ sava┼č─▒ kaybeder ve sava┼čta ├Âld├╝r├╝l├╝r. (S:10-11)

┼×eyhlik postuna o─člu Haydar oturtulur. Haydar, Uzun HasanÔÇÖ─▒n k─▒z─▒yla evlenir. Bu evlilikten ┼×ah ─░smail Do─čar.

┼×eyh HaydarÔÇÖda g├Âz├╝n├╝ KafkasyaÔÇÖya diker. Yan─▒na toplad─▒─č─▒ m├╝ritlerle DerbentÔÇÖ─░ ge├žer. KafkasyaÔÇÖy─▒ ya─čmalar. Bol ganimet ve k├Âle ele ge├žiren ┼×eyh Haydar sonraki y─▒l tekrar sefere ├ž─▒kar. ┼×irvan ┼×ah─▒ÔÇÖna sald─▒r─▒r. Ancak yard─▒ma gelen Akkoyunlu ordusuyla sava┼čan ┼čeyh bir okla vurulup ├Âl├╝r. ┼×eyh HaydarÔÇÖ─▒n ├žocuklar─▒ hapsedilir.

Uzun Hasan 1471 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ Sultan─▒ Fatih lakapl─▒ Osmanl─▒ Sultan─▒ II. MehmetÔÇÖle OtlukbeliÔÇÖnde tapt─▒─č─▒ sava┼č─▒ kaybeder. Sava┼č─▒n kaderini Osmanl─▒ ordusundaki toplar belirlemi┼čtir. K─▒sa bir s├╝re sonra vefat eden Uzun HasanÔÇÖ─▒n ard─▒ndan varisleri taht kavgalar─▒ ba┼člar.

┼×ah ─░smail 12 ya┼č─▒nda ├Ânce ErdebilÔÇÖi ziyaret eder. Buradan AnadoluÔÇÖya ge├žer. Erzurum ve Erzincan y├Âresini ziyaret eder. B├Âlgedeki T├╝rkmenler ak─▒n ak─▒n yan─▒na ko┼čarlar. ┼×ah ─░smail, G├╝rcistanÔÇÖ─▒ ve ┼×irvanÔÇÖa sald─▒r─▒r. ┼×irvan ┼×ah─▒ sava┼čta ├Âld├╝r├╝l├╝r.

┼×ah ─░smail, 1501 y─▒l─▒nda Surur mevkiinde Akkoyunlu ordusunu yenerek b├Âlgenin h├ókimi olur.

─░ran k├Âkenli Hasan CanÔÇÖ─▒n o─člu Hoca Sadeddin bu m├╝nasebetle:

ÔÇťBa┼č─▒na ald─▒ ol pelid (Yani ─░smail)

─░tti bi-idr├ók Etr├óki (Anlay─▒┼čs─▒z T├╝rkler) m├╝rid.

┼×ah ─░smail, kendine direnebilecek S├╝nni molla ve ├Ânderleri ├Âld├╝rt├╝r.

AnadoluÔÇÖdaki T├╝rkmenler i├žin bir ├žekim merkezi olmay─▒ s├╝rd├╝r├╝r.┬á Teke y├Âresindeki T├╝rkmenler 1511ÔÇÖde ┼×ah Kulu ├Ânderli─činde isyan ederler. ├ťzerine gelen kuvvetleri yene yene AzerbaycanÔÇÖa ula┼č─▒rlar. Sava┼člarda yaralanan ┼×ah Kulu yolda ├Âl├╝r.

1512ÔÇÖde Sivas, Amasya, Tokat, ├çorum ve Yozgat b├Âlgesindeki T├╝rkmenler ayaklan─▒rlar.

Osmanl─▒ Devleti bu ayaklanmalara kar┼č─▒ tedbiri T├╝rkmenleri Balkanlara ve MoraÔÇÖya s├╝rd├╝.

