Hilmi ├ľZDEN
Hilmi  ├ľZDEN
Turan Co─črafyas─▒nda Balkan Albanya’s─▒ (Arnavutluk)
  • 20 ┼×ubat 2019 ├çar┼čamba
  • +
  • -

├ľZET

Turan Co─črafyas─▒; Etr├╝rsk, Pelasg, Kimmer, ─░skit, Hun, Alan, Alban, Avar, Bulgar, Kuman-K─▒p├žak, Pe├ženek, O─čuz ve di─čer T├╝rk kavimlerinin k├╝lt├╝rel ve meden├« damgas─▒n─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. Arnavutlar─▒n tarihi incelendi─činde, Turan tarihi d─▒┼č─▒nda olmad─▒─č─▒ onunla ┼čekillendi─či g├Âr├╝lecektir. Baz─▒ m├╝ellifler aksini s├Âylese de, Balkan Albanyas─▒, Kafkas Albanyas─▒ ile birlikte ele al─▒nmas─▒ gereken co─čraf├« ve tarih├« bir kimlik ta┼č─▒maktad─▒r. Osmanl─▒ÔÇÖdan as─▒rlar ├Ânce T├╝rk boylar─▒n─▒n ikamet etti─či Balkanlar, Osmanl─▒n─▒n geli┼či ile T├╝rkl├╝k rengini daha da kuvvetlendirmi┼čtir. Fakat bu renk g├╝n├╝m├╝zde bile aidiyet ┼čuuru a├ž─▒s─▒ndan gerekli k─▒vama gelememi┼čtir. Bu husus da Turanl─▒ tarih├žilere ve dilcilere b├╝y├╝k g├Ârevler d├╝┼čmektedir.
Anahtar kelimeler: Balkanlar, Albanlar, Arnavutlar

1.G─░R─░┼×

Ahsen BATUR, Kazanl─▒ T├╝rk Tarih├žisi Mirfatih ZEK─░YEVÔÇÖin ÔÇťT├╝rklerin ve Tatarlar─▒n TarihiÔÇŁ kitab─▒n─▒n tan─▒t─▒m─▒nda:┬á ÔÇťY─▒llard─▒r Bat─▒l─▒ tarih├žilerin ve ├Âzellikle Hint-Avrupa teorisini savunanlar─▒n yazd─▒klar─▒ mesnetsiz ┼čeyler beynimize ├Âylesine per├žinlendi ki, bunlara kar┼č─▒ ileri s├╝r├╝len tezleri i┼čitmek dahi istemiyoruz. Bat─▒l─▒lar, dillerini ├ž├Âzemedikleri, tarihlerini derinlemesine inceleyemedikleri t├╝m do─ču Avrupa, Kafkas ve Orta Asya halklar─▒n─▒ ─░ran├«, Pers (ve Latin, Grek-H├ľ) as─▒ll─▒ g├Âstererek i┼čin i├žinden kolayca s─▒yr─▒lmakta, ama kar┼č─▒ g├Âr├╝┼če de tahamm├╝l edememektedirler. Onlar─▒n as─▒l dertleri, bir halk─▒n asl─▒n─▒ ve dilini T├╝rkÔÇÖten ba┼čka bir yere ba─člamakt─▒rÔÇŁ (1) demektedir.

Ger├žekten T├╝rkiye Tarih├žileri ve bir├žok T├╝rk k├Âkenli tarih├ži bat─▒l─▒ meslekta┼člar─▒n─▒n etkisinde kalarak, onlar─▒n s├Âyledi─činin d─▒┼č─▒na ├žo─ču kez ├ž─▒kamamaktad─▒rlar. Son as─▒rda Pelasglar─▒n, Etr├╝sklerin, ─░skitlerin, Kimmerlerin T├╝rkl├╝klerinden Avrupal─▒ tarih├žiler bahsettikden sonra T├╝rk Tarih├žileri de yaz─▒lar─▒nda bunu ifade edebilmektedirler. Adile AydaÔÇÖn─▒n T├╝rk Tarihinde etrafl─▒ bir ┼čekilde bilinen ve kabul g├Âren Hunlar i├žin kulland─▒─č─▒ ┼ču c├╝mle de bizler i├žin son derece ├žarp─▒c─▒d─▒r.

ÔÇť Deguignes gibi d├╝r├╝st Bat─▒l─▒ tarih├žilerin etkisi ile Hunlar T├╝rk tarih├žiler taraf─▒ndan atal─▒─ča kabul edildilerÔÇŁ (2)

Fahrettin K─▒rz─▒o─člu, Kafkas Albanyas─▒n─▒ anlatt─▒─č─▒ kitab─▒nda: ÔÇťOsmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ├ža─č─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖnin, ilm├« anlamda bir ÔÇťAkademiÔÇŁ den yoksun bulunmas─▒, bize ├žok ┼čeyler kaybettirdi. Bu y├╝zden, ─░sl├óm ve Osmanl─▒ Hanedan─▒ Tarihi d─▒┼č─▒nda, eski ve geni┼č T├╝rk d├╝nyas─▒ÔÇÖn─▒ tan─▒tacak ├Â─čretim ve ara┼čt─▒rmalar ile yay─▒nlardan yoksun kald─▒k; Avrupa ve AsyaÔÇÖdaki k├Âkl├╝ ve Osmanl─▒ ├Âncesi Gayrim├╝slim T├╝rkler: Karaim Musevi; Karamanl─▒ ve Gagavuz Ortodoks; Anadilleri, ibadetleri T├╝rk├že, koyun ve at heykelli kabir ta┼člar─▒ ile b├╝t├╝n gelenekleri T├╝rk/ Grigoryan (beyaz) H─▒ristiyanlarÔÇÖ─▒n, bizden kopmas─▒na yol a├žacakt─▒r.ÔÇŁs├Âzleri ile ─░slam ├Âncesi T├╝rk Tarihini ihmal edi┼čimizi vurgulamas─▒ a├ž─▒s─▒ndan ilgi ├žekicidir. (3)

Cumhuriyetin ilk y─▒llar─▒ndan itibaren T├╝rk Dili Tetkik Cemiyeti ve T├╝rk Tarih Tetkik Cemiyeti (Sonra bunlar Kurumlara d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.) ├žal─▒┼čmalar─▒ ile ATAT├ťRK bu konuda T├╝rk Bilim adamlar─▒n─▒n ├Ân├╝n├╝ a├žm─▒┼čt─▒r. Macit G├ľKBERK ÔÇťTarih BilinciÔÇŁ isimli makalesinde O d├Ânemin bizi tarihimizden kopard─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝renlere kar┼č─▒ ┼ču hakl─▒ ifadeleri kullan─▒r; ÔÇťAncak, ger├žek durum tam tersinedir: T├╝rk Toplumu hi├žbir zaman tarihine b├Âylesine ├žok y├Ânl├╝, bu denli derinlemesine ve yo─čunlu─čuna uzanmam─▒┼čt─▒r, denilebilir. Atat├╝rk’├╝n ├Ân ayak oldu─ču bir tarih ilgisi bir yandan Orta Asya’n─▒n tarih├Âncesi ├ža─č┬şlar─▒na kadar inmi┼č, ├Âb├╝r yandan tarihimizin bir k├Âk├╝n├╝n de Anadolu’nun zen┬şgin k├╝lt├╝r katlar─▒nda aranabilece─či g├Âr├╝┼č├╝n├╝ getirmi┼čtir. Bu tarih anlay─▒┼č─▒n─▒ desteklemek, belgelemek i├žin de kaz─▒lar yap─▒lm─▒┼č, T├╝rk Tarih Kurumu ile Dil ve Tarih-Co─črafya Fak├╝ltesi kurulmu┼čtur. Bu Fak├╝ltenin S├╝mer, Asur, Hitit vb. uygarl─▒klar─▒n─▒ kapsayan geni┼č cepheli tarih ├Â─čretim ve ara┼čt─▒rmalar─▒, ondan ├Ânceleri yurdumuzda g├Âr├╝lm├╝┼č ┼čey de─čildi.

Benim ku┼ča─č─▒m (Macit G├Âkberk) ilkokulu Padi┼čahl─▒k d├Âneminde okumu┼čtu. T├╝rk Tarihi olarak bize yaln─▒z Osmanl─▒ Tarihini ├Â─črettilerdi. Kay─▒han Oyma─č─▒’n─▒n Anadolu’ ya geli┼či, Ertu─črul Gazi, Sultan Osman: okutulan T├╝rk Tarihinin ba┼člang─▒├ž olaylar─▒ bunlard─▒. Osmanl─▒lardan ├Ânce Anadolu’da bir T├╝rk Sel├žuklu Devleti┬şnin oldu─čunu, ├žo─čumuz sonralar─▒, okul d─▒┼č─▒nda ├Â─črendik. Ger├ži o s─▒ralarda Ziya G├Âkalp T├╝rk Tarihini Orta Asya’ya kadar geni┼čletmi┼čti. Ama bu anlay─▒┼č okullar i├žin hen├╝z benimsenmemi┼čti. Resmi g├Âr├╝┼č ÔÇťCihangirane bir devlet yaratt─▒k bir a┼čirettenÔÇŁ anlay─▒┼č─▒n─▒n i├žinde kal─▒yordu.

ÔÇťTarihin g├╝n├╝n birinde t├╝m ger├že─či ortaya koyaca─č─▒ÔÇŁ yarg─▒s─▒n─▒ ku┼čku ile kar┼č─▒layabilmenin bir nedeni de, tarih├žinin bir insan olarak i├žinde do─čup b├╝y├╝d├╝─č├╝ d├Âneme, tarih ortam─▒na ba─čl─▒ olmas─▒, bu ortam─▒n d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ de─čerlendirmeleri vb. ile ko┼čullanm─▒┼č olmas─▒d─▒r. Bu da tarih biliminin ├╝zerine bir ├Âznellik g├Âlgesi d├╝┼č├╝r├╝r. Oysa bilim hep nesnel olmak ister, nesneyi oldu─ču gibi bilgide yans─▒tmaya ├žal─▒┼č─▒r: Bunun i├žin de bilim adam─▒n─▒n duygular─▒n─▒ ki┼čisel de─čerlemelerini i┼čin i├žine kar─▒┼čt─▒rmamas─▒ gerekir. Ara┼čt─▒rmalar─▒nda salt nesnelli─če ula┼čmay─▒ kendisine ilke yapan 19. y├╝zy─▒l─▒n ├╝nl├╝ Alman tarih├žisi Ranke ÔÇťkendimi ortadan kald─▒r─▒p yaln─▒z olaylar─▒ konu┼čturmak isterdimÔÇŁ diyor. Bu, belki de, insan─▒n g├Âlgesini atlamay─▒ istemesi gibi bir dilek. Bununla da tarihin bir bilim olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek istemiyoruz. Tarih de s├Âz├╝ edilen ├Âznelli─či a┼čmak i├žin birtak─▒m y├Ântem teknikleri geli┼čtirmi┼č ve geli┼čtirecektir de. Ancak, ara┼čt─▒r─▒c─▒s─▒n─▒n belli bir tarihsel de─čer ba─člam─▒ ile belirlenmi┼č ol┬şmas─▒, ÔÇťher ku┼čak tarihi yeni ba┼čtan yazarÔÇŁ anlay─▒┼č─▒na, bir yere kadar olsun, hak kazand─▒rmaktad─▒r.

Nitekim ├╝zerindeki ├Âznellik rengini b├╝sb├╝t├╝n atamamas─▒ y├╝z├╝nden, ta┬şrih, bilim d─▒┼č─▒ ama├žlar i├žin de kullan─▒labiliyor. Bunlardan biri, misyon d├╝┼č├╝n┬şcesi do─črultusunda tarihi i┼člemek, yani bir ulusun tarih i├žinde ger├žekle┼čtire┬şce─či bir g├Ârevi oldu─ču inanc─▒n─▒ tarih bilimi ile desteklemektir(4).

Bizlerde bu ara┼čt─▒rmam─▒zda tarih disiplinin verilere dayanarak Balkan Albanyas─▒ÔÇÖna ─▒┼č─▒k tutmaya ├žal─▒┼čaca─č─▒z. Fakat ara┼čt─▒rmam─▒zda bat─▒l─▒ bilim adamlar─▒n─▒n her s├Âyledi─čini oldu─ču gibi kabul etmek de─čil Tarih ┼čuurumuzun s├╝zgecinden ge├žirmeyi de ihmal etmeyece─čiz. ─░ster Albanyal─▒ ister T├╝rk Bilim adamlar─▒ olal─▒m kendi tarihimizi kendimiz kaleme almad─▒k├ža, ├Âz atalar─▒m─▒z─▒ bile bizlere farkl─▒ g├Âsteren, ├Âz karde┼člikleri d├╝┼čmanl─▒klara d├Ân├╝┼čt├╝ren art niyetli ideolojik ara┼čt─▒rmac─▒lar tarihin her devrinde bulunabilecektir.

2.KAD─░M BALKAN ALBANYASIÔÇÖNIN TAR─░H─░

Albanlar─▒n (Arnavutlar─▒n) T├╝rkl├╝kle olan kadim ili┼čkisi Osmanl─▒ T├╝rklerinin Balkanlar─▒ fethinden as─▒rlar ├Âncesine uzanmaktad─▒r. Tarih├žiler genellikle Albanlar─▒n (Arnavutlar─▒n) k├Âkenini ─░liryal─▒lara dayand─▒rmaktad─▒r. ÔÇť├ço─ču etnolog ve dilbilimcinin kan─▒s─▒na g├Âre ise, ─░liryal─▒lar, yar─▒madan─▒n g├╝ney k─▒sm─▒nda yerle┼čik olan ve s─▒n─▒rlar─▒ ─░talya ve Trakya’ya kadar uzanan Helen ├Âncesi Tyrrhenopelasgia halk─▒n─▒n ├žekirde─čini olu┼čturmu┼člard─▒rÔÇŁ (1) Tyrrhenopelasgia ifadesi ise Tyrrhen ve pelasgÔÇÖlardan olu┼čmaktad─▒r. G├╝n├╝m├╝zde bir T├╝rk Kavmi oldu─ču anla┼č─▒lan ÔÇťEtr├╝sklerin kendilerine ÔÇťRasena ÔÇŁ demelerine ra─čmen Romal─▒lar onlar─▒ ÔÇť Tusci ÔÇť ya da ÔÇťEtrusciÔÇŁ , Grekler de ÔÇť Tyrhennes ÔÇť diye adland─▒r─▒yorlar. Bu arada Tyrrhen s├Âzc├╝─č├╝ YunancaÔÇÖda Turrhnoi ┼čeklinde yaz─▒l─▒r ve hÔÇÖn─▒n eskiden ÔÇťaÔÇŁ sesi verdi─čini hesaba katarak Turan ad─▒ ile bir ili┼čki d├╝┼č├╝nebilirizÔÇŁ (2)

AD─░LE AYDA, ÔÇťT├ťRKLER─░N ─░LK ATALARIÔÇŁ isimli eserinde Pelasg ve Etr├╝sk kavimleri ├╝zerine ┼čunlar─▒ yazmaktad─▒r: Eski ├ça─ča ait iki T├╝rk veya Proto -T├╝rk devleti olan Pelasg dev┬şleti ile Etr├╝sk devletidir. Her iki devlet tarih-├Âncesi ile tarihin ba┼člang─▒c─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼č g├╝├žl├╝ devlet┬şlerdir. Pelasg devleti M├ľ. 3000 civar─▒nda bug├╝nk├╝ YunanistanÔÇÖ─▒n topra─č─▒ ├╝zerinde kurulmu┼čtur. Etr├╝sk devletine gelince, bu devleti M├ľ a┼ča─č─▒ yukar─▒ 1300 ile 1000 aras─▒nda ─░talyaÔÇÖya bir ka├ž dalga halinde g├Â├ž eden Proto-T├╝rkler kurmu┼člard─▒r (3).

Tarih-├Âncesi d├Ânemde birer geni┼č ve g├╝├žl├╝ dev┬şlet olduklar─▒ bir├žok delillerden anla┼č─▒lan bu iki dev┬şleti tarihin ┼čafa─č─▒nda sitelere, devlet├žiklere b├Âl├╝n┬şm├╝┼č olarak g├Ârmekteyiz (4). Bat─▒l─▒ tarih├žiler Pelasglara kar┼č─▒ ni├žin allerji du┬şyarlar? Hint-Avrupa ┼čovenizminden dolay─▒ olsa gerek. ├ç├╝nk├╝ Pelasglar─▒n Hint-Avrupal─▒ olmad─▒klar─▒ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. 1885 y─▒l─▒nda Limni adas─▒n─▒n bir k├Â┬şy├╝nde bulunmu┼č bir dikili ta┼č─▒n ├╝zerindeki yaz─▒t ispat etmi┼čtir ki, Pelasg dili Hint-Avrupal─▒ dillerden de─čildir. Bu dil Hint-Avrupal─▒ diller gibi “flexionnel”, yani b├╝k├╝len de─čil, “agglutinant”, yani biti┼čken bir dildir. (5)

Bug├╝n Bat─▒l─▒ tarih├žilerin ├žo─ču YunanistanÔÇÖ─▒n ta┬şrihini yazarken, YunanistanÔÇÖa Yunanl─▒lardan 1000 y─▒l ├Ânce gelip yerle┼čmi┼č ve orada h├ókimiyet s├╝rm├╝┼č olan Pelasglardan s├Âz etmezler (6).

Homeros, ─░lyada adl─▒ eserinin bir├žok yerinde Pelasglardan, daima olumlu olarak s├Âz eder. Herodot ise, me┼čhur eserinin hemen hemen d├Ârtte birini Pelasglara ay─▒rm─▒┼čt─▒r (7). Eski Yunanl─▒ yazarlar eserlerinde hep Pelasglarla Etr├╝skleri birbirleriyle kar─▒┼čt─▒rm─▒┼člar, bu iki milleti karde┼č millet, h├ótta ayn─▒ millet saym─▒┼č┬şlard─▒r. Alman Ansiklopedilerinden Pauly ve Wissowa’ n─▒n me┼čhur “Realencyclopaedia der klassischen Altertumsvrissenschaft” adl─▒ eseri bu bak─▒mdan mi┬şsallerle doludur (8).

