Kafkasya – Tarihi Ge├žmi┼či ÔÇô Etnik-Dini Yap─▒s─▒ ve Terekeme (Karapapah) T├╝rkleri

Kafkasya – Tarihi Ge├žmi┼či ÔÇô Etnik-Dini Yap─▒s─▒ ve Terekeme (Karapapah) T├╝rkleri

Muhammet Kemalo─člu[1] /

Kafkasya pek ├žok etnik halk toplulu─čunu bir arada bar─▒nd─▒r─▒rken, pek ├žok k├╝lt├╝re de ev sahipli─či yapan bir co─črafya par├žas─▒ olarak tarih boyunca insanlar─▒n ilgisini ├╝zerine ├žekmi┼čtir. Kafkasya i├žin T├╝rkiyat ara┼čt─▒rmalar─▒na a─č─▒rl─▒k verilmesi, son d├Ânemlerde KafkasyaÔÇÖda ortaya ├ž─▒kan etno-politik sorunlar─▒n ├ž├Âz├╝m├╝ i├žin de gereklidir. Rusya Devlet ─░statistik Komitesi (Goskomstat)ÔÇÖnin verilerine g├Âre RusyaÔÇÖda 37 ayr─▒ T├╝rk toplulu─ču bulunmaktad─▒r. Bu topluluklardan 11 tanesinin asli vatan─▒ Rusya de─čildir. Yani Ortasya, Kafkasya, K─▒r─▒m gibi bug├╝nk├╝ RusyaÔÇÖn─▒n d─▒┼č─▒nda kalan b├Âlgelerdir. G├Â├žmen olarak niteleyebilece─čimiz bu topluluklar d─▒┼č─▒ndaki 26 ayr─▒ T├╝rk toplulu─čunun Rusya i├žinde kendilerine ait bir b├Âlgesi bulunmaktad─▒r. Adlar─▒n─▒n etimolojisi, tarih sahnesine ├ž─▒karlar─▒ ve halen bulunduklar─▒ T├╝rk co─črafyalar─▒ hakk─▒nda bilgi verilip, halk k├╝lt├╝rleri ├╝zerinde durulmu┼č ve daha ziyade halk inan├žlar─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ olarak incelenmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

KAFKASYA-TAR─░H─░ GE├çM─░┼×─░-ETN─░K-D─░N─░ YAPISI

├çal─▒┼čmam─▒z i├žerisinde s─▒k s─▒k ge├žecek a─č─▒z ├Âzelliklerini uygun yazabilmek i├žin baz─▒ harfler kullan─▒ld─▒: Bunlar, tek heceli kelime sonundaki ÔÇ│bÔÇ│leri ÔÇ│vÔÇ│ye ve ÔÇ│bÔÇ│leri ÔÇ│fÔÇ│ye, gerundium eki olan ÔÇ│bÔÇ│leri yine ÔÇ│fÔÇ│ye ve kelime ortas─▒ndaki ÔÇ│cÔÇ│leri ÔÇ│jÔÇ│ye ├ževirmektedirler. ├ë, ├ę:E-i aras─▒kapal─▒ e sesidir. X, x:H─▒r─▒lt─▒l─▒ h sesidir. ─á, ─í:G─▒rtlaktan ├ž─▒kan h─▒r─▒lt─▒l─▒ g sesidir. G, g:Art damak, kal─▒n k sesidir. T, t. , Di┼čler aras─▒ndan bask─▒yla ├ž─▒kan sert t sesidir. Karapapak-Terekeme, a─č─▒z ├Âzellikleri y├Ârelere g├Âre de─či┼čken bir yap─▒ g├Âsterirse de Azeri leh├žesini an─▒msat─▒r.

G─░R─░┼×

KAFKASYA-TAR─░H─░ GE├çM─░┼×─░-ETN─░K VE D─░N─░ YAPISI

ÔÇ│KafkasyaÔÇ│ kelimesi, ilk kez yaz─▒l─▒ metinlerde eski Yunanl─▒ d├╝┼č├╝n├╝r AishylosÔÇÖun M. ├ľ. 490ÔÇÖda yazd─▒─č─▒ bir eserde ÔÇ│Kavkasos Da─č─▒ÔÇ│┼čeklinde ge├žmi┼č, o g├╝nden g├╝n├╝m├╝ze kadar ÔÇ│CaucasusÔÇ│, ÔÇ│CaucasiaÔÇ│, ÔÇ│CaucasieÔÇ│ gibi baz─▒ de─či┼čikliklere u─črayarak gelmi┼čtir (Demir, 2003:59; Demir,1996:222; Erkan, 1999:8-9; K─▒rz─▒o─člu, 1993:XV-XVI).Kafkasya’n─▒n jeopolitik anlam─▒n─▒n bug├╝nk├╝ i├žeri─či kendi ba─člant─▒lar─▒ a├ž─▒s─▒ndan Rusya’n─▒n XVIII.-XIX. y├╝zy─▒llarda Kafkasya’y─▒ i┼čgali d├Ânemine kadar uzan─▒yor. Rusya’n─▒n Kafkasya’ya yerle┼čmesi sonucu b├Âlge Kafkasya ve Trans-Kafkasya olarak tan─▒mlan─▒yor. Sonraki d├Ânemde Trans-Kafkasya’n─▒n ele ge├žirilen arazilerinden kuzeyde bulunan yerler i├žin ÔÇ│Kuzey KafkasyaÔÇ│ ibaresi kullan─▒lmaya ba┼član─▒yor. Kafkasya, Arap tarih├žilerinin ve co─črafyac─▒lar─▒n─▒n Cebel├╝’l-Els├ón (Karakhi, Muhammed Tahir, 1987:178) yani ÔÇ│Dillerin Da─č─▒ÔÇ│ dedikleri b├Âlge y├╝zy─▒llar ├Âncesinde oldu─ču gibi, h├ól├ó, bu ┼čekilde isimlendirilmeye hakk─▒yla lay─▒k bir co─črafya. ├çok say─▒da dilin ve k├╝lt├╝r├╝n birbirine kar─▒┼čmadan, uzun s├╝re yan yana ya┼čad─▒klar─▒, adeta bir milletler mozai─či olu┼čturduklar─▒ yerdir. Ad─▒n─▒ b├Âlgenin as─▒l yerli halk─▒ olan Kaslar’dan alan ve kuzeybat─▒daki Taman Yar─▒madas─▒’ndan ba┼člay─▒p Bak├╝’n├╝n do─čusundaki Ap┼čeron Burnu’na kadar uzanan Kafkas s─▒rada─člar─▒n─▒n g├╝ney ve kuzeyin de yer alan b├Âlgeye Kafkasya denilmektedir. Do─čusunda Hazar Denizi, bat─▒s─▒nda Karadeniz, g├╝neyinde ise ├çoruh-Arpa├žay-Aras nehirleri bulunmaktad─▒r. Co─črafi bak─▒mdan kuzey s─▒n─▒r─▒ olarak genellikle Don ile ─░til (G├╝rsoy, 1984:319)[2] nehirlerinin birbirine en ├žok yakla┼čt─▒─č─▒ yar kabul edilmektedir. (Tavkul, 2002:11-12; Hizal, 1961:13; Ayd─▒n, 2005:17; ├ľgel, 1984:25; Kafl─▒, 1942:53-54; Kosok, 1960:17-18; G├Âk├že, 1979:21-22; Ka┼č─▒k├ž─▒,Y─▒lmaz, 1999:11-18; K─▒rz─▒o─člu, 1993:XV; Memmedov, 1993:138; ├ľzey, 1996:42; Saray, 1988:3-7; Streck, 1967:59-61; Berkok, 1958 s. 4; Habi├žo─člu,1993:21; ├ľzbay, 1995:45; Alatl─▒, 2005:44; Lang, 1997:16; Ak├žora, 1996 s. 307; Halle, 1997:25; Karamanl─▒, 1996:310; ┼×ahin, 2001 Yaz, No. 19, ss. 33-35; Mer├žil, 2003:1)[3]

Uzunlu─ču 1200 kmÔÇÖye varan Kafkas Da─člar─▒, genel olarak, b├Âlgeyi Kuzey ve G├╝ney Kafkasya olmak ├╝zere ikiye b├Âlmektedir[4], ├Âte yandan bu da─člar ayn─▒ zamanda Anadolu-─░ran-Arap memleketleri ile K─▒p├žak Bozk─▒rlar─▒n─▒ ve ─░skit memleketlerini birbirinden ay─▒ran tabi├« bir duvar g├Âr├╝n├╝m├╝ndedir. Esas itibariyle da─čl─▒k bir ├╝lke olan Kafkasya’da yerle┼čim b├Âlgeleri, ├žo─čunlukla y├╝ksek yaylalar ve derin vadilerde yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒r. Y├╝ksekli─či fazla olan bu da─čsilsilesi, b├Âlgedeki insanlar─▒n tarihlerini, k├╝lt├╝r ve karakterlerini ba┼čkalar─▒ndan farkl─▒ k─▒lm─▒┼čt─▒r. Askeri a├ž─▒dan b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de savunma kolayl─▒─č─▒ sa─člayan da─člar, k├╝lt├╝r ve etnik bak─▒mdan b├Âl├╝nm├╝┼č bir co─črafyan─▒n do─čmas─▒na sebep olmu┼čtur.

T├╝rkiye i├žinde bulundu─ču jeopolitik ve jeostratejik konum dolay─▒s─▒yla t├╝m d├╝nyan─▒n dikkatini ├žeken bir ├╝lkedir. Asya ve Avrupa k─▒talar─▒ aras─▒nda bir k├Âpr├╝d├╝r, Karadeniz’i Akdeniz’e ba─člayan bo─čazlara sahiptir, Orta Asya, Ortado─ču ve Kafkasya’daki do─čal enerji kaynaklar─▒n─▒n kesi┼čti─či bir noktadad─▒r. Ge├žmi┼čte Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču, g├╝n├╝m├╝zde ise T├╝rkiye Cumhuriyeti bu kritik konumu nedeniyle ├že┼čitli ├╝lkelerin ilgi alan─▒ olmu┼č, plan ve entrikalar─▒n hedefi haline gelmi┼čtir. T├╝rkiye ├╝zerindeki planlar─▒n─▒ uygulamak isteyen ├╝lkeler, bu hedeflerine ula┼čmak i├žin t├╝rl├╝ yollara ba┼čvurmu┼člard─▒r (Kemalo─člu, 2006).

Kafkaslar T├╝rkiye’nin biti┼čik kom┼čusudur. T├╝rkiye bir k─▒sm─▒ ile Kafkas ├╝lkesidir. Kafkasya’daki her de─či┼čiklik istemesek de bizi etkiler. Bu sebeplerle Kafkasya; Balkanlar ve S├╝vey┼č-Basra K├Ârfezi hatt─▒na kadar olan Orta Do─ču alan─▒ gibi T├╝rkiye’nin jeostratejik ufku stratejik ilgi alan─▒ i├žerisindedir (Togan, 1944:94; Cafero─člu, 1983:44; G├Âk├že, 1979:3┬ş11).Kafkasya iki yan─▒ deniz olan bir ÔÇ│kara bo─čaz─▒ÔÇ│ (ge├žit) ├Âzelli─čindedir. Kafkasya; Avrupa, Asya, Afrika k─▒talar─▒n─▒n bulu┼čma noktas─▒ndaki mente┼če, bu mente┼če ├╝zerine vurulmu┼č kilit ve kilidi a├žan anahtar─▒ de─čerindeki AnadoluÔÇÖnun bir uzant─▒s─▒ ve b├╝t├╝nlenicisidir (Kantarc─▒, 2005:34).Kafkasya ayr─▒ca kendine ├Âzg├╝ co─črafi de─čerleri ile AnadoluÔÇÖdan ba─č─▒ms─▒z olarak Avrupa RusyaÔÇÖs─▒, Orta Asya ve Orta do─čudan etki al─▒r ve bu b├Âlgeleri etkiler. Ortado─ču ve Avrupa RusyaÔÇÖs─▒ aras─▒ndaki tek y├Ând├╝r. Y─▒llarca Orta AsyaÔÇÖy─▒ Hazar denizinin kuzeyinden AnadoluÔÇÖya ve orta do─čuya irtibatland─▒rm─▒┼čt─▒r. Asya ve Avrupa k─▒talar─▒ aras─▒nda k├Âpr├╝ konumunda olan T├╝rkiye, Karadeniz’i Akdeniz’e ba─člayan bo─čazlar─▒, Orta Asya Kafkasya ve Ortado─čuÔÇÖdaki do─čal enerji kaynaklar─▒n─▒n kesi┼čti─či noktadaki jeopolitik konumuyla b├╝t├╝n d├╝nyan─▒n dikkatini ├žekmektedir. T├╝rk topraklar─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ (Aras ve ├çoruh nehirlerinin kuzey do─čusu) Kafkasya hudutlar─▒n─▒n dahilinde bulunuyor. Bu durum T├╝rkiyeÔÇÖyi ayn─▒ zamanda bir Kafkasya ├╝lkesi yapar m─▒? Evet.

Nas─▒l ki Trakya sebebiyle T├╝rkiye bir Balkan ├╝lkesi say─▒l─▒yorsa; Kafkas s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde kalan topraklar─▒m─▒z sebebiyle de T├╝rkiye bir Kafkasya ├╝lkesidir. Bu nedenle Kafkasya ile ilgili bir inceleme yap─▒l─▒rken b├Âlgenin geni┼č hinterland─▒ g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulmal─▒d─▒r.

Tarih boyunca Kafkasya ├╝zerinde b├╝y├╝k devletler aras─▒ndaki hakimiyet m├╝cadelesinin hi├ž eksilmedi─čini g├Âr├╝yoruz, ilk├ža─člarda Romal─▒lar─▒n, Perslerin ─░skitlerin yapt─▒klar─▒m├╝cadeleyi orta├ža─člarda Bizansl─▒lar, Sasaniler ve Hazarlar s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝. Daha sonra bu m├╝cadelelere ─░sl├óm devletleri de kat─▒ld─▒. Gerek B├╝y├╝k Sel├žuklu ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun gerekse Mo─čollar─▒n hakimiyetleri Kafkasya ├╝zerinde en fazla tesir yapan siyasi faaliyetlerdir. Sel├žuklular ilk defa Sultan AlparslanÔÇÖ─▒n 1064ÔÇÖteki ilk bat─▒ seferi s─▒ras─▒nda, AnadoluÔÇÖyu fethe ba┼člad─▒lar. O y─▒l Bizansl─▒lardan ┼čimdiki I─čd─▒r, Tuzluca, Digor, Arpa├žay, Ka─č─▒zman, Sar─▒kam─▒┼čve Kars b├Âlgelerini, BizansÔÇÖ─▒n m├╝ttefiki olan Ortodoks Akpaz-G├╝rc├╝ K─▒rall─▒─č─▒ndan (merkezleri Kutay─▒s idi) ├ç─▒ld─▒r G├Âl├╝ ├ževresi ve Akhalkalak/Ah─▒lkelek kesimi, merkezi Bor├žal─▒ ├çay─▒ solunda Loru olan Gregoryen Bagratl─▒lardan da eski GugaretÔÇÖin do─ču kesimi say─▒lan Loru ve ┼×am┼čolde b├Âlgeleri fethedilerek, bug├╝nk├╝ T├╝rkiyeÔÇÖnin temelleri bu topraklarda kurulmu┼čtu. Bu arada Bor├žal─▒ ├çay─▒ boyundaki Karapapaklar[5] da ana dilleri T├╝rk├žeyi devam ettirdiklerinden, Temmuz 1064 ba┼člar─▒nda g├Ân├╝lden M├╝sl├╝man olmu┼člard─▒ (K─▒rz─▒o─člu, 1953:376-384; Turan, 1971:164-166, 252-253).├ľzellikle Cengiz HanÔÇÖ─▒n b├╝y├╝k o─člu Cuci HanÔÇÖ─▒n soyundan gelenlerin ba┼č─▒nda bulunduklar─▒ Alt─▒n Ordu Devleti, Kuzey Kafkasya’y─▒ do─črudan y├Ânetmi┼č, G├╝ney Kafkasya ile de yak─▒ndan alakadar olmu┼čtu. M├╝teakip as─▒rlarda da G├╝ney Kafkasya ├╝zerinde ya ─░lhanl─▒lar, Timurlular, Karakoyunlular ve Akkoyunlular gibi devletler hakimiyet kurmu┼člar, yahut da b├Âlgedeki k├╝├ž├╝k emirlikler ve hanl─▒klar bulunduklar─▒┼čehirlerde ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ ilan ederek birer ┼čehir devleti halinde h├╝k├╝m s├╝rm├╝┼člerdi (Devlet, 1996:7; Tanyu, ─░stanbul, (tarihsiz):39; ─░brahimov, 1996:33; Baddaley, 1996:54).Kafkasya da ya┼čayan kavimler g├Â├žler dolay─▒s─▒yla son derece farkl─▒ k├Âkenlidir. Uzun s├╝ren ge├žmi┼č ise ├Âzellikle b├Âlgenin ula┼č─▒m─▒ iyice zorla┼čt─▒ran da─čl─▒k yap─▒s─▒ y├╝z├╝nden b├Âlgedeki kavimlerin kayna┼čmas─▒n─▒ ├Ânleyip Kafkasya da g├╝├žl├╝ devletlerin kurulmas─▒n─▒ ├Ânlerken, gene ayn─▒ da─čl─▒k arazi b├Âlgeyi istila etmek isteyen b├╝y├╝k g├╝├žlerin istilas─▒n─▒ g├╝├žle┼čtirip engelleyen en ├Ânemli etkenlerden biri olmu┼čtur. S─▒k s─▒k ortaya ├ž─▒kan iktidar de─či┼čmeleri, isyanlar, hakimiyet m├╝cadeleleri y├╝z├╝nden b├╝t├╝nl├╝k olu┼čturamam─▒┼čt─▒r.