Faruk S├╝mer, bu ayaklanmalar─▒n en ba┼č sebebi olarak ÔÇťHer t├╝rl├╝ adaletsizlikÔÇŁ oldu─čunu yazar. Ama ayr─▒nt─▒ vermez. (S:36)

─░syanlar─▒n sebebi olarak T├╝rk beylerinin ve sipahilerinin y├Ânetimden d─▒┼članmas─▒ ve vergi adaletsizli─či oldu─čunu s├Âyleyebiliriz.

Faruk S├╝mer, ÔÇťÔÇŽBu adaletsizlik ve idareden duyulan memnuniyetsizlik S├╝nni T├╝rklerin de ─░ranÔÇÖa gitmelerine sebep oluyorduÔÇŁ diye yazm─▒┼čt─▒r.

Kemalpa┼čazade AnadoluÔÇÖdan Savefi devletine olan g├Â├žler i├žin:

ÔÇťT├╝rkler terk ittiler diy├órlar─▒n

Yok bahaya satt─▒lar davarlar─▒n─▒ÔÇŁ

Tarih├žiler 1519-1610 y─▒llar─▒ aras─▒ndaki d├Âneme ÔÇťB├ťY├ťK KA├çGUNLUKÔÇŁ ad─▒ verilmi┼čtir.

***

AnadoluÔÇÖyu ele ge├žirmek isteyen ┼×ah ─░smail, Osmanl─▒ SultanÔÇÖ─▒ I. SelimÔÇÖle 23 A─čustos 1524 tarihinde ├çald─▒ranÔÇÖda yapt─▒─č─▒ sava┼č─▒ kaybeder. Otlukbeli Sava┼č─▒ÔÇÖnda oldu─ču gibi bu sava┼č─▒n kaderini de Osmanl─▒ ordusundaki toplar belirlemi┼čtir.

T├╝rk sultanlar─▒n─▒n ┼čaraba d├╝┼čk├╝nl├╝─č├╝ bilinir. Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒t, bazen Sar─▒ Selim bazen de Sarho┼č Selim diye an─▒lan II. Selim bunlara ├Ârnektir. ┼×ah ─░smailÔÇÖde gece g├╝nd├╝z i├žen sultanlardand─▒. Bu y├╝zden gen├ž ya┼čta 1524 y─▒l─▒nda vefat etti.

***

┼×ah ─░smailÔÇÖden sonra Safevilerin ba┼č─▒na s─▒ras─▒yla Sultan Muhammed, ┼×ah Tahmasb, ┼×ah II. ─░smail, Sultan Nuhammed ve ┼×ah Abbas ge├žer.

Faruk S├╝mer, bu eserinde AnadoluÔÇÖdan ÔÇť┼×ahaÔÇŁ giden b├╝y├╝k k├╝├ž├╝k t├╝m oymaklar─▒ ayr─▒nt─▒lar─▒yla yazar. S├╝mer ÔÇťSafev├« DevletiÔÇÖnin Kurulu┼ču ve Geli┼čmesinde Anadolu T├╝rklerinin Rol├╝ÔÇŁ adl─▒ eserinde ─░ranÔÇÖa g├Â├ž eden

Rumlu-Ustaclu-Tekeli-┼×aml─▒-Z├╝ÔÇÖl Kad─▒r (Dulkad─▒r), Varsak-├çepni-Turgutlu-Arabgirli- Bozcalu-Acirl├╝-H─▒n─▒sl─▒-├çemi┼čgezekli oymaklar─▒ hakk─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi verir. AnadoluÔÇÖdan ┼čaha g├Â├ž s├╝rer. Yeni oymaklar g├Â├žer.