Adile Ayda ara┼čt─▒rmas─▒na ┼ču ifadelerle devam eder: ÔÇťYunanl─▒ yazarlar─▒n Pelasglarla Etr├╝skleri ayn─▒ millet saymakta hakl─▒ olduklar─▒n─▒ g├Âsteren delil de yine bir az ├Ânce s├Âz├╝n├╝ etti─čim, Limni adas─▒nda bu┬şlunmu┼č, M├ľ. VII. y├╝zy─▒la ait dikili ta┼čt─▒r. O d├Ânemde Limni adas─▒ Pelasglar─▒n egemenli─či alt─▒nda idi. ├ç├╝n┬şk├╝ adan─▒n ancak M.├ľ. 510 y─▒l─▒nda Yunanl─▒lar─▒n eline ge├žti─či bilinmektedir (9). B├╝t├╝n Etr├╝skologlara g├Âre,┬á LimniÔÇÖde bulunan dikili ta┼č─▒n ├╝zerindeki yaz─▒t─▒n dili ile etr├╝sk├že ara┬şs─▒nda ├žok b├╝y├╝k benzerlik vard─▒r. Aradaki fark bir leh├že fark─▒ niteli─čindedir (10). Pelasg dilinin bir T├╝rk veya Proto-T├╝rk dili ol┬şdu─čuna ise, kesin ve reddedilmez bir delil vard─▒r: L├ó┬ştin yazarlar─▒ndan Varron, eserlerinden birinde, Pe┬şlasglar─▒n k├╝├ž├╝k da─člara TEPE dediklerini s├Âyler. Bu bilgiyi Isaac Taylor’un “Etruscan researches” adl─▒ eserinde bulmaktay─▒z (11). Etr├╝sk devleti site┬şlere b├Âl├╝nmeden ├Ânce o kadar g├╝├žl├╝ bir devletmi┼č ki, Fenikelilerle birle┼čerek, uzun zaman Yunanl─▒lara Akdenizde nefes ald─▒rmam─▒┼čt─▒r. AkdenizÔÇÖin Bat─▒ k─▒sm─▒ bile Tirhen, yani Etr├╝sk Denizi ad─▒n─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. Buradaki T─░RHEN kelimesi Etr├╝sklerin yunanca ad─▒┬şd─▒r ve do─čru okunu┼ču TURHAN’d─▒r. ├ç├╝nk├╝ eski yunancada Y harfi U tel├óffuz edilir ve okunurdu. Ba┬şt─▒l─▒lar kelimeyi bozmu┼člard─▒r (12).

Adile AYDA, Etr├╝skler hakk─▒nda s├Âylediklerini, ┬áÔÇť1985ÔÇŁ y─▒l─▒nda yay─▒nlanm─▒┼č Frans─▒zca kitab─▒nda da ├Âzetlemi┼čtir. Bu kitab─▒n─▒n ad─▒ “Les Etrusques etaient des Turcs. Preuves” dir. Yani: ÔÇťEtr├╝skler T├╝rk idiler. DelillerÔÇŁ (13).

Kitab─▒nda ortaya koydu─ču delillerin yar─▒s─▒ D─░N ile yar─▒s─▒ D─░L ile ilgilidir. Kitapta a┼ča─č─▒ yukar─▒ 100 delil s─▒ralanm─▒┼čt─▒r. Bunlardan ikisi:

Etr├╝sklerin Proto-T├╝rk olduklar─▒na kesin de┬şlillerden biri hem Etr├╝sklerde, hem Eski T├╝rklerde kurtla ilgili efsanelerin bulunmas─▒d─▒r. Bu m├╝nase┬şbetle: Roma kurdu denilen me┼čhur antik heykel hi├ž de Roma Kurdu de─čildir: Bug├╝n Roman─▒n Konservat├Ârler M├╝zesinde bulunan bu hey┬şkel Romal─▒lar taraf─▒ndan sava┼č ganimeti olarak bir Etr├╝sk ┼čehrinden RomaÔÇÖya getirilmi┼čtir. Heykeli ya┬şpan Etr├╝sk heykelt─▒ra┼č─▒n ad─▒ bile bilinmektedir (14).

Eski T├╝rklerde hem erkek kurtla, hem di┼či kurtla ilgili efsaneler vard─▒. Ayniyle, Etr├╝sklerde (ve hemen b├╝t├╝n medeniyet ve k├╝lt├╝r unsurlar─▒n─▒ Etr├╝sklerden alm─▒┼č olan L├ótin Romal─▒larda) hem er┬şkek kurtla, hem di┼či kurtla ilgili efsaneler vard─▒. Roman─▒n kurulu┼ču ile ilgili efsanelerden birinde T├╝rklerin O─čuznamesindeki G├Âk-b├Âr├╝ veya BozkurtÔÇÖa bile rastlanmaktad─▒r. Yani, orduya k─▒lavuzluk eden bir kurda…(15).

Ba┼čka bir misal: Bug├╝n T├╝rklerin eski dini olan ┼×amanizme ba─čl─▒ kald─▒klar─▒ i├žin, ─░sl├ómiyetten ├Ânceki b├╝t├╝n T├╝rk ef┬şsanelerini muhafaza etmi┼č olan Yakut T├╝rklerinin Mill├« Destan─▒n─▒n bir yerinde ┼č├Âyle bir olaydan s├Âz edilir: B├╝y├╝k yararl─▒klar g├Âstermi┼č olan bir kahra┬şman─▒ m├╝k├ófatland─▒rmak i├žin, bir tanr─▒├ža ona, emsin diye, ├ž─▒plak sa─č memesini uzat─▒r (16).

Bundan 2500 kadar y─▒l ├Ânce Etr├╝skler bu sahneyi bir de─čil, bir ka├ž el aynas─▒n─▒n arkas─▒nda resimlendirmi┼člerdir. Resim┬şleri Alman etr├╝skologu Gerhard’─▒n “Etr├╝skische Spiegel” adl─▒ eserinde g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r (17). ÔÇťTarihte T├╝rk Devletleri say─▒l─▒rken, Proto-T├╝rkler taraf─▒ndan YunanistanÔÇÖda kurulmu┼č Pelasg Devleti de, ─░talya’da kurulmu┼č Etr├╝sk Devleti de say─▒lmal─▒┬şd─▒r. Bu, T├╝rk Tarihinin geriye do─čru s─▒n─▒rlar─▒n─▒ geni┼č┬şletecek, ge├žmi┼čimizi zenginle┼čtirecektirÔÇŁ(18).

ÔÇťBu ├žer├ževeden bakt─▒─č─▒m─▒zda┬á ÔÇť─░liryal─▒lar daha geni┼č bir anlamda ayn─▒ zamanda Pelasgial─▒d─▒rlar. Dahas─▒, Yunan yazarlarca “barbar” ve “Helen olmayan” olarak adland─▒r─▒lan bu akraba ─▒rklardan ─░liryal─▒lar’─▒n, Gegler’in yani kuzeyli Arnavutlar’─▒n atalar─▒, Epirotlar’─▒n ise Tosklar’─▒n yani g├╝neyli Arnavutlar’─▒n atalar─▒ olduklar─▒na inan─▒lmaktad─▒r. Bu genel kan─▒, Strabo’nun ─░liryal─▒lar ve Epirotlar aras─▒nda s─▒n─▒r olu┼čturdu─čunu belirtti─či Via Egnatia ya da Egitana’ya ili┼čkin ifadesinin pratikte bug├╝n Gegler’i ve Tosklar’─▒ ay─▒ran Shkumbini ─▒rma─č─▒n─▒n ak─▒┼č─▒na kar┼č─▒l─▒k gelmesinden do─čmu┼čtur. Ayn─▒ co─črafyac─▒, Epirotlar’─▒n ayn─▒ zamanda Pelasgial─▒ olarak adland─▒r─▒ld─▒klar─▒n─▒ ifade etmi┼čtir. Bug├╝n bile an─▒s─▒ ├ža─čda┼č Arnavutlarca Tanr─▒’ya verilen isim “Zot” olarak kalan Pelasgial─▒ Zeus’a antik ├ža─člar─▒n en ├╝nl├╝ k├óhininin oldu─ču yer Dodona’da tap─▒lm─▒┼čt─▒r. Herodot’a g├Âre bu kutsal yerin civar─▒na Pelasgia denilmekteydi (19).

Anadolu’dan ─░talya’ya Uzanan K├Âpr├╝: Etr├╝skler, Tursakalar

Eski ─░talya’da Roma tarihinin seyrini iyi takip edebilmek i├žin, ├Âncelikle Etr├╝skler denilen kavmi daha yak─▒ndan tan─▒mak icap etmektedir. ├ç├╝nk├╝ Etr├╝skler ─░talya’ya ┼čehir k├╝lt├╝r├╝n├╝ getirdikleri gibi Roma’dan ├žok ├Ânce ─░talya’da siyasi egemenlik kurarak, yar─▒madan─▒n kaderi ├╝zerinde ├Ânemli bir rol oynam─▒┼č┬şlard─▒r. B├╝t├╝n bunlar bir yana, Etr├╝sk medeniyeti, Roma me┬şdeniyetinin de temellerini olu┼čturmu┼čtur (20).

Yukar─▒da da ifade edildi─či gibi;

ÔÇťHellenler’in Tyrsenler veya Tyrrhenler, Romal─▒lar’─▒n da Tuscalar veya Etrusclar dedi─či, fakat kendilerini Rasenna ad─▒yla anan bu kavim, ─░talya’ya nereden ve ne zaman gelmi┼čti? Daha ├Ânceki d├Ânemlere ait kaynaklarda adlar─▒ ge├žiyor muydu? Irk├« k├Âkenlerini tespit edebilmek i├žin elimizde ne gibi deliller var?ÔÇŁ Bu sorular─▒n cevab─▒n─▒ verdikten sonra, ad─▒ ge├žen kavmin tarihini, belgelerin ─▒┼č─▒─č─▒nda, ana hatlar─▒yla g├Âzler ├Ân├╝ne serme┬şye ├žal─▒┼čaca─č─▒z (21). Bilindi─či ├╝zere, M.├ľ. 13. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda, d├╝nya tarihinin ilk Bo─čazlar Sava┼č─▒ cereyan etmi┼čtir. Bu sava┼č, Do─ču ve Bat─▒ d├╝nyalar─▒n─▒ kar┼č─▒ kar┼č─▒ya getiren ilk b├╝y├╝k m├╝cadele┬şdir. Hemen herkesin tahmin etti─či gibi, bu sava┼č, Homeros’un “─░lyada” adl─▒ destan─▒n─▒n da konusunu te┼čkil eden Troya sa┬şva┼člar─▒d─▒r (22). Arkeolojik bulgulara g├Âre, M├ľ.1240-1230 y─▒llar─▒ aras─▒nda, Anadolu k├Âkenli Troyal─▒lar’la Yunanistan’dan gelen Akalar aras─▒nda cereyan eden bu m├╝cadeleyi Akalar kazanm─▒┼č┬şlard─▒.

Fakat ne var ki Akalar, Troyal─▒lar’─▒ ma─člup etmelerine ra─čmen, Troya b├Âlgesine ve dolay─▒s─▒yla Bo─čazlara egemen olamam─▒┼člard─▒. ├ç├╝nk├╝ Troya sava┼člar─▒ndan hemen sonra ├ľn Asya d├╝nyas─▒n─▒ alt├╝st eden b├╝y├╝k bir g├Â├ž hareketi ba┼člam─▒┼č┬şt─▒. Ugarit ve M─▒s─▒r vesikalar─▒ndan ├Â─črenildi─čine g├Âre, Ege G├Â├žleri denilen bu b├╝y├╝k g├Â├ž hareketi, iki a┼čamada cereyan etmi┼čti. Birinci a┼čama M.├ľ.13. y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─čine (M.├ľ. 1225-1200) tarihlenirken, g├Â├žlerin ikinci a┼čamas─▒ M.├ľ. 12. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒na tarihlenmektedir (23). Tamamen ekonomik nedenlerle ba┼člayan Ege G├Â├žleriÔÇÖnin birinci a┼čamas─▒na kat─▒lan kavimlerin adlar─▒n─▒, M─▒s─▒r firavunu Merneptah’─▒n yazd─▒rm─▒┼č oldu─ču Karnak kitabesinden ├Â─čreniyoruz. Bu kavimler; Ekwesler(24) Tur┼čalar (25) Rukkular (26) ┼×erdanalar (27) ve ┼×ekele┼člerÔÇÖdi(28) Firavun Merneptah, M─▒s─▒r kap─▒lar─▒na dayanan bu kavimleri ma─člup etmi┼čti. Yukar─▒da adlar─▒ ge├žen kavimler┬şden Ekwe┼čler Akalarla, Tur┼čalar da Troyal─▒lar’la idantifiye edilmektedirler. Yani, Troya sava┼člar─▒nda kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelen iki kavmi, birden bire Ege G├Â├žleri ad─▒ verilen muhacerat hareke┬ştinin i├žerisinde g├Ârmekteyiz (29).

Ege G├Â├žleri’nin ikinci a┼čamas─▒ hakk─▒nda bilgi veren en ├Ânemli vesika, Firavun III. Ramses’in 8. idare y─▒l─▒na (M.├ľ.1190) tarihlenen Medinet-Habu Zafer Kitabesi’dir. S├Âz konusu kitabede, ad─▒ ge├žen Firavun, Egeli kavimler ├╝zerinde mutlak bir galibiyet elde etti─čini belirtmekte, ard─▒ndan da ma─člup etti─či kavimlerin adlar─▒n─▒ s─▒ralamaktad─▒r. Bu kavimler ┼čunlard─▒r: Pelestler, Tur┼čalar, ┼×erdanalar, ┼×ekelesler, Zakkariler, Danunalar ve Vava┼člar (30).

G├Âr├╝ld├╝─č├╝ ├╝zere, Troyal─▒larÔÇÖla idantifiye edilen Tur┼čalar, g├Â├žlerin, bu ikinci a┼čamas─▒na da kat─▒lm─▒┼člard─▒r. Fakat hemen belirtelim ki, III. Ramses taraf─▒ndan ma─člup edilen bu kavim┬şlerin bir k─▒sm─▒, M─▒s─▒r kap─▒lar─▒na yak─▒n yerlere, Firavuna t├óbi olmak ve vergi ├Âdemek ┼čart─▒yla yerle┼čtirilirken, bir k─▒sm─▒ da yurtlar─▒na geri d├Ânm├╝┼člerdir. Yurtlar─▒na d├Ânmek zorunda ka┬şlan kavimlerden biri de Troyal─▒lard─▒r, yani Tur┼čalar’d─▒r.

Burada hemen belirtelim ki, Ege G├Â├žleri neticesinde M.├ľ. 2. Biny─▒l─▒n b├╝y├╝k devletleri aras─▒nda yer alan Hitit, Mitanni ve III. Babil (Kaslar) devletleri, tarih sahnesinden ├žekilmi┼člerdir(31).

Troyal─▒lar bir m├╝ddet Bat─▒ Anadolu’da oturduktan sonra, deniz yoluyla ─░talya’ya g├Â├ž etmi┼člerdir. Fakat bu g├Â├ž, iki a┼ča┬şmada ger├žekle┼čmi┼č gibi g├Âr├╝nmektedir. Arkeolojik buluntu┬şlardan anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, bu g├Â├žlerin birinci a┼čamas─▒ M.├ľ. 10. y├╝zy─▒lda, ikinci a┼čamas─▒ ise M.├ľ.8. y├╝zy─▒lda cereyan etmi┼čti. Troyal─▒lar’─▒n ─░talya k─▒y─▒lar─▒na ayak bast─▒klar─▒ bu ikinci g├Â├ž hare┬şketinin cereyan etti─či s─▒ralarda Avrasya steplerinden gelerek Kafkaslar ├╝zerinden Do─ču Anadolu’ya giren iki T├╝rk kavmi ile kar┼č─▒la┼č─▒yoruz. Bunlar, Kimmer ve ─░skit kavimleridir (32). Kimmerler, Anadolu’da Frig Devletini y─▒karak yakla┼č─▒k bir as─▒r bu ├╝lkede egemen olmu┼člar, sonra da Lidyal─▒lar taraf─▒ndan ortadan kald─▒r─▒lm─▒┼člard─▒r. ─░skitler ya da di─čer ad─▒yla Sakalar denilen T├╝rk kavmi ise 28 y─▒l Do─ču Anadolu’ya h├╝kmettikten sonra, Kimmerler’in bo┼čaltt─▒─č─▒ G├╝ney Rusya’ya yerle┼čerek ora┬şda B├╝y├╝k ─░skit ─░mparatorlu─ču’nu v├╝cuda getireceklerdir. Fakat bir k─▒s─▒m Sakalar, G├╝ney Rusya’ya d├Ânmek yerine bat─▒ya do─čru y├╝r├╝meye devam ederek, Anadolu’yu ba┼čtanba┼ča ge├žtikten sonra deniz yoluyla ─░talya’ya gelmi┼člerdir. ─░┼čte Sakalar’─▒n bu grubu┬á ile┬á daha┬á┬á ├Ânceden┬á┬á ─░talya’ya┬á┬á g├Â├ž┬á┬á etmi┼č┬á┬á olan┬á┬á Bat─▒ Anadolu’lu┬á Troyal─▒’lar,┬á ─░talya’da┬á kar─▒┼č─▒p┬á kayna┼čarak,┬á bizim Etr├╝skler ya da Tursakalar dedi─čimiz kavmi meydana ge┬ştirmi┼člerdir. Bir ba┼čka deyi┼čle, Etr├╝skler ad─▒ verilen kavim, Troyal─▒lar ile Sakalar’─▒n birle┼čmesiyle olu┼čmu┼č yeni bir T├╝rk toplulu─čudur. Dolay─▒s─▒yla bu yeni kavmin k├Âkeni hem Ana┬şdolu’ya hem de Orta Asya’ya dayanmaktad─▒r. Onlar─▒n Orta Asya k├Âkenli oldu─čunu g├Âsteren ba┼čka deliller de vard─▒r. Bun┬şlardan biri, kurt motifidir. Romulus ve Romus karde┼čleri em┬şziren di┼či kurt motifi, belli ki, Etr├╝sklerin Orta Asya ile irtibatl─▒ olduklar─▒n─▒n en ├Ânemli i┼čaretlerinden biridir. Etr├╝sk krallar─▒┬şn─▒n asalar─▒nda yer alan kartal motifinin de Asya k├Âkenli oldu┬ş─čuna ┼č├╝phe yoktur.┬á Zira ├žift ba┼čl─▒ kartala tarihte ilk kez S├╝merler’de rastlanmaktad─▒r.┬á┬á S├╝merlerÔÇÖler de Mezopotamya’ya Orta Asya’dan gelmi┼člerdir. S├╝mer ├živi yaz─▒s─▒ ile yaz─▒lm─▒┼č tabletlerde “imdigud” denilen ├žift┬á ba┼čl─▒┬á┬á kartal,┬á┬á Orta┬á┬á Asya┬á┬á T├╝rkleri’nden┬á┬á olan G├Âkt├╝rkler’de ve daha sonralar─▒ Sel├žuklular’da da g├Âr├╝lmekte┬şdir ki, b├╝t├╝n bu kavimlerin k├Âkeni ayn─▒ yere dayanmaktad─▒r.(33)

Dolay─▒s─▒yla Etr├╝skleri olu┼čturan iki toplumdan (Troyal─▒lar + Sakalar = Etr├╝skler) en az─▒ndan birinin (Sakalar), Orta Asya k├Âkenli olduklar─▒na ┼č├╝phe kalmamaktad─▒r. Etr├╝skler’in T├╝rk olduklar─▒na i┼čaret eden bir ba┼čka delil de, k─▒rm─▒z─▒ rengin, b├╝┬şt├╝n T├╝rkler’de oldu─ču gibi, Etr├╝skler’de de kutsal renk olarak kabul edilmesidir. Kabartmalar ├╝zerindeki Etr├╝sk tasvirleri de, bu insanlar─▒n, t─▒pk─▒ T├╝rkler gibi, orta boylu, geni┼č omuzlu ve yuvarlak kafal─▒ olduklar─▒n─▒ ortaya koymaktad─▒r (34). G├Âr├╝l├╝yor ki, Etr├╝sklerin T├╝rk k├Âkenli bir kavim oldu┬ş─čunu kabul etmemek i├žin hi├žbir neden yoktur (35).

