Quantcast
Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti (Kurulu┼ču 11 May─▒s 1918) – Belgesel Tarih

Ekrem Hayri PEKER
Ekrem Hayri  PEKER
Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti (Kurulu┼ču 11 May─▒s 1918)
  • 15 May─▒s 2024 ├çar┼čamba
  • +
  • -
  • Ekrem Hayri PEKER /

Loading

Milletlerin kaderini ├žo─ču zaman kendisinin d─▒┼č─▒nda geli┼čen tarihi olaylar belirler. Kuzey Amerika yerlilerinin kaderini AvrupaÔÇÖdaki mezhep sava┼člar─▒ ve yoksulluk belirlemi┼čtir.

├çerkeslerin kaderini Alt─▒norduÔÇÖnun y─▒k─▒lmas─▒ ve K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒n─▒n kurulmas─▒ belirlemi┼čtir. Dar bir co─črafyaya s─▒k─▒┼čan K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒n─▒n ba┼čl─▒ca gelirleri k├Âle ticareti ve ya─čma ak─▒nlar─▒yd─▒. K├Âle ticaretinin en b├╝y├╝k kayna─č─▒ da do─čal olarak ├çerkeslerdi.

Tarihi s├╝re├žte ├çerkes topraklar─▒ Osmanl─▒-Rus ve ─░ran imparatorluklar─▒n─▒n ├žeki┼čme ve n├╝fuz sahas─▒ oldu. Osmanl─▒, ─░ran ve Kafkasya M├╝sl├╝manlar─▒ aras─▒ndaki mezhep fark─▒ bu devletlerin ve KafkasyaÔÇÖn─▒n kaderini belirleyen etken oldu.

Rus ├çarl─▒─č─▒ b├╝y├╝rken, n├╝fusu artarken ve daha g├╝├žl├╝ bir orduya sahip olurken Osmanl─▒ ve ─░ran imparatorluklar─▒ geriler. Osmanl─▒ Devleti, ├Ânce Kendine ba─čl─▒ olmayan KabardeyÔÇÖi 1739 tarihinde imzalanan Belgrad Antla┼čmas─▒yla Ruslara terk eder. Daha sonra 1774ÔÇÖde K─▒r─▒mÔÇÖ─▒ kaybetti. Ruslar KaradenizÔÇÖdedir.

─░ranÔÇÖ─▒n bask─▒lar─▒ ve ya─čma ve katliamlar─▒ G├╝rc├╝ler Ruslara s─▒─č─▒n─▒r. Daha sonra Ruslar taraf─▒ndan ilhak edilir. Bu durum ─░ranÔÇÖla Ruslar─▒ kar┼č─▒ kar┼č─▒ya getirir.┬á 1813ÔÇÖde G├╝listan ve 1828 y─▒l─▒nda imzalanan T├╝rkmen├žay antla┼čmas─▒yla ─░ran KafkasyaÔÇÖdaki topraklar─▒n─▒ kaybettiler ve ├çerkesler g├╝neyden ku┼čat─▒ld─▒.

Ordusu olmayan Osmanl─▒ Devleti, 1828 y─▒l─▒nda Ruslara sava┼č a├žt─▒. Rus ordusu bat─▒da EdirneÔÇÖye i┼čgal ederler. Do─čuda ise G├╝m├╝┼čhaneÔÇÖye kadar ilerlediler. 1830ÔÇÖda imzalanan Edirne Antla┼čmayla Osmanl─▒ Devleti Edirne Antla┼čmas─▒ ile Anapa’y─▒ ve Karadeniz k─▒y─▒s─▒ndaki ├çerkesya topraklar─▒n─▒ (Kuban ve Bz─▒b ─▒rmaklar─▒ aras─▒) Ruslara terk ettiler. B├Âylece ├çerkesler her y├Ânden ku┼čat─▒l─▒rlar.

Akabinde 33 y─▒l sonra ├çerkes s├╝rg├╝n├╝ ya┼čand─▒. S├╝rg├╝n sonras─▒ Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├ž etti. Zira Anayurtta kalan ├çerkeslerin topraklar─▒na el konuluyordu.

*

1914 y─▒l─▒nda beklenen sava┼č ├ž─▒kt─▒. Almanya ve Avusturya-Macaristan ve BulgaristanÔÇÖ─▒n olu┼čturdu─ču ittifak devletleri, ─░tilaf devletleri ad─▒ verilen ─░ngiliz-Frans─▒z, S─▒rbistan ve Rus ├çarl─▒─č─▒na sava┼č a├žt─▒. Almanlara yak─▒n olan ─░talya, daha sonra bu ittifaka kat─▒ld─▒.

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ise AlmanyaÔÇÖn─▒n ba┼č─▒n─▒ ├žekti─či ittifak devletlerine kat─▒ld─▒. Bu tercih Rus ├çarl─▒─č─▒n─▒n sonunu getirdi.-

Sava┼č bat─▒da Somme Ovas─▒ÔÇÖnda kilitlendi. Do─čuÔÇÖda Rus ordular─▒ Gali├žya cephesinde Avusturya-MacaristanÔÇÖ─▒ yendi. Bunun ├╝zerine Almanlar buraya asker g├Ânderdi. Osmanl─▒ Devleti ise 3 kolordu ve 100 bin ki┼čiyle destek verdi. K─▒sa zamanda Romanya teslim oldu.

Ancak Rus ilerlemesi Almanlar taraf─▒ndan durduruldu. Siper sava┼člar─▒ ba┼člad─▒. Ancak, Rus ekonomisi i┼č├žilerin askere al─▒nmas─▒ y├╝z├╝nden zor duruma d├╝┼čm├╝┼čt├╝. ├ťlke i├žinde grevler ve g├Âsteriler ba┼člad─▒.

─░ktisadi g├╝├žl├╝kler, 1916-17 k─▒┼č─▒nda ia┼če bunal─▒m─▒na yol a├žt─▒ ve ├çar kar┼č─▒t─▒ muhalefet halk ayaklanmas─▒na d├Ân├╝┼čt├╝. Sosyalist devrimciler ve sosyal demokratlar taraf─▒ndan ├Ârg├╝tlenen Sankt-Peterburg halk─▒ ayakland─▒. Nikolay, 8 Mart 1917’de ba┼člayan ayaklanman─▒n ard─▒ndan son Rus ├žar─▒ Nikolay, ordunun da deste─čini alan Duma’n─▒n ├ža─čr─▒s─▒na uyarak 15 Mart 1917’de Pskov’da karde┼či Mihail lehine tahttan ├žekildi. Ancak Mihail’in tac─▒ reddetmesiyle Romanovlar─▒n saltanat─▒ ile birlikte monar┼či y├Ânetimi son buldu.

Yeni kurulan h├╝k├╝metin sava┼č─▒ s├╝rd├╝rmeye ├žal─▒┼čmas─▒ ├╝lkedeki krizi derinle┼čtirdi. Sonunda LeninÔÇÖin ├Ânderli─čindeki Bol┼čevikler iktidar─▒ ele ge├žirdi. Lenin bir an ├Ânce bar─▒┼č i├žin Almanlarla g├Âr├╝┼čt├╝. Ancak di─čer Bol┼čevik liderler Almanlar─▒n ┼čartlar─▒n─▒ kabul etmediler. Bunun ├╝zerine Almanlar K─▒r─▒mÔÇÖ─▒ i┼čgal etti.

Lenin, Almanlar─▒n b├╝t├╝n ┼čartlar─▒n─▒ kabul etti. ├ťlkenin her yerinde ├Âzek cumhuriyetler kuruldu.

AlmanyaÔÇÖn─▒n sava┼čtan ├žekilmesinden sonra Balt─▒k ├╝lkeleri, Polonya ve Finlandiya ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒na kavu┼čurken, ├╝lke i├žinde ├žarl─▒k rejimi kurmak isteyen Beyazlar ve K─▒z─▒llar aras─▒nda i├ž sava┼č ba┼člad─▒.

Beyazlara ─░ngiltere ve Fransa destek verdi. Beyaz ordu generalleri Kol├žak, Denikin, Vrangel ├╝lkenin ├žo─ču b├Âlgesini kontrol alt─▒na ald─▒lar.