Bu g├Â├ž├╝ tetikleyen bir unsur da son Dulkadiro─člu beyinin ├Âld├╝r├╝lmesi olmu┼čtur.┬á Ali Bey 1519ÔÇÖda AnadoluÔÇÖda Cel├ól├« isyanlar─▒na ad─▒n─▒ veren Cel├ól ve 1521ÔÇÖde ┼×am Valisi Canbirdi Gaz├óli ayaklanmalar─▒n─▒n bast─▒r─▒lmas─▒nda da b├╝y├╝k rol oynam─▒┼čt─▒r. Ancak ┼×ehsuvaro─člu Ali BeyÔÇÖin bu ba┼čar─▒lar─▒ isyanlar─▒ bast─▒rmakla g├Ârevli Ferhat Pa┼čaÔÇÖn─▒n k─▒skan├žl─▒─č─▒na yol a├žt─▒. Onun ├Âld├╝r├╝lmesi i├žin Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖdan bir ferman alan Ferhat Pa┼ča1522 y─▒l─▒nda ─░ranÔÇÖa sefer bahanesiyle onu TokatÔÇÖa davet etti ve ArtukovaÔÇÖda ├žocuklar─▒yla birlikte katlettirdi.

┼×ah Tahmasb (1524-1576) devrinde SaÔÇÖdlu-Alpavut-Bayat-Karamanlu-Baharlu-─░spirlu oymaklar─▒ da g├Â├ž ederler.

AnadoluÔÇÖda ya┼čayan T├╝rkmenler ÔÇťk─▒z─▒l b├ÂrkÔÇŁ giyerlerdi. ─░ranÔÇÖa g├Â├ž eden oymaklara da KIZILBA┼× ad─▒ verildi.

AnadoluÔÇÖdan gelen bu a┼čiretlere ─░ranÔÇÖ─▒n de─či┼čik b├Âlgelerinde ya┼čayan Af┼čar-Ka├žar oymaklar─▒ da Safevi DevletiÔÇÖnin kurucu unsurlar─▒ olur.

***

1534 y─▒l─▒nda Sadrazam Damat ─░brahim Pa┼ča, Tekel├╝ beylerinden Ulema HanÔÇÖ─▒n te┼čvikiyle Padi┼čah Kanuni S├╝leymanÔÇÖ─▒ ─░ranÔÇÖa bir sefer d├╝zenlemeye ikna eder. Osmanl─▒ ordusu ─░ranÔÇÖ─▒ ele ge├žirir. K─▒┼č ┼čartlar─▒na ra─čmen Osmanl─▒ ordusu Ba─čdatÔÇÖa y├Ânelir. Ba─čdat kolayca fethedilir.

Tahmasb, Osmanl─▒ ordusunun kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kman─▒n ak─▒ll─▒ca olmad─▒─č─▒n─▒ biliyordu. Osmanl─▒ ordusunun harek├ót─▒n─▒ zorla┼čt─▒rmak i├žin yol boyunca kuyular─▒ doldurup, yiyecek ve ot b─▒rakm─▒yorlard─▒. Bu politikay─▒ ard─▒llar─▒ da uygulam─▒┼čt─▒r.

┼×ah─▒n karde┼či Elkas Mirza Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne s─▒─č─▒n─▒r. Bunu Safevi DevletiÔÇÖni y─▒kmak i├žin bir f─▒rsat olarak g├Âren Kanuni Sultan S├╝leyman 1548 y─▒l─▒nda ─░ranÔÇÖa sefere ├ž─▒kar.

┼×ah Tahmasb, yine ayn─▒ takti─či uygular. Osmanl─▒ ordusunun ge├žece─či her yeri yak─▒p y─▒kar. ┼×ah Tahmasb, Do─ču AnadoluÔÇÖyu oturulmas─▒ ve ge├žilmesi imk├óns─▒z b├Âlge haline getirerek Osmanl─▒lar─▒n ─░ranÔÇÖa yapacaklar─▒ seferlere mani olmakt─▒ (S:68)

Osmanl─▒ ordusunun geri d├Ânmesinden sonra ┼×ah Tahmasb, 1551-1554 ErzurumÔÇÖdan TebrizÔÇÖe kadar olan b├Âlgeyi tahrip eder. Bunun ├╝zerine Kanuni Sultan S├╝leyman ├╝├ž├╝nc├╝ kez ─░ranÔÇÖa tekrar sefere ├ž─▒kar.