Etr├╝sk tarihine gelince, yukar─▒da da ifade etti─čimiz gibi, M.├ľ.10 ve 8. y├╝zy─▒llarda olmak ├╝zere iki g├Â├ž dalgas─▒ halinde ─░talya’ya gelen Etr├╝skler ├Ânceleri Tiber Irma─č─▒’n─▒n sa─č sahili ile Arnus Irma─č─▒’n─▒n sol sahili aras─▒nda kalan b├Âlgeye yerle┼čtiler. Buraya onlar─▒n adlar─▒na izafeten Etruria veya Toscana de┬şnilmektedir. Etr├╝sklerin do─črudan do─čruya buraya gelmele┬şrinde belki de buralar─▒n maden, ├Âzellikle de bak─▒r bak─▒m─▒ndan zenginli─či rol oynam─▒┼č olabilir. Herhalde gemici ve muharip ki┼čiler olarak buralara gelen Etr├╝skler, b├Âlgenin yerli ahalisini de kendilerine t├óbi yapm─▒┼člar ve bunlar─▒n efendileri olarak birlikte ya┼čamaya ba┼člam─▒┼člard─▒ (36). Etr├╝skler, o zamana kadar k├Ây k├╝lt├╝r├╝n├╝ ya┼čamakta olan ─░talya’ya, Anadolu ve Ege k─▒y─▒lar─▒n─▒n ┼čehir k├╝lt├╝r├╝n├╝ getir┬şmi┼člerdir. ├ça─čda┼č kavimlerden ├žok daha y├╝ksek bir hayat standart─▒na sahip olan Etr├╝skler, k─▒sa zamanda b├Âlgedeki di─čer kavimleri egemenlikleri alt─▒na alm─▒┼člard─▒r (37). Etr├╝skler ─░talya’ya sadece ┼čehir hayat─▒n─▒ getirmekle kal┬şmam─▒┼člar, ziraati ve madencili─či de geli┼čtirmi┼člerdir. ─░talya’da ba─čc─▒l─▒─č─▒ ve zeytincili─či bunlar─▒n ilerletti─či s├Âylenmektedir. Deniz ticaretini de k─▒sa zamanda geli┼čtiren Etr├╝skler, uzun m├╝ddet Akdeniz ticaretini ellerinde tutmu┼člard─▒r (38).

M.├ľ. 509 y─▒l─▒nda Roma’da krall─▒k rejimi y─▒k─▒l─▒p Cumhu┬şriyet d├Ânemi ba┼člay─▒ncaya kadar i┼č ba┼č─▒nda kalan krallar, Etr├╝sk Krallar─▒’d─▒r. Etr├╝skler, bu tarihten itibaren siyaset arenas─▒ndan ├žekilmekle birlikte, etnik olarak mevcudiyetlerini y├╝zy─▒llar boyunca s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir. ├ľzellikle Roma medeniyeti ├╝zerin┬şdeki Etr├╝sk g├Âlgesi hi├žbir zaman ortadan kalkmam─▒┼čt─▒r (39).

T├╝rklerin ─░lk Atalar─▒ Pelasglar

Adile Ayda, Pelasglarla ilgili yaz─▒s─▒nda ┼ču soruyu sorar ve cevab─▒n─▒ ara┼čt─▒r─▒r: Bug├╝n┬şk├╝ tarih├žilerin sadece Etr├╝sk veya bu ad─▒n Yunancas─▒ olan Tyrrhen diye adland─▒rd─▒klar─▒ tarihi milletin eski Yunan yazarlar─▒n─▒n pek ├žo─čunun eser┬şlerinde Tyrrhen-Pelasg veya Pelasg-Tyrrhen olarak zikredildilmektedir. Bu Pelasg ad─▒ veya mil┬şleti de nereden ├ž─▒kmaktad─▒r? (40)

Bu sorunun cevab─▒n─▒ Almanlar─▒n Eski ├ça─č ile ilgili en cidd├« ve ├Ânemli Ansiklopedisi olan Pauly ve Wissova’da buldum. Bu Ansiklopedide deniyor ki: ÔÇťO zamanlar, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de, Tyrrherilerle Pe┬şlasglar biribirleriyle kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒rlard─▒ÔÇŁ (41). Ba┼čka deyimle,┬á┬á Eski ├ça─č┬á ┬áyazarlar─▒n─▒n┬á ├žo─ču Tyrrhenlerle, yani Etr├╝sklerle Pelasglar─▒ bir tutu┬şyor, onlar─▒ ayn─▒ millet say─▒yorlarm─▒┼č. Ansiklopedilere g├Âre, Pelasglardan s├Âz eden es┬şki Yunanl─▒ yazarlar─▒n ba┼čl─▒calar─▒ ┼čunlard─▒r:

Hezyod, Hekate, Herodot, T├╝sidid, Hellanik, Kallimak, Strabon, Bizansl─▒ Stefan (42)

Frans─▒z ve ingiliz yazarlar─▒, nedense, Pelasglarla pek ilgilenmemi┼člerdir. ─░talyanlar daha ├žok PELASG diye bir kavmin tarihte bulunmad─▒─č─▒n─▒, bunun Yunanl─▒lar─▒n bir uydurmas─▒ oldu─čunu iddia etmek i├žin Pelasglardan s├Âz etmi┼člerdir; Pelasglar ├╝zerinde cidd├« eserler vermi┼č Alman bilim adamlar─▒n─▒n ba┼čl─▒calar─▒ ise ┼čunlard─▒r: (43)

Beloch, Fick, Treidler, Meyer, Ehrlich.

Eski Yunan tarih├žilerinin ve Alman ara┼čt─▒r─▒┬şc─▒lar─▒n─▒n eserlerinde Pelasglar hakk─▒nda buldu─ču┬şmuz bilgi ye neticeler ┼čunlard─▒r:

  • Pelasglar kuzeyden┬á gelip┬á Yunanistan’da yerle┼čmi┼č bir kavim idi.
  • Bu kavim durmadan yer de─či┼čtirirdi, yani g├Â├žebe idi.
  • Pelasglar oturduklar─▒ b├Âlgenin veya kendi┬şlerini y├Âneten ├Ânderin ad─▒na g├Âre, kolayca ad de─či┼č┬ştirirlerdi.
  • Pelasglar in┼čaat├ž─▒ ve imarc─▒ bir millet idi. Yunanistan’daki bir├žok me┼čhur eski kentleri onlar kurmu┼člard─▒r.
  • Pelasglar M.├ľ. 3000 civar─▒nda YunanistanÔÇÖ─▒ istil├ó edip, oran─▒n ├že┼čitli b├Âlgelerine yerle┼čmi┼člerdir.

Yukar─▒daki be┼č noktaya tarih├žiler taraf─▒ndan i┼čaret edilmeyen, fakat dilcilerin kesin bir ┼čekilde ispat ettikleri ┼ču ger├že─či de il├óve edelim:

Etr├╝sk├žeye ├žok benzeyen pelasgca H─░NT-AVRUPALI OLMAYAN, agglutinatif bir dil idi.(44)

Adile Ayda eserine ┼ču s├Âzlerle devam etmektedir:

Pelasglar─▒n T├╝rklerde de bulunan yukar─▒daki ├Âzelliklerini ├Â─črendikten sonra, onlar hakk─▒ndaki in┬şcelemelerimi derinle┼čtirmek l├╝zumunu duydum. Derinle┼čtirdik├že de bu kavmin Proto-T├╝rk bir kavim oldu─čuna yeni deliller kar┼č─▒ma ├ž─▒kt─▒. Mesel├ó, Limni adas─▒nda, Pelasglar taraf─▒ndan b─▒rak─▒lm─▒┼č, Hint-Avrupal─▒ olmayan ve etr├╝sk├žeye ├žok benzeyen yaz─▒tla┬şr─▒n bulunmu┼č olmas─▒… Ve mesel├ó, L├ótin bilim adam─▒ Varron’un ┬á“Pelasglarm dilinde k├╝├ž├╝k da─člar─▒n ad─▒ TEPAE’dir” demi┼č olmas─▒. (45) Pelasglar, yukar─▒da da belirtildi─či gibi, a┼ča─č─▒ yukar─▒ Mil├óttan 3000 y─▒l ├Ânce, Orta Asya’dan ge┬şlip, Yunanistan’─▒ istil├ó etmi┼člerdir. Nas─▒l ve hangi yollardan ge├žerek? Daha sonraki d├Ânemlerde Hunlar, Avarlar, Kumanlar, Pe├ženekler Balkanlara gel┬şmek i├žin hangi yollardan ge├žmi┼člerse, o yollardan ge├žerek… (46).bunu ba┼čarm─▒┼člard─▒r.

Pelasglar─▒n, Yunanistan’a Vardar nehrinin k─▒┬şy─▒lar─▒n─▒ takip ederek girmi┼č olduklar─▒ anla┼č─▒l─▒yor. ├ç├╝nk├╝ ilk yerle┼čtikleri b├Âlge Tesalya’d─▒r, yani bu┬şg├╝n Selanik ┼čehrinin bulundu─ču havali (47). ├çe┼čitli kaynaklara g├Âre Pelasglar, daha sonra, ┼ču b├Âlgeleri i┼čgal etmi┼člerdir: Beotya, Argolis, Attika ve Arkadya. Arkadyal─▒lar─▒n Pelasg olduklar─▒n─▒ Herodot da s├Âyler (48). Bilindi─či gibi, Yunanistan’─▒n hemen kuzeyinde Makedonya vard─▒r. Makedonya’ya eski Yunanl─▒lar Pela(s)gonya derlermi┼č, yani Pelasglar ├╝lkesi… ├ľy┬şle anla┼č─▒l─▒yor ki, Pelasglar─▒n bir k─▒sm─▒ Yunanistan’a girip yerle┼čirken, bir k─▒sm─▒ da Makedonya’da kalm─▒┼čt─▒r (49)

Pelasglar, Yunanistan’a gelirken elbette ki, tek bir ├Ânderin, tek bir ┼čefin kumandas─▒ alt─▒nda idiler. Bunun neticesi olarak, Yunanistan’a yerle┼čtikten sonra da, merkez├« bir idareye ba─čl─▒ bulunmu┼č ol┬şduklar─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmek tabi├«dir. Herodot’un ÔÇťBir za┬şmanlar Yunanistan’a PELASGIA denirdiÔÇŁ (50) ┼čeklindeki ifadesi ise, Pelasglar─▒n siyas├« bak─▒mdan Yu┬şnanistan’─▒n tamam─▒na, hem de uzun y├╝zy─▒llar boyun┬şca, h├ókim olmu┼č olduklar─▒n─▒ g├Âstermektedir. Bu se┬şbeple, bir Pelasg devletinden s├Âz edebildi─čimiz gibi, bu devleti tarihteki ilk T├╝rk Devleti olarak kabul edebilece─čimiz de ┼č├╝phesizdir.

Bu konuda bir ─░talyan bilim adam─▒, bak─▒n─▒z, ne diyor:

ÔÇťYunanl─▒lar bu tarih├« b├Âlgelere geldiklerinde, kendine mahsus dini olan ve DEVLET OLARAK ORGAN─░ZE OLMU┼×, ba┼čka ─▒rktan olanlarla (Pelasglarla)┬á kar┼č─▒la┼čm─▒┼člard─▒rÔÇŁ(51).

Zira M.├ľ. 2000 civar─▒nda, Yunanistan’a yine Kuzeyden, Hellenler gelir. Hellenler Pelasglar─▒n bo┼č b─▒rakt─▒klar─▒ yerlere yerle┼čirler. Bu i┼čgalin sava┼čs─▒z olmu┼č oldu─ču zannedilmektedir (52). Hellenler medeniyet bak─▒m─▒ndan Pelasglardan ├žok etkilenmi┼člerdir. Atinal─▒lar, ├╝zerinde hen├╝z kur┬şban kesme─če mahsus bir ta┼čtan ba┼čka bir ┼čey yok┬şken, Akropol’├╝n etraf─▒na duvar ├Ârd├╝rmek istemi┼č┬şler, bunun i├žin Pelasg m├╝teahhitlere ba┼čvurmu┼člar┬şd─▒r. Bu duvar─▒n bir par├žas─▒ hala yerinde durmakta ve turistler taraf─▒ndan g├Âr├╝lebilmektedir (53).

Pelasg dilinden Hellenlerin diline pek ├žok ke┬şlime ge├žmi┼čtir. Hint-Avrupal─▒ olmayan bu kelime┬şleri bug├╝nk├╝ Bat─▒l─▒ dilciler ne yapacaklar─▒n─▒ bilemiyorlar. Ba┼čka ├žare bulamay─▒nca, bu kelimelere uygu┬şlamak i├žin, “pre-hellenique” (Hellen-├Âncesi), “medi-terraneen” (Akdenizli), “asianique” (Anadolulu?), “egeen” (egeli) gibi acayip ve anlams─▒z s─▒fatlar icad etmi┼člerdir(54).

“Egeli” s─▒fat─▒n─▒ icad eden Albert Seyeryns adl─▒ Bel├žika’l─▒ bilim adam─▒d─▒r. Severyns, kulland─▒─č─▒ bu an┬şlams─▒z s─▒fata ra─čmen, bizim g├Âr├╝┼č├╝m├╝z├╝ do─črulayan a┼ča─č─▒daki sat─▒rlar─▒n sahibidir: “Yunanl─▒lar, kendilerinden daha k├╝lt├╝rl├╝ olan ┬áÔÇťEgelilerden bronz, kalay, kur┼čun, demir ve hatt├ó “maden” anlam─▒ndaki kelimeleri alm─▒┼člard─▒rÔÇŁ (55).

Albert Severyns bu kelimelerin, Hint-AvrupaÔÇÖl─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âylemekten de ├žekinmiyor.

Ayr─▒ca, “egeli” s─▒fat─▒ndan arada bir vazge├žip, Paul Kret┼čchmerÔÇÖin 1925 den ├Ânceki g├Âr├╝┼č├╝ne kat─▒la┬şrak, “pelasgiaue” s─▒fat─▒n─▒ kulland─▒─č─▒ da oluyor. Ve etr├╝sk├ženin Pelasg dilinin bir leh├žesi olabilece─čini ka┬şbul ediyor (56). ┬áHammerstr├Âm, Devoto, Charskin gibi dil bil┬şginleri Yunan dilindeki Hint-Avrupal─▒ olmayan ke┬şlimeleri etr├╝sk├že kelimelerle kar┼č─▒la┼čt─▒rm─▒┼člar ve b├╝y├╝k benzerlikler bulmu┼člard─▒r (57). H├ótta baz─▒ saf ara┼čt─▒rmac─▒lar bundan Etr├╝sklerin Yunanl─▒ olduk┬şlar─▒ neticesini bile ├ž─▒karma─ča kalkm─▒┼člard─▒r (58)

Yunan dilindeki Hint-Avrupal─▒ olmayan keli┬şmelerin hepsi pelasgca’d─▒r, yani proto-t├╝rk├žedir (59). Baz─▒ etr├╝skologlar, mesel├ó Jacques Heurgon (60), Etruria’n─▒n g├╝neyinde Etr├╝sklerle kayna┼čmam─▒┼č bir Pelasg toplumunun ya┼čam─▒┼č oldu─čunu haber verir┬şler. Bunlar elbette Yunanistan’dan veya Ege adala┬şr─▒ndan gelip, Pelasg leh├žesini konu┼čanlarla bir ara┬şda ya┼čama─č─▒ tercih edenlerdir. K─▒r─▒m’dan gelen T├╝rklerin Eski┼čehir’de oturmay─▒, Rumeli’den gelenlerin Adapazar─▒ÔÇÖna yerle┼čme─či tercih etmeleri gibiÔÇŽ ├ç├╝nk├╝ pelasgca ile etr├╝sk├že aras─▒nda bir leh├že far┬şk─▒ bulunmu┼č oldu─ču ┼č├╝phesizdir. Fransa Frans─▒zcas─▒ ile Kanada Frans─▒zcas─▒, Bavyera Almancas─▒ ile Hamburg Almancas─▒ aras─▒ndaki fark gibi. (61)

Ondokuzuncu y├╝zy─▒l etr├╝skologlar─▒ndan Frans─▒z Noel des Vergers:

“Gerek ─░talya, gerek Yunanistan hakk─▒nda edi┬şnebildi─čimiz en eski bilgiler g├Âsteriyor ki, bu iki ├╝lkeyi, ilk zamanlarda etkilemi┼č medenile┼čtirici ├ómil Pelasglardir” (62). Etr├╝sk├že ve Pelasg├žaÔÇÖn─▒n T├╝rk├že ile ili┼čkileri kurulabildi─či gibi Albanca ile de ili┼čkilendirilmektedir. Bu da g├Âstermektedir ki sadece Osmanl─▒ d├Ânemi T├╝rk├že Albanca etkile┼čimi s├Âz konusu de─čildir. Ara┼čt─▒rmac─▒lara g├Âre hali haz─▒rda bugunk├╝ Arnavut├žada her ├╝├ž kelimeden biri T├╝rk├žeden gelmektedir(63).