Beyazlar─▒n en b├╝y├╝k handikab─▒ RusyaÔÇÖdaki uluslar─▒n ├Âzerk ve ba─č─▒ms─▒z olmas─▒na ve toprak reformuna kar┼č─▒ olmalar─▒yd─▒.

*

B├Âyle bir tarihsel olaya haz─▒r olmayan T├╝rk ve M├╝sl├╝man ayd─▒nlar ┼ča┼čk─▒nl─▒k i├žinde kald─▒lar. Ba┼čta A. Zeki Velidi Togan ve Kazak ayd─▒nlar─▒ olmak ├╝zere k├╝lt├╝rel ├Âzerkli─či savundular. Bir k─▒sm─▒ da kavimleri i├žin ├Âzerkli─či savundular.

E─čer, Ruslar Buhara ve Hive hanl─▒klar─▒n─▒ yar─▒ ba─č─▒ms─▒z de─čil de i┼čgal etselerdi durum ├žok farkl─▒ olurdu. Bu hanl─▒klar maalesef her yenili─čin kar┼č─▒s─▒ndayd─▒lar. Feodal s├Âm├╝r├╝y├╝ s├╝rd├╝r├╝yorlard─▒. Son Buhara Han─▒ Alim Han, Cedit├ži diye yenilik├žileri destekleyen 5 bin ki┼čiyi t├Ârenle bo─čdurmu┼čtur. Amcas─▒ da cedit├ži diye Semerkant m├╝ft├╝s├╝n├╝ ├Âld├╝rm├╝┼čt├╝r.

M├╝sl├╝man ayd─▒nlar aras─▒nda farkl─▒ davranan tek bir insan ├ž─▒km─▒┼čt─▒r; Sultan Galiev. Galiyev, ezilen uluslar kavram─▒na farkl─▒ bir bak─▒┼č getirerek, ÔÇťEzen ulus, ezilen ulusÔÇŁ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á tezini ortaya koymu┼č ve t├╝m M├╝sl├╝manlar─▒ tek bir devlet alt─▒nda ÔÇťTuran CumhuriyetiÔÇŁnde toplamak istedi.

Bu ├Ânerinin Sovyet devrimcilerini nas─▒l deh┼čete d├╝┼č├╝rd├╝─č├╝n├╝ anlamak m├╝mk├╝n. Galiyev, Stalin d├Âneminde ├Ânce tasfiye edildi sonra da idam edildi.

**

Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖta k─▒r─▒lan 3 kolordunun subaylar─▒ ve erlerinin kahir bir ekseriyeti ├çerkeslerden olu┼čuyordu. Bu da do─čald─▒. ─░leri harek├ótta b├Âlge halk─▒yla ayn─▒ milletten, ayn─▒ k├╝lt├╝rden olan ve ayn─▒ dili konu┼čan ordu her zaman avantajl─▒yd─▒.

Rus ordusu komutanlar─▒ Do─ču cephesindeki ordumuzdan ├žekiniyordu. Baz─▒ g├Âzlemciler sava┼č ├Âncesi Osmanl─▒ t├╝ccar─▒ g├Âr├╝n├╝m├╝ndeki subaylar─▒n b├Âlgedeki hububat t├╝ccarlar─▒yla bu─čday ve arpa almak i├žin ba─člant─▒ kurduklar─▒n─▒ yazm─▒┼člard─▒.

Dedem Ahmet ├çavu┼č ve abisi Balkan Gazisi Osman bu cephedeydi. Osman dedem Sar─▒kam─▒┼č ku┼čatma harek├ót─▒nda ┼čehit oldu. ┼×unu s├Âyleyeyim, AnkaraÔÇÖdan cepheye ikmal 40 g├╝nde yap─▒l─▒yordu. ├ç├╝nk├╝ yol yoktu. Rus cephesinde ise trenle 6 saatte yap─▒l─▒yorduÔÇŁ.

Bu harek├óttan sonra Rus cephesi da─č─▒ld─▒. Ruslar s─▒ras─▒yla II. ve III. Ordulara sald─▒rd─▒. Bu ordular birbirlerine yard─▒m edemedi. Rus ordular─▒ ErzincanÔÇÖ─▒ ve TrabzonÔÇÖu istila ettiler. Rus ordusunda Ermeni g├Ân├╝ll├╝lerden olu┼čan alaylar bulunuyordu.

Ekim Devrimi imdad─▒m─▒za yeti┼čti. Rus ilerlemesi durdu. ├ľnce gayri resmi daha sonra da resmi ate┼čkes imzaland─▒. Rus ordusundaki firarlar daha sonra ordunun da─č─▒lmas─▒na yol a├žt─▒.

Bu durum, Ermenilerden olu┼čan birliklerin rahat├ža katliam yapmas─▒na ortam olu┼čturdu. Bunun ├╝zerine Yakup ┼×evki Pa┼ča ileri harek├óta ba┼člad─▒. Ermeni birliklerini da─č─▒tarak Erzurum, Kars ve ArdahanÔÇÖ─▒ kurtard─▒lar.

Yakup ┼×evki Pa┼ča

Yakup ┼×evki Pa┼ča, daha ileri gitmeye kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒. ├ç├╝nk├╝ Filistin cephesi ├ž├Âkm├╝┼č. ─░ngilizler Anadolu s─▒n─▒r─▒na yakla┼čmaktayd─▒lar. Yakup ┼×evki Pa┼ča, ÔÇťKafkasyaÔÇÖy─▒ koruyamay─▒zÔÇŁ dedi.

Enver Pa┼ča

Enver Pa┼ča, RomanyaÔÇÖdan BatumÔÇÖa gelen kolorduya ÔÇťKafkas ─░slam OrdusuÔÇŁ ad─▒n─▒ verdi. Bu ordunun ba┼č─▒na amcas─▒ Halil Pa┼ča ve karde┼či Nuri Pa┼čaÔÇÖy─▒ getirdi. Bu ordu Bak├╝ÔÇÖy├╝ hedef alarak ilerledi. Ermeni ve m├╝ttefikimiz Almanlar─▒n destek verdi─či G├╝rc├╝leri yenerek ilerlemesini s├╝rd├╝rd├╝.

Bu arada ─░ranÔÇÖda bulunan ─░ngilizler Ermenilerle beraber Bak├╝ÔÇÖy├╝ ele ge├žirdiler. Buradaki Bol┼čevik ├Ânderleri kur┼čuna dizdiler.

Almanlar, Bak├╝ÔÇÖy├╝ i┼čgal etmemize kar┼č─▒yd─▒lar. Bol┼čevikler, Bak├╝ petrollerinden Almanlara %25 pay vererek anla┼čt─▒lar.

Kafkas ─░slam Ordusu Bak├╝ÔÇÖy├╝ ─░ngiliz ve Ermenilerden kurtard─▒. Nuri Pa┼čaÔÇÖn─▒n Enver Pa┼čaÔÇÖya ├žekti─či telgraf bu harek├ót─▒n amac─▒n─▒ g├Âsteriyordu. Nuri Pa┼ča, Enver Pa┼čaÔÇÖya ├žekti─či telgrafta, ÔÇťBuradaki depolardaki neft Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin t├╝m borcunu ├ÂderÔÇŁ diye yazm─▒┼čt─▒.

Nuri Pa┼ča

30 Ekim 1918 tarihinde MondrosÔÇÖda imzalanan ate┼čkes Antla┼čmas─▒yla Osmanl─▒ Devleti KafkasyaÔÇÖy─▒ ve Elviye-i Sel├óse yani Kars-Ardahan ve BatumÔÇÖu bo┼čaltt─▒.

─░stanbulÔÇÖdan OdessaÔÇÖya ka├žan Enver Pa┼ča bir tekneyle AzerbaycanÔÇÖa gitmek istediyse de f─▒rt─▒na y├╝z├╝nden ba┼čaramad─▒.