Ancak bu sefer fazla s├╝rmez. Kanuni ErzurumÔÇÖa ├žekilir. ┼×ah Tahmasb bar─▒┼č i├žin bir heyet g├Ânderir. 1555ÔÇÖde AmasyaÔÇÖda bir bar─▒┼č antla┼čmas─▒ imzalan─▒r. Bu antla┼čmayla Osmanl─▒lar Safevi DevletiÔÇÖnin varl─▒─č─▒n─▒ kabul etmi┼č olur

┼×erefn├ómenin m├╝ellifi olan ┼×eref Bey, ┼čah─▒n iki ┼čeye d├╝┼čk├╝n oldu─čunu yazar. Bunlar para ve ├žo─ču G├╝rc├╝ ve ├çerkes olan e┼čleriydi (S:70)

Faruk S├╝mer, AnadoluÔÇÖdaki isyanlar ve ─░ranÔÇÖa olan g├Â├žlerle ilgili ┼ču tespitte bulunur. ÔÇťDev┼čirme sistemi geli┼čtik├že AnadoluÔÇÖdaki T├╝rkmenlere sadece tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒kla u─čra┼čmak mecburiyeti kal─▒yorlard─▒. T├╝rklerin ba┼čka i┼člerle u─čra┼čmalar─▒ yasaklanm─▒┼čt─▒. ÔÇŽRaiyyet hayat─▒na mahk├╗m edilen T├╝rklerin bir de adil idare edilmemeleri. Ciddi ayaklanmalara sebep olmaktad─▒r. (S:75)

Faruk S├╝mer, S├╝nni T├╝rklerin de bu y├╝zden ─░ranÔÇÖa g├Â├ž ettiklerini yazar.

┼×ah Tahmasb, 1576 y─▒l─▒nda ├Âl├╝nce ├žocuklar─▒ farkl─▒ boylar─▒n deste─či ile tahta ge├žmek isterler. G├╝rc├╝ler HaydarÔÇÖ─▒, Ustacalular MustafaÔÇÖy─▒, ├çerkes ┼×emhal Sultan da ─░smailÔÇÖi destekler. Sonunda 1576 y─▒l─▒nda II. ─░smail tahta ├ž─▒kar.

┼×ah ─░smail saltanat─▒n─▒ g├╝├žlendirmek i├žin hanedan mensuplar─▒n─▒n ├žo─čunu ┼×ah ├Âld├╝rt├╝r. Celladl─▒k g├Ârevini ├çerkes ┼×emhal HanÔÇÖ─▒n ÔÇťG├Âk g├Âzl├╝ ├çerkeslerÔÇŁ yapt─▒lar.

─░ran, ayn─▒ zamanda Do─čuÔÇÖda ├Ânce Herat, sonra da Me┼čhedÔÇÖi ele ge├žiren ├ľzbek Sultan─▒ Abdullah HanÔÇÖ─▒n sald─▒r─▒s─▒na u─čram─▒┼čt─▒. Bu y─▒llarda Safevilerin ba┼čkenti KazvinÔÇÖdi.

***

─░ranÔÇÖdaki bu karga┼ča ┼×ah AbbasÔÇÖ─▒n tahta ge├žmesiyle sona erdi (1587-1628). ┼×ah AbbasÔÇÖ─▒n ilk ve en ├Ânemli icraat─▒ oymak beylerini ├Âld├╝rtmek ve bu a┼čiretleri par├žalayarak isk├ón etmi┼čtir.

┼×ah Abbas, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n dev┼čirme usul├╝n├╝ ├Ârnek alarak k├╝├ž├╝k ya┼čta saraya al─▒nan Ermeni, G├╝rc├╝ ve ├çerkes soyundan gelen k├Âleleri e─čitip y├╝ksek mevkilere getirdi. Bunlar─▒ oymaklar─▒n ba┼č─▒na getirdi.