Her toplumun oldu─ču gibi T├╝rk toplumunun da kendi jeopoliti─či vard─▒r. T├╝rkiye Cumhuriyetinin jeostratejik ufku ve stratejik ilgi alanlar─▒; Balkanlar, Orta Do─ču, Kafkasya ve Orta AsyaÔÇÖd─▒r. Erol M├╝tercimlerÔÇÖe g├Âre ise T├╝rk jeopoliti─či ┼ču iki alan─▒ kapsar: ─░lki, T├╝rkiyeÔÇÖde ve T├╝rkiye d─▒┼č─▒ndaki b├╝t├╝n T├╝rklerin ya┼čad─▒klar─▒ co─črafyalar, ikincisi de, T├╝rkiye ve T├╝rk D├╝nyas─▒n─▒n jeopolitik ufku ve politik ilgi alanlar─▒d─▒r. Kafkasya bu alanlar─▒n ba┼č─▒nda gelen yerlerden biridir (M├╝tercimler, 2006:356; ─░lhan, 1999:3).

Kafkasya, d├╝nya enerji kaynaklar─▒n─▒n yar─▒dan ├žo─čunun bulundu─ču AvrasyaÔÇÖn─▒n ├Ânemli bir ge├židi ve kap─▒s─▒d─▒r. Tarihte ordular─▒n do─čudan bat─▒ya, bat─▒dan do─čuya ge├žtikleri bir ge├žit olma ├Âzelli─či ta┼č─▒r. Kuzeyde Da─č─▒stan, ├çe├ženya, Kalmukya, ─░ngu┼četya, Abhazya, Osetya ve G├╝neyde G├╝rcistan, Azerbaycan, Ermenistan ve T├╝rkiyeÔÇÖnin kuzeydo─čusu bu alan i├žindedir. Kafkaslar t─▒pk─▒ Balkanlar gibi her anlamda kar─▒┼č─▒k bir b├Âlgedir. B├Âlgede onlarca etnik grup olsa da bunlar T├╝rk jeok├╝lt├╝r├╝ne ait halklard─▒r. A─č─▒rl─▒kl─▒ olarak M├╝sl├╝mand─▒rlar. T├╝rkiyeÔÇÖde Kafkaslardan g├Â├ž etmek zorunda kalm─▒┼č bir├žok toplum ya┼čar ve b├Âlgeyle bir ┼čekilde ba─člar─▒ vard─▒r. B├Âlge kadim zamanlardan beri T├╝rk topraklar─▒d─▒r. Dede Korkut hikayelerinin ya┼čand─▒─č─▒, Kerem ile Asl─▒ÔÇÖn─▒n dillere destan a┼čk─▒n─▒n ge├žti─či yerlerdir. Anadolu’nun Do─čusu’nun ve T├╝rkiye’nin g├╝venli─či, G├╝ney Kafkasya’daki geli┼čimler ile de ├žok yak─▒ndan ilgilidir. ├ç├╝nk├╝, co─črafi yap─▒s─▒ nedeni ile Anadolu’nun Do─čusu ile G├╝ney Kafkasya bir b├╝t├╝nd├╝r; co─črafi yap─▒s─▒ ve karakteristikleri nedeni ile G├╝ney Kafkasya’y─▒ Anadolu’nun Do─čusu’ndan soyutlamak ise m├╝mk├╝n de─čildir. G├╝ney Kafkasya, Anadolu’nun Do─čusu istikametinde kuzeyden ve do─čudan geli┼čebilecek jeostratejik a├ž─▒l─▒mlar─▒ engelleyen bir co─črafi blok, T├╝rkiye’nin Avrasya a├ž─▒l─▒mlar─▒ i├žin ise bir jeostratejik atlama ta┼č─▒d─▒r. Bu nedenle de T├╝rkiye’nin G├╝ney Kafkasya’daki geli┼čimleri etkilemesi, bunu yapabilmek i├žin ise b├Âlgede aktif rol oynamas─▒ gerekmektedir. Kafkaslar T├╝rkiyeÔÇÖnin ulusal ilgi ve ├ž─▒karlar─▒n─▒n oldu─ču bir yerdir. Ulusal ├ž─▒karlar; bir vatan─▒n s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde ya┼čayan toplumun can ve mal g├╝venli─či ve vicdan ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ i├žinde ya┼čamas─▒ i├žin uygun g├Ârd├╝─č├╝ nicel ve nitel (maddi ve manevi) de─čerlerin t├╝m├╝n├╝ ifade eder.

Anadolu ise yeralt─▒ ve yer├╝st├╝ zenginlikleri, tabi├« g├╝zellikleri ve ├Âzellikle stratejik konumu bak─▒m─▒ndan tarih i├žinde s├╝rekli dikkatleri ├žeken bir co─črafya par├žas─▒ olmu┼čtur. Anadolu insanl─▒k tarihinde, i├ž ve d─▒┼č g├Â├žler sonucu ortaya ├ž─▒kan ├Ânemli uygarl─▒klar─▒n ya┼čand─▒─č─▒ bir co─črafya olarak kabul edilmektedir. B├Âylesine bir g├Â├žmenler kazan─▒ ve uygarl─▒klar sentezi ├╝zerinde kurulmu┼č olan devletlerin g├Â├žlerle gelen toplumsal, siyasal ve y├Ânetsel sorunlar i├žin ├že┼čitli ├Ânlemler ald─▒─č─▒ ve ├ž├Âz├╝mler ├╝retti─či bilinmektedir. Anadolu, ├Âzellikle XVIII. y├╝zy─▒l─▒n sonundan itibaren belirli aral─▒klarla yo─čunluk kazanarak s├╝regelen d─▒┼č g├Â├ž hareketleri ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun kurulu┼ču ile ba┼člayan ve devletin geni┼člemesi ve b├╝y├╝mesine y├Ânelik politika olarak te┼čvik edilen g├Â├žler sonucu Anadolu topraklar─▒ d─▒┼č─▒ndaki alanlarda ├Ânemli say─▒da T├╝rk├že konu┼čan topluluklar iskan edilmi┼čtir. ─░mparatorlu─čun zay─▒flamas─▒ ile birlikte T├╝rk ve M├╝sl├╝man olan halklar─▒n bulunduklar─▒ yerlerden ha├žl─▒ seferleri d├╝zenledi. ├çar Aleksandr ise, 1815 Viyana Konferans─▒nda, T├╝rklere kar┼č─▒ takip ettikleri politikan─▒n ad─▒n─▒ÔÇ│┼×ark MeselesiÔÇ│ olarak koymu┼čtu (Kemalo─člu, 2006; K├Âst├╝kl├╝, 1991:221).

T├╝rkiye, Sovyetler Birli─činin da─č─▒lmas─▒ndan sonra ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ kazanan G├╝ney Kafkas ├╝lkeleriyle ili┼čkiler kurmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bunlardan Azerbaycan ile sorunlu ba┼člayan ili┼čki daha sonra geli┼čmi┼čtir. (AzerbaycanÔÇÖ─▒n Rusya destekli ErmenistanÔÇÖ─▒n i┼čgaline u─čramas─▒ s─▒ras─▒nda T├╝rkiye El├žibey liderli─čindeki AzerbaycanÔÇÖa gereken deste─či vermemi┼č, hatta ├ľzal, ÔÇťonlar ┼čii, biz s├╝nniyiz, ─░ran onlara daha yak─▒n, onlar desteklesinÔÇ│ diyecek kadar ileri gitmi┼čtir. Bu arada ─░ranÔÇÖ─▒n da ErmenistanÔÇÖ─▒ destekledi─či s├Âylenmekteydi. (Alta┼č, 2005) Ermenistan ile de yak─▒n ili┼čki kurma ├žabas─▒ iyi sonu├ž vermemi┼čtir. Ermenistan, b├Âlgede hem Rus ve ─░ran hem de Atlantik deste─čiyle ┼č─▒mar─▒k├ža davranmaktad─▒r. T├╝rkiyeÔÇÖden toprak taleplerini dile getirmektedir. Irk├ž─▒ politikalar izleyerek topraklar─▒ndan b├╝t├╝n T├╝rk k├Âkenli halklar─▒ uzakla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r. Tarih├« T├╝rk topraklar─▒ olmas─▒na kar┼č─▒n yapt─▒─č─▒ etnik temizlikle ErmenistanÔÇÖda tek T├╝rk kalmam─▒┼čt─▒r. Kafkasya’da bug├╝n de varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝ren ─▒rk gruplar─▒n─▒ (Yal├ž─▒nkaya, 2006)[6] ┬á┼ču ┼čekilde tasnif etmek m├╝mk├╝nd├╝r:

T├╝rkler (Turaniler): Azerbaycanl─▒lar (Cafero─člu,-Y├╝cel, 1976:113; ├ťlke Raporu:1; Togan, ÔÇ│AzerbaycanÔÇ│, ─░.A.:s. 92, 99, 100; Cafero─člu, 1983:55-56; G├Âme├ž, 1999:5), Karapapaklar-Terekemeler (Er├Âz, 1990:81-82; F─▒─člal─▒, 1989:9-10-12; ┼×apolyo, 1964:255; K├╝t├╝ko─člu, 1993:2; Huart, 1993:387; G├Âlp─▒narl─▒, 6:789; Dalk─▒ran, 1997:20; Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde Ehl-i S├╝nnetÔÇÖin ┼×ii Akidesine Tenkidleri, ─░stanbul, 2000:9)[7], Kundurlar (Ti┼čkov-Fillipova, 2000:100; Aslan, 1994:7; Tavkul, 471-472; Tavkul, 1993:14)7, Kara├žaylar[8], Balkarlar[9], Kalmuklar[10], Nogaylar (Cafero─člu, 1983:45; Nogay:, 2001:5-7)[11], Kumuklar (Habi├žo─člu, 1993:27; Bala, Kumuklar, ─░A. , s. 986. Togan1970:133-161), T├╝rkmenler (Cafero─člu, 1983:44-45; Kafkasya, Yeni T├╝rkiye Ansiklopedisi, 1985:1620)[12].

Kaslar yani as─▒l Kafkas kavimleri: ├çerkezler (Grigoriantz, 2000 s. 176; Kutlu, 1993:109; Metcunatuka, 1330:843/ (M. ├ť. ─░LAH. Genel 4639); Ostrogorsky, 1981:95) (Abazalar, Aphazlar-Terim, 1976:15; ─░n├Ân├╝ Ansiklopedisi, 1981:75, Ub─▒hlar[13], Adige (├ľzt├╝rk, 2003:16; Bala, 1993; s. 375)[14], Hatkolar (├ľzbay, 1995; Nam─▒tok, 2003)[15], ┼×aps─▒glar (Lyulye, 2003:52, 53, 54)[16], Bjeduglar17[17], Kemirguveyler[18], Abzehler[19], Besleneyler (Berkok, 1958:526)[20], Kabartaylar-Ti┼čkov-Fillipova, 2000:102), ├çe├ženler-Ti┼čkov-Fillipova, 2000:57-65; Mansur, 1995:25; Togan, 1981:29-30. , ─░ngu┼člar-Grigoriantz, 2000:177; Ti┼čkov-Fillipova, 2000:22. , Darginler (Erel, 1961:43)[21], Andelaller (Avarlar-Binba┼č─▒ Nazmi, 1334:67)[22], Laklar-Ramazan, Musa, 1997.[23], Lezgiler (Grigoriantz,:187; Habi├žo─člu, 1993:40; Togan,1981:258), Agullar[24], ├çakurlar[25], G├╝rc├╝ler (├ľzt├╝rk, 2003:16; Bala, 1993; s. 375).

Hint-Avrupa Kavimleri (Ariler): Osetler[26], Farslar (┼×eyda-Muhammet Kemalo─člu, 2007:47-48-49-51)[27], Ermeniler[28], Tatlar[29], Tali┼čler[30], Ruslar, Alanlar[31].

├ľte yandan bilhassa Rusya’n─▒n b├Âlgeye hakim olmas─▒ndan sonra, Ruslar─▒n yan─▒ s─▒ra, ├žok say─▒da Yahudi, Alman, Rum, ├çingene, Bulgar, Romen ve ┼č├óir topluluklar da muhtelif yerlere yerle┼čtirilmi┼člerdi. XIX. y├╝zy─▒lda Kafkasya’da ya┼čayan halk─▒n din├« durumlar─▒na gelince yakla┼č─▒k ├╝├žte ikisi M├╝sl├╝man, ├╝├žte biri ise H─▒ristiyan idi. B├Âlgedeki T├╝rklerin tamam─▒ ile ├çerkezler, Abazalar, ├çe├ženler, Da─č─▒stanl─▒lar, Lezgiler, Lazlar ve k─▒smen G├╝rc├╝ler M├╝sl├╝man olup; Ruslar, Ermeniler, Svanlar, Osetler ve G├╝rc├╝lerin b├╝y├╝k k─▒sm─▒ ise h─▒ristiyand─▒. Bununla birlikte gerek ─░sl├ómiyet, gerekse H─▒ristiyanl─▒k b├Âlgenin her kesimine ayn─▒ derecede yay─▒labilmi┼č de─čildi. Hatta XIX. y├╝zy─▒lda bile M├╝sl├╝man yahut H─▒ristiyan topluluklar aras─▒nda pagan geleneklerin var oldu─ču g├Âr├╝lmektedir, ├Âzellikle H─▒ristiyanl─▒k ile Paganizmin bir arada y├╝r├╝d├╝─č├╝, devrin seyyahlar─▒nca ifade edilmektedir (Saydam, 1993).

TEREKEMELER

Terekeme-Karapapak (Karapapag-Karapapax-Karapapah)[32] T├╝rkleri, AnadoluÔÇÖda, Prof. Dr. Ahmet Cafero─čluÔÇÖnun (Cafero─člu, 1983) ├žal─▒┼čmalar─▒yla tan─▒nm─▒┼čt─▒r. Prof. Dr. M. Fahrettin K─▒rz─▒o─člu hocan─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒ (K─▒rz─▒o─člu 1995), daha sonra, Prof. Dr. Yavuz Akp─▒nar (Akp─▒nar, 1994:465-467), Prof. Dr. Ensar Aslan (Aslan, 1995), A┼č─▒k ┼×enlik konulu sempozyumlar─▒d─▒r.[33] Karapapahlar konulu son ├žal─▒┼čma Selahaddin D├╝ndar ve Haydar ├çetinkayaÔÇÖya aittir (D├╝ndar-├çetinkaya, 2002; Kalafat, 2001/31:26-30; Metin 1997:10-16; Hac─▒lar, 2001, Karapapah Mehreli Bey, 1996, Azerbaycan Folklor Ananeleri (G├╝rcistandaki T├╝rk Dili Folklor ├ľrnekleri Esas─▒nda), 1992; Azerbaycan Halk Destanlar─▒ Efsane Esat─▒r ve Na─č─▒l Deyimleri, 1999; O─čuz Terekeme Halk Merasimleri ve Meydan Tama┼čalar─▒, 1997; K─▒rz─▒o─člu, 1972; Aydo─č, 1998).Ayr─▒ca G├╝ney AzerbaycanÔÇÖda, ─░sa YeganeÔÇÖnin (Yegane, 1990) ├žal─▒┼čmalar─▒ da mevcuttur.

Terekeme s├Âzc├╝─č├╝, terek; raf, dolap g├Âz├╝, Terakime (Arap├ža ve Fars├žada); T├╝rkler, Etrak (Arap├ža) T├╝rk, siper, siperlik, s├╝tre anlamlar─▒na gelir (Kutalm─▒┼č, 2003:251). Osmanl─▒lar d├Âneminde, devlet adamlar─▒ ve y├Âneticiler bu kavim i├žin ÔÇ│T├╝r├╝kÔÇ│ kelimesini kullanm─▒┼člard─▒r. T├╝r├╝k kelimesi konar-g├Â├žer k├Âyl├╝ halk anlam─▒na gelmektedir. Terekeme s├Âzc├╝─č├╝n├╝n kayna─č─▒na y├Ânelik farkl─▒ rivayetler vard─▒r. XII. -XIII. y├╝zy─▒llara geldi─čimizde Bor├žal─▒ ve Kazahl─▒ uruklar Terekeme olarak adlanm─▒┼čt─▒. ├é┼č─▒k Emrah, ┼čiirlerinde Terekeme g├╝zellerinden bahsetmektedir. ├é┼č─▒k Garip, Kazah nehri boylar─▒n─▒ Terekeme yaylaklar─▒ diye ├Âv├╝yordu (Yeniaras, 1994:33).