RUSYAÔÇÖDA ─░├ç SAVA┼×

1917 Ekim Devrimi’nden sonra 1918-1922 y─▒llar─▒ aras─▒nda Bol┼čeviklerle muhalifleri aras─▒nda bir i├ž sava┼č ya┼čand─▒.

─░ngiltere AvrupaÔÇÖdaki ba┼č m├╝ttefiki olan ├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒ndaki devrimden ve rejim de─či┼čikli─činden rahats─▒z oldu. Bol┼čeviklerin I. D├╝nya Sava┼č─▒ ├Âncesi ve devam ederken imzalanan gizli antla┼čmalar─▒ ilan etmesi; ÔÇťHalklar─▒n kendi kaderlerini tayin hakk─▒n─▒ ilan etmesi; Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n y─▒ld─▒z oldu─ču ÔÇťDo─ču Halklar─▒ Kurultay─▒ÔÇŁn─▒ toplamas─▒, MoskovaÔÇÖn─▒n s├Âm├╝rge ├╝lkeleri i├žin bir ├žekim merkezi olmas─▒ do─čal olarak ÔÇť├ťzerinde G├╝ne┼č BatmayanÔÇŁ imparatorlu─ču i├žin bir tehditti. Sava┼čtan y─▒k─▒m g├Âren AvrupaÔÇÖya s─▒├žrama ihtimali ─░ngiliz-Frans─▒z ve ABD i├žin b├╝y├╝k bir tehditti.

─░ngilizler, kendilerini ├çanakkaleÔÇÖden ge├žirmeyen ve m├╝ttefiki Rus ├çarl─▒─č─▒n─▒n ├ž├Âk├╝┼č├╝ne sebep olan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni de affetmediler. ─░stanbulÔÇÖu i┼čgal ettiler ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├Ân├╝ne idam ferman─▒ olan SEVR antla┼čmas─▒n─▒ koydular.

Sava┼č Beyaz Ordu birliklerinin 1918 bahar─▒nda Beyazlar─▒n sald─▒r─▒lar─▒yla ba┼člad─▒.

Bol┼čevikler, Kas─▒m 1917’de Rusya’n─▒n imparatorluk y├Ânetimi alt─▒ndaki herhangi bir ulusa kendi kaderini tayin etme yetkisinin verilmesi gerekti─čini belirten “Rusya Milletleri Haklar Bildirgesi “ne imza att─▒lar.

Bol┼čevik rejimine ├╝lke i├žinde en b├╝y├╝k muhalefet Don kazaklar─▒ ve Toprak sahipleri, cumhuriyet├žiler, muhafazak├órlar, orta s─▒n─▒f vatanda┼člar, gericiler, monar┼čistler, liberaller, ordu generalleri, Bol┼čevik olmayan sosyalistler de dahil olmak ├╝zere bir├žok Bol┼čevik kar┼č─▒t─▒ g├╝├žten olu┼čuyordu.

General Nikolay Yudeni├ž, Amiral Aleksandr Kol├žak ve General Anton Denikin liderli─čindeki ├žarl─▒k yanl─▒s─▒ komutanlar d─▒┼č ├╝lkelerin de deste─čiyle Beyaz Ordu’yu kurdular. Bu ordu kurulurken zorunlu askere almalar ve olu┼čturulan Beyaz Ter├Âr ortam─▒ neticesinde sava┼č─▒n ├žo─ču k─▒sm─▒nda eski Rus ─░mparatorlu─ču’nun ├Ânemli k─▒s─▒mlar─▒n─▒ kontrol etti.

Bu sava┼ča Beyaz Ordu’ya para, silah ve asker yard─▒m─▒nda bulunan ABD, ─░ngiltere, Fransa, Polonya ve Japonya da m├╝dahil oldu. 1921 y─▒l─▒nda Bol┼čevikler Beyaz Ordu ve destek├žilerini yenerek t├╝m ├╝lkeye h├ókim oldular. 1922 y─▒l─▒nda da Sovyetler Birli─či kuruldu.

1.D├╝nya Sava┼č─▒’n─▒n y─▒k─▒mlar─▒n─▒n ├╝st├╝ne, bir de ├╝├ž y─▒l s├╝recek olan d─▒┼č devletlerin ve onlarla ba─čla┼čan i├ž g├╝├žlerin m├╝dahalesine kar┼č─▒ sava┼č ba┼člad─▒. 1917 y─▒l─▒n─▒n aral─▒k ay─▒nda Romanya, Fransa’n─▒n deste─čiyle, Besarabya’y─▒ i┼čgal etti. 1918 Mart’─▒nda Frans─▒z, ─░ngiliz ve Amerikan birlikleri, Murmansk’─▒ ve Arhangelsk’i ele ge├žirdiler. Nisan’da ├Ânce Japonlar, sonra Amerikal─▒lar, Vladivostok ve Sovyet Uzak Do─čusuna asker ├ž─▒kard─▒. Almanlar Ukrayna’y─▒ i┼čgal etti.

UkraynaÔÇÖn─▒ ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ i├žin m├╝cadele eden Mahnovistler ├çarl─▒k rejimine kar┼č─▒ Bol┼čeviklere destek veriyordu. Bol┼čevikler, Mahnovistlerin ├Âzg├╝r b├Âlgelerine girerek onlar─▒, parti, devlet ve K─▒z─▒l Ordu’nun otoritesi alt─▒na almak istediler. Bunun ├╝zerine, K─▒z─▒l Ordu ile Mahnovistler aras─▒nda ├╝├ž y─▒l s├╝ren bir i├ž sava┼č ba┼člad─▒.

G├╝neyde, 1918 A─čustos ay─▒nda ─░ngilizler Bak├╝’ye girdi. ─░├žeride yabanc─▒larla birlikte General Denikin (Ukrayna Beyaz Ordular─▒ Komutan─▒), Amiral Aleksandr Kol├žak (─░mparatorluk Karadeniz Donanmas─▒ Komutan─▒, General Lavr Kornilov, Gn. Yudeni├ž (T├╝rkiye Cephesi Ordular─▒ Komutan─▒), Gn. Pyotr Vrangel (Ukrayna Ordusu Komutan─▒) ├╝lkenin d├Ârt bir yan─▒nda silahl─▒ ayaklanmalar─▒ y├Ânettiler. Ayr─▒ca ├╝lkede, I. D├╝nya Sava┼č─▒’ndan kalma 60 bin ki┼čilik bir ├çekoslovak Lejyonu vard─▒. Tutsak iken serbest b─▒rak─▒lan bu askerler ├╝lkelerine d├Ânmek ├╝zereyken, Sibirya demir yolu hatt─▒ boyunca, Sovyet kar┼č─▒t─▒ uluslararas─▒ sald─▒r─▒ koalisyonuna kat─▒lmaya zorland─▒lar. Bu askerleri ABD silahland─▒rd─▒.

1920 y─▒l─▒ sonlar─▒nda varl─▒─č─▒ 5 milyona ula┼čan K─▒z─▒l Ordu saflar─▒nda, Semyon Budyonni, Mihail Frunze, Lev Kamenev ve Mihail Tuha├ževski gibi komutanlar sivrildiler.

├ť├ž y─▒l s├╝ren bu sava┼č, 1920 ba┼člar─▒nda Sovyet K─▒z─▒l Ordusu’nun gerek ABD, ─░ngiltere, Fransa, Japonya vb. d─▒┼č devletlerin g├╝├žlerine, gerekse ├çarl─▒k rejimini canland─▒rmak isteyen, i├ž g├╝├žlere kar┼č─▒ kazand─▒─č─▒ ba┼čar─▒larla son buldu.

─░├ž sava┼č 1918’den 1922’ye kadar s├╝rd├╝. SSCB i├žerisinde istikrar sa─čland─▒. 5 y─▒l, 7 ay ve 9 g├╝n s├╝ren sava┼č sonras─▒ galip ├ž─▒kan Bol┼čevikler Sovyetler Birli─či’ni ilan etti. ─░├ž sava┼čta, 7 ila 12 milyon aras─▒ insan sava┼č, yarg─▒s─▒z infaz, k─▒tl─▒k, ter├Âr ve hastal─▒k y├╝z├╝nden hayat─▒n─▒ kaybetti.