─░ranÔÇÖ─▒ ziyaret eden Bursal─▒ bir i┼č adam─▒n─▒n yolu IsfahanÔÇÖa d├╝┼čer. Isfahan yak─▒nlar─▒nda bir ├çerkes k├Ây├╝nde mola verir. Do─čal olarak ┼ča┼č─▒r─▒r. Ya┼čl─▒ bir kad─▒n 50 y─▒l ├Ânce d├╝─č├╝nde tahtalarla tempo tutulurdu diye anlatm─▒┼č. Bunlar ┼×ah AbbasÔÇÖ─▒n getirdi─či ├çerkeslerden kalanlar olmal─▒.

 

KAYNAKÇA:

  • Abac─▒, Zeynep-G├Âk├že, Cemal; BursaÔÇÖn─▒n Zenginli─či, G├Â├žmenler, Bursa-2009
  • Ahmetbeyo─člu, Ali, Avrupa Hun ─░mparatorlu─ču, Ankara-2001
  • Akda─č, Mustafa, T├╝rk Halk─▒n─▒n Dirlik D├╝zenlik Kavgas─▒-Cel├ól├« ─░syanlar─▒-Ankara 1975, Bilgi Yay─▒nevi
  • Akurgal, Ekrem, Anadolu K├╝lt├╝r Tarihi, Ankara-2005
  • Allen, W.E.D.1828-1921 T├╝rk-Kafkas S─▒n─▒r─▒ndaki Harplerin Tarihi, Ankara-1966
  • Antifimov, N.V. -Autlev, P.U, Meotlar, Ad─▒gelerin Atalar─▒, Ankara-2011
  • Artamonov, M. ─░, Hazar Tarihi, ─░stanbul-2008
  • Avagyan, Arsen, ├çerkesler, ─░stanbul-2004
  • Avc─▒o─člu, Do─čan, T├╝rklerin Tarihi, ─░stanbul-12982
  • Ayhan, Bahattin, Osmanl─▒ÔÇÖdan CumhuriyetÔÇÖe Balkan-Kafkas G├Â├žleri, Ankara-2020
  • Baddaley J.F, RusyaÔÇÖn─▒n KafkasyaÔÇÖy─▒ ─░stilas─▒, ─░stanbul-1989
  • Baj, Jabaghi, ├çerkezler, Ankara-2000
  • Baypars Tarihi, ├žev: M. ┼×eraf├╝ddin Yaltkaya-Ankara-2000
  • Benet, Sula, Abhazlar, Ankara-1995
  • Bell, James S., ├çerkesyaÔÇÖdan Sava┼č Mektuplar─▒, ─░stanbul-1998
  • Berkok ─░smail; Tarihte Kafkasya, ─░stanbul-1958
  • Berzeg, Nihat, ├çerkesler, ─░stanbul-2006
  • Berzeg, Sefer E., ├çerkes-Vub─▒hlar
  • Bi Mahmut; Kafkas Tarihi, Ankara-2011
  • Bi, Mahmut; Kaf Da─č─▒ÔÇÖn─▒n Eteklerinden BursaÔÇÖya G├Â├žler-yay─▒nlanmad─▒
  • Bilge, M. Sad─▒k; Osmanl─▒-Kafkas ─░li┼čkileri, ─░stanbul-2007
  • Blanch Lesley, cennetin K─▒l─▒├žlar─▒, ─░stanbul-1978
  • Budayav, N.M, Kim Bu ├çerkesler, ─░stanbul-2009
  • B├╝y├╝ka, ├ľmer, Abhaz Mitolojisi Ana├ž m─▒? ─░stanbul-1971
  • Carthy, Justin Mc, S├╝rg├╝n ve ├ľl├╝m, ─░stanbul-1995
  • Canhot, ─░; Lovpa├že N, Kafkas Dolmenleri ve M─▒s─▒r Piramitler Ankara-2009
  • ├çetin, O, Sicillere G├Âre BursaÔÇÖda ─░htida Hareketleri ve Sosyal Sonu├žlar─▒ 1471-1909,
  • ├çelik, Osman, ─░ngiliz Belgelerinde T├╝rkiye ve Kafkasya, Ankara-1992
  • Ch─▒lde, Gordon V, Do─čunun Prehistoryas─▒, Ankara-2010 Clout, Andre, K├Âlelerin ─░mparatorlu─ču Meml├╗klerin M─▒s─▒r─▒, ─░stanbul-2005