Eski ├ça─č dil ili┼čkisi a├ž─▒s─▒ndan bakarsak Alban ve pelasg dilleri ├╝zerine ┼ču ifadelere kat─▒labiliriz: ÔÇťAlbanlar─▒n ─░liryan-Pelasgian orijinin en somut delili Alban dili ├žal─▒┼čmas─▒ ile desteklenmi┼čtir. Yine de, fonetik ve yap─▒da baz─▒ benzer noktalara kar┼č─▒n, Albanyan dili kom┼ču milletler taraf─▒ndan konu┼čulan dillerden tamamen ayr─▒d─▒r. ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Bu dil ├Âzellikle Thraco-iliryan olarak isimlendirilmi┼č diller gurubunun sadece hayat da kalan tek temsilcisi olarak ilgi ├žekicidir. Bu dil grubu Balkan yar─▒m adas─▒n─▒n sakinlerinin ilk konu┼čmas─▒n─▒ olu┼čturan dil grubudur. Onun analizi b├╝y├╝k zorluklar ortaya koyar. Erken edebiyat yap─▒tlar─▒n yoklu─ču nedeniyle daha erken formlar─▒na ve daha sonraki geli┼čmelerine ula┼čmada kesinlik olmayabilir (64).

Alban dili zaman i├žinde ├žok fazla say─▒da kelimeler taraf─▒ndan istila edilmi┼čtir. Bu kelimeler ├Âzellikle Albanyan dilinde daha gen├ž olan eski Grek veya Latin kelimeleri idi. Fakat baz─▒ i┼čaretler vard─▒r ki ilk ─░liryan dili, Balkan yar─▒m adas─▒nda ┼čimdi konu┼čulan dillerin gramer geli┼čimi ├╝zerine bir dereceye kadar etki etmeye ├žabalad─▒ (65).

Bununla birlikte bu meselede ├žok g├Âze ├žarp─▒c─▒ bir durum vard─▒r. Albanian dili, bu zaman─▒n insanlar─▒ taraf─▒ndan il├óh olarak kabullenmi┼č karakterlere ba─čl─▒ olarak mitolojik yarat─▒klar─▒n kal─▒nt─▒lar─▒ kadar eski Yunan tanr─▒lar─▒n─▒n isimlerinin anlam─▒n─▒ ger├žek bir ┼čekilde a├ž─▒klamak i├žin baz─▒ mevcut anlamlara g├╝c├╝ yeter (66).

A├ž─▒klamalar; ÔÇťeski Grek mitolojisinin, b├╝t├╝n├╝nde, iliryan-pelasgianÔÇÖdan ├Âd├╝n├ž al─▒nd─▒─č─▒ÔÇŁ fikrini son derece onaylar. Zeus Albanya dilinde ÔÇťZotÔÇŁ olarak ya┼čar. OÔÇÖnun ad─▒na dua, modern Albanyanlar aras─▒nda yayg─▒n bir yemin ┼čeklidir. Konu┼čmada ak─▒l (bilgi) tanr─▒├žas─▒ olarak vurgulanan Athena (latincesi Minerva) kayna─č─▒n─▒ basit├že konu┼čma anlam─▒na gelen Ablanca ÔÇťEthenaÔÇŁdan al─▒r(68).

Sular─▒n ve denizin Tanr─▒├žas─▒ ÔÇťThetlisÔÇŁ deniz anlam─▒na gelen Ablanca ÔÇťDetÔÇŁ den kaynaklan─▒r. ┼×unu not etmek ilgin├ž olacakt─▒r ki; Latin veya grekce de ÔÇťOdyseusÔÇŁ olu┼čturan ÔÇťUlyssesÔÇŁ kelimesi Ablanca dilinde ÔÇťtrawelerÔÇŁ anlam─▒ndad─▒r.ÔÇŁUdheÔÇŁ kelimesine g├Âre ÔÇťrouthÔÇŁ ve travelÔÇŁ i├žin Albanyaca da kullan─▒m da olan hem ÔÇťdÔÇŁ ÔÇťlÔÇŁ ile yap─▒labilir. Bununla birlikte eski grek dilinin b├Âyle bir kolayl─▒─ča g├╝c├╝ yetmez. Fakat bir├žok durumda hatta b├Âyle zoraki durumda bile m├╝mk├╝n olmayan bir ┼čeydir (69).

─░lave olarak, ┼ču ger├že─či unutmamal─▒y─▒z ki, Zeus ├╝st├╝nl├╝l├╝kte e┼čit olan, orijinal ibadet yeri Dodona olan bir pelesgian tanr─▒s─▒yd─▒. Albenian dilinin ger├žek miktar─▒n─▒n, 1/3 ├╝nden ├žo─čunun, tart─▒┼čmas─▒z iliryan orijinde oldu─ču, kalan─▒n ─░lirian- Pelesgian, eski Grek ve Latin (k├╝├ž├╝k bir Slavik kar─▒┼č─▒mla), ─░talyan (Venediklerin denizle kenar─▒ndaki i┼čgalinden beri), T├╝rk ve baz─▒ Keltic kelimeler oldu─ču tahmin edilmi┼čtir (70).

3.ARNAVUTLARIN MEN┼×E-├Ä

Ercan ├çokbankir, ÔÇťBalkan T├╝rklerinin K├ÂkleriÔÇŁisimli eserinde; ÔÇťArnavutlar ─░llirya (M.├ľ.1200) k├Âkenli bir kavimdir. ─░llirya dili uzun zaman ya┼čamas─▒na ra─čmen Arnavutlar kim┬şliklerini korumu┼člar fakat devlet olarak ya┼čatamam─▒┼člard─▒rÔÇŁ demektedir. ├çokbankir, bulgular─▒na ┼ču c├╝mlelerle devam eder: ÔÇť─░lliryal─▒lar─▒n, GegÔÇÖlerin yani Kuzeyli Arnavutlar─▒n ata┬şlar─▒, EpirotlarÔÇÖ─▒n ise TosklarÔÇÖ─▒n yani g├╝neyli Arnavutlar─▒n atalar─▒ olduklar─▒na inan─▒lmaktad─▒r. ├ťnl├╝ Co─črafyac─▒ Stra┬şbon, Epirotlar─▒n ayn─▒ zamanda Pelasgial─▒ olarak adland─▒r─▒ld─▒klar─▒n─▒ ifade etmi┼čtir.

Arnavut kelimesi bir G├╝ney Arnavutluk (Toksa ) a┼čireti olan “Arbanit”lerin Hicri. 835 y─▒l─▒ Osmanl─▒ kay─▒tlar─▒nda Arnavutluk Vilayetinin ismi Arvanit ili olarak ge├žer. Arna┬şvutlar ├╝lkelerine, kartallar ├╝lkesi anlam─▒na gelen ┼×ipira der┬şler. Bu bak─▒mdan ┼×ipira Arnavut bayra─č─▒nda da g├Ârmek- teyiz.(1)

Arnavutlar Orta-G├╝ney Avrupa’da yay─▒lm─▒┼č ve ─░tal┬şya’ya dahi g├Â├ž vermi┼čtir. ─░talya’ya g├Â├žen Arnavutlara “Arberes” ismini vermi┼člerdir. Eskiden Pagan olan Arna┬şvutlar Aziz Paul zaman─▒nda H─▒ristiyanl─▒─č─▒ se├žtiler. Yine de Arnavutlar─▒n H─▒ristiyan kimli─či Orta├ža─č boyunca huzurlu ve kararl─▒ bir halde de─čildi. S─▒k s─▒k ┼čiddet yoluyla din de─či┼č┬ştirmeden sonra, bir├žok Arnavut kilise ├Â─čretisine kar┼č─▒ Bogomilli─či kabul etmi┼čtir. Arnavut Bogomillere res┬şmi kilise taraf─▒ndan ac─▒mas─▒z zul├╝mler yap─▒ld─▒. Her Bogomil gibi onlarda daha sonraki y─▒llarda Pomak ve Bo┼čnaklar gibi M├╝sl├╝manl─▒─č─▒ se├žtiler. M├╝sl├╝manl─▒─č─▒ se├ženler bize g├Âre genellikle Albanlard─▒r. ─░llirya k├Âkenli Arnavutlar ise genel┬şde H─▒ristiyan olan Arnavutlard─▒r. H─▒ristiyan Arnavutlar i├žinde Osmanl─▒ d├Âneminde -ihtida- yoluyla ─░slamiyeti se┬ş├ženlerde olmu┼čtur. (2)

Ahmet Ayd─▒nl─▒ ise, Albanlar ├╝zerine yazd─▒─č─▒ ifadelerde: ÔÇťArnavut unsuru ile ilgili en objektif tarih├« belgeler yaln─▒z T├╝rk tarih, kaynaklar─▒nda mevcuttur. Albanologlar─▒n Arnavud diyalekti─či, filolojisi, sentaks─▒ ile ethnolojik ve historik problemleriyle ilgili en m├╝cerret belgeler T├╝rkiye’de ve T├╝rk tarih, kaynaklar─▒nda mevcuttur. Zira Arnavutlar, her y├Ânden hars, ├Ârf ve ethnik yap─▒ bak─▒m─▒ndan saf-kan T├╝rkt├╝rler. Ethnik yap─▒lar─▒nda hi├ž bir suretle Grek, L├ótin ve Slav halitas─▒ (kar─▒┼č─▒m─▒) yokturÔÇŁ (3)demektedir.

Kadim Albanlar─▒n ilk yurdu bug├╝nk├╝ Azerbaycan y├Âresidir. Kadim Albanya’y─▒ Do─ču’da Hazar denizi, G├╝ney bat─▒da K├╝r ─▒rma─č─▒, Kuzey-bat─▒da Kan─▒k (Alazan) ─▒rma─č─▒ ile K├╝rin, tabasaran emaretleri ve Kaz─▒kumik ile Kaytak’tan Kafkas da─č silsilesi ay─▒rmakta, idi… Hudut bu kesimden itibaren; Darvag ─▒rma─č─▒ ile Hazer denizine uzanmakta ve bug├╝nk├╝ ┼×irvan gazas─▒ ile Selyan, Baku, ┼×eki, Derbent, Tabasaran, Kurin ile Samur ve ─░lisu ├╝lke┬şsinin Cenup k─▒sm─▒n─▒ i├žine almakla idi… Ba┼čkenti ise; y├╝zy─▒llar boyu B├ťY├ťK PARTAV ┼čehri olmu┼čtur. Bug├╝nk├╝ Azerbaycan y├Âresinde yap─▒lm─▒┼č olan arkeolojik ve toponimik ara┼čt─▒rmalar bir k├╝l halinde kadim Alban medeniyetini ‘b├╝t├╝n ve├žheleriyle meydana ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r (4).

Azerbaycan’da ya┼čayan Alban ve Atropaten kabilelerinin g├╝ney Kafkasya’dan gelen kavimle┬şrin bask─▒lar─▒ndan sonra Balkanlara g├Â├žt├╝─č├╝ g├Âr├╝l├╝r. Atropatenlerin kurdu─ču devlet M.├ľ 331 Govgamel sava┼č─▒n┬şdan sonra b├Âlgeye egemen olmu┼čtur. (5)

Daha sonralar─▒ g├╝┬şney Kafkasyal─▒ kavimlerin b├Âlgeyi egemenli─čine katmas─▒yla b├Âlge halk─▒ daha ├Âncekiler gibi Karadeniz ├╝zerinden Bal┬şkanlara inerek Arnavutluk ve Makedonya’da Azeri Albanlar yerle┼čtikleri b├Âlgeye de Albanya ismini vermi┼člerdir.

Azeri kaynaklar─▒nda Albanlar─▒n ─░skitlerle ben┬şzerli─či de ┼ču ifadelerle anlat─▒l─▒r: “Plutarx Albanlar─▒ an casur xalg kimi tasvir edir. Strabon Albanlar haggmda -g├╝zalliyi ve boyunun ucal─▒─č─▒ ile farglan─▒r-, Dionisi Perieget -d├Âv├╝┼čkan Albanlar- Yevstrafiya -Albanlar d├Âv├╝┼čkan xalgd─▒r-Rufi Fest -co┼čkun Alban- ifadalar─▒n─▒ i┼člatmi┼čd─▒r.”

ÔÇťTarihin Babas─▒ÔÇŁ Herodot Pers Kral─▒ Darius ile ─░skitlerin yapt─▒─č─▒ sava┼čtan bahseder. Neticede Karpat Da─člar─▒ ile Dobruca aras─▒ndaki (Scytia Minor) ad─▒ verilen b├Âlgeye yer┬şle┼čerek bu b├Âlgeye adlar─▒n─▒ ve b├╝y├╝k bir geli┼čme g├Âstererek ├╝st├╝n bir medeniyetin eserlerini verdiklerini kaydeder (6).

Ba┼čka bir kaynakta bu konu ├╝zerinde ┼ču bilgileri verir. M. ├ľ IV ve III. y├╝zy─▒llarda Azerbaycan’─▒ olu┼čturan iki b├Âl┬şgeden Arrania ve AlbaniaÔÇÖdan bahseder. Zamanla Perslerin egemenli─čine giren bu satrapl─▒kta ├žok ├že┼čitli diller konu┬ş┼čulmaktad─▒r. Arnavutluk tarihini inceledi─čimizde M.├ľ 1. y├╝zy─▒lda Makedonya ve Dalma├žya k─▒y─▒lar─▒nda Arnavutluk (Albania) devletinin kuruldu─čunu ve Azeri tarihindeki Ma┬şkedonya’ya g├Â├žen Albanlar─▒n, Albania (Arnavutluk) devle┬ştini M.├ľ I. y├╝zy─▒lda kurulmas─▒n─▒n denk gelmesi tesad├╝f olamaz. (Balkanlar El Kitab─▒. CiltI. S.2) Bu iki ayr─▒ kaynaktaki iki devletin kurulmas─▒┬şn─▒n ├žak─▒┼čmas─▒, Arnavutlar─▒n k├Âkenlerini kimler oldu─čunu ayd─▒nl─▒─ča ├ž─▒karm─▒┼č olmal─▒d─▒r. Yine baz─▒ tarih├žilere g├Âre Albanlar 1-) ─░ndo-Katkas 2-) ├çe├žen-Ingu┼č 3-) Sak, Saka (─░skit) boylar─▒ndan biridir. Tarih├žiler bu ├╝├ž├╝nc├╝ tezi kabul ederler. Albania kurulu┼čunda 20 civar─▒nda dilin ve etnik toplulu─čun devletiydi. T─▒pk─▒ Kafkaslarda oldu─ču gibidir (7).

Albania ismine Strabon’un ÔÇťGeograpb─▒kaÔÇŁ adl─▒ kitab─▒n─▒n 43. sayfas─▒nda rastlayabilirsiniz. 17 kitaptan olu┼čan “Geographika” adl─▒ kitaplar─▒n─▒n I. III. IV. VII. XI ciltlerinde baz─▒ b├Â┬şl├╝mlerinde ─░skitlerden bahseder. ─░skitlerden ve Albania isminden Geograpbika Kitab─▒n─▒n 43 sayfas─▒nda, Kaukasos (Kafkas) Da─člar─▒’n─▒n g├╝neyinde bir ├╝lke olarak rastlar┬şs─▒n─▒z. Yine Azeri tarihinde Albanlar’dan ┼č├Âyle bahsedilir. “Strabonun ma lumatma g├Âra Albanlar daha ├žok Aya sitayi┼č etmi┼č ve ─░beriya sarhad─▒nda onlar─▒n ma’badi olmu┼čtur. Strabonun ma’lumatma g├Âre e.a. IV-IlI asrlarda albanlann bir hissasi Midiya-Atropatena arazisinda da ya┼čay─▒rd─▒.” ( 8).

Baz─▒ tarih├žiler Albanlar─▒n Kafkasya’dan ayr─▒lmad─▒─č─▒┬şn─▒ iddia ederler. Bize g├Âre zaman─▒n ├╝nl├╝ co─črafyac─▒s─▒ ve gez┬şginini Strabon’un bu ifadeleri ger├žekleri yazm─▒┼č olmal─▒d─▒r. Yine Elizabeth A. Zachariadou. “Sol Kol” adl─▒ kitab─▒nda Sar─▒ Saltuk Dede ve di─čer baz─▒ Bekta┼čilerin ve Albanlar─▒n, Azerbaycan─▒n Hoy ┼čehrinden olmas─▒ ile ili┼čki kurmak ister. Bu konuyu ara┼čt─▒ran Avrupal─▒ uzmanlardan Melikoff, Elizabeth. A. Zachariadou. v.b bu tezi destekler(9).

Strabon’un ┬áÔÇťGeographikaÔÇŁ adl─▒ kitab─▒n─▒n 107. sayfa┬şs─▒nda Trakhialara ve Troial─▒lara ait bir├žok ortak isim var┬şd─▒r. ├ľrne─čin Skaler denilen ThrakÔÇÖlarda, Skaios Irma─č─▒, Skai’ler suru gibi Troia’da da Skai’ler kap─▒s─▒ vard─▒r.”diye bahsetmektedir. Burada Saka= iskit kelimesinin benzerli─či ├╝zerinde biraz durmak gerekti─či kanaatindeyiz. ├ç├╝nk├╝ Kaf┬şkasya kavimleri i├žinde Saka T├╝rklerinden Skailer olarak bahsedilmektedir (10).

Traklar, Troia (Truva) medeniyetinin de kurucusudurlar. Bu b├Âlgede ya┼čam─▒┼člard─▒r. Truva sava┼člar─▒n─▒n ba┼č┬şkomutan─▒n─▒n ismi TurkuÔÇÖdur.┬á Yine Truva’da ya┼čayan kabi┬şlelerden birinin ad─▒n─▒n Turgi┼č olmas─▒ ilgin├žtir (11).