Birincisi, ÔÇ│TerekemeÔÇ│, ÔÇ│T├╝rkmenÔÇ│[34] s├Âzc├╝─č├╝nden t├╝remi┼čtir (D├╝ndar-├çetinkaya, 2004; Kalafat, T├╝rk Mistik K├╝lt├╝r├╝nde ÔÇ│ErÔÇ│ veya Halk K├╝lt├╝r├╝m├╝zde ÔÇ│Er TiplemesiÔÇ│ adl─▒makalesinde, Terekeme, terek/a─ča├ž k├╝lt├╝, a─čac─▒n piri ba─člant─▒l─▒d─▒r, der. VII. Milletleraras─▒T├╝rk Halk K├╝lt├╝r├╝ Kongresi, 2006; Cafero─člu, 1988:69).Kelimenin ÔÇ│T├╝rkmen/T├╝rkmanÔÇ│[35] k├Âkenine dayand─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝ ise ├žok g├╝├žl├╝ g├Âz├╝kmektedir. ├ç├╝nk├╝ T├╝rkmen kelimesinin Arap├ža ├žokluk bi├žiminin ÔÇ│TerakimeÔÇ│ oldu─čunu biliyoruz. Ferit Devellio─čluÔÇÖnun Osmanl─▒ca S├Âzl├╝kÔÇÖ├╝ (Devellio─člu, 1993) ve Ebulgazi Bahad─▒r HanÔÇÖ─▒n ┼×ecere-i TerakimeÔÇÖsi (Eb├╝lgazi Bahad─▒r Han, Terc├╝man 1001 Temel Eser) bu kelimenin varl─▒─č─▒ konusunda bize tan─▒kl─▒k ediyor. Bu ÔÇ│TerakimeÔÇ│ kelimesi ├╝nl├╝ uyumuna girerek kolayca ÔÇ│TerekemeÔÇ│ bi├žimini alabilir. Osmanl─▒lar d├Âneminde, devlet adamlar─▒ ve y├Âneticiler bu kavim i├žin ÔÇ│T├╝r├╝kÔÇ│ kelimesini kullanm─▒┼člard─▒r.

─░kincisi, ─░slamiyetin Anadolu’da ilk yay─▒ld─▒─č─▒ y─▒llarda Mekke’den getirilen muhacir araplara verilen ÔÇ│Terk-i MekkeÔÇ│ kavram─▒d─▒r. Terekeme s├Âzc├╝─č├╝n├╝n bundan bozularak olu┼čtu─čudur. Terekeme kelimesinin k├Âkeninin ÔÇ│Terk-i MekkeÔÇ│ izah─▒ ise bir halk benzetmesinden ├Âte bir ┼čey de─čildir. Terk-i Mekke ÔÇ│MekkeÔÇÖnin Terki, MekkeÔÇÖnin b─▒rak─▒lmas─▒ÔÇ│gibi bir anlam ifade eder ki, bu bir kavim ad─▒ olamaz; ancak bir olay ad─▒ olabilir. Kavim ad─▒olabilmesi i├žin ÔÇ│MekkeÔÇÖyi terk edenlerÔÇ│ gibi bir kelime olmas─▒ gerekirdi. Fakat halk aras─▒ndaki rivayetlere bakt─▒─č─▒m─▒zda bu terimin ÔÇśterk etmekÔÇÖ manas─▒na geldi─čini g├Âr├╝yoruz. Yani ÔÇ│mek├ón─▒ terk eden ve g├Â├žm├╝┼č olanÔÇ│ anlam─▒nda yorumlanmaktad─▒r. T├╝rkler arap de─čil ki Terk-i Mekke denilsin.

├ť├ž├╝nc├╝ olarak, Terekemelerin kendi aralar─▒ndaki rivayetlere g├Âre de bu ismi ÔÇ│eski vatanlar─▒n─▒ terk ettikleriÔÇ│ i├žin alm─▒┼člard─▒r. Eskiden Terekemelerin atalar─▒n─▒n Kuzey KafkasyaÔÇÖda bulunan Terek Irma─č─▒ ├ževresinde ya┼čad─▒klar─▒ bilinmektedir. Buna ba─čl─▒ olarak Terekeme terimi ile Terek Irma─č─▒ aras─▒nda da bir ba─č kurabiliriz. Buna g├Âre Terekemelerin atalar─▒ Terek Irma─č─▒ ├ževresinde ya┼čarlarken baz─▒ sebeplerden dolay─▒ buralar─▒ terk etmi┼čler ve G├╝rcistan ile T├╝rkiyeÔÇÖye yerle┼čmi┼člerdir. G├╝rcistan ve T├╝rkiyeÔÇÖye geldiklerinde di─čer yerli toplumlar onlar─▒ Terekeme olarak adland─▒rm─▒┼člard─▒r. Yani Terekeme terimini ÔÇ│yurtlar─▒n─▒ terk edenlerÔÇ│ anlam─▒nda kullanm─▒┼člard─▒r. Hammer, T├╝rkistanl─▒ Karakalpaklar─▒n olu┼čumu ile ilgili ┼čunlar─▒ yaz─▒yor: ÔÇ│Bu kavim topraklar─▒ndan kovulmalar─▒ dolay─▒s─▒yla yas tutmak amac─▒yla siyah ┼čapka giymeye ba┼člad─▒ (Bala, 1967:339). Siyah ┼čapkal─▒lar (Al─▒┼č─▒k, 2005:10-25)[36] terimi bu olay y├╝z├╝nden onlara isim olarak verildi. ÔÇ│ B├╝t├╝n bu ├Ârneklere ba─čl─▒ olarak T├╝rklerde yas tutmak amac─▒yla siyah ┼čapka giyme gelene─či oldu─ču gibi bug├╝nk├╝ Terekeme teriminin ÔÇśterk etmekÔÇÖ terimi ile al├ókas─▒n─▒n oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir.

Terekemelere ayr─▒ca ÔÇ│KarapapakÔÇ│ta denmektedir. T├╝rkler aras─▒nda ba┼ča tak─▒lan ba┼čl─▒klara izafeten, urug, boy ve oymak isimlerine rastlanmaktad─▒r. Mesela, siyah ba┼čl─▒k (papak, kalpak) giyen bir T├╝rk boyunun ad─▒ÔÇ│KarakalpakÔÇ│ veya ÔÇ│KarapapakÔÇ│t─▒r (Karapapaklar, ─░slam Ansiklopedisi:470).Buhara Mektebine mensup bir s├╝nni tarikat─▒ da ÔÇ│Ye┼čilba┼čÔÇ│ olarak adland─▒r─▒lmaktad─▒r. T├╝rkiyeÔÇÖde ÔÇ│Karab├Ârk (├ľlmez, 2002)ÔÇ│[37] , ÔÇ│Karab├Ârkl├╝ÔÇ│, K─▒z─▒lb├Ârkl├╝ÔÇ│ (S├╝mer, Ayd─▒no─čullar─▒n─▒n ÔÇ│k─▒z─▒l renkli b├ÂrkÔÇ│ giydiklerini yazm─▒┼čt─▒r. Ey├╝po─člu, 1987:262, 275, 277, 279, Melikoff, 2004, s, 33-35, 63-86; Avc─▒o─člu, 1997:, 2239-2240, 1884, 154; Joseph Von Hammer, 1990, s:8; Ba┼čg├Âz, 2003:92, ├çetinkaya, 2005:424-446; Akda─č, 1975:15), ÔÇ│Akba┼čl─▒ÔÇ│ ve ÔÇ│Akba┼člarÔÇ│ isimleri ile pek ├žok k├Ây bulunmaktad─▒r (Er├Âz, 1990:81┬ş82; F─▒─člal─▒,1989:9-10; Behnan, 1964:254).Bu da b├╝y├╝k ihtimalle o d├Ânemde kalpak giyen Kafkas T├╝rklerine verilen add─▒r. Karapapaklar, ┼×ah ─░smail’in babas─▒┼×eyh Haydar’─▒n m├╝ridlerine giydirdi─či, on iki imam─▒n ad─▒ yaz─▒l─▒ on iki dilimli ÔÇ│ta├žÔÇ│ adl─▒ k─▒z─▒l kavuklar─▒reddederek S├╝nniliklerini belirtmek ├╝zere ─▒srarla ÔÇ│kara papakÔÇ│ giymi┼člerdir (K─▒rz─▒o─člu, 1998:467; Cafero─člu-Y├╝cel, 1976:1118, ).

ÔÇ│O─čuz kelimesiÔÇ│, Derleme s├Âzl├╝─č├╝nde, Oguz: O─čuz: bilgisiz; beceriksiz; k├Ât├╝; cahil; ahmak; saf; kolay kand─▒r─▒labilir. O─čuz adam: saf ve babacan adam, O─čuz mezeri: eskiden kalma b├╝y├╝k mezar; hemen hemen hepsi ziyaret yeri h├óline getirilmi┼čtir. O─čuz zemani: cahillik devri, esgi zeman o─čuzlar─▒: ge├žmi┼čin g├╝├žl├╝ kuvvetli fakat bilgisiz insanlar─▒ kaba, saf, b├Ân, aptal ┼čeklinde anlamlar ifade etmektedir (TTAS).[38] ÔÇ│TerekemeÔÇ│ kelimesinin ise T├╝rkmen kelimesinden geldi─činden hi├ž ┼č├╝phe duymamal─▒. Daha ├Ânce s├Âyledi─čimiz gibi bu kelime kolayca Terekeme bi├žimini al─▒r. Esasen Terekeme kelimesinin T├╝rkmen (O─čuz) kelimesinden geldi─čini bu kelimenin a─č─▒zlarda O─čuz/U─čuz kelimesinin sahip oldu─ču gibi olumsuz bir anlam ta┼č─▒mas─▒ da ispat etmektedir. Faruk S├╝mer, Terekemelerin, Civan┼čir Av┼čar─▒yla ba─člant─▒l─▒ oldu─ču da s├Âyler: Civan┼čir Av┼čar─▒: Arran h├╝k├╝mdar─▒ ├çevan┼čirÔÇÖden ad─▒n─▒ alan Civan┼čirler, Arran (Karaba─č)-Albanya-Avganya b├Âlgesinde hakim bir T├╝rk boyu idi ve G├╝rcistanÔÇÖda bunlar─▒n s─▒n─▒rlar─▒ i├žindeydi. M├╝sl├╝man-Arap ordular─▒ G├╝rcistanÔÇÖ─▒ fethe geldiklerinde (642) tahtta H─▒ristiyanla┼čm─▒┼č bir T├╝rk olan Prens Cevan┼čir bulunuyordu. Yine bu d├Ânemlerde Hazar DevletiÔÇÖnin Kafkaslara ak─▒nlar yapt─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz (683-689-693 senelerinde). Hazarlar─▒n G├╝rcistan ve ErmenistanÔÇÖa sald─▒rmalar─▒ ├╝zerine G├╝rc├╝ Krallar─▒ Cevan┼čirler bu sald─▒r─▒lara kar┼č─▒l─▒k vermi┼č ancak yenilmi┼č, Prens Cevan┼čir ise 7 y─▒l esaret alt─▒nda kalm─▒┼čt─▒r. Daha sonra b├Âlgeye Sel├žuklu fethiyle yo─čun T├╝rkmen yerle┼čmi┼čtir. Buradaki Af┼čarÔÇÖlar, H├╝lagu Han zaman─▒nda AnadoluÔÇÖya getirilen ancak Timur taraf─▒ndan Karaba─č nakledilen Av┼čarlarla birle┼čerek Otuz-─░ki Cevan┼čir (32 boydan m├╝te┼čekkil) ad─▒n─▒ alm─▒┼člard─▒r (Cem┼čidov, 1990:51.; S├╝mer, 1992:199-200).

Ziya G├Âkalp, T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n Esaslar─▒ adl─▒ eserinde, ÔÇ│T├╝rk├ž├╝l├╝k ile Turanc─▒l─▒─č─▒n ay─▒r─▒mlar─▒n─▒ anlamak i├žin T├╝rk ve Turan topluluklar─▒n─▒n s─▒n─▒rlar─▒n─▒ belirlemek gerekir. T├╝rk, bir milletin ad─▒d─▒r. Millet kendine ├Âzg├╝ bir k├╝lt├╝r├╝ olan bir topluluk demektir. ├ľyleyse T├╝rk’├╝n yaln─▒z bir dili, bir, oysa T├╝rk’├╝n kimi kollar─▒, Anadolu T├╝rklerinden ayr─▒ bir dil, ayr─▒bir k├╝lt├╝r yaratmaya ├žal─▒┼č─▒yorlar. Di─čer T├╝rk illeri birer ayr─▒ dil, ayr─▒ edebiyat ve ayr─▒ k├╝lt├╝r olu┼čturmaya ├žal─▒┼č─▒rlarsa, T├╝rk Milleti’nin bug├╝n k├╝lt├╝rce birle┼čmesi kolay olan T├╝rkler, ├Âzellikle O─čuz T├╝rkleri, yani T├╝rkmenlerdir. T├╝rkiye T├╝rkleri gibi Azerbaycan, ─░ran ve Harizm ├╝lkelerinin T├╝rkmenleri de O─čuz uru─čundand─▒r. Bunun i├žin T├╝rk├ž├╝l├╝kteki yak─▒n ├╝lk├╝m├╝z O─čuz birli─či, yani T├╝rkmen birli─či olmal─▒d─▒r. Bu birlikten amac─▒m─▒z nedir? Siyasal bir birlik mi? ┼×imdilik hay─▒r! Gelecekle ilgili bug├╝nden bir yarg─▒ya varamay─▒z. Fakat bug├╝nk├╝ ├╝lk├╝m├╝z, O─čuzlar’─▒n yaln─▒z k├╝lt├╝rce birle┼čmesidir. O─čuz T├╝rkleri bug├╝n d├Ârt ├╝lkede yay─▒lm─▒┼čolmakla birlikte t├╝m├╝ birbirine yak─▒nd─▒rlar. D├Ârt ├╝lkedeki T├╝rkmen illerinin adlar─▒n─▒kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒rsak, g├Âr├╝r├╝z ki birinde bulunan bir ilin ya da boyun ├Âb├╝rlerinde de kollar─▒ vard─▒r. ├ľrne─čin Harizm’de Tekeler ile Sar─▒lar’─▒ ve Karakalpaklar’─▒ g├Âr├╝yoruz. Yurdumuzda Tekeler, bir sancak olu┼čturacak kadar ├žoktur, dahas─▒ bir b├Âl├╝m├╝ bir zamanlar Rumeli’ye yerle┼čtirilmi┼čtir. T├╝rkiye’de, Sar─▒lar, ├Âzellikle Rumkale’de otururlar. Karakalpaklar ise Karapapak ve Terekeme ad─▒n─▒ alarak Sivas, Kars ve Azerbaycan y├Ârelerine yerle┼čmi┼člerdir. Bor├žal─▒-Kazak boyundan gelen Karapapak T├╝rkleri, K─▒p├žak Kuman, Bulgar ve Hazar T├╝rklerinin ├ľn-Asya’daki koludur. Bor├žal─▒ ve Kazak diye iki kola ayr─▒l─▒rlar. Kafkasya’da ve yak─▒n b├Âlgelerde da─č─▒n─▒k bir vaziyette ya┼čarlar (G├Âkalp, 2003:20-24)ÔÇ│,der.