  • Crawford, Harriet, S├╝mer ve S├╝merler, Ankara -2010
  • ├çurey, Ali, Hatti/Hititlerin K├Âkeni ve ├çerkesler, ─░stanbul-2000
  • ├çurey, Ali, Anadolu ├çerkesleri, ─░stanbul-2013
  • Dolukhanov, Pavel, Eski Ortado─čuÔÇÖda ├çevre ve Etnik Yap─▒, ─░stanbul-1998
  • Dumezil, George, Mit ve Destan, ─░stanbul 2012
  • Ero─člu, Haldun, Osmanl─▒ÔÇÖda Muhalefet, ─░stanbul-2016
  • Erzen, Afif, Do─ču Anadolu ve Urartular, ─░stanbul 1992
  • Esadze, Semen, ├çerkesyaÔÇÖn─▒n Ruslar Taraf─▒ndan ─░┼čgali Ankara-1999
  • Fed├ókar Cengiz, KafkasyaÔÇÖda ─░mparatorluklar Sava┼č─▒, ─░stanbul-2014
  • Fisher, Alan. K─▒r─▒m Tatarlar─▒, ─░stanbul-2009
  • Grousset, Rene, Bozk─▒r ─░mparatorluklar─▒, ─░stanbul-2010
  • Gumilev, L. N., Hazar ├çevresinde Bin Y─▒l, ─░stanbul-2003
  • Habi├žo─člu Bedri, KafkasyaÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya g├Â├žler, ─░stanbul-1999
  • Hammer, B├╝y├╝k Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul, Sabah Kitaplar─▒
  • Hancar, Franz, Kafkas ilk Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ I┼č─▒─č─▒nda Anadolunun Yeni Neolitik Buluntular─▒, ─░stanbul-1937
  • Histoire ├ťniversitesi Tarih B├Âl├╝m├╝ (Fransa), Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Tarihi, Ba┼člang─▒├žtan 1566ÔÇÖya Kadar-─░stanbul-2000
  • Hoca Sadettin Efendi, Tac├╝ÔÇÖt Tevarih-4, 1979
  • ─░bn ─░yas, YavuzÔÇÖun M─▒s─▒r─▒ Fethi, ─░stanbul-2018
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye, ─░stanbul-2010
  • ─░pek, Nedim, RumeliÔÇÖnden AnadoluÔÇÖya T├╝rk G├Â├žleri, Ankara-1999 ─░pek, Nedim, Canik ve G├Â├ž, Samsun-2018
  • ─░slam Ansiklopedisi
  • KAFDAV, S├╝rg├╝n 21 May─▒s 1864, Ankara-2011
  • Kafkasya Konfederasyonu, Vesikalar ve Materyaller, Paris-1937
  • Kalankatl─▒ Moses, Alban Tarihi, ─░stanbul-2006
  • Karpat H. Kemal, Etnik Yap─▒lanma ve G├Â├žler, ─░stanbul-2010
  • Kaysuni-Zade Nidai Remmal Hoca, Tarih-i Sahip Giray Han
  • Kemalpa┼čazade, Tev├órih-i ├éli-Osman, ─░stanbul-2015
  • Korkmaz, Kutarba P─▒nar, Kafda─č─▒ÔÇÖn─▒n ─▒┼č─▒klar─▒ Elbruz, ─░stanbul-2022
  • Kocac─▒k, Faruk, Balkanlardan AnadoluÔÇÖya g├Â├žler (1878-1890), ─░stanbul-1980
  • Kundukh, Aytek, Kafkasya Muridizmi, ─░stanbul-1987
  • Kurat, Akdes Nimet, T├╝rkiye ve Rusya (1798-1919), Ankara-2011