Beyaz g├Â├žmenler olarak bilinen yakla┼č─▒k 2 milyon ki┼či ├╝lkesini terk etti, g├Â├ž edenlerin ├žo─čunlu─ču e─čitimli ki┼čilerden olu┼čuyordu. Rus ekonomisi sava┼čla harap oldu, fabrikalar ve k├Âpr├╝ler y─▒k─▒ld─▒, hayvanlar ve hammaddeler ya─čmaland─▒ ve makineler hasar g├Ârd├╝. Sanayi ├╝retimi 1913 y─▒l─▒n─▒n yedide birine, tar─▒m ise ├╝├žte birine d├╝┼čt├╝.

Sava┼č kom├╝nizmi, ─░├ž Sava┼č s─▒ras─▒nda Sovyet h├╝k├╗metini kurtard─▒, ancak Rus ekonomisinin ├žo─ču durma noktas─▒na geldi. i. 1921’e gelindi─činde ekili arazi sava┼č ├Âncesi alan─▒n %62’sine d├╝┼čm├╝┼čt├╝ ve hasat verimi normalin %37’si kadard─▒. At say─▒s─▒ 1916’da 35 milyondan 1920’de 24 milyona, s─▒─č─▒r say─▒s─▒ 58’den 37 milyona d├╝┼čt├╝.

*

Kafkas tarih├žilerinin g├Ârmezden geldi─či bir konu var, SINIFLAR ve TOPLULUKLAR. Nas─▒l RusyaÔÇÖda farkl─▒ s─▒n─▒f ve dinsel topluluklar vard─▒ysa ayn─▒ durum Kafkasya i├žinde ge├žerliydi. Anayurt Ruslara kar┼č─▒ savunulurken asiller, ├Âzg├╝r k├Âyl├╝ler, din adamlar─▒ ve ├çe├ženistan kaynakl─▒ M├╝ridizm hareketine mensup olanlar aras─▒ndaki ├žeki┼čmeler m├╝cadeleyi olumsuz etkilemi┼čtir.

Ayn─▒ ┼čekilde ├çarl─▒k Rejimi ile i┼č birli─či yapanlar ve bu rejimi savunanlar oldu─ču gibi, fakirlik i├žinde ya┼čayan, farkl─▒ dinde oldu─ču i├žin bask─▒ g├Ârenler, ├çerkesler gibi zul├╝m g├Ârm├╝┼č topluluklar RusyaÔÇÖda ya┼čanan olaylarda farkl─▒ tav─▒r ald─▒lar.

Ruslar, aralar─▒nda sava┼čsalar da ba─č─▒ms─▒zl─▒k veya ├Âzerklik isteyenlere d├╝┼čmand─▒. Eski Hokant Hanl─▒─č─▒ topraklar─▒nda ya┼čayan Ruslar, ├ľzbeklerle beraber Bol┼čeviklere sava┼čt─▒lar. Ancak ├ľzbekler ba─č─▒ms─▒zl─▒k istediklerinde Bol┼čevikliklerini ilan edip, HokantÔÇÖta katliam yapt─▒lar.

Kuzey Kafkasya Beyaz Ordunun ├╝s b├Âlgesiydi. ─░ranÔÇÖdan ├žekilen Oset as─▒ll─▒ General Bi├žerovÔÇÖda bu b├Âlgedeydi. Beyazlar sadece Bol┼čeviklere de─čil, milliyet├žilere de d├╝┼čmand─▒lar. Bi├žerov, Bol┼čeviklere destek verenleri ve milliyet├žileri tutuklamaya ba┼člad─▒.

Kuzey Kafkas Cumhuriyeti ordusu PetrovskÔÇÖdaki Bi├žerov kuvvetleriyle ├žarp─▒┼čt─▒. A─č─▒r kay─▒p veren Bi├žerov Hazar Denizi ├╝zerinden ka├žt─▒. Kafkasyal─▒lar ona yak─▒n muharebeyle Kazaklar─▒ ├çe├ženistan ve Da─č─▒standan temizlediler.

Bol┼čevikler, Maykop merkez tutular. AbhazyaÔÇÖy─▒ ele ge├žirdiler.

Beyaz OrduÔÇÖda ├çerkeslerden ve ├çe├ženlerden de kat─▒l─▒m oldu.

Beyaz Ordu y├Âneten generaller Polonya ve Finlandiya d─▒┼č─▒ndaki ├╝lkelerin ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ tan─▒may─▒ reddetti. Denikin komutas─▒ndaki Beyaz Ordu KafkasyaÔÇÖy─▒ tehdide ba┼člad─▒. Denikin, ├Ânce Kazaklar─▒n kurdu─ču Kuban H├╝k├╝meti (*) ├╝zerine y├╝r├╝d├╝. H├╝k├╝metin 11 ├╝yesini tutuklad─▒. ─░kisini T├╝rkiyeÔÇÖye s├╝rg├╝n etti. Kalanlar─▒ kur┼čuna dizdi. Yasama meclisini da─č─▒tt─▒. Denikin, bu uygulamalarla KafkasyaÔÇÖda itibar kaybetti. Kafkasya halklar─▒ndan destek g├Ârmeyen Denikin bunun ├╝zerine katliamlara ba┼člad─▒.

├çarl─▒k topraklar─▒n─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ kontrol alt─▒na alan Beyaz Ordu 1919 y─▒l─▒nda ├╝├ž koldan MoskovaÔÇÖya y├╝r├╝meye ba┼člad─▒. KuzeyÔÇÖden Yudeni├ž, Do─čudan Amiral Kol├žak, g├╝neyden de Denikin beyaz ordulara komuta ediyordu.

Anton Denikin

Ancak, Denikin kuvvetlerinden ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝n├╝ ay─▒r─▒p Beyaz OrduÔÇÖnun en yetenekli generallerinden VrangelÔÇÖi Kafkas CumhuriyetiÔÇÖni da─č─▒tmas─▒ i├žin g├Ânderdi. Vrangel, GrozniÔÇÖyi ele ge├žirdi.

Bu harek├ót Rus i├ž sava┼č─▒nda bir d├Ân├╝m noktas─▒ oldu. Beyaz ordunun g├╝ney kolu zay─▒flam─▒┼čt─▒. Denikin, 1919 y─▒l─▒ yaz aylar─▒nda MoskovaÔÇÖy─▒ ele ge├žirmek i├žin son bir denemede bulunsa da K─▒z─▒lordu komutan─▒ Leon Tro├žki b├Âlgedeki anar┼čistlerle ittifak yaparak yan─▒t verdi. Nestor Mahno ├Ânderli─čindeki UkraynaÔÇÖda faaliyet g├Âsteren anar┼čist ÔÇťKara OrduÔÇŁ DenikinÔÇÖin Beyaz Ordusunun gerisine sald─▒racak ve geri ├žekilmesini sa─člayacakt─▒. Muharebelerin devam─▒nda K─▒z─▒lordu DenikinÔÇÖi MoskovaÔÇÖn─▒n 400 km g├╝neyindeki OrelÔÇÖde Ekim 1919ÔÇÖda kesin olarak yenilgiye u─črat─▒r.

K─▒z─▒l Ordu, Beyaz ordular─▒ yenilgiye u─čratt─▒. Beyaz Ordunun kal─▒nt─▒lar─▒ Ekim 1919ÔÇÖda K─▒r─▒mÔÇÖa ├žekildi.

*

DenikinÔÇÖin zulm├╝ Kafkasyal─▒lar─▒ Bol┼čeviklerle ittifaka zorluyordu.┬á ├çe├žen milisler DenikinÔÇÖin ordusuna kat─▒lm─▒┼člard─▒. DenikinÔÇÖin yapt─▒─č─▒ y─▒k─▒m ve katliamlar KafkasyaÔÇÖda sefalete yol a├žm─▒┼čt─▒.

K─▒z─▒lordu, 1920 y─▒l─▒n─▒n ocak ay─▒nda DenikinÔÇÖin ordusuna sald─▒rd─▒.