Azerbaycan T├╝rklerinden ÔÇťFiridun A─×ASIO─×LUÔÇÖnun AZER HALKI isimli eserinde: ÔÇťEtr├╝sk dili t├╝rk dili unsurlar─▒ i├žermektedir. Etr├╝skler Tryodan ─░talyaya geldiklerinde bir ├žok t├╝rk dilli toponimleri (yer adlar─▒n─▒) da beraberlerinde getirmi┼člerdir. AzerbaycanÔÇÖ─▒n kadim Alban b├Âlgesinde g├Ârd├╝─č├╝m├╝z alban, rutul, sibar (subar), gibi etnonimler, ve Alba Longa (Uzun Alba), ├╝lkesi, Albina, Tibr ├žaylar─▒, Artsakena bo─čaz─▒, Kasper (Casperia), Qamer (Cameria), Armin, Sibaris, Tarku (Tarquini), gibi ┼čehir ad─▒ bildiren toponimlerdir. Bu s─▒raya Alpan, Turan (Afrodita), Tarxan, Tin (Zeus), Uni, Herle (Koroglu), Aplu (Apollon),tartar gibi teonim ve mitik adlar─▒da ilave etmek gerekir (12). Demek oluyor ki; Kafkas Albanyas─▒ ile Balkan Albanyas─▒ aras─▒ndaki ili┼čki Etr├╝sk, ─░skit (Saka) T├╝rklerinin Orta Asya, Kafkasya, Anadolu, ─░talya ve Balkanlara g├Â├ž├╝ ile ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Bu hususlar Albanlar─▒n sadece Kafkaslarda ikamet etmediklerini de g├Âstermektedir.

Alban T├╝rklerinin baz─▒ ├Âzellikleri

Kadim Alban T├╝rkleri Turan├« bir kavim olup; sa─člam b├╝nyeli, g├╝zel ├žehreli, m├╝tenasip yap─▒l─▒, ├Âzel ya┼čay─▒┼člar─▒nda sade ve m├╝tevazi; ┼čahsiyet ve karakter bak─▒m─▒ndan d├╝r├╝st; s├╝varilikte, ok atmada mahir; umumiyetle g├Â├žebe, iyi k─▒l─▒├ž kullanan, iyi cins at yeti┼čtiren, k─▒smen de tar─▒mla i┼čtig├ól eden ve din├« inan─▒┼č y├Ân├╝nden ┼×amanist idiler. ┬áSil├óhlar─▒ umumiyetle yay,ok, z─▒rh, cirit, m─▒zrak ve k─▒l─▒├ž’tan ibaret olup; ├žad─▒rlar─▒n─▒n kap─▒lar─▒ umumiyetle do─čuya m├╝teveccih idi (13).

Alban Kelimesinin Etimolojisi

Kadim tarihlerden beri ÔÇťAblanÔÇŁ kelimesi historikci, kronik├ži, m├╝ste┼črik ile ethnologlarla t├╝rkologlar aras─▒nda uzun uzun et├╝d mevzuu olmu┼čtur. Objektif bir g├Âr├╝┼č ve kanaatimize g├Âre; ÔÇťAlbanyaÔÇŁ kelimesi Ermenice, L├ótince, Grek├že ve Almanca ile di─čer Bat─▒ dillerinde ÔÇťDa─čl─▒kÔÇŁ ve ÔÇťAkl─▒kÔÇŁ m├ón├ós─▒n─▒ ifade eden ÔÇťAlpÔÇŁ ile ÔÇťAlbusÔÇŁ k├Âk├╝nden i┼čtikak etmi┼č olmas─▒ da kuvvetle muhtemeldir. Kadim co─črafyac─▒ Batlamyus, Hazer sahilindeki bir ÔÇťAblanaÔÇŁ ┼čehri ile Kafkas da─člar─▒ndan ├ž─▒k─▒p ta Hazer denizine d├Âk├╝len ÔÇťAlbanusÔÇŁ ─▒rma─č─▒ndan bahsetmektedir. Kadim ÔÇťAblanaÔÇŁ ┼čehri bug├╝nk├╝ ÔÇťDerbentÔÇŁ ┼čehri olabilece─či gibi; Kuba kazas─▒na ba─čl─▒ ÔÇťAl-panÔÇŁ k├Ây├╝ de olabilir. Bu meyanda; ÔÇťAlbah├╝sÔÇŁ ─▒rma─č─▒ ise; ┼čimdiki ÔÇťSamur-├çayÔÇŁd─▒r. Greko-L├ótincede ÔÇťAlbiÔÇŁ t├óbiri ÔÇťAkÔÇŁ m├ón├ós─▒na kullan─▒lm─▒┼č olmas─▒ m├╝mk├╝n oldu─ču gibi; ÔÇťH├╝r ve Serbestli─čiÔÇŁ ifade etme kast─▒yla kullan─▒lm─▒┼č olmas─▒ da pek muhtemeldir. Keza; ÔÇťAblanÔÇŁ ile ÔÇťAlbanyaÔÇŁ tabirlerinin ÔÇťAlanÔÇŁ T├╝rkleriyle de her y├Ânl├╝ m├╝nasebetleri olmas─▒ olduk├ža calib-i dikkattir.(14)

Eski T├╝rklerde, ÔÇťAkÔÇŁ t├óbiri umumiyetle Aristokrat ve Burjuva s─▒n─▒f─▒n─▒n pek itina ile kulland─▒─č─▒ ÔÇťasaletÔÇŁ s─▒fat─▒n─▒n bir nev’i m├╝teradifidir. Mesel├ó; ÔÇťAk-HunlarÔÇŁ, ÔÇťAk-KoyunlularÔÇŁ, ÔÇťAk-S─▒rplarÔÇŁ ile ÔÇťAk-├çad─▒rl─▒larÔÇŁ gibi… Keza; ÔÇťKara-KoyunlularÔÇŁ, ┬á┬áÔÇťKara-HazerlerÔÇŁ,┬á┬á ÔÇťKara-K─▒rg─▒zlarÔÇŁ ile ÔÇťKara-├çad─▒rl─▒larÔÇŁ gibi… Umumiyetle ÔÇťAlban T├╝rkleriÔÇŁ daha fazla ÔÇťak-renkÔÇŁ elbise giymeyi tercih ettiklerinden ve gen├žliklerinde a├ž─▒k renk sa├ža m├ólik olduklar─▒ndan ÔÇťAblanÔÇŁ s─▒fat─▒na muhatap olma ihtimali pek m├╝mk├╝n g├Âr├╝lmekte ise de; ÔÇťAkÔÇŁ, ÔÇťParlakÔÇŁ, ÔÇťY├╝kseklikÔÇŁ, ÔÇťDa─č y─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ ile ÔÇťKahramanl─▒kÔÇŁ m├ón├ós─▒n─▒ ifade etmekte olan ├Âz-T├╝rk├že ÔÇťAlbÔÇŁ ile ÔÇťAlpÔÇŁ k├Âklerinden i┼čtikak etmi┼č olmas─▒ en akl├« ve en ilm├« bir kanaattir. ─░┼čte bu m├╝nasebetle; ÔÇťAblanÔÇŁ ve ÔÇťAlbanesÔÇŁ s─▒fatlar─▒na muhatap olmu┼člard─▒r. Kadim Albanya’n─▒n yan─▒ndaki ÔÇťElbrusÔÇŁ ile eski Medya’n─▒n Hazer sahillerine pek yak─▒n da─č zirvelerinden biri olan ÔÇťElbursÔÇŁ dahi ÔÇťParlakÔÇŁ ve ÔÇťI┼č─▒ldayanÔÇŁ m├ón├ós─▒┬şn─▒ ifade etmektedir. Kadim Romal─▒lar da ÔÇťAk-┼×uÔÇŁ m├ón├ós─▒nda ÔÇťAlbisÔÇŁ, ÔÇťAlbiosÔÇŁ ve ÔÇťAlbaÔÇŁ kelimelerinin kullan─▒lm─▒┼č oldu─ču sarahatle g├Âr├╝lmektedir, L├ótincede ÔÇťAlbusÔÇŁ hem ÔÇťAkl─▒kÔÇŁ ve hem ÔÇťde ÔÇťI┼č─▒kÔÇŁ manas─▒n─▒ ifade etmektedir. Ak-┼×ehir yerine ÔÇťAlbaÔÇŁ ve ÔÇťAblisinÔÇŁ… Ak-Memleket ve ÔÇťAk-ToprakÔÇŁ┬á t├óbirlerinin m├╝teradifi olarak ta ÔÇťAlbionnÔÇŁ kelimesinin kullan─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir (15).

Bug├╝nk├╝ ─░talyan’lar─▒n ve kadim Romal─▒lar─▒n k─▒smen sekenesi olan Etr├╝ks’ler, Orta Asya’dan Anadolu’ya ve Balkan yar─▒m adas─▒ ile Dalma├žya ve Adriyatik havzas─▒na g├Â├žlerinde pek ├žok ├Âz-T├╝rk├že kelimeleri de m├╝temekkin olduklar─▒ ├ževrelere ve di─čer- ethnik unsurlar─▒n lisanlar─▒na, yay─▒lmas─▒na ├ómil olmu┼člard─▒r. Bug├╝n, kar┼č─▒m─▒za bir nev’i Greko-L├ótinceden i┼čtikak etmi┼č gibi ├ž─▒kmakta olan pek ├žok kelime esas─▒nda kadim T├╝rk leh├želeridir. Kl├ósik Bat─▒ dillerindeki ÔÇťcesur ÔÇô kahramanÔÇŁ t├óbirleri de umumiyetle-ÔÇťAlbÔÇŁ k├Âk├╝nden al─▒nmad─▒r. Kadim Greklerde ÔÇťAlbionÔÇŁ kelimesi de bu m├ón├óda kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. ┼×u husus ta ┼čayan-i dikkattir ki, O─čuz Han’─▒n babas─▒ Kara Han zaman─▒nda, ya┼čam─▒┼č olan bir T├╝rk kahraman─▒n─▒n da ad─▒ ALBAN’d─▒r (16).

Keza; mil├óttan evvel; 650 y─▒llar─▒nda, temay├╝z eden ulu T├╝rk kahraman─▒ Tunga Alp Er, kadim ALBANA ┼čehrinde ve y├Âresinde ya┼čam─▒┼čt─▒r. Bu y├╝ce T├╝rk lideri, Saka fatihinin Medya h├╝k├╝mdar─▒ Keyakseres taraf─▒ndan mil├óttan evvel, takriben 625 y─▒llar─▒nda ma─čl├╗p edilerek ifna edilmi┼čtir. Halen Azerbaycan’─▒n pek, ├žok yerlerinde ÔÇťAl-panÔÇŁ ile ÔÇťAlpatÔÇŁ adlar─▒n─▒n ÔÇťAlpautÔÇŁ ┼čeklinde kullan─▒lmakta oldu─ču g├Âr├╝lmektedir. Orhun kitabelerinde zikredilmekte olan ÔÇťAppaguÔÇŁ kelimesi ise; ÔÇťasilzadeÔÇŁ ile ÔÇťaraz├« beyiÔÇŁ m├ón├ólar─▒n─▒ ifade etme kast─▒ i├žin kullan─▒lm─▒┼čt─▒r (17).

Bug├╝n Altay’l─▒ T├╝rkler, ÔÇťDevÔÇŁ, ÔÇťBahad─▒rÔÇŁ, ÔÇťZorluÔÇŁ ile ÔÇťYi─čitÔÇŁ m├╝teradifi olarak ÔÇťAlpÔÇŁ t├óbirini kullanmaktad─▒rlar. Yakut T├╝rk├žesinde ise; ÔÇťAlpÔÇŁ efsanev├« bir kahraman─▒n, ad─▒d─▒r. Yine Yakut T├╝rklerinde ÔÇťho┼čÔÇŁ ÔÇťg├╝zelÔÇŁ ve ÔÇťl├ótifÔÇŁ manas─▒n─▒n m├╝teradifi olarak halen ÔÇťAlbanÔÇŁ kelimesi kullan─▒lmaktad─▒r. Alt─▒n-Ordu T├╝rk devletinin vergi y├Ânetmeli─činde ÔÇťAlban-YasanÔÇŁ t├óbirleri kullan─▒lm─▒┼č olmas─▒ olduk├ža ehemmiyet arz etmektedir. Yakut T├╝rkleri ile Sirbirya’daki di─čer T├╝rk boylar─▒ h├ólen ÔÇťAlbanÔÇŁ kelimesini ÔÇťismi hasÔÇŁ olarak kullanmaktad─▒rlar. Keza bug├╝n Do─ču T├╝rkistan’da ÔÇťAlban ├ž─▒karmakÔÇŁ vergi toplamak m├ón├ólar─▒nda kullan─▒ld─▒─č─▒ gibi; Mo─čolistan’─▒n Ur├ónhay vil├óyeti T├╝rkleri ÔÇťAlbanÔÇŁ kelimesini do─črudan do─čruya ÔÇťdevlet m├╝kellefiyetiÔÇŁ ve ÔÇťdevlet vergisiÔÇŁ olarak ifade etmektedirler. B├Âylelikle bir taraftan da ÔÇťdevletÔÇŁ ve ÔÇťdevlet otoritesiÔÇŁ mefhumunu belirtmi┼č olmaktad─▒rlarÔÇŁ (18).

4.ARNAVUTLUK-OSMANLI ─░L─░┼×K─░LER─░N─░N BA┼×LANGICI VE┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á─░SKENDER BEY

Arnavut┬şluk, Osmanl─▒lar b├Âlgeyi fethetmeden ├Ânce Roma, Bulgar, S─▒rp ve Bizans h├ókimiyetinde bulunmu┼č bir b├Âlgedir. 1385-1912 tarihleri aras─▒nda ise Osmanl─▒ h├ókimiyeti alt─▒nda kalm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒lar─▒n Avrupa’ya ge├ž┬şmesinden ├Ânce, ilk kez G├╝ney Arnavutluk’a 1337 y─▒l─▒nda Bizans ─░mparatoru III. Andronikos’un m├╝ttefiki olarak Ayd─▒no─člu Umur Bey, Epir despotlu─čunu imparatorlu─ča d├óhil et┬şmek ├╝zere iki bin ki┼čilik bir kuvvetle b├Âlgeye gelmi┼čtir. Umur Bey’in yard─▒m─▒ ile Bizans, b├Âlgede h├ókimiyetini temin etmi┼čtir (1). Bizans i├žin ├Ânemli bir sorun te┼čkil eden bu sorunun ├ž├Âz├╝lmesinden, k─▒sa bir s├╝re sonra daha teh┬şlikeli bir durum ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. 1331’de S─▒rp asilzade┬şlerinin deste─či ile S─▒rp krall─▒─č─▒na getirilmi┼č olan Stephan Du┼čan, 1340’ta G├╝ney Arnavutluk’u h├ókimiyeti alt─▒na alm─▒┼čt─▒r (2). Du┼čan’─▒n bu i┼čgal hareketin de baz─▒ Arnavut beyleri askerleri ile ona yard─▒mc─▒ olmu┼čtur. 1355’te Du┼čan’─▒n ├Âlmesi ile Arnavutluk’taki S─▒rp bask─▒s─▒ sona ermi┼čtir. On y─▒l i├žerisinde b├╝t├╝n Arnavut┬şluk topraklar─▒nda baz─▒s─▒ Arnavut baz─▒s─▒ da S─▒rp k├Âkenli feodal beyler m├╝stakil olarak faaliyetlerde bulunmu┼čtu┬şlar. Bu feodal beylerin tamam─▒, topraklar─▒n─▒ k├╝├ž├╝k prenslikler haline d├Ân├╝┼čt├╝rerek birbirleriyle m├╝cadeleye giri┼čtiler. Gerek Du┼čan’─▒n ├Âl├╝m├╝ ve gerekse Arnavut fe┬şodal beyleri aras─▒ndaki m├╝cadeleler, Osmanl─▒lara b├Âlge┬şde etkin olma f─▒rsat─▒ tan─▒m─▒┼čt─▒r. ─░lk defa Rumeli’ye Bi┬şzans’a yard─▒m amac─▒yla ge├žen Osmanl─▒lar, Arnavutluk’ta da benzer bir durumla kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒lar. Orta Arnavut┬şluk’ta h├ókim bulunan Charles Thopia, Kuzey Arnavut┬şluk’ta h├ókim olan S─▒rp II. Balsha ile olan m├╝cadelesinde kendisine yard─▒m etmeleri i├žin Makedonya’da seferde bulunan, Osmanl─▒lar─▒ davet etmi┼čtir. Sultan I. Murad bu yard─▒m teklifini uygun g├Ârerek bir Osmanl─▒ kuvvetini Arnavutluk’a Thopia’ya yard─▒m i├žin g├Ândermi┼čtir (3). ┬á1385’te Viyosse (Viosse) Nehri ├╝zerinde vuku bulan sava┼čta II. Balsha ma─člup olmu┼čtur. Arnavutluk’taki en g├╝├žl├╝ beyler aras─▒nda zikredilen Balsha’n─▒n, Os┬şmanl─▒lar─▒n yard─▒m─▒ ile yenilmesi ve bu sava┼čta ├Âlmesi, Arnavutluk’taki Osmanl─▒ h├ókimiyeti ba┼člang─▒c─▒ ola┬şrak kabul edilmektedir (4). Nitekim Viyose sava┼č─▒ndan k─▒sa bir s├╝re son┬şra Arnavutluk’taki belli ba┼čl─▒ feodal beyler; Balshalar, Thopialar, Dukakigler, Coia Zaccarialar, Musakiler, Zenebissiler, Aranitiler, Vulka┼činler ve Kastriotalar Osmanl─▒ metbulu─čunu (tabiyetini) tan─▒m─▒┼člard─▒r. Os┬şmanl─▒lar, kendilerine has fetih politikas─▒ gere─čince ilk a┼čamada mahalli beylerin himaye edilmelerini yeterli g├Ârm├╝┼člerdir. Osmanl─▒lar─▒n bu himayelerine kar┼č─▒l─▒k olarak mahalli beyler, o─čullar─▒n─▒ Osmanl─▒ saray─▒na g├Ân┬şdermek, ihtiya├ž durumunda yard─▒mc─▒ kuvvet olarak Os┬şmanl─▒ ordusuna yard─▒m etmek ve y─▒ll─▒k hara├ž ├Âdemek gi┬şbi ┼čartlar─▒ yerine getirmi┼člerdir (5).┬á B├Âylelikle Osmanl─▒la┬şr─▒n fetih politikalar─▒n─▒n bu ilk a┼čamas─▒nda yani h├ókimi┬şyetlerini al─▒┼čt─▒rma devresinde genel bir h├ókimiyet te┼ček┬şk├╝l olmu┼čtur (6). Sultan II. Murad, Arnavutluk’ta Osmanl─▒ h├ókimiye┬ştini daha yayg─▒n bir hale getirmi┼čtir. Venedik’e kar┼č─▒ ├╝s┬şt├╝nl├╝k kuran Osmanl─▒lar, b├Âlgenin do─črudan kontrol├╝┬şn├╝ sa─člayarak t─▒mar sistemini uygulam─▒┼člard─▒r. T─▒mar sisteminin uygulamas─▒, b├Âlgede birtak─▒m sorunlar─▒n da ortaya ├ž─▒kmas─▒na da sebep olmu┼čtur. Osmanl─▒lar, bu re┬şjim i├žerisinde k├╝├ž├╝k soylular─▒ kazanmay─▒ ba┼čard─▒lar ise de b├╝y├╝k feodal beylerin h├╝cumlar─▒n─▒ engelleyememi┼č┬şlerdir. B├╝y├╝k feodal beyler, t─▒mar sisteminde b├╝y├╝k ka┬şy─▒plar─▒ olmu┼č ve f─▒rsat─▒n─▒ bulur bulmaz isyan etmi┼čler┬şdir (7). Nitekim G├╝ney Arnavutluk’ta Viyosse havzas─▒nda Avlonya (Vlore), Kanina, Kermenika, Katafigo. Mokra havalisine h├ókim olan Araniti, tahrir sonras─▒nda topraklar─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ ba┼čkalar─▒na tahsis olundu─čundan fakir┬şle┼čmi┼čtir. Bu duruma ├ž├Âz├╝m bulmas─▒ i├žin Edirne’ye ka┬şdar gelmi┼čse de bir netice elde edememi┼čtir. Bunun ├╝ze┬şrine Osmanl─▒lara kar┼č─▒ isyan bayra─č─▒ a├žan Araniti, kendi┬şsi gibi memnun olmayan beylerin de deste─či ile hareke┬şte ge├žerek topraklan ├╝zerindeki t─▒mar tasarruf eden Anadolulu sipahileri katletmi┼čtir (8). ─░syan─▒ bast─▒rmak i├žin harekete ge├žen Arvanid Sancakbeyi Evrenoso─člu Ali Bey, Kurvele┼č da─č─▒nda yap─▒lan sava┼čta ma─člup olma┬şs─▒, isyan─▒n boyutunu de─či┼čtirmi┼čtir (9). G├╝ney’in g├╝├žl├╝ beylerinden Gepe Zenebissi, Ergirikasr─▒ havalisinde, Thopia ise Dra├ž havalisindeki k├Âyl├╝ler ile ayaklanmaya kat─▒lm─▒┼čt─▒r (10) Araniti isyan─▒n─▒n bilhassa G├╝ney Arnavut┬şluk’ta ├žok k─▒sa s├╝rede yay─▒lmas─▒, Osmanl─▒ payitaht─▒nda b├╝y├╝k bir kayg─▒ uyand─▒rm─▒┼čt─▒r. Muhtemel bir Venedik yahut Macar m├╝dahalesinden ├žekinen Sultan Murad, b├Âlgenin nazik durumunu da g├Âz ├Ân├╝ne alm─▒┼č olsa ge┬şrek, bizzat Serez’e kadar gitmi┼č ve maiyetindeki hemen hemen b├╝t├╝n kap─▒kullar─▒n─▒ seferber etmi┼čtir. Ru┬şmeli Beylerbeyi Sinan Pa┼ča, u├ž komu┬ştanlar─▒ Turahan Bey, ─░shak Bey ve Ev┬şrenoso─člu Ali Bey’in yapt─▒klar─▒ b├╝┬şy├╝k bir seferle isyan bast─▒r─▒labilmi┼čtir. Bu sefer s─▒ras─▒nda Sultan Murad bizzat Manast─▒r’a gelerek harek├ót─▒n neticesini beklemi┼čtir. ─░syan bast─▒r─▒l┬şmakla beraber da─člara s─▒─č─▒nan asilerin tamam─▒ 1435ÔÇÖte Evrenoso─člu Ali Bey taraf─▒ndan etkisiz hale getirilmi┼čtir (11). B├Âylece ─░skender Bey in isyan─▒na kadar b├Âlge huzur i├žerisinde kal┬şm─▒┼čt─▒r.