  • Kurat, Akdes Nimet, IV- XVIII. Y├╝zy─▒llarda Karadeniz Kuzeyindeki T├╝rk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1972
  • Kurat, Akdes Nimet, IV-XVIII. Y├╝zy─▒llarda Karadeniz Kuzeyindeki T├╝rk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1972
  • Kuzucu, Serhat, K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ ve Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒ (1787-1792), ─░stanbul-2013
  • Lovpa├že N., ├çerkes Arkeolojisi ve Sanat─▒ Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Maykop ve Anadolu Hazineleri, ─░stanbul-2013
  • Lovpa├že N. ├çerkes Arkeolojisi ve Sanat─▒ Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Maykop ve Anadolu Hazineleri, ─░stanbul-2013
  • Lyulye, Leonti, ├çerkesya,19.Y├╝zy─▒l Tarih ve Etnografyas─▒, ─░stanbul-2010
  • Macquan, G, Hititler ve Hititler D├Âneminde Anadolu,┬áAnkara-2009
  • Makdisi, T├╝rk Meml├╝klerin Faziletleri, ─░stanbul-2019
  • Mansur, ┼×amil ├çe├ženler, Ankara-1995
  • Mantran, Robert, Osmanl─▒ Tarihi, ─░stanbul-1995
  • Markovin, V.─░, Kuzeybat─▒ Kafkasya Dolmenleri, Ankara-2008 Marigny, Tailbout De, ├çerkesya Seyahatnamesi, ─░stanbul-1996
  • ┬áMelchret, H. Craig, Luviler, ─░stanbul-2010
  • Memi┼č, Ekrem. Eski ├ça─čÔÇÖda Anadolu, Bursa-2014
  • Meram, C.V, Tanr─▒lar─▒n Vatan─▒ Anadolu, ─░stanbul-2012
  • Mesudi, Muruc Ez Zeheb (Alt─▒n Bozk─▒rlar), ─░stanbul-2014
  • Musa KundukhovÔÇÖun An─▒lar─▒, ─░stanbul-1978
  • Mutbay, Mustafa, Kafkasya Hat─▒ralar─▒, Ankara-2007
  • Natko, Kadir, KafkasyaÔÇÖda ve Kafkasya D─▒┼č─▒ndaki ├çerkesler, Ankara-200
  • Noah, Samuel, Tarih S├╝merÔÇÖde Ba┼člar, ─░stanbul-2002
  • Osrogosky, G, Bizans Devleti Tarihi, Ankara-2011 ├ľzbay, ├ľzdemir. D├╝nya Mitolojisi ve Nartlar, Ankara-1999
  • ├ľzsaray, Mustafa, ├çerkeslerin ─░slamla┼čmas─▒, ─░stanbul-2012 ├ľzt├╝rk, Y├╝cel, Osmanl─▒ H├ókimiyetinde Kefe (1475-1600) Ankara-2000
  • Peker, Ekrem Hayri, KafkasyaÔÇÖdan G├╝vemÔÇÖe Zekeriya Efendi, ─░stanbul-2015
  • Peker, Ekrem Hayri, Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖdan Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami, ─░stanbul-2011
  • Peker, Ekrem Hayri, Yeni Bir Cihan ─░mparatorlu─ču Kurma M├╝cadelesi Te┼čkilat-─▒ Mahsusa
  • Pu┼čkin, A.S, Erzurum Yolculu─ču, Ankara-199