─░ngiltereÔÇÖnin ba┼č─▒n─▒ destekledi─či Antant ├╝lkeleri ba┼čta Kafkasyal─▒lar olmak ├╝zere ba─č─▒ms─▒zl─▒k isteyen halklar─▒ de─čil, General VrangelÔÇÖi desteklediler.

Vrangel, Ekim Devrimi’nden sonra K─▒r─▒m’a ge├žti ve 1918’de burada g├Ân├╝ll├╝ olarak ─░ngiltere ve Fransa taraf─▒ndan Bol┼čeviklere kar┼č─▒ desteklenen Beyaz Ordu birliklerine kat─▒ld─▒. 1919 bahar─▒nda Kafkas ordular─▒nda bir s├╝vari t├╝menine komuta eden Vrangel, daha sonra 1920 y─▒l─▒nda t├╝m G├Ân├╝ll├╝ Ordu’nun komutas─▒n─▒ ele ald─▒.

Vrangel, Denikin ile d├╝┼čt├╝─č├╝ bir ihtilaf sonras─▒ s├╝rg├╝n edildi. 4 Nisan 1920’de, Rus K─▒r─▒m Beyaz Ordusu’nun ba┼čkomutan─▒ olarak se├žildi. Vrangel, Kafkas Cumhuriyetini desteklemedi─či gibi KafkasyaÔÇÖda egemenli─čin Kazaklara devredildi─čini ilan etti.

K─▒r─▒m’daki Kuzey Tavria b├Âlgesindeki sava┼čta ordusunun yar─▒s─▒n─▒ kaybeden Vrangel, ordusunda bir tahliye i┼člemine giri┼čti. Son silahl─▒ birlikler ve siviller Rusya’y─▒ 14 Kas─▒m 1920’de terk etti.

DenikinÔÇÖin Beyaz Ordusunun denetimi alt─▒ndaki b├Âlgelerdeki idaresi Rus ─░├ž Sava┼č─▒n─▒ kazanm─▒┼č olsayd─▒ RusyaÔÇÖda y├Ânetimin nas─▒l olaca─č─▒na da ─▒┼č─▒k tutmaktad─▒r.

Denikin egemenli─či alt─▒ndaki b├Âlgelerde kendisine muhalefet eden kesimleri kitlesel olarak idam etmi┼č, mallar─▒n─▒ ya─čmalam─▒┼čt─▒r. DenikinÔÇÖin egemenli─čindeki b├Âlgelerde topraklar─▒na el konmu┼č olan b├╝y├╝k toprak sahiplerinin topraklar─▒ geri verilmi┼č ve yoksul k├Âyl├╝ler cezaland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca i┼č├ži ├Ârg├╝tlenmeleri da─č─▒t─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu uygulamalar ├Âzellikle ┼×ubat Devriminden beri yo─čun olarak siyasalla┼čm─▒┼č ve ├Ârg├╝tlenmi┼č yoksul k├Âyl├╝ler ve i┼č├žiler taraf─▒ndan diren├žle kar┼č─▒lanm─▒┼č ve partizan hareketlerinin olu┼čmas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r. ├ľzellikle d├╝zenli K─▒z─▒lordu birlikleri b├Âlgeye gelmeden ├Ânce cephe gerisindeki partizan sava┼č─▒ DenikinÔÇÖi zor duruma d├╝┼č├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu ┼čekildeki direni┼čler Kafkaslarda etkili olmu┼čtur.

*

Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti (Ayn─▒ zamanda Da─čl─▒ Cumhuriyeti veya Kuzey Kafkasya Da─čl─▒ Cumhuriyeti olarak da bilinir) 1917 y─▒l─▒nda M├╝sl├╝man Kuzey Kafkasya Halklar─▒n─▒n birle┼čmesi ile Rusya’dan ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan eden ve 1921 y─▒l─▒nda Sovyetler Birli─či ordusu taraf─▒ndan i┼čgal edilen devlet.

Halen Rusya s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde bulunan ├çe├ženistan, ─░ngu┼četya, Kuzey Osetya, Kabardey Balkar ├ľzerk Cumhuriyeti, Da─č─▒stan ve Kara├žay-├çerkes ├ľzerk Cumhuriyeti b├Âlgeleri bu Cumhuriyet s─▒n─▒rlar─▒na dahildi.

Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin Liderleri. ├ľn s─▒rada ortada Ba┼čbakan Tapa Abd├╝lmecit ├çermoyef ve onun sa─č─▒nda Said ┼×amil.

Da─čl─▒k Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin toplam alan─▒ 415.265 kilometrekare, n├╝fusu ise yakla┼č─▒k 1 milyon idi. Kuruldu─ču tarihteki ba┼čkenti Terekkale idi, daha sonra Nesara, en son da Demirhan-┼×ura ┼čehri ba┼čkent oldu

Cumhuriyetin bayra─č─▒

Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin kurucular─▒ aras─▒nda ┼×eyh ┼×amil’in torunu Said ┼×amil, devletin ba┼čbakan─▒ se├žilen Tapa Abd├╝lmecit ├çermoyef (**), ┼×eyh Ali Hac─▒ Aku┼ča ve Haydar Bamat vard─▒.

Tapa Abdülmecit Çermoyef

Bu cumhuriyet, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču, Almanya, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, Ermenistan, G├╝rcistan Demokratik Cumhuriyeti, Ukrayna, Bulgaristan, Belarus, Letonya, Estonya, Fransa, Finlandiya, Birle┼čik Krall─▒k, ABD, ─░talya, Avusturya-Macaristan, Polonya, Don Cumhuriyeti, Japonya ve Kuban Halk Cumhuriyeti taraf─▒ndan resmen tan─▒nm─▒┼čt─▒.

*

KafkasyaÔÇÖda Kazaklar─▒n Kuban Cumhuriyeti ve Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti d─▒┼č─▒nda ├çe├ženistanÔÇÖda Uzun-Hac─▒ Saltinski (1848-30 Mart 1920) Kuzey Kafkasya Emirli─či’nin kurdu. Kendisine VedonaÔÇÖy─▒ merkez yapt─▒. Ancak ├Âl├╝m├╝yle kurdu─ču emirlik da─č─▒ld─▒.

*

Milli M├╝cadeleyi ba┼člatanlar KafkasyaÔÇÖdaki geli┼čmelere bigane kalmad─▒lar. ─░stanbulÔÇÖdaki ├çerkesler, MustafakKemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n da onay─▒n─▒ alarak KafkasyaÔÇÖya Albay ─░smail Berkok (**) ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir heyet g├Ânderdiler. Ama├ž, TiflisÔÇÖte s├╝rg├╝nde olu┼čturulmu┼č ve General DenikinÔÇÖin G├Ân├╝ll├╝ Ordusuna kar┼č─▒ m├╝cadele etmekte bulunan ÔÇťKuzey Kafkasya MeclisiÔÇŁne destek olmakt─▒

Heyet, Batum ├╝zerinden TiflisÔÇÖe ula┼čt─▒.┬á Buradan bin bir g├╝├žl├╝kle ├çe├ženistanÔÇÖdaki VedonaÔÇÖya ula┼čt─▒lar. Yolda, ─░ngilizler taraf─▒ndan hapsedildi─či BatumÔÇÖdan ka├žan Nuri Pa┼čaÔÇÖyla g├Âr├╝┼čt├╝ler. Nuri Pa┼ča, bir birlik olu┼čturmu┼čtu. VedonaÔÇÖya geldiklerinde emirlik kuran Uzun Hac─▒ vefat etti. Kurdu─ču emirlik da─č─▒ld─▒.