At s├╝r├╝leri (Y─▒lk─▒) ve koyun besicili─či yapan bu boylar, K─▒p├žak KafkasyaÔÇÖda ve yak─▒n b├Âlgelerde da─č─▒n─▒k bir vaziyette ya┼čayan Karapapak T├╝rklerine, siyah astragan kalpak giydikleri i├žin kom┼čular─▒ bu ad─▒ vermi┼člerdir. G├╝n├╝m├╝zde, T├╝rkiye ve Kafkasya ba┼čta olmak ├╝zere Azerbaycan, ─░ran, G├╝rcistan, Ermenistan gibi ├╝lkelerde ya┼čayan, say─▒lar─▒ yakla┼č─▒k alt─▒y├╝z bin civar─▒nda olan ve Karapapak yahut Terekeme olarak adland─▒ran bu T├╝rk toplulu─čunun, Pe├ženeklerin, Hazarlar─▒n, K─▒p├žaklar─▒n, O─čuzlar─▒n birle┼čmesiyle olu┼čan bir kavim oldu─ču y├Ân├╝ndedir (Togan, 1933:102; ├ľzkan, 2003:86; Y─▒lmaz, 2007:1, 12; Seyidov, 1989:326-327; Aly─▒lmaz, 2003:4; Sevin├ž, 2009:46).Togan, Karapapaklar─▒, Arap kaynaklar─▒nda Karab├Ârkl├╝; Rus kaynaklar─▒nda ├çyorn─▒e Klobuki ve Mo─čol kaynaklar─▒nda Siyah K├╝lahan ad─▒yla tan─▒nan bir K─▒p├žak kabilesi olarak izah etmektedir (Hac─▒lar, Fahri, Bahar:2009; Turan, 1965:214-216; Togan,Say─▒:150, 1933:101-107, Azerbaycan Yurt Bilgisi, 18:247-253). K─▒p├žaklar─▒n, XII. y├╝zy─▒lda G├╝ney G├╝rcistan ve ├ç─▒ld─▒r G├Âl├╝ ├ževresine yerle┼čtirildi─či biliniyor. Bug├╝nk├╝ Terekeme-Karapapaklar─▒n ayn─▒ co─črafyada ya┼čayarak iyice kar─▒┼čan bu iki z├╝mrenin kal─▒nt─▒s─▒ oldu─ču s├Âylenebilir. ÔÇ│Dede KorkutÔÇÖun dili ile Terekeme a─čz─▒ aras─▒nda da b├╝y├╝k yak─▒nl─▒k g├Âr├╝l├╝r. ÔÇ│Latif ┼×ah ve Telli Mehriban Hik├óyesiÔÇÖni okurken, Dede KorkutÔÇÖun ├╝slubunu hissederiz: ÔÇ│┼×evketlim, keremet beni insandad─▒. He┼č kimse bilmez ki kimdedi. Tekkeler a├ž ajlar─▒ doyurur, ├ž─▒lpahlar─▒ geyindir, vergilerini ef eyle, in┼čallah cenab─▒Allah bol haz─▒nas─▒nan bir evlet verir. (Cafero─člu, 1995:20)ÔÇ│

Dil ├Âzelliklerinden hareketle, Terekemelerin, T├╝rkmen ve K─▒p├žak kar─▒┼č─▒m─▒ bir boydur (Ercilasun, 1983:41; Cafero─člu, 1988:70; ─░slam Ansiklopedisi, Karapapaklar: 470; D├╝ndar-├çetinkaya, 2004:411).┼×├Âyleki Terekeme a─č─▒zlar─▒n─▒ inceledi─čimiz zaman iki hatta bazen ├╝├ž ┼čekilli bi├žimlere rastlar─▒z. ├ľrne─čin, ÔÇ│banaÔÇ│ kelimesi Terekeme a─č─▒zlar─▒nda, Azerilerde oldu─ču gibi ÔÇ│meneÔÇ│, T├╝rkmenlerde oldu─ču gibi ÔÇ│mangaÔÇ│ (buradaki ng sesleri asl─▒nda damak ÔÇ│nÔÇ│si ┼čeklindedir) ve K─▒p├žak leh├želerinde oldu─ču gibi ÔÇ│maaÔÇ│ÔÇ│magaÔÇ│┼čeklinde olu┼čudur. Terekemelerin a─č─▒zlar─▒, Azerbaycan’─▒n Gence a─čz─▒na pek yak─▒nd─▒r. Bunlar, tek heceli kelime sonundaki ÔÇ│bÔÇ│leri ÔÇ│vÔÇ│ye ve ÔÇ│bÔÇ│leri ÔÇ│fÔÇ│ye, gerundium eki olan ÔÇ│bÔÇ│leri yine ÔÇ│fÔÇ│ye ve kelime ortas─▒ndaki ÔÇ│cÔÇ│leri ÔÇ│jÔÇ│ye ├ževirmektedirler. Terekeme a─č─▒zlar─▒nda ÔÇ│gelece─čimÔÇ│manas─▒na ÔÇ│gelecemÔÇ│ ve ÔÇ│gelejjemÔÇ│ kelimeleri kullan─▒l─▒r. Bunlar─▒n da ikincisi, O─čuz/T├╝rkmen leh├žesinin aksine ÔÇ│jÔÇ│ sesini tan─▒yan (Kazak├žada ÔÇ│y─▒lÔÇ│ yerine ÔÇ│j─▒lÔÇ│ denir) K─▒p├žak leh├želerinin ├Âzelli─čini g├Âstermektedir (Kurat, 1992:84; Karaman, 2007:98, 99; ┼×iraliyev, 1962:16, 18, 19, 20, 224).[39]

Terekemeler dil, leh├že, mutfak ve m├╝zik k├╝lt├╝r├╝ gibi konularda Azerbaycan T├╝rklerine ├žok yak─▒nd─▒r (Karapapaklar, XXIV:470).Sadece a─č─▒z farkl─▒l─▒klar─▒ vard─▒r. Buna ra─čmen T├╝rkiyeÔÇÖdeki her iki kesim de birbirlerini genellikle farkl─▒ nitelendirmektedirler. AzerbaycanÔÇÖda Azerilik ad─▒, Bor├žal─▒ÔÇÖda KarapapakÔÇÖl─▒k ad─▒ ├Âne ├ž─▒kmaktad─▒r. Ger├žek ┼ču ki, T├╝rk topluluklar─▒ aras─▒nda ya┼čam bi├žiminden ve co─črafi ┼čartlardan kaynaklanan baz─▒farkl─▒l─▒klar vard─▒r. ─░ranÔÇÖda da ├žok say─▒da Karapapak T├╝rk├╝ oldu─ču bilinmektedir. Karapapaklar ─░ranÔÇÖda Sulduz b├Âlgesinde ya┼čamaktad─▒r.

T├╝rkiyeÔÇÖye g├Â├žmeden ├Ânceden ├Ânce, Bor├žal─▒ ve Kazak Karapapaklar─▒ olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

Karapapak (Terekeme) T├╝rklerinin safl─▒─č─▒, d├╝r├╝stl├╝─č├╝, vatan sevgisi ve T├╝rk k├╝lt├╝r├╝ne olan ba─čl─▒l─▒klar─▒ beni derinden etkilemi┼čtir. Bir├žok kez beni evinde misafir eden de─čerli Karapapak (Terekeme) aileleri sayesinde T├╝rk k├╝lt├╝r├╝n├╝n inceliklerini ve gereklerini ├Â─črenmem de onlara olan hayranl─▒─č─▒m─▒ art─▒rm─▒┼čt─▒r. Rus├ža s├Âzl├╝─č├╝ne g├Âre kalpak yahut papak, ┼čapka demektir. Papak kelimesi, Azeri T├╝rk├žesinde kuzu veya koyun derisinden yap─▒lan serpu┼č manas─▒na da gelmektedir. Azeri T├╝rk├žesinde b├Ârk├╝n de kalpak ve papak gibi serpu┼čmanas─▒na geldi─či bilinmektedir. G├╝n├╝m├╝zde T├╝rkiye ve KafkasyaÔÇÖda yo─čun olarak ya┼čayan bu kavim Karapapak ismini atalar─▒ durumundaki K─▒p├žaklardan ve Pe├ženeklerden alm─▒┼člard─▒r. Karapapaklar─▒n giydikleri kalpaklar, siyah kuzu derisinden yap─▒lm─▒┼čt─▒r. T├╝rkiyeÔÇÖnin Kars ilindeki Karapapaklar 1925 y─▒l─▒nda ├ž─▒kar─▒lan ┼čapka kanununun ├ž─▒kar─▒lmas─▒na kadar k─▒v─▒rc─▒k t├╝yl├╝ kuzu derisinden yap─▒lm─▒┼č kara papak giymi┼člerdir. Bu topluluk ba┼č─▒na giyece─či papa─č─▒n t├╝ylerinin k─▒v─▒rc─▒k olmas─▒ i├žin yap─▒m─▒nda baz─▒ noktalara dikkat etmi┼čtir. Bunlardan en ├Ânemlisi ise koyunun do─čurmas─▒ndan hemen ├Ânce bez yahut keten bezi haz─▒rlanmaktad─▒r. Kuzunun do─čmas─▒yla anas─▒n─▒n onu emmesini ├Ânlemek i├žin hi├ž vakit kaybetmeden ├Ânceden haz─▒rlanan bez yeni do─čan kuzunun ├╝zerine ├Ârt├╝l├╝r. Bunun en b├╝y├╝k nedeni ise koyunun yavrusunu yalamas─▒yla t├╝ylerindeki k─▒v─▒rc─▒─č─▒n bozulmas─▒ ve ÔÇś├žereÔÇÖ ad─▒ verilen do─čum suyunun yalanmas─▒n─▒n da etkisiyle t├╝ylerin d├╝zle┼čmesidir. B├Âylece belli bir s├╝re anas─▒n─▒ emen kuzu kesilerek derisinden papak ve yaka yap─▒l─▒rd─▒. G├╝n├╝m├╝zde teknolojinin de geli┼čmesiyle papak giyimi azalm─▒┼čt─▒r. Fakat T├╝rkiyeÔÇÖnin do─čusu ve KafkasyaÔÇÖdaki so─čuk iklim ┼čartlar─▒ sebebiyle baz─▒ yerlerde k─▒v─▒rc─▒k papaklar hala giyilmeye devam etmektedir. Terekemelerin atalar─▒n─▒n Kuzey KafkasyaÔÇÖda bulunan Terek Irma─č─▒ ├ževresinde ya┼čad─▒klar─▒ bilinmektedir. Buna ba─čl─▒olarak Terekeme terimi ile Terek Irma─č─▒ aras─▒nda da bir ba─č kurabiliriz. Buna g├Âre Terekemelerin atalar─▒ Terek Irma─č─▒ ├ževresinde ya┼čarlarken baz─▒ sebeplerden dolay─▒ buralar─▒ terk etmi┼čler ve G├╝rcistan[40] ile T├╝rkiyeÔÇÖye yerle┼čmi┼člerdir. G├╝rcistan ve T├╝rkiyeÔÇÖye geldiklerinde di─čer yerli toplumlar onlar─▒ Terekeme olarak adland─▒rm─▒┼člard─▒r. Yani Terekeme terimini ÔÇťyurtlar─▒n─▒ terk edenlerÔÇŁ anlam─▒nda kullanm─▒┼člard─▒r. Osmanl─▒lar d├Âneminde, devlet adamlar─▒ ve y├Âneticiler bu kavim i├žin ÔÇśT├╝r├╝kÔÇÖ kelimesini kullanm─▒┼člard─▒r. T├╝r├╝k kelimesi konar-g├Â├žer k├Âyl├╝ halk anlam─▒na gelmektedir. Yine halk aras─▒ndaki rivayetlere g├Âre g├╝ya bu kavim bir zamanlar Mekke yak─▒nlar─▒nda ya┼čarken dinsel konularda Araplarla anla┼čmazl─▒─ča d├╝┼čt├╝─č├╝ i├žin MekkeÔÇÖyi terk etmi┼čtir. Bu nedenle bu kavmin ismi ÔÇśTerk-i MekkeÔÇÖ ifadesinin de─či┼čime u─čram─▒┼č ┼čekli olan Terekeme olarak kalm─▒┼čt─▒r.

G├╝n├╝m├╝zde G├╝rcistan s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde yer alan Bor├žal─▒ vilayeti Karapapak (Terekeme) T├╝rklerinin ana vatan─▒d─▒r. K─▒r─▒mÔÇÖa s─▒─č─▒nan K─▒p├žaklar ise tehlikenin devam etmesi sebebiyle Su─čdak ├╝zerinden deniz yoluyla G├╝ney ve Kuzey Karadeniz k─▒y─▒lar─▒na gelmi┼čler ve buralarda g├╝n├╝m├╝ze kadar ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir. ├ľrne─čin Ah─▒lkelek, Ardahan, Ardanu├ž, Oltu, Tortum, ┼×av┼čat ve Artvin b├Âlgesinde oturan yerli halklar─▒n konu┼čtuklar─▒T├╝rk├že K─▒p├žak a─čz─▒d─▒r. Ayr─▒ca sar─▒ sa├žl─▒, renkli g├Âzl├╝, uzun boylu olan bu b├Âlge insanlar─▒n─▒n K─▒p├žak tipine benzemesi ve K─▒p├žaklar─▒n g├╝zelli─čini g├╝n├╝m├╝ze kadar ta┼č─▒d─▒klar─▒ ink├ór edilemez. Karapapak (Terekeme) T├╝rklerinin atalar─▒ndan birinin K─▒p├žaklar oldu─ču ger├žektir. Kald─▒ ki Karapapak T├╝rklerinin konu┼čtuklar─▒ dilde g├╝n├╝m├╝zde bir├žok K─▒p├žak├ža kelime bulunmaktad─▒r. Ayr─▒ca Karapapaklar K─▒p├žak-O─čuz kar─▒┼č─▒k a─čz─▒yla konu┼čmaktad─▒rlar.

Karakalpaklar─▒n as─▒l olu┼čum s├╝recini Alt─▒n Orda Devleti i├žerisinde aramam─▒z do─čru olacakt─▒r. Alt─▒n Orda Devleti y─▒k─▒ld─▒ktan sonra bir├žok T├╝rk kabilesi baz─▒ beylerin etraf─▒nda toplanarak bu beylerin ad─▒ ile yeni devletler kurmu┼člard─▒r. Bu devletlerden en ├Ânemlileri Nogay Hanl─▒─č─▒ ve ├ľzbek Hanl─▒─č─▒ÔÇÖd─▒r. Karakalpaklar bu d├Ânemde Nogaylarla hareket ederek di─čer devletlere kar┼č─▒ seferler d├╝zenlemi┼člerdir. Nogay Hanl─▒─č─▒ y─▒k─▒ld─▒ktan sonra Karakalpak ad─▒ alt─▒nda yeni bir topluluk olarak ortaya ├ž─▒km─▒┼člard─▒r. Karakalpaklar─▒n Nogaylarla birlikte hareket etmeleri ve Nogay Hanl─▒─č─▒ y─▒k─▒ld─▒ktan sonra ortaya ├ž─▒kmalar─▒ baz─▒ ├ólimleri onlar─▒n Nogaylar oldu─ču sonucuna vard─▒rsa da Karakalpaklar asl─▒nda Alt─▒n Orda Devleti i├žinde olu┼čmu┼č ba─č─▒ms─▒z bir kabiledir. Bununla birlikte K─▒p├žak, Ba┼čk─▒rt, Nogay, ├ľzbek, kazak ve T├╝rkmen kabileleriyle de akrabad─▒r. RusyaÔÇÖda meydana gelen 1917 y─▒l─▒ Ekim ihtilalinden sonra, y├Ânetim Bol┼čeviklerin eline ge├žmi┼čtir. 1917 y─▒l─▒n─▒n Aral─▒k ay─▒ndan itibaren Bol┼čevik y├Ânetim T├╝rkistanÔÇÖda olu┼čmaya ba┼člam─▒┼č ve Karakalpaklar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ Amuderya b├Âl├╝m├╝nde yeni bir Sovyet y├Ânetimi olu┼čmu┼čtur. 1918 y─▒l─▒n─▒n Nisan ay─▒ndan itibaren T├╝rkistan, Sovyetler taraf─▒ndan olu┼čturulan T├╝rkistan ├ľzerk Sovyet Sosyalist CumhuriyetiÔÇÖne ba─članm─▒┼čt─▒r. Yeni olu┼čturulan bu ├Âzerk cumhuriyetin ahalisinin %90ÔÇÖ─▒n─▒ ├ľzbekler, Karakalpaklar ve T├╝rkmenler olu┼čturmu┼čtur. Sovyet h├╝k├╝metinin T├╝rkistanÔÇÖda olu┼čmas─▒yla birlikte buralar─▒n y├Ânetimine de Ruslar getirilmi┼čtir. 1920 y─▒l─▒nda Amuderya b├Âl├╝m├╝, b├Âlgeye (vilayete) d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Karakalpakistan, 1990 y─▒l─▒nda ├ľzerk Cumhuriyet stat├╝s├╝ kazanm─▒┼čt─▒r. 6 Haziran 1990ÔÇÖda ├ľzbek SSC Y├╝ksek SovyetÔÇÖi taraf─▒ndan ÔÇśEgemenlik KararnamesiÔÇÖ kabul edildi. 31 A─čustos 1991ÔÇÖde ├ľzbek SovyetÔÇÖi ba─č─▒ms─▒zl─▒k karar─▒ ald─▒ ve Kas─▒m 1991ÔÇÖde Karakalpakistan,├ľzbekistanÔÇÖa ba─čl─▒ olmak kayd─▒yla egemenli─čini ilan etti. ├ľzbekistan kendini ba─č─▒ms─▒z cumhuriyet olarak ilan etti─či deklarasyonda ve 1992 y─▒l─▒nda kabul etti─či anayasas─▒nda KarakalpakistanÔÇÖ─▒n ├Âzerk cumhuriyet stat├╝s├╝ ald─▒─č─▒n─▒ tasdik etmi┼čtir. 9 Nisan 1993 y─▒l─▒nda ├Âzerk Karakalpakistan Cumhuriyeti kendi anayasas─▒, bayra─č─▒ ve istiklal mar┼č─▒n─▒ kabul etti. 1 Eyl├╝l tarihi ├ľzbekistan ile birlikte KarakalpakistanÔÇÖda da m├╝stakillik (ba─č─▒ms─▒zl─▒k) bayram─▒olarak kutlanmaktad─▒r. Bug├╝n Karakalpakistan, ├ľzbekistanÔÇÖa ba─čl─▒ ├Âzerk bir cumhuriyettir.

Karakalpaklar─▒n % 92ÔÇÖsi g├╝n├╝m├╝zde ├ľzbekistan Cumhuriyetine ba─čl─▒ Karakalpakistan ├ľzerk CumhuriyetiÔÇÖnde ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedirler. Bunun d─▒┼č─▒nda, ├ľzbekistanÔÇÖ─▒n Harezm ve Fergana b├Âlgeleri, T├╝rkmenistanÔÇÖ─▒n Ta┼čauz b├Âlgesi ve KazakistanÔÇÖ─▒n b├Âlgeleri ile Rusya FederasyonuÔÇÖnun Astrahan b├Âlgelerinde de Karakalpak toplulu─ču bulunmaktad─▒r. 2004 y─▒l─▒tahminlerine g├Âre bug├╝n d├╝nyada yakla┼č─▒k 850. 000 KarakalpakÔÇÖ─▒n ya┼čad─▒─č─▒ varsay─▒lmaktad─▒r.