  • Saydam, Abdullah, K─▒r─▒m ve Kafkas G├Â├žleri (1856-1876), Ankara-2010
  • Sel├žuk, ─░lhan, Y├╝zba┼č─▒ SelehattinÔÇÖin Roman─▒, ─░stanbul-2010
  • Selim, Erdo─čan, SAKARYA T├╝rk Bitti Demeden Bitmez, ─░stanbul- 2020
  • Sevin, Veli, Anadolu Arkeolojisi, ─░stanbul-2002
  • Sevin, Veli AnadoluÔÇÖnun Tarihi Co─črafyas─▒-I, Ankara-2013
  • Smirnov, V.D., Osmanl─▒ D├Ânemi K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒, ─░stanbul-2016
  • Spencer, Edmund, T├╝rkiye, Rusya, Karadeniz ve ├çerkezistan, Ankara-2014
  • Stoddard, P, Te┼čkilat-─▒ Mahsusa, ─░stanbul-1993
  • S├╝mer, Faruk, Safev├« DevletiÔÇÖnin Kurulu┼ču ve Geli┼čmesinde Anadolu T├╝rklerinin Rol├╝, Ankara-2021, TTK
  • ┼×irokorad, A.B., Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒. ─░stanbul-2113
  • Tagr─▒berdi, En-n├╝c├╝muÔÇÖz-Z├óhire (Parlayan Y─▒ld─▒zlar), ─░stanbul-2013
  • Taitbout de Marigny, ├çerkasya Seyehatnamesi, ─░stanbul-1998
  • Tavful, Ufuk, Kafkasya Ger├že─či. ─░stanbul-2009
  • Thomson, George, Tarih ├ľncesi Ege-I, ─░stanbul-1983
  • Toledano, Ehud R., Osmanl─▒ K├Âle Ticareti 1840-1890, ─░stanbul-1994
  • Turan, Osman, Sel├žuklular Zaman─▒nda T├╝rkiye, ─░stanbul-1996
  • Tursaninov, G. F, KafkasyaÔÇÖda Bulunan Antik Eserlerin Ke┼čfi ve Yaz─▒lar─▒n ├ç├Âz├╝mlenmesi, M.├ľ. III. Bin Y─▒l Ortalar─▒ ile MS IV.Y.y─▒l aras─▒
  • Uluslararas─▒ G├Â├ž Sempozyumu Bildirileri, ─░stanbul-2006
  • Umar, Bilge, T├╝rkiye Halk─▒n─▒n Orta├ža─č Tarihi, ─░stanbul-1998
  • Umar, Bilge, Trakya, ─░stanbul-2003
  • ├ťnal, Muhittin, Kurtulu┼č Sava┼č─▒nda ├çerkeslerin Rol├╝, Ankara-2000
  • Vernadsky, G, Rusya Tarihi, ─░stanbul-2009
  • Vernadsky, G, Mo─čollar ve Ruslar, ─░stanbul-2007
  • Vikipedi
  • Yakubovski, A.Yu, Alt─▒nordu ve ├ç├Âk├╝┼č├╝, Ankara-2000
  • Yelba┼č─▒, Caner, T├╝rkiye ├çerkesleri Osmanl─▒dan T├╝rkiyeÔÇÖye sava┼č, ┼čiddet, Milliyet├žilik, ─░stanbul-2019
  • Y─▒ld─▒r, Erol, Vaynah Kuleleri, ─░stanbul, 1997
  • Y├╝kmen, Bakiye, Anadolu Megalitleri, ─░stanbul-2003
  • Z─▒nke─▒sen, Johann Wilhelm, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Tarihi, cilt: II-III, ─░stanbul-2019

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Tarihi G├Âztepe-Konak Tramvay Hatt─▒

Tarihi G├Âztepe-Konak Tramvay Hatt─▒

H├╝seyin Y├Âr├╝ko─člu, 11 Nisan 2024