Heyet ba┼čkan─▒ ─░smail Berkok, Aziz Meker ve Mustafa Butbay ile birlikte Kuzey KafkasyaÔÇÖn─▒n Da─č─▒stan ve ├çe├ženya y├Ârelerinde halk─▒ ├Ârg├╝tlemeye ├žal─▒┼čt─▒lar. KafkasyaÔÇÖn─▒n ├Âzg├╝rl├╝k ve ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒na y├Ânelik ├žal─▒┼čmalar yapt─▒lar.┬á Ancak gittikleri Timurhan ┼×ura ve Vedino Bol┼čevik yanl─▒lar─▒n─▒n eline ge├žti. Heyetin giri┼čimiyle ├çe├ženistanÔÇÖda ├çe├žen milletinin ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ i├žin Kay─▒┼č KurtÔÇÖta bir kurultay toplanmas─▒na ├Ânc├╝l├╝k ederler.┬á Burada bir meclis olu┼čturulur. Kurultay daha sonra DargaÔÇÖda toplan─▒r. Kurultay, ─░smail Berkok ve arkada┼člar─▒na yurtd─▒┼č─▒ temsil yetkisi verir. Ancak, Bol┼čevikler haklar─▒nda ├Âl├╝m karar─▒ al─▒nda heyet bin bir zorlukla arkada┼člar─▒ ile birlikte da─čl─▒k ├çe├ženistan ve G├╝rcistan ├╝zerinden AnadoluÔÇÖya ge├žerek Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖna kat─▒ld─▒lar.

Cem Kumuk; ÔÇťD├╝vel-i MuazzamaÔÇÖn─▒n K─▒skac─▒nda Kafkasya Da─čl─▒lar─▒ÔÇŁ adl─▒ eserinde (S:327), Mustafa MutbayÔÇÖ─▒n a─čz─▒ndan KafkasyaÔÇÖn─▒n sosyal durumunu ┼č├Âyle tarif eder; ÔÇťKafkasyal─▒ ayd─▒nlar─▒n g├╝nah─▒ b├╝y├╝kt├╝r. Olaylar─▒n ├Ânlerine att─▒─č─▒ b├╝y├╝k f─▒rsattan yararlanmayarak tekrar boyunduruk alt─▒na girmelerini tarih hi├žbir zaman affetmeyecektir. Hele Kuzey Kafkasya ayd─▒nlar─▒n─▒n fedak├órl─▒k hususundaki g├Âz yumma ve savsaklamalar─▒ daha b├╝y├╝kt├╝r. Aylarca dola┼čt─▒─č─▒m─▒z Da─č─▒stan ve ├çe├ženistanÔÇÖda Sovyet ├╝yelerinin birka├ž ki┼čiden ba┼čka hemen hi├žbir Da─čl─▒ ayd─▒n ki┼čiye rastlamad─▒k. Haz─▒rlanm─▒┼č bir propoganda ├Ârg├╝t├╝ne bile ne yaz─▒k ki tan─▒k olamad─▒k desem abartmam─▒┼č olurum. Zaten an─▒lar─▒mda hi├ž edebiyat yapmad─▒m ve b├Âyle abartma y├Ân├╝ne gitmedim. Olgular─▒ ve olaylar─▒ oldu─ču gibi, ger├žekleri t├╝m ├ž─▒plakl─▒─č─▒yla kaydettim. Evet, Kuzey Kafkasya delegeleri adam ba┼č─▒na saate bir lira sarf ederek Pera Palas salonlar─▒nda, Paris bulvarlar─▒nda siyaset y├╝r├╝tmekten bo┼č kalm─▒yorlar ve ald─▒klar─▒ 40 milyon rubleyi zevk ve e─člence yerlerinde harcamaktan ├žekinmiyorlard─▒.ÔÇŁ

*

Ekim DevrimiÔÇÖnin ├Ânderlerinden Orkonidze ┼čunlar─▒ s├Âylemi┼čtir;

ÔÇťBundan 50-60 y─▒l geriye gidersek, ├çarl─▒k y├Ânetimi da─čl─▒ halklar─▒ var olduklar─▒ndan beri ya┼čad─▒klar─▒ vatanlar─▒ndan silah zoruyla ├ž─▒kararak topraklar─▒n─▒ ve k├Âylerini Kazak askerlerine payla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r. ├çarl─▒─č─▒n zulm├╝n├╝n da─čl─▒ halklara kaybettirdiklerini telafi etmek, bizim ├Ân├╝m├╝zdeki i┼člerden biri ve boyun borcumuzdurÔÇŁ. (Nihat Berzeg, ├çerkesler s 193)

Ekim devrimi ve onu izleyen i├ž sava┼č s─▒ras─▒nda Bol┼čevikler, halklara ÔÇťkendi geleceklerini tayin hakk─▒ÔÇŁn─▒ tan─▒yaca─č─▒n─▒ ilan etmi┼čti. Bu ┼čekilde ├çarl─▒k idaresince ezilen milletlerin deste─čini alm─▒┼člard─▒. Stalin o g├╝nlerde: ÔÇťBu alt─▒ kavimden her biri; ├çe├ženler, ─░ngu┼člar, Osetler, Kabardeyler, Balkarlar ve Kara├žaylar ile otonom da─č topraklar─▒ i├žinde kalan Kazaklar, kendi hayat tarzlar─▒yla uyum i├žinde ilgili halk─▒n i┼člerini takip etmek ├╝zere kendi milli Sovyetlerini te┼čkil etmelidirÔÇŁ demekteydi.

Bol┼čevikler iktidara geldiklerinde ├çerkeslerin ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgede Kabardey ├ľzerk Cumhuriyeti, Adigey ve ├çerkes ├Âzerk b├Âlgeleri ve ┼×aps─▒─č Ulusal b├Âlgesi olu┼čturdular (1921). 1922 y─▒l─▒nda Kabarday ├Âzerk b├Âlgesi Balkar ├Âzerk b├ÂlgesiÔÇÖyle birle┼čtirildi. Kabardey-Balkar ├ľzerk Cumhuriyeti olu┼čturuldu. Bu cumhuriyetin merkezi Nal├žik kentidir. Adigey CumhuriyetiÔÇÖnin merkezi Maykop kentidir. Kara├žay-├çerkes ├Âzerk b├Âlgesi 12 Ocak 1922ÔÇÖde kurulmu┼čtur, ba┼čkenti ├çerkesskÔÇÖtir.

*

* Kuban Halk Cumhuriyeti: Rus ─░├ž Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda bug├╝n Rusya’ya ba─čl─▒ Kuban topraklar─▒ ├╝zerinde kurulmu┼č Bol┼čevik kar┼č─▒t─▒ bir devlettir.

Rus ─░mparatorlu─ču zaman─▒nda, Kuban b├Âlgesi Ad─▒─čelerin (├çerkeslerin) topraklar─▒ idi. Bat─▒ b├Âlgeler, 1792 y─▒l─▒nda Ukrayna’daki Karadeniz Kazak Ordusu’nun soyundan gelenlere aittir.

Kuban Kazaklar─▒, 1860 y─▒l─▒na kadar 60 y─▒l boyunca KafkasyaÔÇÖn─▒n Da─čl─▒ halk─▒na kar┼č─▒ Rusya ─░mparatorlu─ču s─▒n─▒rlar─▒n─▒ korumak i├žin kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca Kazaklar, Rus ─░mparatorluk Ordusu ile birlikte sava┼čmalar─▒ i├žin b├╝y├╝k ordu birliklerine g├Ânderilmi┼člerdir. Kazaklar, ├çar’─▒n ki┼čisel korumalar─▒ olarak da g├Ârev alm─▒┼člard─▒r. Bu g├Ârevlerden dolay─▒ Kazaklar, vergiden muaf tutulmu┼člard─▒r.

Kazaklar─▒n yerel y├Âneticisi olan Ataman’─▒ se├žme haklar─▒ da vard─▒.

┼×ubat Devrimi’nden sonra, kurulan Rusya Ge├žici H├╝k├╗meti ┼čava┼ča devam etme karar─▒ ald─▒. Rus ordusu ├ž├Âkmeye ba┼člad─▒. Kuban Kazak birlikleri, cephe hatlar─▒n─▒ terk edip, kendi anavatanlar─▒n─▒ Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnden gelebilecek i┼čgal tehdidinden korumak i├žin Kuban’a d├Ând├╝ler.

Mart 1917’de Kuban parlamentosu Kuban Rada, kendisini Kuban’─▒n y├Ânetimini elinde tutacak tek y├Ânetim organ─▒ olarak ilan etti. 17 Haziran 1917 tarihinde yeni Rus Cumhuriyeti i├žinde Kuban Halk Cumhuriyeti ilan edildi.