─░skender Bey Kimdir?

Aleksandre Popovi├ž BALKANLARDA ─░SLAM kitab─▒nda belirtti─či gibi: ÔÇťIskender-Beg’in imaj─▒ T├╝rk tarih├žilerinde (Bkz. H. ─░nalc─▒k) ─░skender Beg, EI’de, IV. sayfa 144-146, Frans─▒zca ed.) Arnavut tarih├žilerinden ├žok farkl─▒d─▒r. Arnavut tarih├žiler i├žin, ├╝st├╝n efsanevi bir kahraman s├Âz konusudur, mill├« ba─č─▒ms─▒zl─▒k sava┼č─▒┬şn─▒ ki┼čile┼čtirmekte, sava┼č─▒n─▒ s├╝rd├╝rmekte muzaffer sonu├ž g├╝├žlerin dengesizli─či ile da┬şha kusursuz olmaktad─▒r. ─░┼čgalciler on kez daha ├╝st├╝n ve daha iyi silahlanm─▒┼člard─▒r.ÔÇŁ (Aleksandre Popovic.: Balkanlarda ─░slam.T├╝rk├žesi: Komisyon. ─░nsan Yay─▒nlar─▒.─░st.1995.s.52 )

Popovi├žÔÇÖin ifadesinde, ÔÇť─░skender-Beg ├╝zerine Arnavutluk yay─▒nlar─▒ say─▒lamayacak kadar ├žoktur. (Mesel├ó, bkz. Ihstoria e Skenderbeug – Kryezotit, te Arberise 1405-1468, Tiran, 1967; M. Drizari, Scanderberg: his life, correspondance, orations, victories and philosophy Palo Alto 1968). ├ľl├╝m├╝n├╝n 500. y─▒l─▒, onun ad─▒na bir├žok kongre ve konu┼čmalara yer verdi. ├ľzellikle Tiran’dakini belirtelim (Deuxieme conference des Etudes alba-nologique occasion du 5e centenaire de la mort de George Kostriote Skanderberg, Tiran, 12-18 Ocak 1968, 2 o, Tiran 1969-70) ve Yugoslav Arnavutlar─▒ taraf─▒ndan D├╝zenlenmi┼č bir sempozyum,(Pri┼čtineÔÇÖde 1969ÔÇÖda,Inst─▒tuti Albanologik Prishtines,Simpeziumi per Skenderbeg)ÔÇŁ (Popovi├ž.ag.e.s52.)

─░skender’in b├╝y├╝kbabas─▒, Yani Kastriota, Ak├žahisar prensi s─▒fatiyle I. Kosova’ya kat─▒lm─▒┼č ve I. Mur├ód’a yenilen h├╝k├╝mdarlar aras─▒nda bulunmu┼čtu (1389). Kastriotalar’─▒n prensli─či, en geni┼č ┼čekliyle g├╝neyde Arzan deresine, kuzeyde Drin ─▒rma─č─▒na, do─ču┬şda Kara Drin’e, bat─▒da Adriyatik’e kadar uzan─▒yordu. 1423’te II. Mur├ód, Arnavutluk’a gelince, Kastriotalar, Venedik t├óbiiyetinden ayr─▒lm─▒┼člar, eskisi gibi T├╝rkiye t├óbiiyetine girmi┼člerdi. ─░skender Bey’in babas─▒, 1423’ten 1443’e kadar 20 y─▒l, T├╝rkiye’nin s├ód─▒k bir tabii olarak ya┼čam─▒┼čt─▒ (12). ─░skender Bey, Arnavut prenslerinden Yani Kastriota’n─▒n k├╝├ž├╝k o─člu idi. A─čabeyleri ile beraber ├žocuk ya┼č─▒nda Osmanl─▒lar taraf─▒ndan rehin olarak al─▒nm─▒┼čt─▒. ─░skender Bey, o s─▒ralarda bir├žok Arnavut’un yapt─▒─č─▒ gibi M├╝sl├╝man olmu┼č, prenslikten vazge├ž┬şmi┼č, sarayda yeti┼čtirilmi┼č, sancakbeyli─čine y├╝kseltilmi┼čti. Kastriota’n─▒n ─░skender’in a─čabeyleri olan ├žocuklar─▒ ise ├Âlm├╝┼čt├╝ (13).

Morava meydan muharebesinde ─░skender Bey’in ba┼č─▒nda bu┬şlundu─ču T├╝rk birli─čini b─▒rak─▒p muharebe meydan─▒ndan ka├žmas─▒, Hunyadi’nin zaferini kolayla┼čt─▒ran m├╝him ├ómillerden birini te┼čkil etmi┼čti.┬á ─░skender Bey, Hunyadi Yano┼č’un zaferleri ├╝zerine emel┬şlerini ger├žekle┼čtirebilecek zemini buldu─čunu sanm─▒┼čt─▒.┬á ┬áEmeli, Ar┬şnavutluk kral─▒ olmakt─▒. Arnavutluk, hi├žbir devirde krall─▒k de─čildi. K├╝├ž├╝k prensler ve derebeyleri aras─▒nda b├Âl├╝nm├╝┼č bir memleketti. Bu derebeylerinin m├╝him k─▒sm─▒ T├╝rkiye’yi, bir k─▒sm─▒ da Venedik’i, hatt├ó Napoli krall─▒─č─▒n─▒ metb├╗ (tabii) tan─▒yordu. ─░skender Bey’in babas─▒ 1443’te ├Âl├╝nce, Osmanl─▒lar, onun topraklar─▒n─▒ do─črudan do─čruya T├╝rkiye’ye katm─▒┼člard─▒ (14).

─░skender Bey, acele Kroya (Ak├žahisar) kalesine gitmi┼č, tanzim etti─či sahte ferman─▒ sancakbeyi Hasan Bey’e g├Âsterip pa┬şdi┼čah─▒n kendisine Hasan Bey’in yerine Ak├žahisar sancakbeyli─čini verdi─čini bildirmi┼čti. Az sonra babas─▒n─▒n 300 adam─▒ ile k├╝├ž├╝k T├╝rk garnizonunu k─▒l─▒├žtan ge├žirmi┼č, kendisini Arnavut prensi il├ón etmi┼č, M├╝sl├╝manl─▒ktan d├Ânerek tekrar H─▒ristiyan olmu┼čtur. Bir sancakbeyinin M├╝sl├╝manl─▒ktan d├Ânmesi ├žok a─č─▒r bir h├ódise oldu┬ş─ču gibi, Bat─▒ Arnavutluk’un kilidi olan m├╝stahkem Ak├žahisar’─▒n elden ├ž─▒kmas─▒ da, bu ├ževredeki T├╝rk h├ókimiyeti i├žin tehlike te┼čkil edebilecek m├óhiyetteydi. ├ťstelik ─░skender Bey’in ┼čahsiyeti, ├žekinilecek bir ┼čahsiyetti. ─░htiras─▒ sonsuzdu ve T├╝rklere kar┼č─▒ aman┬şs─▒z bir kin besliyordu. Tirana ile Le┼č (Alessio) aras─▒nda bulunan T├╝rk sancak merkezlerinden Ak├žahisar kasabas─▒, Adriyatik k─▒y─▒┬şs─▒na 18 km. mesafede idi. ─░skender Bey’in Venedik ve Napoli gibi b├╝y├╝k devletler, hatt├ó Macaristan taraf─▒ndan desteklenece─či de muhakkakt─▒. Arnavutluk’un yolsuz ve ├žok sarp arazisi, Arnavut┬şlar i├žin, fevkal├óde elveri┼čli ┼čartlarla ├žete muharebesi yapmay─▒ m├╝mk├╝n k─▒l─▒yordu (15). ─░sken┬şder Bey’in isyan hareketi daha ziyade Kuzey Arnavut┬şluk’ta cereyan etmi┼č olup G├╝ney Arnavutluk’ta pek et┬şkin olmam─▒┼čt─▒r (16). Osmanl─▒ t─▒mar sistemine d├óhil olmu┼č olan G├╝ney Arnavutluk’taki H─▒ristiyan sipahiler ─░sken┬şder Bey’e kar┼č─▒ Osmanl─▒ ordusu ile birlikte hareket et┬şmi┼čtir. Bununla birlikte isyan─▒n ilk ├ž─▒kmas─▒ ile bu du┬şrumdan istifade etmek isteyen Ergirikasr─▒ havalisinde bulunan Gin Zenebissi, 1444 ve 1454’te b├Âlgenin h├óki┬şmiyetini almak i├žin isyan etmi┼čse de netice elde edeme┬şmi┼čtir (17).┬á┬á

─░skender bey isyan─▒nda Sultan II.Mur├ód bizzat ArnavutlukÔÇÖa geldi. ─░skender’in amcas─▒n─▒n o─člu Osmanl─▒ sancakbeylerinden Hamza Bey, araziyi bildi─či i├žin II. Mur├ód’a rehberlik ediyordu. Ak├ža┬şhisar muhasara edildi. Fakat da─člara yaslanm─▒┼č olan kale d├╝┼č├╝r├╝lemedi. Esasen ─░skender Bey, kalede kalmay─▒ tehlikeli bularak da─č┬şlara ├žekilmi┼čti. II. Mur├ód, T├╝rk ordusunu kale muhasaras─▒ ile y─▒p┬şratmak, T├╝rk askerlik kaidelerine muhalif oldu─ču i├žin ─▒srar etmedi ve ├žekildi. Fakat kaleyi a├žl─▒ktan d├╝┼č├╝rmek i├žin abluka ettirdi. ├çekilmesinin sebeplerinden biri de, Hunyadi Yano┼č’un yeni bir Ha├žl─▒ ordusu ile T├╝rkiye’ye girmek istedi─čini ├Â─črenmesidir (18).

─░skender Bey, bu suretle babas─▒n─▒n ve b├╝┬şy├╝kbabas─▒n─▒n ele ge├žirebildi─či en geni┼č s─▒n─▒rlara eri┼čebilmek i├žin, T├╝rklerle b├╝y├╝k bir m├╝cadeleye giri┼čti ve Avrupa taraf─▒ndan H─▒ristiyanl─▒─č─▒n kahraman─▒ il├ón edilip, b├╝y├╝k yard─▒mlar g├Ârd├╝.┬á 1450 yaz─▒nda Padi┼čah, yan─▒na Vel├«ahd Sultan Mehmed’i (ki 18 ya┼č─▒n─▒ ge├žmi┼čti) ald─▒ ve 2. Arnavutluk sefer-i h├╝m├óy├╗nuna ├ž─▒k┬şt─▒. Hedef, gene ─░skender Bey’di. ─░skender Bey, T├╝rk ordusunda uzun m├╝ddet hizmet etti─či i├žin, T├╝rklerin b├╝t├╝n taktiklerini ├Â─č┬şrenmi┼čti. Bu, kendisine b├╝y├╝k imk├ónlar sa─člayan bir keyfiyetti. Bu seferde de II. Mur├ód, Ak├žahisar’─▒ alamad─▒ ve Edirne’ye d├Ând├╝ (19).

FatihÔÇÖin Sefer-i H├╝m├óy├╗nu 1. Arnavutluk Seferi (1466)

F├ótih, Karaman seferi ile ayn─▒ y─▒lda Amavutluk’a da bir se┬şfer a├žt─▒ ve kumandas─▒n─▒ bizzat ├╝zerine ald─▒. Bu seferde T├╝rkler’in ÔÇťAk├žahisarÔÇŁ dedikleri Kroya muhasara edilmi┼č, fakat son derece sarp pozisyonundan dolay─▒ al─▒namam─▒┼čt─▒r. Ak├žahisar, ─░skender Bey’in merkezi idi ve 1447’de II. Mur├ód taraf─▒ndan da d├╝┼č├╝r├╝lememi┼čti. F├ótih’in Arnavutluk’tan ├žekilmesi ├╝zerine Balaban Bey, kalenin muhasaras─▒na devam etmi┼č, fakat bir m├╝ddet sonra kale ├Ân├╝nde daha fazla oyalanmaktan vazge├žilmi┼čtir (20).