Sonu├ž olarak bakt─▒─č─▒m─▒zda T├╝rkistanÔÇÖda ya┼čayan Karakalpaklar ile T├╝rkiye ve Kafkaslarda ya┼čayan Karapapak (Terekeme) T├╝rkleri aras─▒nda bir├žok benzerlik vard─▒r. Fakat T├╝rkistanÔÇÖda ya┼čayan Karakalpaklar aras─▒nda K─▒p├žak unsuru olduk├ža fazlad─▒r. Ayr─▒ca onlar genelde K─▒p├žak T├╝rklerinin yo─čun olarak ya┼čad─▒─č─▒─░til-Ural b├Âlgesiyle belli bir zaman sonra ba─člant─▒lar─▒n─▒ kesmi┼čler ve ├ľzbek ve Kazak T├╝rkleri aras─▒nda olu┼čumlar─▒n─▒ tamamlam─▒┼člard─▒r. Bununla birlikte T├╝rkiye ve KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan Karapapak (Terekeme) T├╝rkleri olu┼čum s├╝reci i├žerisinde bir├žok kar─▒┼č─▒m─▒n oldu─čunu g├Âr├╝yoruz. Bunlardan ba┼čl─▒calar─▒ Hazarlar, Pe├ženekler, O─čuzlar, K─▒p├žaklar, G├╝rc├╝ler, Mo─čollar ve Araplard─▒r. Bu kadar ├žok kar─▒┼č─▒m olmas─▒ onlar─▒n k├Âken olarak T├╝rkistanl─▒ Karakalpaklardan uzakla┼čmas─▒na ve bir├žok y├Ânden ayr─▒lmas─▒na neden olmu┼čtur.

Karapapak (Terekeme) T├╝rklerinin g├╝n├╝m├╝zde konu┼čtu─ču dil Azeri leh├žesinin bir par├žas─▒d─▒r. T├╝rkistanÔÇÖda ya┼čayan Karakalpaklar ile T├╝rkiyeÔÇÖde ve KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan Karapapak (Terekeme) T├╝rklerinin dillerini kar┼č─▒la┼čt─▒rd─▒─č─▒m─▒zda bir├žok ayr─▒l─▒─č─▒n oldu─čunu g├Ârmekteyiz. Birbirine benzeyen K─▒p├žak unsurlar olsa da iki toplumun dilleri ├žok farkl─▒d─▒r.

Belki de T├╝rkiye ve KafkasyaÔÇÖda ya┼čayan Karapapak (Terekeme) T├╝rkleri isimlerini K─▒p├žaklardan ve Pe├ženeklerden ald─▒lar. Kafkasya ve Do─ču AnadoluÔÇÖya geldiklerinde di─čer topluluklara benzemediklerinden bunlar ba┼čka milletler taraf─▒ndan Karapapak olarak adland─▒r─▒ld─▒. Fakat zamanla O─čuz k├╝tleleriyle ├žok fazlaca kar─▒┼čt─▒klar─▒ i├žin K─▒p├žaklardan kalma unsurlar─▒n─▒ yitirdiler. Ancak atalar─▒ olan K─▒p├žaklardan gelme isimlerini muhafaza etmeyi ba┼čard─▒lar. Karapapak (Terekeme) T├╝rkleri, T├╝rkiye ba┼čta olmak ├╝zere Azerbaycan, Ermenistan, G├╝rcistan ve ─░ranÔÇÖda ya┼čamaktad─▒rlar. 2004 y─▒l─▒ istatistiklerine g├Âre g├╝n├╝m├╝zde d├╝nyada yakla┼č─▒k 600.000 Karapapak (Terekeme) T├╝rk├╝n├╝n ya┼čad─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

Terekemeler, at─▒lgan, h─▒rsl─▒, olaylar kar┼č─▒s─▒nda son derece duygusal ve saf bir karaktere sahip insanlard─▒r. D├╝r├╝st ve mert insanlard─▒r. Sosyal ili┼čkileri g├╝├žl├╝ bir toplumdur. Mirza Bala da ÔÇ│Karapapaklar, f─▒traten zeki, ├žal─▒┼čkan ve iyi binicidirler; kad─▒nlar─▒ h├╝r, aile te┼čkil├ótlar─▒mazbut ve sa─člamd─▒rÔÇ│ demektedir (Al─▒┼č─▒k, 2005):10-25, ). Terekemeler, ba┼člar─▒na buyruk ya┼čam─▒┼člard─▒r. Ahde vefaya ├Ânem verirler. Kararl─▒ ve dirayetlidirler (Ka├žak Nebi), devletine milletine sadakatle ba─čl─▒d─▒rlar, gelenek ve adetlerine s─▒k─▒ca ba─čl─▒d─▒rlar, Karapapaklar─▒n dilleri ya┼čad─▒klar─▒, co─črafyadaki dil bask─▒s─▒ olmas─▒na ra─čmen y├╝z y─▒llarca T├╝rk├že dilinin ana yap─▒s─▒n─▒bozmadan g├╝n├╝m├╝ze ta┼č─▒m─▒┼člard─▒r, zulme, direnir, haks─▒zl─▒─ča ba┼čkald─▒r─▒rlar. Onlar─▒n karakterlerini yans─▒tan s├Âzler, ÔÇ│D├╝z ol, Allah d├╝ziylendirÔÇ│-sen d├╝r├╝st ol, Allah d├╝r├╝st├╝n yan─▒ndad─▒r) ÔÇ│Sen yah┼č─▒ ol, bal─▒h da bilmese hal─▒k bilirÔÇ│ ├žok yayg─▒nd─▒r. Karapapaklar genellikle Hanefi mezhebine mensuptur. Azerbaycan ve G├╝rcistan’─▒n bir k─▒sm─▒nda ve ─░ran’da Sulduz’daki Karapapaklar ┼×ii Cafer├«’dir (Andrews, 1992:99).

K─▒p├žaklar─▒n Bđżr├žal─▒ b├Âlgesinde meskunla┼čmas─▒ ve đżnlar─▒n terkibinde ÔÇťgarab├Ârklerin┬╗, ÔÇťgarapapag┬╗ tayfalar─▒n─▒n đżlmas─▒ hakk─▒nda tarihi ara┼čt─▒rmalar ├žđżk fazlad─▒r. E. V. Tđż─čan, M. F. K─▒rz─▒đż─člu, E. Caferđż─člu, Z. B├╝nyadđżv k─▒p├žaklar─▒n bir kđżlu oldu─čunu s├Âyledi─či ÔÇťgarapapaglar─▒ÔÇŁ, rus kaynaklar─▒ ise ÔÇťgaragalpagÔÇŁ olarak adland─▒r─▒r.

Kaynak:

Bu Makale AKADEM─░K BAKI┼× DERG─░S─░, Say─▒: 32 Eyl├╝l ÔÇô Ekim 2012, Uluslararas─▒ Hakemli Sosyal Bilimler E-DergisiÔÇÖnde yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. ISSN:1694-528X ┬á─░ktisat ve Giri┼čimcilik ├ťniversitesi, T├╝rk D├╝nyas─▒, K─▒rg─▒z ÔÇô T├╝rk Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Celalabat ÔÇô K─▒rg─▒zistan. http://www.akademikbakis.org
KAYNAKÇA

  • Ak├žora, Erg├╝n├Âz, RusyaÔÇÖn─▒n Kafkasya Siyaseti ve Ge├žmi┼čten G├╝n├╝m├╝ze ├çe├ženler, ─░stanbul, 1996.
  • Akda─č, Mustafa, T├╝rk Halk─▒n─▒n Dirlik D├╝zenlik Kavgalar─▒, Celali ─░syanlar─▒, Ankara, 1975.
  • Akp─▒nar, Yavuz, ÔÇ│N├╝gari Mir HamzaÔÇ│, Azeri Edebiyat─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒, ─░stanbul, 1994, s. 465-467.
  • Al├óeddin Yal├ž─▒nkaya, KafkaslarÔÇÖda ÔÇťT├╝rkiÔÇŁ Kav─▒mler: ├çerkezler, Abhazlar, Kabartaylar, Ad─▒geler, ├çe├ženler,─░ngu┼člar, Da─č─▒stanl─▒lar ve Di─čerler─▒, AkademikBak─▒┼č,Uluslar aras─▒ Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi, Say─▒: 9 May─▒s-2006.
  • Alatl─▒, Alev, D├╝nya N├Âbeti, ─░stanbul, 2005.
  • Alexandre Grigoriantz, Kafkasya Halklar─▒, Sabah Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2000.
  • Alta┼č, Hanifi, Telafer Yahut Babil’in Son S├╝rg├╝nleri! , T├╝rk Dirlik, 4 Eyl├╝l 2005.
  • Aly─▒lmaz, Semra, Bor├žal─▒l─▒ Bilim Adam─▒, E─čitimci, ┼×air Valeh Hac─▒lar, Ankara, 2003.
  • Aslan, Ensar, ├ç─▒ld─▒rl─▒ A┼č─▒k ┼×enlik, Hayat─▒, ┼×iirleri ve Hikayeleri, Ankara, 1995. Aslan, K─▒yas, Ah─▒ska T├╝rkleri, Ankara, 1994.
  • A┼č─▒kpa┼čao─člu, Tevarih-i Al-i Osman, Ats─▒z Ne┼čri, ─░stanbul, 1949. Ayd─▒n, Mustafa, ├ť├ž B├╝y├╝k G├╝c├╝n ├çat─▒┼čma Alan─▒ Kafkaslar, G├Âkkubbe Yay─▒nc─▒l─▒k, ─░stanbul, 2005.
  • Azerbaycan Folklor Ananeleri (G├╝rcistandaki T├╝rk Dili Folklor ├ľrnekleri Esas─▒nda), Tiflis, 1992.
  • Azerbaycan Halk Destanlar─▒ Efsane Esat─▒r ve Na─č─▒l Deyimleri, Bak├╝, 1999.
  • Bala, Mirza, ÔÇ│├çerkeslerÔÇ│, ─░slam Ansiklopedisi, Cilt: 3, ─░stanbul, 1993, s. 375.
  • Bala, Mirza, ÔÇ│KarapapakÔÇ│, ─░slam Ansiklopedisi, M. E. B. Yay. , Cilt: 6, ─░stanbul, 1967, s. 339.
  • Bala, Mirza, Kumuklar, ─░A. , Cilt: VI, s. 986.
  • Ba┼čg├Âz, Yunus Emre I, Cumhuriyet Gazetesi yay─▒n─▒, ─░stanbul, 2003.
  • Berkok, ─░smail, Tarihte Kafkasya, ─░stanbul, 1958. Binba┼č─▒ Nazmi, Kafkasya ve T├╝rkistan, ─░stanbul, 1334.
  • Cafero─člu, Ahmet, Do─ču ─░llerimiz A─č─▒zlar─▒ndan Toplamalar, T├╝rk Dil Kurumu Yay─▒nlar─▒: 62, Ankara, 1995.
  • Cafero─člu, Ahmet, T├╝rk Kavimleri, Ankara, 1983.
  • Cafero─člu, Ahmet, T├╝rk Kavimleri, Enderun Kitabevi, ─░stanbul, 1988.
  • Cafero─člu, Ahmet,ÔÇ│Kafkasya T├╝rkleriÔÇ│, Ankara, 1983, s. 55-56.
  • Cafero─člu, Ahmet-Y├╝cel, Tahsin, ÔÇ│─░ranÔÇÖda T├╝rklerÔÇ│, TDEK, Ankara, 1976, s. 113.
  • Cafero─člu, Ahmet-Y├╝cel, Talip, ÔÇ│KarapapahlarÔÇ│, T├╝rk D├╝nyas─▒ El Kitab─▒, Ankara, 1976.
  • Huart, ÔÇ│HaydarÔÇ│, ─░A. , ─░stanbul, 1993, V, 387.
  • ├ç─▒ld─▒r A┼č─▒k Sempozyumu, Ankara, 2000. Dalk─▒ran, Say─▒n, ─░bn-i Kemal ve D├╝┼č├╝nce Tarihimiz, ─░stanbul, 1997.
  • David Marshall Lang, G├╝rc├╝ler, ─░stanbul, 1997.
  • Demir, Ali Faik, T├╝rk D─▒┼č Politikas─▒ Perspektifinden G├╝ney Kafkasya, Ba─člam Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2003.
  • Demir, Ali Faruk, ÔÇ│SSCBÔÇÖnin Da─č─▒lmas─▒ndan Sonra T├╝rkiye-Azerbaycan ili┼čkileriÔÇ│, De─či┼čen D├╝nya ve T├╝rkiye, Der. Faruk S├Ânmezo─člu, ─░stanbul, 1996.
  • Devellio─člu, Ferit, Osmanl─▒ca S├Âzl├╝k, ─░stanbul, 1993. Devlet, Nadir, ÔÇ│Kuzey Kafkasya’n─▒n D├╝n├╝ Bug├╝n├╝ÔÇ│, Yeni Forum, May─▒s, 1996, s. 7.
  • Do─čan Avc─▒o─člu, T├╝rklerin Tarihi, 1. Kitap, ─░stanbul, 1997.
  • Do─čan Avc─▒o─člu, T├╝rklerin Tarihi, 4. Kitap, ─░stanbul, 1997.
  • Do─čan Avc─▒o─člu, T├╝rklerin Tarihi, 5 kitap, ─░stanbul, 1997.D├╝ndar,
  • Selahettin-├çetinkaya, Haydar, Terekemeler (Karapapak T├╝rkleri), (El Kitab─▒), Eyl├╝l, 2004.
  • Eb├╝lfez El├žibey, Fars ┼×ovenizmi, ├çev. : Cavit Veliev, http: //www. gunaskam. com/tr/index. php?option=com_content&task=view&id=40&─▒temi=41 .
  • Eb├╝lgazi Bahad─▒r Han, ┼×ecer-─░ Terakime, T├╝rklerin Soy K├╝t├╝─č├╝ (Haz. Muharrem Ergin), Terc├╝man 1001 Temel Eser.
  • Ercilasun, A. Bican, Kars ─░li A─č─▒zlar─▒-Ses Bilgisi, Ankara, 1983.
  • Erkan, Ayd─▒n Osman, Tarih Boyunca Kafkasya, ─░stanbul, Haziran 1999.
  • Er├Âz, Mehmet, T├╝rkiyeÔÇÖde Alevilik Bekta┼čilik, Ankara, 1990.
  • Ey├╝po─člu, ─░smet Zeki,ÔÇ│┼×eyh Bedreddin ve VaridatÔÇ│, ─░stanbul, 1987.
  • Fanina W Halle, ÔÇ│Kafkasya ├ťzerineÔÇ│, Kafkasya Yaz─▒lar─▒, Ali ├çurey (├žev), S. 1, ─░stanbul, 1997.
  • F─▒─člal─▒, E. R. , T├╝rkiyeÔÇÖde Alevilik Bekta┼čilik, Ankara, 1989.
  • G├Âkalp, Ziya, T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n Esaslar─▒, ─░stanbul, 2003.
  • G├Âk├že, Cemal, Kafkasya ve Osmanl─▒─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Kafkasya Siyaseti, ┼×amil E─čitim ve K├╝lt├╝r Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1979.
  • G├Âlp─▒narl─▒, Abd├╝lbaki, ÔÇ│K─▒z─▒lba┼čÔÇ│, ─░A, cilt: 6, s. 789.
  • G├Âme├ž, Saadettin, T├╝rk Cumhuriyetleri ve Topluluklar─▒ Tarihi, Ankara, 1999.
  • G├╝l┼čen Seyhan Al─▒┼č─▒k, G├Ârkemli ├élim Muharrem Ergin Be─č (1923 G├Âgye-6 Ocak1995 ─░stanbul), Prof. Dr. Muharrem ErginÔÇÖe, Modern T├╝rkl├╝k Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi Cilt: 2,Say─▒: 4 (Aral─▒k 2005), s. 10-25, G├╝rsoy, Cevat, Volga, T├╝rk Ansiklopedisi, Cilt: XXXIII, 1984, s. 319.
  • Habi├žo─člu, Bedri, KafkasyaÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya G├Â├žler, ─░stanbul, 1993.
  • Hizal, Ahmet Hazer, Kuzey Kafkasya H├╝rriyet ve ─░stiklal Davas─▒, Orkun Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1961.
  • http: //www.gizlitarih.com/index.php?e=228, ÔÇ│Kuzey KafkasyaÔÇÖda ─░slamiyetÔÇ│.
  • http: //www.yesevi.edu.tr/index.php?menu_id=75, Kazak├ža-T├╝rk├že, T├╝rk├že-Kazak├ža S├Âzl├╝k;
    http://www.kultur.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFB0ED0A A5232E402F25881B305C3223FF
  • Kazak Edebiyat─▒. ─░brahimov, M. R. A. , ÔÇ│Da─č─▒stan Halklar─▒ XX. Y├╝zy─▒l─▒nda Etnodemografik ProblemlerÔÇ│, Yeni Forum Mart, 1996, s. 33.
  • ─░lhan, Suat, KafkasyaÔÇÖn─▒n Geli┼čen Jeopoliti─či, Ankara, 1999.
  • ─░n├Ân├╝ Ansiklopedisi, ÔÇ│AbhazlarÔÇ│, Cilt: 1, 1981, s. 75.
  • John F. Baddaley, Ruslar─▒n Kafkasyay─▒ ─░┼čgali ve ┼×eyh ┼×amil, ─░stanbul, 1996.
  • Joseph Von Hammer, Osmanl─▒ Tarihi, ├çeviren: Mehmed Ata-Prof. Dr. Abd├╝lkadir Karahan, ─░stanbul, 1990
  • Kafkasya, Rehber Ansiklopedisi. Kafkasya, Yeni T├╝rkiye Ansiklopedisi, Cilt: 5, ─░stanbul, 1985, s. 1620.
  • Kafl─▒, Kadircan, ┼×imali Kafkasya, Vak─▒t Matbaas─▒, ─░stanbul, 1942.
  • Kalafat, Ya┼čar, ÔÇ│G├╝rcistan K├╝lt├╝r├╝nden ManzaralarÔÇ│, Yeni D├╝┼č├╝nce, 3-9 A─čustos 2001, Say─▒: 2001/31, s. 26-30.
  • Kalafat, Ya┼čar, T├╝rk Mistik K├╝lt├╝r├╝nde ÔÇ│ErÔÇ│ veya Halk K├╝lt├╝r├╝m├╝zde ÔÇ│Er TiplemesiÔÇ│,VII. Milletleraras─▒ T├╝rk Halk K├╝lt├╝r├╝ Kongresi, T├╝rk Halk K├╝lt├╝r├╝nde Gelenek, G├Ârenek ve ─░nan├žlar/Traditions, Customs And Beliefs ─░n Turkish Folk Culture, 9. Oturum-Sesion 9, 30. 06. 2006 Cuma.
  • Kamac─▒, Ersoy, ├çerkes Tarihi (Abazalar, Adi─čeler, Ub─▒hlar, ├çe├ženler, Da─č─▒stanl─▒lar, Asetinler, Kara├žaylar, Balkarlar, Lazlar, G├╝rc├╝ler) Eyl├╝l, 1992.
  • Kantarc─▒, Hakan, ÔÇ│Kafkasya Jeopolitiginde Kriz Alanlar─▒ve G├╝├ž M├╝cadelelerinin T├╝rkiyeÔÇÖye Etkileri, 2023, Say─▒: 53, Eyl├╝l 2005, s. 34. Karakhi, Muhammed Tahir, Kafkas M├╝cahidi ─░mam ┼×amilin Gazavat─▒, (├žev. T. Cemal Kutlu), ─░stanbul, 1987.
  • Karaman, Erdal, Azerbaycan A─č─▒zlar─▒ ├ťzerine Bir Deneme, Journal of Qafqaz University, s. Number 20, 2007, s. 98, 99.
  • Karamanl─▒, M. H├╝samettin, ÔÇ│G├╝rcistanÔÇ│, D─░A, C. XIV, ─░stanbul, 1996, s. 310
  • Karapapah Mehreli Bey, Tiflis, 1996, Karapapaklar, TDV ─░slam Ansiklopedisi, Cilt: XXIV, s. 470.
  • Kemalo─člu, Muhammet, ÔÇ│Kafkasya’ya Bak─▒┼č─▒m─▒z ve Ermeniler (I. B├Âl├╝m)ÔÇ│, Y─▒l: 11 Say─▒: 41, Temmuz-A─čustos-Eyl├╝l, 2006.
  • Kemalo─člu, Muhammet, ÔÇ│Kafkasya’ya Bak─▒┼č─▒m─▒z ve Ermeniler (II. B├Âl├╝m)ÔÇ│, Y─▒l: 11 Say─▒: 42, Ekim-Kas─▒m-Aral─▒k, 2006.
  • Kemalo─člu, ┼×eyda-Muhammet, El├žibeyÔÇÖin D├╝┼č├╝nceleri ve Kanun Devleti, Ankara, 2007.
  • K─▒rz─▒o─člu, M. Fahreddin, Dede Korkut O─čuznameleri I┼č─▒─č─▒nda Karapapahlar Bor├žal─▒-Kazak Uru─čuÔÇÖnun K├╝r-Aras Boylar─▒ndaki 1800 Y─▒l─▒na Bir Bak─▒┼č-Tarih Etnoloji ve Dil Ara┼čt─▒rmalar─▒), Erzurum, 1972.
  • K─▒rz─▒o─člu, M. Fahrettin, Kars Tarihi, ─░stanbul, 1953
  • K─▒rz─▒o─člu, M. Fahrettin, KhazarlarÔÇÖ─▒n Bor├žal─▒ve Kazak Boylar─▒ndan Olu┼čan KarapaphÔÇÖlar da ├ça─č─▒m─▒z─▒n da ─░nsan Heykeli Kabirta┼č Yapma Gelene─či, Ankara, 1995.
  • K─▒rz─▒o─člu, M. Fahrettin, Osmanl─▒larÔÇÖ─▒n Kafkasya Ellerini Fethi (1451-1590) Ankara, 1993.
  • Kosok, P┼čimaho, Kuzey Kafkasya H├╝rriyet ve ─░stiklal Sava┼č─▒ Tarihinden Yapraklar, ├çelt├╝t Matbaas─▒, ─░stanbul, 1960.
  • K├Âst├╝kl├╝, Nuri, Yak─▒n├ža─č─▒n Ba┼č─▒ndan G├╝n├╝m├╝ze Ortado─ču ├ťlkelerinin Anadolu’ya Y├Ânelik Politikalar─▒, T├╝rk K├╝lt├╝r├╝, Say─▒: 336, Y─▒l, XXlX, Nisan, 1991, s. 221.
  • Kurat, A. Nimet, T├╝rk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1992
  • Kutalm─▒┼č, Orhan G├╝d├╝l, T├╝rk├že ─░nsan Adlar─▒ ve Anlam-K├Âkenleri, ─░stanbul, 2003.
  • Kutlu, Tar─▒k Cemal, ÔÇ│├çe├ženlerÔÇ│, Dili Edebiyat─▒ ve Tarihi ile ├çerkezler, ─░stanbul, 1993
  • K├╝t├╝ko─člu, Bekir, Osmanl─▒-─░ran Siyasi M├╝nasebetleri, ─░stanbul, 1993.
  • Leonti Lyulye, ├çeviren: Pap┼ču Murat. , ├çerkesya, Tarihi Etnografik Makaleler, 1857-1862-1866 ├çiviyaz─▒lar─▒, ─░stanbul, 2003.
  • ┼×iraliyev, Azerbaycan Dialektologiyas─▒n─▒n Esaslar─▒, Bak├╝, 1962.
  • Mansur, ┼×amil, ├çe├ženler, Sam Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1995, s. 25; Togan,
  • Zeki Velidi, Umumi T├╝rk Tarihine Giri┼č, ─░stanbul, 1981.Melikoff,
  • ─░rene,Hac─▒ Bekta┼č Efsaneden Ger├že─če, ─░stanbul, 2004, s, 33-35, 63-86
  • Memmedov, Nadir, AzerbaycanÔÇÖda Yer Adlar─▒, Bak├╝, 1993.
  • Mer├žil, Erdo─čan, G├╝rcistan Tarihi-Eski ├ça─člardan 1212ÔÇÖye kadar-, Ankara, 2003.
  • Metcunatuka, ─░zzet, Kafkas Tarihi ─░stanbul, H├╝rriyet Matbaas─▒, 1330, s. 843/M. ├ť. ─░LAH. Genel 4639).
  • Metin Ergun, Karakalpak A┼č─▒k Tarz─▒┼×iir Gelene─či ├ťzerine Ara┼čt─▒rmalar, Milli Folklor, Say─▒: 35, G├╝z 1997, s. 10-16.
  • M├╝tercimler, Erol, Gelece─či Y├Ânetmek/Y├╝ksek Stratejiden Etki Odakl─▒ Harek├óta, ─░stanbul, 2006. Nam─▒tok, Aytek, ├çerkeslerin K├Âkeni 1. ├çevirmen: Aysel ├çeviker, KAF-DAV Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2003.
  • Nihat ├çetinkaya, ÔÇ│K─▒z─▒lba┼č T├╝rklerÔÇ│, ─░stanbul, 2005.
  • Nihat Ka┼č─▒k├ž─▒-Hasan Y─▒lmaz, ArasÔÇÖtan VolgaÔÇÖya Kafkaslar-├ťlkeler-─░z B─▒rakanlar, T├ťRKAR, T├╝rk Metal Sendikas─▒ Ara┼čt─▒rma B├╝rosu, Ankara, 1999.
  • O─čuz Terekeme Halk Merasimleri ve Meydan Tama┼čalar─▒, Bak├╝, 1997.
  • Orhan Aydo─č, Karapapklar (Seminerler ├çal─▒┼čmas─▒), ─░n├Ân├╝ ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Tarih E─čitim B├Âl├╝m├╝, Malatya, 1998.
  • Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde Ehl-i S├╝nnetÔÇÖin ┼×ii Akidesine Tenkidleri, ─░stanbul, 2000.
  • Ostrogorsky, Georg, Bizans Devleti Tarihi (├çev. F. I┼č─▒ltan), Ankara, (TTK yay), 1981.
  • ├ľgel, Bahaeddin, ─░slamiyetten ├ľnce T├╝rk K├╝lt├╝r Tarihi, Ankara, 1984.
  • ├ľlmez, Zuhal Karg─▒,Meninski’nin S├Âzl├╝─č├╝ndeki “Tartarca” S├Âzc├╝kler, Cilt: 15,Ankara,2002, dergiler. ankara. edu. tr/detail. php?id=12&sayi_id=843-s. 67.
  • ├ľzbay, ├ľzdemir, D├╝nden Bug├╝ne Kuzey Kafkasya, Ankara, 1995.
  • ├ľzey, Ramazan, Tabiat─▒, ─░nsan─▒ ve ─░ktisad─▒ ile T├╝rk D├╝nyas─▒, ─░stanbul, 1996, s. 42. ├ľzkan, Nevzat, T├╝rk Dilinin Yurtlar─▒, 2003, s. 86
  • ├ľzt├╝rk, Mustafa, Kafkasya’n─▒n Tarihi Co─črafyas─▒ ve Stratejik ├ľnemi, Genelkurmay ATASE-Sekizinci Askeri Tarih Semineri I, Ankara, 2003, s. 16
  • Peter Alford Andrews (├çev. Mustafa K├╝p├╝┼čo─člu), T├╝rkiye’de Etnik Gruplar, ANT Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1992, s. 99.
  • Ramazan, Musa, Bir Kafkas G├Â├žmeninin An─▒lar─▒, ─░stanbul, 1997.
  • Saray, Mehmet, Kafkasya Ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n T├╝rkiye i├žin ├ľnemi, Kafkas Ara┼čt─▒rmalar─▒ I, ─░stanbul, 1988, s. 3-7.
  • Saydam, Abdullah, KafkasyaÔÇÖda Ba─č─▒ms─▒zl─▒k M├╝cadeleleri ve T├╝rkiye, KT├ť, Kafkasya ve Orta Asya ├ťlkeleri Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi, Trabzon, 1993.
  • Sevin├ž, Necdet, T├╝rkiye’nin T├╝rkl├╝k’le ─░lgisi Kesiliyor, T├╝rk D├╝nyas─▒ Tarih K├╝lt├╝r Dergisi, Say─▒: 272, A─čustos,2009, s. 46.
  • Seyidov, Mirali, Azerbaycan Halk─▒n─▒n Soyk├Âk├╝n├╝ D├╝┼č├╝n├╝rken, Bak├╝, 1989
  • Streck, M. ÔÇ│Kaf Da─č─▒ÔÇ│,─░.A.Cilt: VI, ─░stanbul, 1967, s. 59-61.
  • S├╝mer, Safevi Devletinin Kurulu┼ču, Ankara, 1992.
  • ┼×ahin, Murat, ÔÇ│Transkafkasya Siyasi Co─črafyas─▒nda Etnik Da─č─▒l─▒m─▒n EtkileriÔÇ│, Avrasya Et├╝dleri, T─░KA Yay. , 2001 Yaz, No. 19, ss. 33-35.
  • ┼×amil Cem┼čidov, Kitab-─▒ Dede Korkut, Ankara, 1990, s. 51.
  • ┼×apolyo, Enver Behnan, Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi, ─░stanbul, 1964.
  • ┼×erafettin Erel, Da─č─▒stan ve Da─č─▒stanl─▒lar, ─░stanbul, 1961
  • Tanyu, Hikmet, T├╝rklerin Dini Tarihi, T├╝rk K├╝lt├╝r Yay─▒n─▒, ─░stanbul, tarihsiz.
  • Tavkul, Ufuk, Etnik ├çat─▒┼čmalar─▒n G├Âlgesinde Kafkasya, ├ľt├╝ken Yay─▒nc─▒l─▒k, ─░stanbul, 2002.
  • Tavkul, Ufuk, Kafkasya Da─člar─▒nda Hayat ve K├╝lt├╝r, ─░stanbul, 1993.
  • Tavkul, Ufuk, Kafkasya ve ├çevresindeki T├╝rk Topluluklar─▒ÔÇ│, Yeni T├╝rkiye Yay. , s. 471-472.
  • Terim, ┼×erafettin, Kafkas Tarihinde Abhazlar ve ├çerkezlik Mefhumu, ─░stanbul, 1976.
  • Ti┼čkov , V. A. Fillipova, E. ─░. Eski Sovyet ├ťlkelerinde Etnik ─░li┼čkiler ve Sorunlar, ASAM Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2000.
  • Togan, A. Z. Velidi, Azerbaycan Etnografisine Dair, Azerbaycan Yurt Bilgisi, Say─▒: 150, 1933, s. 101-107, Azerbaycan Yurt Bilgisi, Say─▒: 18, s. 247-253. Togan,
  • Zeki Velidi, Azerbaycan Etno─črafisi, II, 1933.
  • Togan, Zeki Velidi, ÔÇ│AzerbaycanÔÇ│, ─░.A., II, ─░stanbul, 1944, s. 94.
  • Togan, Zeki Velidi, Umumi T├╝rk Tarihine Giri┼č, ─░stanbul, 1970.
  • Turan, Osman, Sel├žuklu Tarihi ve T├╝rk-─░slam Medeniyeti, Ankara, 1965.
  • Turan, Osman, Sel├žuklular Zaman─▒nda T├╝rkiye, ─░stanbul, 1971. T├╝rkiye T├╝rk├žesi A─č─▒zlar─▒ S├Âzl├╝─č├╝, TDK. http://tdkterim.gov.tr/ttas/.
  • ├ťlke Raporu, Avrasya Dosyas─▒, 2001, Say─▒: 1, s. 1.
  • Valah Hac─▒lar, Bor├žal─▒ Mehral─▒ Bey Tarihi Hekiketlerde, Tiflis, 2001, Valeho─člu (Hac─▒lar), Fahri, Bor├žal─▒ T├╝rklerinin Men┼čei ve Etnik S─▒n─▒rlar─▒, Y─▒l: 5, Say─▒: 14, Bahar 2009
  • Yegane, ─░sa Karapapahlar─▒n Tarih ve K├╝lt├╝r├╝ne Bir Bak─▒┼č, Nogadey, 1990.
  • Yeniaras, Orhan, Karapapak ve Terekemelerin Siyas├« ve K├╝lt├╝rel Tarihine Giri┼č, ─░stanbul, 1994. Y─▒lmaz, Salih, Karapapak (Terekeme) T├╝rkleri, Ankara 2007.

D─░PNOTLAR

[1] Gazi ├ťniversitesi, Tarih Y├╝ksek Lisans, [email protected]

[2] ─░dil ya da Volga (Rus├ža: đĺđżđ╗đ│đ░, Tatarca: ─░del), Avrupa’n─▒n en uzun nehridir.Eski isimi Etil/Edil’di.Avrupa Hun ─░mparatoru Attila’n─▒n ismi ─░dil’den gelmektedir (Attila = ─░dilli).

[3] http://www.kafkasfederasyonu.org/v1/index.php?goster=yaziid=79search=%DDskit ÔÇťKafkasyaÔÇÖda ─░skit D├ÂnemiÔÇ│; http://www.gizlitarih.com/index.php?e=228 ÔÇ│Kuzey KafkasyaÔÇÖda ─░slamiyetÔÇ│.

[4] Kafkasya, Rehber Ansiklopedisi.

[5] Karapapak ad─▒ tarihte ilk defa 1599 y─▒l─▒nda Buhara Hanl─▒─č─▒ belgelerinde ge├žer. ├ľnceleri a┼ča─č─▒ ─░dil civar─▒nda ya┼čamakta iken Timur’un zulm├╝nden yahut da Ruslar─▒n Kazan’─▒ i┼čgal etmelerinden dolay─▒ buradan ayr─▒l─▒p Zeref┼čan (Semerkand’─▒n do─čusunda) b├Âlgesine gelmi┼čler, sonradan ├ľz├╝ (Dnepr) ─▒rma─č─▒n─▒n bat─▒s─▒na ge├žmi┼člerdir. K├╝r-Aras boylar─▒ndan g├Â├žme Sulduz Karapapaklar─▒ da Tiflis’in g├╝neyinde Bor├žal─▒ (eski ad─▒: Loru) sanca─č─▒nda mesken tutmu┼člard─▒r. ┼×ii ve S├╝nni inanca sahiptirler. Yanl─▒┼č olarak ┼×ii olanlara Tat ve Acem, S├╝nnilere de Terekeme denilir. Halbuki, Karapapaklar─▒n Acemlikle al├ókalar─▒ yoktur. Kaza kuzu derisinden kalpak giydikleri i├žin kendilerine bu ad verilmi┼čtir. Karapapaklar zeki, ├žal─▒┼čkan, iyi ata binen, iyi silah kullanan bir T├╝rk boyudur. Zengin bir folklora sahiptir.

[6] Eski Kafkas dil gruplar─▒ (├çerkezce genel ad─▒yla bilinen Adigece, Kabartayca, Abhazca, Abazaca, Ubihce ile G├╝rc├╝ce,Lazca, ├çe├žence, ─░ngu┼č├ža, Avarca, Lezgice ve di─čerleri) %35, Ural-Altay (Azerice, Kara├žayca,Balkarca, Kum─▒k├ža, Nogayca ve di─čer T├╝rk├že k├Âkenli diller) %35 ve Hint-Avrupa (Ermenice,Rus├ža, Ukraynaca, Oset├že, Tatice, Tali┼č├že ve di─čerleri) %28ÔÇÖi olu┼čturmaktad─▒r. Eski Kafkas halklar─▒ iki kuzey bir g├╝ney kola ayr─▒l─▒r. G├╝ney kolu, G├╝rc├╝ler ile onlara akraba kabul edilen Megrelleri, Lazlar─▒ ve Svanlar─▒ i├žine al─▒r (1979 n├╝fusu 3.571.000). KafkaslarÔÇÖ─▒n T├╝rk k├Âkenli halklar─▒ ise g├╝neyde daha ├žok do─čuda Hazar k─▒y─▒s─▒nda, orta b├Âlgelerde ve bir miktarda bat─▒ ya┼čayan Azeriler (5.477.000) ile kuzeyde ya┼čayan K─▒p├žaklard─▒r. K─▒p├žak T├╝rkleriÔÇÖnin alt gruplar─▒ ise Kumikler (228.000), Nogaylar (60.000), Kara├žaylar (131.000) ve Balkarlard─▒r (66.000). Bu rakamlarda Sovyet d├Âneminde 1979 say─▒mlar─▒nda elde edilenlerdir.

[7] T├╝rkler aras─▒nda ba┼ča tak─▒lan ba┼čl─▒klara izafeten, urug, boy ve oymak isimlerine rastlanmaktad─▒r.Mesela, siyah ba┼čl─▒k (papak, kalpak) giyen bir T├╝rk boyunun ad─▒ÔÇ│KarakalpakÔÇ│ veya ÔÇ│KarapapakÔÇ│ t─▒r.Buhara Mektebine mensup bir s├╝nni tarikat─▒ da ÔÇ│Ye┼čilba┼čÔÇ│ olarak adland─▒r─▒lmaktad─▒r.T├╝rkiyeÔÇÖde ÔÇ│Karab├ÂrkÔÇ│, ÔÇ│Karab├Ârkl├╝ÔÇ│, K─▒z─▒lb├Ârkl├╝ÔÇ│, ÔÇ│Akba┼čl─▒ÔÇ│ ve ÔÇ│Akba┼člarÔÇ│ isimleri ile pek ├žok k├Ây bulunmaktad─▒r. A┼č─▒kpa┼čao─člu TarihiÔÇÖnde bu hususla ilgili olmak ├╝zere, ┼ču ├Ârnek bulunmaktad─▒r: Orhan Gazi, babas─▒ Osman Gazi gibi k─▒z─▒l b├Ârk giyiyor ve askerine de giydiriyordu. Karde┼či Alaaddin Pa┼ča, bu konuda kendisine ┼ču ├Â─č├╝d├╝ verir: ÔÇ│Han─▒m! Senin askerine bir alamet koyal─▒m ki, ba┼čka askerlerde olmas─▒n.ÔÇ│ Orhan GaziÔÇÖnin, ÔÇ│Karde┼č! Her ne ki sen dersen ben onu kabul ederim.ÔÇ│ demesi ├╝zerine Alaaddin Pa┼ča, ÔÇ│Etraftaki beylerin b├Ârkleri k─▒z─▒ld─▒r. Seninki ak olsun.ÔÇ│ diyerek teklifte bulunur. Bunun ├╝zerine Orhan Gazi BilecikÔÇÖte ak b├Ârk i┼členmesini emretmi┼čtir. (A┼č─▒kpa┼čao─člu, Tevarih-i Al-i Osman, Ats─▒z Ne┼čri, ─░stanbul, 1949:117) K─▒z─▒lba┼č isminin men┼čei ile ilgili olarak bir di─čer g├Âr├╝┼č de ┼č├Âyledir: Erdebil tekkesi ┼čeyhlerinden ┼×eyh Haydar (894/1488), on iki dilimli k─▒z─▒l bir ta├ž giymi┼č ve k─▒z─▒l sar─▒k sarmaya ba┼člam─▒┼č ve derecelerine g├Âre m├╝ritlerine de ayn─▒ tac─▒ sar─▒kl─▒ veya sar─▒ks─▒z olarak giydirmi┼čtir. Bu nedenle Erdebil Tekkesi mensuplar─▒na ÔÇ│K─▒z─▒lba┼čÔÇ│ ad─▒ verilmi┼čtir.

[8] Nogaylara ├žok yak─▒n, muhtemelen onlardan kopma bir T├╝rk boyu.Kundurlar, ya┼čad─▒klar─▒ alan─▒n kara ormanlarla kapl─▒ olu┼ču y├╝z├╝nden, kendilerini Karaa─ča├ž diye isimlendirmektedir.├çe┼čitli tarihi olaylar y├╝z├╝nden Kafkasya T├╝rk Toplulu─čundan ayr─▒larak idil (Volga) deltas─▒ ile Astrahan ┼čehrinde yerle┼čmi┼člerdir.Fakat yaz─▒l─▒ kaynaklarda, Nogay Kara-A─ča├žlar─▒ olarak Say─▒lmaktad─▒rlar, T├╝rkolog Vambery, ‘Kundur’ ad─▒n─▒, ‘Kondur diye yorumlayarak, bu T├╝rk boyunu Kuma ve Terek ─▒rmaklar─▒ boyunda vaktiyle ya┼čam─▒┼č olan Nogay boyuna dayand─▒rmaktad─▒r.Kazay ve Kas-Pulat gibi iki toplulu─ča ayr─▒lan Kundur T├╝rkleri, Nogayca ile m├╝┼čterek ┼čekil ve ses bilgisiyle s├Âzl├╝k ├Âzelliklerine sahip olup, ├Âz a─č─▒zlar─▒n─▒ korumu┼člard─▒r.Kuzey Kafkasya Nogaylar─▒ ile ortak folklor ├Âzellikleri ta┼č─▒maktad─▒rlar.

[9] Balkarlar, K─▒r─▒m Tatarlar─▒ ve Kum─▒klara yak─▒n bir halkt─▒r.Hunlar─▒n 4.y├╝zy─▒ldaki Bat─▒ÔÇÖya g├Â├ž├╝n├╝n ard─▒ndan KafkasyaÔÇÖda kalan Bulgar kabilesinden geriye kalan bir halk oldu─ču ve KafkasyaÔÇÖda hayli eski tarihten bu yana ya┼čad─▒─č─▒ da ileri s├╝r├╝l├╝r.

[10] Kalmuklar Mo─čol olmad─▒klar─▒n─▒ savunurlar. Oyratlar, Buryatlar ve Halkalar gibi, Kalmuklar─▒n soy olarak T├╝rklerle yak─▒n ba─člar─▒ vard─▒r. Kalmuklar, ┼čamanizm ile kar─▒┼č─▒k bir Budist inanc─▒n─▒ benimsemi┼člerdir. Uygur dillerine benzeyen Kalmuk dilinin ne ├Âl├ž├╝de Mo─čol grubundan say─▒ld─▒─č─▒ tart─▒┼čmal─▒d─▒r. N├╝fusunun yar─▒s─▒ Ruslar taraf─▒ndan katledilen ve s├╝r├╝len Kalmuklar, bug├╝n genellikle Kalmukya’da, Mo─čolistan’─▒n bat─▒ kesiminde, Sibirya’da ve ├çin’in bat─▒s─▒nda ya┼čarlar.

[11] Nogay ismi, Cengiz HanÔÇÖ─▒n torunu NogayÔÇÖdan gelmektedir.Nogay T├╝rkleri, 17.y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda Hazar DeniziÔÇÖnin kuzey do─čusunda, ─░rti┼č NehriÔÇÖnden ba┼člayarak K─▒r─▒mÔÇÖa kadar yay─▒lan b├╝y├╝k bir T├╝rk toplulu─čuydu.

[12] KafkaslarÔÇÖ─▒n T├╝rk k├Âkenli halklar─▒ ise g├╝neyde daha ├žok do─čuda Hazar k─▒y─▒s─▒nda, orta b├Âlgelerde ve bir miktarda bat─▒ ya┼čayan Azeriler (5.477.000) ile kuzeyde ya┼čayan K─▒p├žaklard─▒r.K─▒p├žak T├╝rkleriÔÇÖnin alt gruplar─▒ ise Kumikler (228.000), Nogaylar (60.000), Kara├žaylar (131.000) ve Balkarlard─▒r (66.000).Bu rakamlarda Sovyet d├Âneminde 1979 Say─▒mlar─▒nda elde edilenlerdir.

[13] Ub─▒hlar, Kuzeybat─▒ Kafkas halklar─▒ndan biridir.Dilleri Ub─▒h├ža, bu dili son konu┼čan ki┼činin 1992 y─▒l─▒nda ├Âlmesiyle tarihe kar─▒┼čm─▒┼čt─▒r.Ub─▒hlar, Vub─▒hlar, Ubihler olarak da yaz─▒l─▒r.; Bkz.Kamac─▒, Ersoy, ├çerkes Tarihi (Abazalar, Adi─čeler, Ub─▒hlar, ├çe├ženler, Da─č─▒stanl─▒lar, Asetinler, Kara├žaylar, Balkarlar, Lazlar, G├╝rc├╝ler) Eyl├╝l, 1992.

[14] Adige ├ľzerk B├Âlgesi, Rusya FederasyonuÔÇÖna ba─čl─▒ olup, Sovyet d├Âneminin ba┼č─▒ndan beri Krasnador b├Âlgesinde idari bir birim, ÔÇśkrayÔÇÖd─▒r.B├╝y├╝k KafkaslarÔÇÖ─▒n kuzeybat─▒s─▒nda, Kuban NehriÔÇÖnin sa─č ve sol sahillerinde yer al─▒r.

[15] ┼×hagua┼če ve Ps─▒p ─▒rmaklar─▒ aras─▒nda oturan Hat─▒kuaylar: bir zamanlar bat─▒da, Ajips ve Ubin ─▒rmaklar─▒ havzalar─▒na kadar uzan─▒rlard─▒.Hatkolar b├╝y├╝k bir olas─▒l─▒kla Hat─▒kuayÔÇÖlar─▒n bir b├Âl├╝m├╝d├╝r.

[16] Do─ču Avrupa halklar─▒ndan olan ┼×aps─▒─člar, Kuzey Kafkasya’da Karadeniz k─▒y─▒s─▒ndaki en b├╝y├╝k gruplardan olan Ad─▒gelerin bir par├žas─▒d─▒r.

[17] Bjedu─č (Bjedu, Bjedug), ├çerkezlerin ba┼čl─▒ca kabileleri Kabardeyler, Besleney (Besni)ler, Kemirguvey (Temirgoy-├çemguy)ler, ┼×aps─▒─č (┼×apsu─č)lar, Janeler, Natukha├žlar, Ubuh (Ub─▒h-Vub─▒h-Ubukh)lar, Abzah (Abzakh)lar, Bjedug (Bjedukh)lar ve Mahu┼č (Makho┼č)lard─▒r.1830 y─▒llara kadar Kuban Irma─č─▒’n─▒n kuzeyinde bug├╝nk├╝ Krasnodar ┼čehri civar─▒nda ya┼č─▒yorlard─▒.├çerkes kabilelerinden biri olan Bjeduglar, artan Rus ve Kazak bask─▒lar─▒ sonucu Kuban Irma─č─▒’n─▒n g├╝neyine, di─čer ├çerkes kabilelerinin yan─▒na yerle┼čmek zorunda kalm─▒┼člard─▒r.

[18] Kuban Nehri ile Lafa ve Sagvase nehirleri aras─▒ndaki b├Âlgede otururlar.├ť├ž guruptan meydana gelirler.1-Kuban Nehri’ne do─čru Adameyler 2-Ciraki ve Ratazay civar─▒nda Yegerkoylar.

[19] Abzaxlar ├çerkes kabilelerinden Adige grubunun i├žinde yer al─▒rlar.Abzax ismi genel olarak, Abhazlar─▒n alt k─▒sm─▒nda oturanlar─▒ (ABAZAX) ifade etti─či s├Âylenir.Yaln─▒z Az─▒ge ve Azuge gibi Abzae ve Abhaz isimlerinin k├Âk birli─či g├Âz ard─▒ edilir.Abhaz ismi APSUGA’dan t├╝remedir.┼×u halde A-PSU-─×E ┼čeklinde ve sulu yerde oturan G├╝ne┼čzader anlam─▒na gelir.Apsuge zamanla Aps─▒ge, apsaxe, abzaxeve, abzaxe ┼čekillerine d├Ân├╝┼čt├╝.

[20] B├╝y├╝k ve K├╝├ž├╝k Laba vadileri ile Urup (Varpa) havzas─▒nda otururlard─▒.Ayr─▒ca Kuban Ovas─▒ile ├çegen, Fars ve Psef─▒r vadilerine kadar da yay─▒lm─▒┼člard─▒r.GenellikleKabardeyle birlikte zikredilirler.Zaten yukar─▒da belirtti─čimiz gibi Kabardeylerin bir kolu olduklar─▒ s├Âylenmektedir.Kafkas kabilelerinin en asili ve fiziksel yap─▒ bak─▒m─▒ndan eng├╝zel insanlar─▒n ├ž─▒kt─▒─č─▒ bir kabile olarak kabul edilirler.Bat─▒lar─▒nda Kemirguveyler ve Abzahlar bulunur.G├╝neybat─▒ ve g├╝neylerinde ise Barakay, Kaz─▒lbe─č, Segerey veBa┼č─▒lbe─č gibi Abaza oymaklar─▒ bulunur.Kuzeyden ise Besleneylerin arazisi Kuban Nehri taraf─▒ndan s─▒n─▒rlan─▒r.

[21] Orta Da─č─▒stanÔÇÖda, Derbent Ge├židinden Hazar Denizi k─▒y─▒lar─▒na kadar uzanan bir b├Âlgede ya┼čayan Darginlerin kuzeyinde Kumuklar, bat─▒lar─▒nda Avarlar ve Laklar,G├╝neyinde Kaytaklar bulunur.Da─č─▒stanÔÇÖdaki ikinci b├╝y├╝k etnik gruptur.Konu┼čtuklar─▒ dil Lezgilerin diline yak─▒nd─▒r.

[22] Da─č─▒stan’─▒n kuzey-bat─▒s─▒ndaki Koysu Irma─č─▒’n─▒n Andi, Avar ve Kara kollar─▒n─▒n kaynaklar─▒ civar─▒ndaki b├Âlgeler ile kuzeye do─čru Kumuklar’─▒n oturduklar─▒ al├žak ovayado─čru uzanan kesimde (├çir-Yurt’a kadar) ya┼čarlar.

[23] Konu┼čtuklar─▒ dil; Kafkas dil gruplar─▒n─▒n Kuzey Kafkas ana kolundan Kuzeydo─ču Kafkas dilleri kolu i├žinde Dargwa-Lak dil grubuna girer.

[24] Da─č─▒stan halklar─▒ndand─▒r.

[25] Do─ču Kafkas Grubundand─▒rlar.

[26] Osetler’in atalar─▒n─▒n tarihi eski ├ža─člara kadar uzan─▒r.Orta Asya bozk─▒rlar─▒ndan Ural da─člar─▒na kadar g├Â├žebe olarak ya┼čayan ─░skitler oset halk─▒n─▒n atalar─▒d─▒r.Karadeniz’inkuzeyine ve daha sonra da Balkanlara kadar yay─▒ld─▒lar.─░skitler at ├╝zerinde sava┼čta usta bir halkt─▒ ve bu ├╝st├╝nl├╝kleriyle bu co─črafyada k├╝lt├╝rel anlamda derin izler b─▒rakt─▒lar.

[27] Fars Pers kelimesinden t├╝reyen ve ─░ran’─▒n n├╝fus yap─▒s─▒n─▒n ├žo─čunlu─čunu (%51) olu┼čturan ve genellikle ba┼čkent Tahranda oturan halk─▒ tan─▒mlayan kelime.Etimolojik olarakPers kelimesinden gelmektedir.Pers kelimesi Arap├žan─▒n etkisiyle Fars haline gelmi┼čtir, ├ž├╝nk├╝ Arap├ža’da bulunmayan P harfi F ile ikame edilmi┼čtir. Eb├╝lfez El├žibey, Fars┼×ovenizmi, ├çev.: Cavit Veliev, http://www.gunaskam.com/tr/index.php?option=com_content&task=view&id=40&─▒temi=41

[28] Kendilerine Hay derler.H─▒ristiyan d├╝nyas─▒ndan ayr─▒ olarak, kendilerine mahsus bir H─▒ristiyan inanc─▒n─▒ benimserler.

[29] Dillerinden ├Ât├╝r├╝ ─░ran k├Âkenli bir ulus oldu─ču varSay─▒lan Tatlar─▒n % 95’i M├╝sl├╝mand─▒r ve bunlara genellikle ÔÇ│Da─čl─▒ÔÇ│ derler.

[30] Tali┼čler veya Tali┼čiler, Kuzeybat─▒─░ran dillerinden birini konu┼čan halk.Tali┼čler, ─░ranÔÇÖ─▒n kuzey eyaletlerinden Gilan ve Erdebil ile AzerbaycanÔÇÖ─▒n g├╝ney kesimindeya┼čarlar.AzerbaycanÔÇÖda ya┼čayan Kuzey Tali┼čleri, Tali┼č-i Gu┼čtasbi olarak adland─▒r─▒l─▒r.

[31] Alanlar, ─░ran dillerinden birini konu┼čan eski bir g├Â├žebe kavim.Hun bask─▒s─▒yla Orta Asya’daki anayurtlar─▒ndan ayr─▒l─▒p bat─▒ya g├Â├žt├╝ler.

[32] ÔÇ│QÔÇ│, harfi Terekeme a─čz─▒nda ÔÇ│GÔÇ│ ve ÔÇ│KÔÇ│ harfleriyle kar┼č─▒lan─▒r.Eser i├žerisinde bu hususa dikkat edilmesi gerekmektedir.ÔÇ│XÔÇ│ harfi, ÔÇ│HÔÇ│ harfiyle kar┼č─▒lan─▒r; ancak, kal─▒n ÔÇ│HÔÇ│yani g─▒rtlak ÔÇ│HÔÇ│si gibi s├Âylenir.Karapapaklar (ÔÇ│Karapapaklar/TerekemelerÔÇ│┼čeklinde de ele al─▒n─▒r.

[33] ├ç─▒ld─▒r A┼č─▒k Sempozyumu, Ankara, 2000.

[34] Terekeme Tarix╔Ön “t├╝rkm╔Ön” istilah─▒ h╔Öm d╔Ö o─čuzlar─▒n daha ├žox k├Â├ž╔Örilik etmi┼č hiss╔Ösin╔Ö┼čamil edilmi┼čdir. V.V.Bartold v╔Ö V.M Jirmunski d╔Ö “t├╝rkm╔Ön” istilah─▒n─▒ o─čuz tayfalar─▒n─▒n g├Â├ž╔Öri h╔Öyat t╔Örzi ke├žirmi┼č hiss╔Ösin╔Ö verilmi┼č bir ad kimi i┼čl╔Ötmi┼čdir. “Bir ├žox m╔Ö”x╔Özl╔Örd╔Ö t├╝rkm╔Önl╔Örin yaln─▒z T├╝rkm╔Önistan─▒n indiki ╔Örazisind╔Ö deyil, el╔Öc╔Ö d╔Ö Qafqaz, C╔Önubi Az╔Örbaycan, Ki├žik Asiya v╔Ö m├╝asir ─░ran ╔Örazisind╔Ö d╔Ö ya┼čad─▒qlar─▒n─▒ v╔Ö onlar─▒n oturaq az╔Örbaycanl─▒lardan f╔Örql╔Öndiyini qeyd edirl╔Ör. Bundan bel╔Ö n╔Ötic╔Ö ├ž─▒xarmaq olar ki, t├╝rkm╔Önl╔Ör q╔Ödim o─čuzlar─▒n daha ├žox k├Â├ž╔Öri h╔Öyat ke├žir╔Ön hiss╔Ösin╔Ö deyilir v╔Ö bunun izl╔Öri m├╝asir Az╔Örbaycan dilind╔Ö “t╔Ör╔Ök╔Öm╔Ö” k╔Ölm╔Ösind╔Ö qal─▒r”. Maraql─▒d─▒r ki, orta ╔Ösrl╔Örin Bizans m├╝╔Öllifl╔Öri d╔Ö Ki├žik Asiyadak─▒ k├Â├ž╔Öri o─čuzlar─▒ “t├╝rkm╔Ön” ad─▒ il╔Ö t╔Öqdim etmi┼čdir.

[35] T├╝rk Boy Adlar─▒ ve Devletleri ─░le O─čuz Kelimesinin Tarih ─░├žindeki S├Âyleni┼č Bi├žimleri: O─čuz: Guz, Guzziye, El Guzz.Kara Guz, Sir Tokuz O─čuz, ├ť├ž O─čuz, U─čuz, Oyguz, ├ľg├╝z, To─čuz, Uz, Gagauz, Uzbek.
Av┼čar: Af┼čar (─░ranl─▒lar-Farslar)
Horzum: Harzem, Harezm, Horezm, Kharezem, Harizm.
T├╝rkmen: T├╝rkoman, Turcoman, T├╝rkmanend, Terek, Terakime, Terekeme

[36] 1239ÔÇÖda T├╝rk-Mo─čol unsuru ile birlikte Do─ču Avrupa seferine i┼čtirak eden ve tarih├« kaynaklarda ÔÇ│k├╝l├óh-─▒ siyahÔÇ│ olarak belirtilen T├╝rk boyu KarapapaklarÔÇÖ─▒n ceddi olmal─▒d─▒r.Karapapaklar, ─░ran ve Rus s─▒n─▒rlar─▒n─▒n tespit edildi─či 1828 T├╝rkmen├žay anla┼čmas─▒na kadar toplu olarak, Kazak ┼×emseddin Hanl─▒─č─▒ÔÇÖna ba─čl─▒ Bor├žal─▒ÔÇÖda ya┼čam─▒┼člard─▒r.Z.Velidi Togan, Boro├žo─člu K─▒p├žak boyunun, Hazarlar d├Âneminde Orta K├╝r ─▒rma─č─▒n─▒n sa─č taraflar─▒nda, kendi adlar─▒yla Bor├žal─▒ ad─▒ ile tesmiye olunan sancakta ya┼čad─▒klar─▒n─▒ belirtmektedir.Bu kay─▒t, Bor├žal─▒ ve dolay─▒s─▒yla KarapapaklarÔÇÖ─▒n o topraklardaki tarihinin delilidir.KarapapaklarÔÇÖ─▒n ┼čive ├Âzelliklerine bak─▒ld─▒─č─▒nda, Azerbaycan┬á diyalektleri i├žerisinde, Kazak-Bor├žal─▒ gurubu daima ÔÇ│K─▒p├žak gurubu ┼čiveleriÔÇ│ olarak tasnif edilmi┼čtir.

[37] Tarama S├Âzl├╝─č├╝’nde “b├Ârk, b├Ârke, b├Ârki ba┼ča giyilen k├╝lah,kalpak gibi ┼čeyler” bi├žiminde yer alan s├Âzc├╝─č├╝n Osmanl─▒cas─▒ i├žin Radloff, b├╝rk ve b├╝rik s├Âzc├╝klerini verir.┬á dergiler.ankara.edu.tr/detail.php?id=12&sayi_id=843-s.67.

[38] TDK. http://tdkterim.gov.tr/ttas/

[39] http://www.yesevi.edu.tr/index.php?menu_id=75 Kazak├ža-T├╝rk├že, T├╝rk├že-Kazak├ža S├Âzl├╝k;
http://www.kultur.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFB0ED0A A5232E402F25881B305C3223FF Kazak Edebiyat─▒.; Terekeme T├╝rk├žesi T├╝rk dilinin bat─▒ grubuna girmektedir.Bat─▒ grubu a─č─▒zlar─▒ fonetik y├Ânden birbirlerine├žok benzemektedir. Bu grupta yer alan a─č─▒zlar kullan─▒lan kelimeler y├Ân├╝yledir. Bunlar─▒n yan─▒nda di─čer a─č─▒zlarla Bat─▒ grubu a─č─▒zlar─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒l─▒rsa Bat─▒ grubu a─č─▒zlar─▒n─▒n ├Âzellikleri O─čuz grubundaki T├╝rk leh├želerinin ├Âzelliklerini ta┼č─▒d─▒klar─▒ g├Âr├╝lmektedir:
1 Sa─č─▒r ┼ł sesi Bat─▒ grubu a─č─▒zlar─▒nda olduk├žayayg─▒nd─▒r: d╔Öm╔Örs╔Ö┼ł, ├Ây├╝┼ł, ├ž─▒xard─▒┼ł, ├╝z├╝┼ł├╝, o┼ła, yeyi┼ł gibi.
2 Yuvarla┼čma hadisesi Bat─▒ grubu a─č─▒zlar─▒ndakarekteristik bir ├Âzellik olarakg├Âr├╝lmektedir. Edebi dilden farkl─▒ olarakBat─▒ grubu a─č─▒zlar─▒nda ikinci ve ├╝├ž├╝nc├╝ hecelerde de yuvarlak ├╝nl├╝lerin (o, ├Â) gelmesi s├Âz konusudur: suloyjoyux, d├Âyl├Âr, ├╝yd├Âr├╝x:, tutor gibi.
3 Bat─▒ grubu a─č─▒zlar─▒nda AzerbaycanÔÇÖ─▒ndi─čer a─č─▒zlar─▒ndan ve edebi dilden farkl─▒olarak baz─▒ kelimelerin ba┼člar─▒nda ÔÇ│─▒ÔÇ│ sesi eklenir: ─▒lx─▒, ─▒ld─▒r─▒m, ─▒l─▒x, ─▒┼č─▒x gibi.
4 Bat─▒ grubu a─č─▒zlar─▒nda kal─▒nla┼čma hadisesi├Ânemli ses hadisesidir: vatan, yan─▒, xavar, zeynaf, hasan, xarc, halak, vafat, sabr, heydar, tasd─▒x, ciyar, surat vb.
5 Bu gruptaki a─č─▒zlar─▒nda kelime ortas─▒ndab-v ve c-j de─či┼čikli─či olduk├ža yayg─▒n┼čekilde g├Âr├╝lmektedir: bava, ├žovan, xavar, livas, divi, ├živin, savax, ┼čaval─▒t, baja, geje, baj─▒, aj─▒x vb.
6 Bat─▒ gruptaki a─č─▒zlarda kelime ba┼č─▒ndab-p ve d-t de─či┼čikli─či s─▒k kar┼č─▒la┼č─▒lan seshadiselerindendir: piter, putax, pir─íadir, p─▒├žax, pi┼čmi┼č, tux:, tustax, tukan, t─▒far/tufargibi.
7 Bat─▒ grubu a─č─▒zlar─▒nda birka├ž kelimeba┼č─▒nda ÔÇ│gÔÇ│ sesi yerine ÔÇ│qÔÇ│ sesinin geldi─čig├Âr├╝l├╝r: q─▒p, q─▒┼č, q─▒p─▒l/q─▒f─▒l, qanun vb.
8 Bu grupta yer alan a─č─▒zlarda baz─▒ kelimelerinba┼č─▒ndaki ÔÇ│dÔÇ│ sesinin yerine ÔÇ│├žÔÇ│sesi gelir: ├ži┼č, ├ži┼či, ├ž├╝┼č vb.
9 Bu gruptaki a─č─▒zlarda dikkat ├žeken seshadiselerinden birisi de kelime sonundave kelime ortas─▒nda ÔÇ│vÔÇ│ sesinin yerine ÔÇ│yÔÇ│ sesinin gelmesidir: doy┼čan, yoy┼čan, oy, ├Ây, puxoy gibi.
10 Bat─▒ grubu a─č─▒zlar─▒nda kelime ba┼č─▒ndabaz─▒ kelimlerde ÔÇ│yÔÇ│ ve ÔÇ│hÔÇ│ sesinin d├╝┼čt├╝─č├╝g├Âr├╝l├╝r: umax, uxu, umurux/umrux, uxar─▒/oxar─▒, umuru, um┼čax; ├Âr├╝ll╔Ör, ├Âr├╝mcex:, ├╝lk├╝r,┬á ─▒┼čg─▒r─▒x vb.
11 Yine bu grupta yer alan a─č─▒zlarda ÔÇ│dÔÇ│sesinin tesiriyle ÔÇ│xÔÇ│ sesinin ÔÇ│tÔÇ│ sesine d├Ând├╝─č├╝g├Âr├╝l├╝r: artdan-arxdan, qaltd─▒-qalxd─▒, qortd─▒-qorxd─▒.
12 Bat─▒ a─č─▒zlar─▒nda kelime ortas─▒nda sest├╝remesine rastlanmaktad─▒r: qorxumax, q─▒r─▒x-q─▒rx, umuru, umurux gibi.

[40] One of the main factors speeding up the ÔÇťArmenianizationÔÇŁ of the Southwest Georgia was the banishment to Central Asia ÔÇô mostly to Uzbekistan ÔÇô of the 115,000 Ahiska Turks who had been living in 220 villages in Javakheti and most intensively in the Meskheti provinces of the Soviet Socialist Republic of Georgia. Later the Soviet officials did not permit the Ahiska Turks ÔÇô according to the 1989 census a total 207,000 Ahiska Turks lived in the entire Union of Soviet Socialist Republics ÔÇô to return to their homeland. During the USSR era, the Ahiska Turks ÔÇô whose consciousness of a national identity began to raise in the 1950s ÔÇô were not able to return to the Soviet Socialist Republic of Georgia except on an ÔÇťindividualÔÇŁ basis or to visit the country as a tourist. During the Zviad Gamsakhurdia period the Georgian government gave the Ahiska Turks two options: They could reside in Georgia under Georgian identity or settle in some other part of the country rather than in the Meskheti province. The Gamsakhurdia governmentÔÇÖs offer was, in fact, part of the policy of ÔÇťGeorgianization of GeorgiaÔÇŁ.However, the current officials of Georgia believe that this is a good time to solve the problem of the Ahiska Turks ÔÇô that make up a 368,000-strong group.In line with a decree issued by President E. Schevardnadze in July 1996, a commission was formed to look into the Ahiska Turks issue. GeorgiaÔÇÖs National Security Minister Shota Kviraya said that the TurksÔÇÖ return to the region bordering on Turkey and Armenia, was giving Georgia the opportunity to use the ÔÇťMeskhetianÔÇŁ (Ahiskan) card in Caucasia ÔÇô a region of strategic importance. Georgia ÔÇô preparing to use in the 2000s the ÔÇťAhiskanÔÇŁ card, that is, the ÔÇťMuslim GeorgiansÔÇŁ against the Armenians in Georgia-has not, despite the Turkish expectations, abandoned its plan to ÔÇťGeorgianizeÔÇŁ the Ahiska Turks along with the other ethnic groups. A meeting held in Georgia-Gudauri on Sept. 9-11, 2000 under the auspices of the European Commission, discussed the ÔÇťReturn of Ahiska Turks to Georgia Graually in 12 YearsÔÇŁ plan which had been presented to Georgia by the Council of Europe in the framework of GeorgiaÔÇÖs becoming a Council of Europe member on Jan. 25, 1999. During the meeting Guram Mamulya, head of the Georgian Rehabilitation of the Refugees Agency, insisted that those returning to Georgia should adopt ÔÇťGeorgian names and surnames and Georgian identity.ÔÇŁ This gives a clue as to how Georgia will interpret and implement the return plan in question which is expected to be approved by the Georgian government.

142 Toplam, 3 okuma bug├╝n

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
İlginizi Çekebilir

B─░RDE BUNLARA BAKIN

Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Karake├žililer

Karake├žililer

11 Kas─▒m 2019, Karake├žililer i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒

├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒

4 Kas─▒m 2019, ├çanakkale Sava┼č─▒ ve M├╝stecip Onba┼č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Altay Teorisinin Gizemleri

Altay Teorisinin Gizemleri

3 Kas─▒m 2019, Altay Teorisinin Gizemleri i├žin yorumlar kapal─▒
Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne

Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne

2 Kas─▒m 2019, Bir M├╝badele ├ľyk├╝s├╝: Langaza’dan ├çe┼čnigir K├Ây├╝’ne i├žin yorumlar kapal─▒
20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni

20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni

2 Kas─▒m 2019, 20. Y├╝zy─▒l─▒n ─░lk Yar─▒s─▒nda T├╝rk-Ermeni ─░li┼čkileri Bilgi ┼×├Âleni i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Yeni┼čehirlinin ─░┼čgal, Milli M├╝cadele ve Cumhuriyet D├Ânemi An─▒lar─▒

Bir Yeni┼čehirlinin ─░┼čgal, Milli M├╝cadele ve Cumhuriyet D├Ânemi An─▒lar─▒

2 Kas─▒m 2019, Bir Yeni┼čehirlinin ─░┼čgal, Milli M├╝cadele ve Cumhuriyet D├Ânemi An─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča

Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča

31 Ekim 2019, Mustafa KemalÔÇÖi SamsunÔÇÖa G├Ânderen Naz─▒r: ┼×akir Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Kafkasya – Tarihi Ge├žmi┼či ÔÇô Etnik-Dini Yap─▒s─▒ ve Terekeme (Karapapah) T├╝rkleri

Kafkasya – Tarihi Ge├žmi┼či ÔÇô Etnik-Dini Yap─▒s─▒ ve Terekeme (Karapapah) T├╝rkleri

28 Ekim 2019, Kafkasya – Tarihi Ge├žmi┼či ÔÇô Etnik-Dini Yap─▒s─▒ ve Terekeme (Karapapah) T├╝rkleri i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ Devleti  1.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna nas─▒l girdi?

Osmanl─▒ Devleti 1.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna nas─▒l girdi?

23 Ekim 2019, Osmanl─▒ Devleti 1.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna nas─▒l girdi? i├žin yorumlar kapal─▒
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tamtamlar─▒ ├žalarken!

1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tamtamlar─▒ ├žalarken!

21 Ekim 2019, 1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tamtamlar─▒ ├žalarken! i├žin yorumlar kapal─▒