Kuban Rada 28 Ocak 1918 tarihinde Kuban Halk Cumhuriyeti’nin ba─č─▒ms─▒z olaca─č─▒n─▒ duyurdu. 16 ┼×ubat 1918 tarihinde de ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan etti. K─▒z─▒lordu taraf─▒ndan y─▒k─▒ld─▒.

** ─░smail Berkok, Bat─▒ cephesinde g├Âsterdi─či ba┼čar─▒larla, ÔÇť─░stiklal Madalyas─▒ÔÇŁ ile onurland─▒r─▒ld─▒. TBMM H├╝k├╝metiÔÇÖne Aziz MekerÔÇÖle birlikte verdi─či raporlar ve bilgiler, Mustafa Kemal Pa┼ča ve H├╝k├╝metin Sovyet RusyaÔÇÖya kar┼č─▒ olan politikas─▒n─▒ ├Ânemli bir ┼čekilde etkiledi. T├╝rkiye Cumhuriyeti d├Âneminde de ├že┼čitli askeri g├Ârevlerde bulunarak Tu─čgeneral r├╝tbesine kadar y├╝kseldi.

Harp Tarihi Enc├╝meni Ba┼čkanl─▒─č─▒, Seferberlik ┼×ube M├╝d├╝rl├╝─č├╝, Askeri Yarg─▒tay ├ťyeli─či, TBMMÔÇÖ IX. d├Ânem milletvekilli─či g├Ârevlerinde bulundu. Bir ├žok askeri dergi ve Kafkas dergisinde makaleler yay─▒nlayan Berkok ÔÇťKurtulu┼č YoluÔÇŁ (1957), ve ÔÇťTarihte KafkasyaÔÇŁ (1958) adl─▒ iki kitap yazd─▒.

*** Tapa Abd├╝lmecid ├çermoyev (1882-1937), 1918-1921 y─▒llar─▒ aras─▒nda k─▒sa s├╝reli Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin ba┼čbakan─▒ olarak g├Ârev yapm─▒┼č ├çe├žen as─▒ll─▒ siyaset├ži. 1921 y─▒l─▒nda Bol┼čevikler taraf─▒ndan h├╝k├╗meti ile birlikte s├╝rg├╝ne g├Ânderildi. ├çermoy, Denikin’in sald─▒r─▒lar─▒n─▒n artmas─▒ ├╝zerine P┼č─▒maho Kotse h├╝k├╝meti taraf─▒ndan Kuzey Kafkasya’n─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒k ve haklar─▒n─▒ Paris Bar─▒┼č Konferas─▒ÔÇÖnda savunmak ├╝zere olu┼čturulan delegasyonun ba┼čkanl─▒─č─▒na getirildi ve 1919ÔÇÖda Paris’e ge├žti.

Kuzey Kafkasya CumhuriyetiÔÇÖnin Paris Bar─▒┼č Konferans─▒ÔÇÖnda ve uluslararas─▒ alanda tan─▒nmas─▒ i├žin aktif isti┼čarelerde bulundu. ├çabalar─▒ beklenmedik bir ┼čekilde ─░ngiltere’nin ve Fransa’n─▒n inat├ž─▒ direni┼čiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒. Bu ├╝lkelerin h├╝k├╝metleri Denikin ve Beyaz Orduya arka ├ž─▒k─▒yor, eski Rus ─░mparatorlu─ču topraklar─▒nda ortaya ├ž─▒kan ulusal devletlerin tan─▒nmas─▒na engel oluyordu.

Temmuz 1919’da ├çermoy’un aktif ├žabas─▒ ile Kuban B├Âlgesi h├╝k├╝metleri ile Da─č Cumhuriyeti aras─▒ndaki dost├ža ili┼čkilerin kurulmas─▒na ili┼čkin bir anla┼čma yap─▒ld─▒. Kuban taraf─▒ndaki anla┼čmay─▒ imzalayan diplomatik el├ži A.I.Kulabukhov, Denikin destek├žileri taraf─▒ndan yakaland─▒ ve 7 Kas─▒m 1919’da Ekaterinodar’─▒n merkezinde idam edildi. General Denikin, 25 Ekim 1919’da ├çermoyÔÇÖu “en tehlikeli devlet su├žlusu” ilan etti.

  • ┬áEkrem Hayri PEKER

 

KAYNAKÇA:

  • Agarba S, Bella-Hatko, Samir H, ├çerkesya Ada Uygarl─▒─č─▒, Ankara-2008
  • Allen, W.E.D.1828-1921 T├╝rk-Kafkas S─▒n─▒r─▒ndaki Harplerin Tarihi, Ankara-1966
  • Antifimov, N. V.-Autlev, P.U., Meotlar, Ad─▒gelerin Atalar─▒, Ankara-2011
  • Arif Bey, Ba┼č─▒m─▒za Gelenler, ─░stanbul-1973
  • Artamonov, M. ─░, Hazar Tarihi, ─░stanbul-2008
  • Arunova, M.R. E┼črefyan, K.Z., Nadir ┼×ah-─▒ Av┼čar, ─░stanbul-2015
  • Avagyan, Arsen, ├çerkesler, ─░stanbul-2004
  • Baddaley J.F, RusyaÔÇÖn─▒n KafkasyaÔÇÖy─▒ ─░stilas─▒, ─░stanbul-1989
  • Baj, Jabaghi, ├çerkezler, Ankara-2000
  • Bell, James S., ├çerkesyaÔÇÖdan Sava┼č Mektuplar─▒, ─░stanbul-1998
  • Benet, Sula, Abhazlar, Ankara-1995
  • Berkok ─░smail, Tarihte Kafkasya, ─░stanbul-1958
  • Berzeg, Nihat, ├çerkesler, ─░stanbul-2006
  • Berzeg, Sefer E., ├çerkes-Vub─▒hlar, So├žiÔÇÖnin ─░nsanlar─▒, Ankara-2013
  • Besleney, Abidin Zeynel, T├╝rkiyeÔÇÖde ├çerkes Diasporas─▒n─▒n Siyasi Tarihi, ─░stanbul-2016
  • Bi Mahmut, Kafkas Tarihi, Ankara-2011
  • Bi Mahmut, Kafda─č─▒ÔÇÖn─▒n Eteklerinden BursaÔÇÖya G├Â├žler-2016
  • Bi Mahmut, ├çerkes-G├╝rc├╝ ili┼čkileri Konferans Notlar─▒ 21 May─▒s 2012-Araklia-G├╝rcistan
  • Bilge, M. Sad─▒k; Osmanl─▒-Kafkas ─░li┼čkileri, ─░stanbul-2007
  • Blanch Lesley, Cennetin K─▒l─▒├žlar─▒, ─░stanbul-1978
  • Blaramberg, Yohann, F., Kafkasya, Ankara-2017
  • Budayev, N. M., Kim Bu ├çerkesler, ─░stanbul-2009
  • B├╝y├╝ka, ├ľmer, Abhaz Mitolojisi Ana├ž m─▒? ─░stanbul-1971
  • Carthy, Justin Mc, S├╝rg├╝n ve ├ľl├╝m, ─░stanbul-1995
  • Can, Fatih-Karayel, Erol, Kuzey Kafkasya Tarihinden Kesitler-1, ─░stanbul-2010
  • Canhot, ─░. -Lovpa├že N., Kafkas Dolmenleri ve M─▒s─▒r Piramitler Ankara-2009
  • ├çerkeslerin S├╝rg├╝n├╝ (Tebli─čler, Belgeler, Makaleler), yay─▒na haz─▒rlayan Kafkas Derne─či, Ankara-2001
  • ├çurey, Ali, Hatti/Hititlerin K├Âkeni ve ├çerkesler, ─░stanbul-2000
  • ├çurey, Ali, Anadolu ├çerkesleri, ─░stanbul-2013
  • Erzen, Afif, Do─ču Anadolu ve Urartular, ─░stanbul 1992
  • Esadze, Semen, ├çerkesyaÔÇÖn─▒n Ruslar Taraf─▒ndan ─░┼čgali Ankara-1999
  • Evliya ├çelebi, Seyahatnamesi: Bursa-Bolu-Trabzon-Erzurum-Azerbaycan-Kafkasya-K─▒r─▒m-Girit, ─░stanbul-2014
  • Fed├ókar, Cengiz, KafkasyaÔÇÖda ─░mparatorluklar Sava┼č─▒, ─░stanbul-2014
  • Habi├žo─člu Bedri, KafkasyaÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya G├Â├žler, ─░stanbul-1999
  • Hancar, Franz, Kafkas ilk Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ I┼č─▒─č─▒nda AnadoluÔÇÖnun Yeni Neolitik Buluntular─▒, ─░stanbul-1937
  • Hotko, Samir, ├çerkeslerin (Ad─▒─čelerin) tarihi, ─░stanbul-2015
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye-I, ─░stanbul-2010
  • ─░nalc─▒k, Halil, Devlet-i Aliyye-II, ─░stanbul-2015
  • ─░nalc─▒k, Halil, K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ Tarihi ├ťzerine Ara┼čt─▒rmalar (1441 – 1700), ─░stanbul-2017
  • Kafkasya Konfederasyonu, Vesikalar ve Materyaller, Paris-1937
  • Kalankatl─▒ Moses, Alban Tarihi, ─░stanbul-2006
  • Kumuk, Cem, ─░stanbul-2022
  • Kundukh, Aytek, Kafkasya Muridizmi, ─░stanbul-1987
  • Kurat, Akdes Nimet, T├╝rkiye ve Rusya (1798-1919), Ankara-2011
  • Kurat, Akdes Nimet, IV-XVIII. Y├╝zy─▒llarda Karadeniz Kuzeyindeki T├╝rk Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1972
  • Kurat, Akdes Nimet, T├╝rkiye ve ─░dil Boyu, Ankara-2011
  • Kuzucu, Serhat, K─▒r─▒m Hanl─▒─č─▒ ve Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒ (1787-1792), ─░stanbul-2013
  • Lovpa├že N., ├çerkes Arkeolojisi ve Sanat─▒ Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Maykop ve Anadolu Hazineleri, ─░stanbul-2013
  • Lovpa├že N., Eski hat─▒psa Kentinden mesaj, Ankara-2009
  • Lyulye, Leonti, ├çerkesya, 19. Y├╝zy─▒l Tarih ve Etnografyas─▒, ─░stanbul-2010
  • Macquan, G, Hititler ve Hititler d├Âneminde Anadolu, Ankara-2009
  • Marigny, Tailbout De, ├çerkesya Seyahatnamesi, ─░stanbul-1996
  • Markovin, V. ─░., Kuzeybat─▒ Kafkasya Dolmenleri, Ankara-2008
  • Musa KundukhovÔÇÖun An─▒lar─▒, ─░stanbul-1978
  • Mutbay, Mustafa, Kafkasya Hat─▒ralar─▒, Ankara-2007
  • Natko, Kadir, KafkasyaÔÇÖda ve Kafkasya D─▒┼č─▒ndaki ├çerkesler, Ankara-2005
  • Oral, Atilla, Nuri Pa┼ča, ─░stanbul-2016
  • ├ľzt├╝rk, Y├╝cel, Osmanl─▒ H├ókimiyetinde Kefe (1475-1600) Ankara-2000
  • Peker, Ekrem Hayri, KafkasyaÔÇÖdan G├╝vemÔÇÖe Zekeriya Efendi, ─░stanbul-2015
  • Peker, Ekrem Hayri, Yeni Bir Cihan ─░mparatorlu─ču Kurma M├╝cadelesi TE┼×K─░LAT-I MAHSUSA, Ankara-2020
  • Pu┼čkin, A. S., Erzurum Yolculu─ču, Ankara-1993
  • Osrogosky, G., Bizans Devleti Tarihi, Ankara-2011
  • ├ľzbay, ├ľzdemir. D├╝nya Mitolojisi ve Nartlar, Ankara-1999
  • Saydam, Abdullah, K─▒r─▒m ve Kafkas G├Â├žleri (1856-1876), Ankara-2010
  • Sel├žuk, Balkar, ├çerkes ve Yunan Mitolojileri, ─░stanbul-2014
  • Sevin, Veli, Anadolu Arkeolojisi, ─░stanbul-2002
  • Sevin, Veli AnadoluÔÇÖnun Tarihi Co─črafyas─▒-I, Ankara-2013
  • Sorgun, Taylan, ─░ttihat ve TerakkiÔÇÖden Cumhuriyete Bitmeyen Sava┼č, Halil Pa┼ča, ─░stanbul-
  • Spencer, Edmund, T├╝rkiye, Rusya, Karadeniz ve ├çerkezistan, Ankara-2014
  • ┼×im┼čir. B.N., Osmanl─▒ Ermenileri, Ankara-2011
  • ┼×irokorad, A.B., Osmanl─▒-Rus Sava┼člar─▒, ─░stanbul-2113
  • Staden, Heinrich Von, Korkun├ž ─░van Zaman─▒nda Rusya, ─░stanbul-2016
  • Strabon, Geographika, Arkeoloji ve Sanat Yay─▒nlar─▒, ─░stanbu-2000
  • S├╝rg├╝n 21 May─▒s 1864, KAFDAV yay─▒n─▒, Ankara-2011
  • Taitbout de Marigny, ├çerkesya Seyahatnamesi, ─░stanbul-1998
  • Tavful, Ufuk, Kafkasya Ger├že─či, ─░stanbul-2009
  • Thomson, George, Tarih ├ľncesi Ege-I, ─░stanbul-1983
  • Toledano, Ehud R., Osmanl─▒ K├Âle Ticareti 1840-1890, ─░stanbul-1994
  • Tsa─čua Nuri, Ad─▒ge Tarihi, ─░stanbul-2016
  • Tursaninov, G. F., KafkasyaÔÇÖda Bulunan Antik Eserlerin Ke┼čfi ve Yaz─▒lar─▒n ├ç├Âz├╝mlenmesi, M. ├ľ. III. Bin Y─▒l ortalar─▒ ile M.S. IV. Y. y─▒l aras─▒
  • Uluslararas─▒ G├Â├ž Sempozyumu Bildirileri, ─░stanbul-2006
  • VII. Uluslaras─▒ Hititoloji Kongresi Bildirileri, Ankara-2010
  • Umar, Bilge, T├╝rkiye Halk─▒n─▒n Orta├ža─č Tarihi, ─░stanbul-1998
  • ├ťnal, Muhittin, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├çerkeslerin Rol├╝, Ankara-2000
  • Vernadsky, G., Rusya Tarihi, ─░stanbul-2009
  • Vernadsky, G., Mo─čollar ve Ruslar, ─░stanbul-2007
  • Vikipedia

Ekrem Hayri PEKER

Kimya m├╝hendisi, ara┼čt─▒rmac─▒, yazar. Bursa Mustafakemalpa┼čaÔÇÖda (1954) do─čdu. Anadolu ├ťniversitesi Kimya M├╝hendisli─či b├Âl├╝m├╝ mezunu. TUB─░TAK veri taban─▒na kay─▒tl─▒ ÔÇťTeknoloji tabanl─▒ Ba┼člang─▒├ž Firmalar─▒na ├ľzel ─░┼č Geli┼čtirmeÔÇŁ ment├Âr├╝, C Grubu i┼č G├╝venli─či uzman─▒ olarak Nano kimyasallar─▒n tekstil materyallerine uygulamalar konusunda ├╝niversitelerde konferanslar verdi. Yay─▒nlanm─▒┼č kitaplar─▒ndan baz─▒lar─▒: "Ku┼č├žuba┼č─▒ Hac─▒ Sami Bey", "├ľzbek Mektuplar─▒", "Ye┼čim Ta┼č─▒ - ├ľn T├╝rkler ve T├╝rk Tarihinden Kesitler", "Kafkasya'dan Anadolu'ya - Zekeriya Efendi". Belgeseltarih.com kurucu orta─č─▒ ve yazar─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ekrem Hayri Peker
  • YEN─░