Bu seferin en m├╝him h├ódisesi, F├ótih taraf─▒ndan ÔÇťElbasanÔÇŁ (yahut ÔÇť─░lbasanÔÇŁ) kalesinin in┼č├ós─▒d─▒r. Az zamanda bu kale, b├╝┬şy├╝k bir kasaba h├óline gelmi┼čtir. Elbasan’─▒n yerinde, Bizansl─▒lar devrinden kalma Valmora kasabas─▒n─▒n harabeleri vard─▒. ─░┼čkombi suyu ├╝rerinde ve Ak├žahisar’─▒n az g├╝neyinde Arnavutluk’ta tam merkez├« ┬á┬á┬á(Tirana’n─▒n 30 km. g├╝neydo─čusu) b├Âyle bir m├╝s┬ştahkem Osmanl─▒ mevkiinin ortaya ├ž─▒kmas─▒, F├ótih’in Arnavutluk’┬şun fethini tamamlamak niyetini g├Âsterir. (21)

Sefer-i Hümâyûn: 2.   Arnavutluk Seferi (1466-67)

F├ótih, 1466’n─▒n sonunda tekrar Arnavutluk’a gelmi┼čtir. 1467 a─čustosunda Ak├žahisar tekrar muhasara edilmi┼čse de, d├╝┼č├╝r├╝lememi┼čtir. Ancak bu iki Arnavutluk sefer-i h├╝m├óy├╗nu, ─░skender Bey’in pozisyonunu son derecede n├ózik bir h├óle getirmi┼čtir. ─░skender Bey, 17 Ocak 1468’de yani F├ótih’in 2. Arnavutluk se┬şferinden 4-5 ay sonra eceliyle T├╝rklerin ÔÇťLe┼čÔÇŁ dedikleri ÔÇťA├«essioÔÇŁ da ├Âlm├╝┼čt├╝r. 65 ya┼člar─▒nda idi. Le┼č, Ak├žahisar’─▒n az kuzeybat─▒s─▒n┬şda ve Adriyatik’e ├žok yak─▒nd─▒r. ─░skender Bey isyan─▒ bu suretle 1443’ten 1468’in ilk g├╝nlerine kadar tam 25 y─▒l s├╝rm├╝┼čt├╝r. ─░skender’in ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine zevcesi, yan─▒na o─člu Chion (Jean)’u alarak, Napoli’ye gitmi┼čtir. Napoli krall─▒─č─▒, ─░skender’in metb├╗u idi. (22)

─░skender’in ├Âl├╝m├╝nden sonra Arnavutluk problemi durul┬şmu┼čtur. ─░skender’in bir k─▒s─▒m topraklar─▒ T├╝rklere ge├žmi┼č, bir k─▒s┬şm─▒nda ise mahall├« Arnavut sergerdeleri, T├╝rkiye’ye, Venedik’e ve┬şya Napoli’ye tab├« olarak yerle┼čmi┼člerdir. Bu tarihte kuzeybat─▒da dar bir ┼čerit d─▒┼č─▒nda b├╝t├╝n Arnavutluk, Osmanl─▒ h├ókimiyetindedir. (23) Halime Do─čruÔÇÖnun ifadesiyle Balkanlarda Fatih’i en ├žok u─čra┼čt─▒ran ─░skender Bey olmu┼čtur. ─░skender Bey; bir H─▒ristiyan sava┼č├ž─▒ olarak Papa’dan, ─░talyan ┼čehir devletlerinden ve Macar kral─▒ndan yard─▒m g├Ârm├╝┼č, Papa II, ─░skender Bey’e “H─▒ristiyanl─▒─č─▒n Kalkan─▒” unvan─▒ ile hitap etmi┼čtirÔÇŁ (24). 1463’te hayat├« menfaatleri haleldar olan, Bosna ve Hersek’in ilhak─▒ndan ├╝rken Venedik ile T├╝rkiye aras─▒nda, 16 y─▒l s├╝recek b├╝┬şy├╝k bir harp patlam─▒┼čt─▒r. Bu harpte T├╝rkiye, b├╝y├╝k devletlerden Ve┬şnedik, Macaristan, Almanya, Lehistan, Aragon, Kastilya, Napoli, ─░ran, di─čer devletlerden K─▒br─▒s, Rodos, Papal─▒k, Floransa, Milano, Savoie, Ferrara, Modena, Siena, Lucca, Pisa, Mantua, Trento, Burgonya, Ceneviz, Karaman, G├╝rcistan ile sava┼ča girmi┼č ve tek ba┬ş┼č─▒na hepsini yenmi┼čtir. ├ťstelik d├╝┼čmanlar─▒n tahrik ettikleri Arna┬şvutluk, Hersek ve Bo─čdan’daki m├╝him isyanlar da bast─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu b├╝y├╝k harbi kuvveden fiile ├ž─▒kartan muharrik kuvvet, Papa olmu┼čtur. Papa’n─▒n siyas├« faaliyetleri, ─░stanbul’da safha safha ve inceden inceye tetkik ve takip edilmekteydi. Avrupa’da ├žok kuv┬şvetli olan ve baz─▒lar─▒na Tuna ├╝zerinde t─▒marlar tahsis edilen T├╝rk casusluk ┼čebekesi mensuplar─▒, bu meseleye kar┼č─▒ ├žok hassas olan ─░stanbul’a g├╝n├╝ g├╝n├╝ne haber g├Ânderiyorlard─▒. Bu m├╝┼čk├╝l anlar┬şda F├ótih Sultan Mehmed’in b├╝t├╝n endi┼česi, hem Rumeli’nde, hem Anadolu’da ayn─▒ zamanda ├žarp─▒┼čmaya mecbur kalmak olmu┼čtur. Bunu ├Ânleyebilmek i├žin, b├╝t├╝n deh├ós─▒n─▒ kullanm─▒┼čt─▒r. (25)

Daha 1454 Nisan─▒nda Regensburg’da toplanan ─░mparatorluk Diyeti’nde imparator III. Friedrich ve Napoli kral─▒ V. Alfonso’nun ├Ânayak olmalar─▒yla, b├╝t├╝n Avrupa’da, H─▒ristiyan devletler aras─▒n┬şda, T├╝rkleri Avrupa k─▒t’as─▒ndan s├Âk├╝p atmak ├╝zere, 5 sene m├╝d┬şdetle m├╝tareke akdi kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. 1457’de Papa III. Calixtus (1455-1458), hem Uzun-Hasan, hem de G├╝rcistan Kral─▒ ile Osmanl─▒lar’a kar┼č─▒ ittifak m├╝zakereleri yap─▒yordu. Halefi II. Pius (1458-1464), bir Ha├žl─▒ seferi a├ž─▒lmas─▒ i├žin, Mantua’da kongre top┬şlad─▒. Sonraki Papalar, II. Paul (1464-1471) ile IV. Sixtus (1471 -1484) da, ┼čiddetle ayn─▒ siy├óseti t├ókip ettiler. Avrupa’n─▒n en kud┬şretli devletleri, Venedik ile Macaristan, 1463’te, T├╝rkiye’ye kar┼č─▒ tam m├╝ttefikan hareket etmenin kesin l├╝zumuna tamamen inan┬şm─▒┼člard─▒. Bosna’n─▒n fethi, her iki devleti de tehdit ediyordu. II. Pius’un gayretiyle, Venedik ve Macaristan, resmen ittifak muahe┬şdesini imzalad─▒lar. Bu ittifaka, Burgonya Dukal─▒─č─▒ gibi ba┼čka dev┬şletler de kat─▒ld─▒. Hatt├ó T├╝rkiye’nin taksimi projesi bile kararla┼čt─▒┬şr─▒ld─▒ (Zinkeisen, II, 283). Bu projeye g├Âre, B├╝y├╝k Harp M├╝ttefik┬şler taraf─▒ndan kazan─▒ld─▒─č─▒ takdirde, Venedik: Mora, Attika, Tesalya, Epir’i, ─░skender Bey: Makedonya’y─▒, Macaristan: S─▒rbis┬ştan, Bosna, Efl├ók, Bulgaristan’─▒ yani aslan pay─▒n─▒ al─▒yor, merkezi istanbul olmak ├╝zere Trakya’da da Bizans ─░mparatorlu─ču ihya ediliyordu. Yani T├╝rklerin Avrupa’dan tamamen s├╝r├╝lmesi ka┬şrarla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Uzun-Hasan da Osmanl─▒lar─▒ Anadolu’dan Balkanlar’a atmak azminde oldu─čuna g├Âre, demek ki Osmanl─▒lara hayat hakk─▒ tan─▒nm─▒yordu. Bu durum, F├ótih’in ne derecelerde n├ózik bir pozisyonda bulundu─čunu a├ž─▒klamaya fazlas─▒yla yeter. Zira T├╝rki┬şye aleyhindeki koalisyona girmemi┼č, bir ├çin ve Japonya impara┬ştorluklar─▒ kal─▒yordu (26).

Fakat Fatih’in dehas─▒ T├╝rkiye’yi kurtard─▒ ve iki cephenin ay┬şn─▒ anda harekete ge├žmesine f─▒rsat vermedi. Bunu ├Ânlemek i├žin gi┬şri┼čti─či faaliyet, F├ótih’in, Avrupa devletleri aras─▒ndaki siyas├« d├óva ve ihtil├óflar─▒n b├╝t├╝n inceliklerine ne dereceye kadar n├╝fuz etti─či┬şni g├Âstermesi bak─▒m─▒ndan da m├╝himdir. Sultan’─▒n her tarafta M├╝ttefikleri m├╝┼čk├╝l vaz─▒yete d├╝┼č├╝rmesi kar┼č─▒s─▒nda II. Pius, 15 a─čustos 1464’te Ancona’da kederinden ├Âld├╝. Halefleri olan Papa┬şlar, ondan daha mesut neticeler alamad─▒lar. Bu s─▒ralarda T├╝rki┬şye Hakan─▒, Venedik ve Macaristan ile sulh m├╝zakerelerinde idi; hatt├ó bir ara Venedik’in Mora, hatt├ó. Midilli, Macaristan’─▒n ise Bosna ├╝zerindeki emellerini ok┼čar g├Âr├╝nd├╝. Bu parlak ├╝mitler kar┼č─▒s─▒nda gev┼čeyen Venedik ile Macaristan, m├╝tarekeye yana┼čt─▒┬şlar. (27) Fatih Sultan Mehmed Han─▒n b├╝y├╝k gayretleri ile Balkanlarda Ha├žl─▒lara verilen m├╝cadele ba┼čar─▒l─▒ olmu┼čtur. ─░skender Bey ise ─░slam dininden d├Ânm├╝┼č Ha├žl─▒lar─▒n yan─▒nda Osmanl─▒ Saray─▒nda birlikte yeti┼čti─či arkada┼č─▒ FatihÔÇÖin kar┼č─▒s─▒nda yerini alm─▒┼čt─▒r. ┬á

G├╝n├╝m├╝zde, ─░skender beyÔÇÖin Heykelleri sadece ArnavutlukÔÇÖta KosovaÔÇÖda de─čil, ROMA, BRUKSEL gibi Avrupa kentlerinde de bulunmaktad─▒r (Necip P ALPAN. Bug├╝nk├╝ Arnavutluk. Karde┼č yay─▒nlar─▒.Ank.1975. s.27). Avrupal─▒larca ─░skender beyÔÇÖe g├Âsterilen bu ilgi OÔÇÖnun tarihte H─▒ristiyanl─▒─ča yapt─▒─č─▒ hizmetlerden kaynaklanmaktad─▒r. Fatih Sultan Mehmed:ÔÇŁE─čer ─░skender bey kar┼č─▒ma ├ž─▒kmasayd─▒, VenedikÔÇÖle kom┼ču olacak, PapaÔÇÖn─▒n ba┼č─▒na kavuk ge├žirecek ve Saint Piere Kilisesinin kubbesine Ay-y─▒ld─▒z─▒ yerle┼čtirecektimÔÇŁ demektedir (Necip P.ALPAN.a.g.e. s.89)

Kosova ├╝zerine k─▒sa bir s├Âz:

ÔÇťKosova Kanl─▒ OvaÔÇŁ eserinde Osman Karatay ┼čunlar─▒ ifade etmektedir:

ÔÇťArnavutlar Osmanl─▒ bu toprakla┬şra geldi─činde kendilerinin S─▒rp veya Yunanl─▒lara ba─čl─▒, millet ol┬şma bilincinden uzak ve T├╝rk y├Ânetiminde ger├žek manada millet haline geldiler. Osmanl─▒ geldi─činde Arnavutlar─▒n k├╝├ž├╝k bir b├Âlgede bir yar─▒-devleti vard─▒. ├ço─čunlu─ču, di─čer uluslar─▒n h├ókimiyeti alt─▒nda idiler. Ayr─▒ca Kosova’da Arnavutlar de─čil, S─▒rplar oturuyordu; Metohya’da ise sade┬şce az say─▒da ├žoban vard─▒. Bug├╝n Kosova Arnavutlar─▒n ├žo─čunluk┬şta oldu─ču bir yer ise, Slavlar─▒n geli┼či ─░le kaybettikleri eski yurtla┬şr─▒na zamanla geri d├Ând├╝ler ─░se, bunun i├žin T├╝rklere minnet duy┬şmalar─▒ laz─▒m. ├ç├╝nk├╝ Kosova tarihinin Osmanl─▒ d├Ânemi; S─▒rpla┬şr─▒n ┼ču kitab─▒n okundu─ču an bile devam etmekte olan tarih├« e─čer ─░sl├ómla┼čma demezseniz, b├Âlgenin Arnavutla┼čmas─▒ tarihidirÔÇŁ (28).

Bug├╝n Arnavut milleti varl─▒k ├ólemindeyse bunu Osmanl─▒ya ve ─░sl├óm’a bor├žludur. Yoksa Bosnal─▒ H├╝rlerin ve Dalma├žyal─▒ Latinlerin ka┬şderini ya┼čayacaklar, bir k─▒sm─▒ Slavla┼č─▒p b├«r k─▒sm─▒ da Helenle┼čerek ortadan kalkma noktas─▒na geleceklerdi. Arnavut tarih├žiler iyi bi┬şliyor ki, din├« kimli─čin etnik kimlikten ├Âne ├ž─▒kt─▒─č─▒, hatta dinin milliyeti belirledi─či Orta├ža─čda yar─▒s─▒ Katolik, yar─▒s─▒ Ortodoks olan Arnavutlar ger├žek b├«r mill├« kimli─če kavu┼čamayacaklard─▒ belki de bir zaman yo─čun olarak ya┼čand─▒─č─▒ gibi, iki kom┼ču tara┬şf─▒ndan asimile edileceklerdi. Ve bug├╝n Kosova ve Bat─▒ Make┬şdonya’da tek bir Arnavut bile kalmayacak olmayacakt─▒. Receb ─░smaili gibi Arnavut yazarlar, Arnavutlar─▒n be┼č y├╝z sene boyunca T├╝rk y├Ânetimine, usun s├╝re de ─░sl├ómla┼čmaya nas─▒l di┬şrendiklerinden gururla bahsediyor. Ama Kosova’y─▒ adeta T├╝rkle┬şrin S─▒rplardan alarak Arnavutlara verdi─činden hi├ž s├Âz etmiyor (29).

T├╝rk ordular─▒n─▒n S─▒rp illerinde her ileri ad─▒m─▒nda oran─▒n halk─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ kendi boylam─▒nda kuzeye do─čru g├Â├ž etti. Ko┬şsova S─▒rplar─▒ndan da kimi topluluklar fetihle birlikte kuzeye, ├Âzellikle Hersek b├Âlgesine g├Â├žt├╝ler. Osmanl─▒ 1463’te Bosna’y─▒, 1482’de Hersek’i ve 1499’da Karada─č’─▒ al─▒nca, buralara s─▒─č─▒nm─▒┼č olan S─▒rplar daha kuzeye, Krayina, Slavonya ve Voyvodina’ya gittiler. Neticede Kosova’da S─▒rplardan bo┼čalan yerlere Arnavutlar gelmeye ba┼člad─▒lar. Fatih’in buralar─▒ fethinden sonra uzun s├╝re Osmanl─▒ y├Âneti┬şmine ┼č├╝pheli ve d├╝┼čmanca bakan ve ─░skender Bey’in ‘hat─▒ras─▒n─▒ ya┼čatmaya ├žal─▒┼čan Arnavutlar, 16. y├╝zy─▒lda m├╝nferiden, 17. ve 18. y├╝zy─▒lda ise kitleler halinde ─░sl├ómla┼čmaya ba┼člad─▒lar. ─░sl├óm┬şla┼čma en ├žok Arnavutluk’un orta b├Âlgelerinde oluyordu. Kosova’da ise ─░sl├óm’─▒n yay─▒lmas─▒ ilgin├ž oldu. Buraya ta S─▒rp krall─▒─č─▒ zaman─▒ndan beri g├Â├ž etmeye al─▒┼č─▒k olan Kuzey Arnavutluk’un, ─░┼čkodra y├Âresinin Katolik Arnavutlar─▒, Ortodoks S─▒rplardan ├žok, m├╝nferit M├╝sl├╝man Arnavutlarla ve T├╝rklerle hemhal oluyorlar, Katolik kitleden uzakla┼čt─▒klar─▒ i├žin de eski dinlerini terk etmeleri zor olmuyordu. Burada M├╝sl├╝manlar─▒n say─▒s─▒ artt─▒k┬ş├ža yerli ve yeni gelen Katoliklerin ─░sl├óm’─▒ kabulleri ivmelendi (30).

 

SONUÇ:

┼×imdilik k─▒sa bir ┼čekilde ├Âzetledi─čimiz Balkan Albanyas─▒ ├╝zerine yaz─▒lacak ├žok ┼čey bulunmaktad─▒r. ─░skitler, Hunlar, Alanlar, Avarlar, Bulgarlar, Kuman-K─▒p├žaklar, Pe├ženekler, uzlar gibi T├╝rk boylar─▒n─▒n Balkanlara ak─▒n ak─▒n geldi─čini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝zde Arnavutlu─čun Tarihi daha net anla┼č─▒lacakt─▒r. Fakat T├╝rk Milleti kendi soyundan gelen bir├žok toplulu─ču ÔÇťyeniden T├╝rkle┼čmeyeÔÇŁ davet edememi┼čtir(T├╝rkle┼čtirmek de─čil).

Bunun bedelini Bulgar ve Macarlara fazlas─▒ ile ├Âdeyen ┼×anl─▒ Ecdad─▒m─▒z Osmanl─▒ T├╝rklerinin ac─▒ ak─▒beti bizlere ibret olmal─▒d─▒r. BulgaristanÔÇÖ─▒n kurucusu AsparuhÔÇÖun bayra─č─▒n─▒n O─čuz Kay─▒ damgas─▒ oldu─čunu g├Ârd├╝─č├╝m├╝zde bu ger├že─či ├žok iyi anlar─▒z. Macarlar ve Bulgarlar─▒n bir d├Ânem Turanc─▒l─▒k faaliyetleri bizler taraf─▒ndan kayda de─čer al─▒nmam─▒┼čt─▒r. Slavc─▒l─▒k cereyan─▒n─▒n ac─▒mas─▒z taktikleri ile bir├žok T├╝rk boyu kendini slav farz etmi┼č ve T├╝rk d├╝┼čman─▒ kesilmi┼čtir. Balkanlarda ÔÇťT├╝rk-Alban-Bo┼čnak-Pomak-Torbe┼čÔÇŁ dostlu─ču ihsas edilmeli ve tarihten ibret al─▒nmal─▒d─▒r. Ge├žmi┼č de M├╝sl├╝man olmay─▒ ÔÇťT├╝rk olmakÔÇŁ deyimiyle ifade eden atalar─▒m─▒z─▒n miras─▒ bug├╝nlere aktar─▒labilmelidir. Turan boylar─▒; gelece─če dostluk, ho┼čg├Âr├╝, ileri g├Âr├╝┼čl├╝l├╝k ├žer├ževesinde haz─▒rlanmal─▒d─▒r. Tarihte g├Âr├╝len ─░skender Bey ve muhtelif Arnavut isyanlar─▒, g├╝n├╝m├╝zde zaman zaman Evlad-─▒ Fatihan ile Arnavutlar aras─▒nda olu┼čturulmak istenen gerginlikler; Arnavutlar─▒n kadim T├╝rk boylar─▒ndan geldi─či ger├že─čini de─či┼čtiremez.

─░skender Bey, Osmanl─▒ya ihanet ederken, amcazadesi Hamza bey Osmanl─▒ya ba─čl─▒ kalm─▒┼čt─▒r. ┼×emseddin Sami T├╝rk├že ve Arnavut├ža sahalar─▒nda Osmanl─▒ T├╝rk ayd─▒n─▒ olarak T├╝rkl├╝─če hizmet etmi┼č, a─čabeyi Arnavut├žuluk yapm─▒┼čt─▒r. Mehmet AkifÔÇÖin babas─▒n─▒n, Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n annesinin Arnavut oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝zde ise Mill├« Terbiye ve aidiyet ┼čuurunun ne kadar ├Ânemli oldu─čunu anlamaktay─▒z.

Arnavutluk tarihi, mitolojisi, folkloru, gelene─či, hayat tarz─▒ ve halk inan├žlar─▒n─▒n; T├╝rkiye ve T├╝rk D├╝nyas─▒ ile olan b├╝t├╝nl├╝─č├╝n├╝n ortaya konmas─▒, T├╝rkl├╝k aidiyet ┼čuuru a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemlidir. Arnavutluk ve di─čer Balkan ├╝lkelerinden ├ž─▒kan tarihi eserlerin; Etr├╝sk, Pelasg, ─░skit (Saka), Hun, Avar, Bulgar, Alan, Pe├ženek, Kuman-K─▒p├žak ve O─čuz T├╝rkleriyle olan ba─člant─▒lar─▒ Turanl─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ beklemektedir. Bizler de zaman i├žinde bu hakikatleri g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na ├ž─▒karmaya katk─▒da bulunmaya devam edece─čiz.

KAYNAKLAR

 

1.G─░R─░┼×

1.Zekiyev M Z.: Türklerin ve Tatarların Tarihi.Çeviren.ahsen Batur.Selenge y.İst.2006

2.Ayda A.:T├╝rkleri ─░lk Atalar─▒.Ank.1987.s.44.

3.K─▒rz─▒o─člu F.:ÔÇŁAblanlar TarihiÔÇŁ TTK.

4.G├Âkberk M.:Tarih B─░L─░NC─░.├ľmer As─▒m Aksoy Arma─čan─▒.T├╝rk Dil Kurumu Yay─▒nlar─▒.Ank.1978.M.Canpolat.,S Tezcan.,M ┼× Onaran.s.117

2.KADİM  BALKAN ALBANYASI TARİHİ

1.www.albanian.com Çeviri: Agron http://www.arnavut.com/tarihi.php

  1. http://www.hermetics.org/etruskler.html
  2. Ayda A.: T├╝rklerin ─░lk Atalar─▒.ank.1987. s.202

4.a.g.e.s.202

5 a.g.e.s.203

  1. a.g.e s.203
  2. a.g.e s.203
  3. a.g.e s.203
  4. a.g.e s.204
  5. a.g.e s.204
  6. a.g.e s.204
  7. a.g.e s.204
  8. a.g.e s.204
  9. a.g.e s.205
  10. a.g.e s.205
  11. a.g.e s.205
  12. a.g.e s.206
  13. a.g.e s.206
  14. www.albanian.com Çeviri: Agron http://www.arnavut.com/tarihi.php

20.Memi┼č.E.:Eski ├ça─čda T├╝rkler.├çizgi kitapevi.Konya.2002.s.85.

21.a.g.e.s.85.

22.a.g.e.s.85. Troya sava┼člar─▒ i├žin bkz: E Memi┼č, Eski├ža─č Tarihinde Do─ču-Bat─▒ M├╝cadelesi, 2.bask─▒, Konya 2001, s.47-53

  1. a.g.e.s.86 Ege G├Â├žleri hakk─▒nda bilgi edinmek ilin bkz: E. Manii, Eski├ža─č Tilrkiy─▒ Tarihi, 3.bask─▒, Konya 2001, s.159-168
  2. a.g.e.s.86 Ekwesler – Akalar Bkz: AMMansel, Ege ve Yunan Tarihi, Ankara 1971, S.87
  3. a.g.e.s.86Tursalar =Etr├╝skler, Bkz: EArrer, MDOG 63, 1924, s.6; D. Pagc, Hislory and Ihe Homericlliad, LosAnget─▒s 1959, S.1O6;A.M. Mansel, a.g.c, s.87.
  4. a.g.e.s.86 Rukkular = H─░M melinlerindeki Lukkalar = Klasik [a─čdaki Likyahlar, Bkz: C.L. Huxley, Ad─▒aeans and Hillites, Oxford 1960, s.33.
  5. a.g.e.s.86 ┼×erdanalar = Sard─▒─▒nyaltlar, Bkz: RAS Macatisler, Tl─▒e Philistines, Tl─▒eir Hislory and Civilizalion, London 1914, s.24; A.M.Mansel, a.g.e., s.87
  6. a.g.e.s.86 ┼×ekelesler = Sicilyaldar, Bkz: RAS, Macalister, a.g.e., s.25; A.M. Mansel, a.g.e., s.87
  7. a.g.e.s.86
  8. a.g.e.s.87
  9. a.g.e.s.87─░skitler hakk─▒nda bilgi edinmek i├žin bkz: E. Memi┼č, ─░skitlerin Tarihi, Konya 1987; Kimmerler i├žin bkz: M. Taner Tarhan,”Eski;a─č’da Kimmerler Problemi”, VIlI. T├╝rk Tarih Kongresi, al─▒ 1, Ankara 1979, s.355-369.
  10. a.g.e.s.87
  11. a.g.e.s.87
  12. a.g.e.s.88
  13. a.g.e.s.89Adile Ayda, Etr├╝skler (Tursakalar) T├╝rk ─░diler, Ankara 1992, s.61
  14. a.g.e.s.89
  15. a.g.e.s.89
  16. a.g.e.s.89

40.Ayda A. : T├╝rklerin ─░lk Atalar─▒.Ank.1987. s.19

  1. a.g.e.s.20.Pauly und Wissowa, “Realencyclopaedia der Altertumswissenschaft”, Stuttgart 1949, Cilt VH A 2, s. 1909.
  2. a.g.e.s.20.Bu adlar─▒n iml├ós─▒ Almancada ba┼čka, Fransizcada ba┼čka oldu─ču i├žin bunlar─▒ T├╝rk├že okunu┼člar─▒na g├Âre yazma─č─▒ uygun g├Ârd├╝m. (Adile Ayda)
  3. a.g.e.s.20
  4. a.g.e.s.21
  5. a.g.e.s.21.Isaac Taylor, “Etruscan┬á┬á researche Go., London 1874, s. 330.
  6. a.g.e.s.23 a) Rene Grousset, “L’Empire des Steppes”. b) Marq├╝art, “├ťber das Volktum der Komanen”,
  7. a.g.e.s.23. O Makedonya ki, orada B├╝y├╝k ─░skender” do─čacak ve Yunanl─▒larla sava┼č─▒p, onlar─▒ esir haline getirecektir.
  8. a.g.e.s.23.
  9. a.g.e.s.23.
  10. a.g.e.s.23.Herodotus”, translated by J. Enoch Powell, clarendon Press, Oxtord 1949, Cilt I. s. 75.
  11. a.g.e.s.24.Giorgio Pasquali, “Pagine meno stravag-anti’^ Lansemi edit├Âre, Firenze 1935, s. 157. a.g.e.s.24.
  12. a.g.e.s.24.
  13. a.g.e.s.24.
  14. a.g.e.s.25.
  15. a.g.e.s.25.”Grece et Proohe – Orient┬á┬á avant┬á Homere”,┬á┬á Presses Universitaires de Bruxelles (ikinci bask─▒), 1968, s. 41, 42.
  16. a.g.e.s.25.Ayni eser, s. 43, 44.
  17. a.g.e.s.25. A.J. Charskin “Zur Deutung etr├╝skiseher Sprachdenk-
    maeler”, a. 18.
  18. a.g.e.s.26.Pironti adl─▒ birinin 1934’de, “─░talia letteraria” (Edeb├« ─░talya)┬á dergisinde yay─▒nlad─▒─č─▒ “Il deciframento deU’etrusco” ba┼čl─▒kl─▒ yaz─▒s─▒ bilim adamlar─▒ aras─▒nda tam b├«r tart─▒┼čma f─▒rt─▒nas─▒┬á┬á (“polemica┬á┬á etrusca”)┬á┬á koparm─▒┼čt─▒r. Toskanal─▒lar Yunanl─▒ olmak istemiyorlard─▒.
  19. a.g.e.s.26.
  20. a.g.e.s.26.La vita quotidiana de─čli Etruschi” ├«l saggiatore, Mi┬şlano 1967, s. 46.
  21. a.g.e.s.27.
  22. a.g.e.s.27. “LÔÇÖEtrurie et les Etrusques”, Firmin Didot, Paris 1864, ┬╗. 109 (dipnot).

63.├ľztuna Y.Rumelini Kayb─▒m─▒z.├Ât├╝ken.─░st.1990.s.16.

  1. http://albanian.com/main/history/origins.html

65.a.g.m.

  1. a.g.m.
  2. a.g.m.
  3. a.g.m.
  4. a.g.m.
  5. a.g.m.

3.ARNAVUTLARIN MEN┼×E-├Ä

┬á1.├çonkbankir Ercan.: Balkan T├╝rklerinin K├Âkleri (Arnavutlar, Bo┼čnaklar, Pomaklar). Etki Yay─▒nlar─▒, ─░zmir. Nisan. 2008. s.192

  1. a.g.e. s.193

3.Ayd─▒nl─▒ Ahmet.:Bat─▒ Trakya Facias─▒n─▒n ─░├žy├╝z├╝.Ak─▒n Yay─▒nlar─▒,─░st.1971 s.115-122

4.a.g.e. s.115-122

  1. Çonkbankir E. a.g.e. s.20
  2. a.g.e. s.21
  3. a.g.e. s.22
  4. a.g.e. s.23
  5. a.g.e. s.25
  6. a.g.e. s.25
  7. a.g.e. s.26

12.Firidun A─×ASIO─×LU.:AZER HALKI.├ça┼č─▒oglu.Bak─▒.2000.s.150

13.Ayd─▒nl─▒.A..a.g.e. s.115-122

14.a.g.e. s.115-122

15.a.g.e. s.115-122

16.a.g.e. s.115-122

17.a.g.e. s.115-122

18.a.g.e. s.115-122

  1. ARNAVUTLUK-OSMANLI ─░L─░┼×K─░LER─░N─░N BA┼×LANGICI VE ─░SKENDER BEY
  2. Bilgehan Pamuk.:G├╝ney Arnavutlukta Osmanl─▒ Hakimiyeti.T├ťRKLER.Cilt 9.ED─░T:HC G├╝zel.,K ├çicek.,S Koca.Yeni T├╝rkiye Yay─▒nlar─▒.Ank.2002.s.196-198 Donald M. Nicol, (├çev. Bilge Umar), Bizans’─▒n Son Y├╝zy─▒llar─▒ (1261-1453), ─░stanbul-1999, s. 192; Donald M. Nicol, (G├╝l ├ça─čal─▒ G├╝ven), Bizans ve Venedik Diplomatik ve K├╝lt├╝rel ─░li┼čkiler ├ťze┬şrine, ─░stanbul-2000, s. 245.
  3. Pamuk.B.:a.g.m s.196-198 Georg Ostrogorsky, (├çev. Fikret I┼č─▒ltan), Bizans Devleti Tarihi, An┬şkara-198 5, s. 466, 469.
  4. Pamuk.B.:a.g.m s.196-198 ┼×erif Ba┼čtav, “Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun Yeniden Kurulu┼čunda Ru┬şmeli’nin Katk─▒s─▒, XI. T├╝rk Tarih Kongresi C. III, (5-9 Eyl├╝l 1990) Ankara-1994, s. 831, Donald Edgar P─▒tcher, (├çev. Bahar T─▒rnak├ž─▒), Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nun Tarihsel Co─črafyas─▒, ─░stanbul-1999, s 74. ─░smail Hami Dani┼čmend, ─░zahl─▒ Osmanl─▒ Tarihi Kronolojisi, C. I, ─░stanbul-1971, s. 68; S├╝ssheim, “Arnavutluk”, s. 584; Pano, “Albania”, s. 481; Bilge, “Arnavutluk”, s. 384.
  5. Pamuk.B.:a.g.m s.196-198 Machiel Kiel, “Aspect of Ottoman Turkish Architecture in Albania”, Fifth ─░nternational Congress of Turkish Art, Akademia- Kiado-Budapest, (Ayr─▒ bas─▒m), s. 542; ─░nalc─▒k, “1431 Tarihli T─▒mar Defteri┬şne G├Âre Fatih Devrinden ├ľnce T─▒mar Sistemi”, s. 110.
  6. Pamuk.B.:a.g.m s.196-198Halil ─░nalc─▒k, “Arnavutluk’ta Osmanl─▒ Hakimiyetinin Yerle┼čmesi ve ─░skender Bey ─░syan─▒n─▒n Men┼čei”, Fatih ve ─░stanbul, C. I, Say─▒: 2, ─░s┬ştanbul-195 3, s. 155.
  7. Pamuk.B.:a.g.m s.196-198Halil ─░nalc─▒k, “Osmanl─▒ D├Âneminde Balkanlar Tarihi ├ťzerine Yeni Ara┼čt─▒rmalar”, Tarihte G├╝ney-do─ču Avrupa: Balkanolojinin D├╝┬şn├╝, Bug├╝n├╝ ve Sorunlar─▒, Ankara-1999, s. 17-18; Bozbora, Osman┬şl─▒ Y├Ânetiminde Arnavutluk, s. 53.
  8. Pamuk.B.:a.g.m s.196-198Kiel, Ottoman Architecture in Albania, s. 18-19
  9. Pamuk.B.:a.g.m s.196-198 ─░nalc─▒k, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-─▒ Arvanid, s. XI-
    II; Gegaj, L Albanie et 1′ Invasion Turque au XVe siecle, s. 51.
  10. Pamuk.B.:a.g.m s.196-198 Gegaj, L’ Albanie et 1′ Invasion Turque au XVe siecle, s. 52; S├╝ss┬ş heim, ” Arnavutluk”, s. 585.
  11. Pamuk.B.:a.g.m s.196-198Gegaj, L Albanie et 1′ Invasion Turque au XVe siecle, s. 11; Boz┬şbora, Osmanl─▒ Y├Ânetiminde Arnavutluk, s. 88.
  12. Pamuk.B.:a.g.m s.196-198 ─░nalc─▒k, “Arnavutluk’ta Osmanl─▒ Hakimiyetinin Yerle┼čmesi ve ─░sken┬ş der Bey ─░syan─▒n─▒n Men┼čei”, s. 165-166.
  13. Y─▒lmaz ├Âztuna.:B├╝y├╝k T├╝rkiye Tarihi Cilt.2.├ľt├╝ken yay─▒nevi.─░st.1977.s.422-425.

13.├ľztuna Y.:a.g.e.s. 422-425.

  1. ├ľztuna Y.:a.g.e.s. 422-425.
  2. ├ľztuna Y.:a.g.e.s. 422-425.
  3. Pamuk.B.:a.g.m s.196-198Bilge, “Arnavutluk”, s. 384
  4. Pamuk.B.:a.g.m s.196-198─░nalc─▒k, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-─▒ Arvanid. s. XV.
  5. ├ľztuna Y.:a.g.e.s. 422-425.
  6. ├ľztuna Y.:a.g.e.s. 422-425.
  7. Y─▒lmaz ├Âztuna.:B├╝y├╝k T├╝rkiye Tarihi Cilt.3.├ľt├╝ken yay─▒nevi.─░st.1977.s.32-35
  8. ├ľztuna Y.:a.g.e.s.32
  9. ├ľztuna Y.:a.g.e.s.32
  10. ├ľztuna Y.:a.g.e.s.33
  11. Halime Do─čru.:Balkanlarda Osmanl─▒ Fetihleri (1453-1683)BALKANLAR EL K─░TABI C─░LT.1.Tarih.KaraM X Vadi yay─▒nlar─▒.├çorum/Ankara 2006.s.304
  12. ├ľztuna Y.:a.g.e.s.33
  13. ├ľztuna Y.:a.g.e.s.33
  14. ├ľztuna Y.:a.g.e.s.34
  15. Osman karatay.:Kosova Kanl─▒ Ova.─░z yay─▒nc─▒l─▒k.─░st.1998.s.42-43.
  16. karatay O.a.g.e.s. 42-43.
  17. karatay O.a.g.e.s. 42-43.

1,670 Toplam, 11 okuma bug├╝n

Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľZDEN

─░lk ve Orta ├Â─črenimini Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde tamamlad─▒. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2002 y─▒l─▒nda ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dal─▒nda ÔÇťKutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ ve T─▒p Eti─čine Katk─▒s─▒ÔÇŁ isimli tezini tamamlad─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Anadolu ├ťniversitesi A├ž─▒k ├ľ─čretim Fak├╝ltesi Felsefe B├Âl├╝m├╝n├╝ de bitiren Hilmi ├ľzden ESOG├ť T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ B├Âl├╝m├╝nde ÔÇťT├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├žÔÇŁ isimli tezine devam etmektedir. Anatomi, T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či ├╝zerine yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunmaktad─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

5 Aral─▒k 2019, Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler i├žin yorumlar kapal─▒
Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

5 Aral─▒k 2019, Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Uluda─č nostaljisi

Bir Uluda─č nostaljisi

5 Aral─▒k 2019, Bir Uluda─č nostaljisi i├žin yorumlar kapal─▒
├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

3 Aral─▒k 2019, ├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim i├žin yorumlar kapal─▒
Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

3 Aral─▒k 2019, Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

1 Aral─▒k 2019, K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu i├žin yorumlar kapal─▒
TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

1 Aral─▒k 2019, TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti i├žin yorumlar kapal─▒
25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

15 Kas─▒m 2019, 25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

14 Kas─▒m 2019, ├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

14 Kas─▒m 2019, T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar