Quantcast
Hilafetin ─░lgas─▒n─▒n 100. Y─▒l─▒ – Belgesel Tarih

Nevin BALTA
Nevin  BALTA
Hilafetin ─░lgas─▒n─▒n 100. Y─▒l─▒
  • 08 May─▒s 2024 ├çar┼čamba
  • +
  • -
  • Nevin BALTA /

Loading

Atat├╝rk devrimlerinin en ├Ânemlilerinden biri T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisinin 3 Mart 1924 tarihli kanunu ile Halifeli─čin kald─▒r─▒lmas─▒d─▒r. 1 Kas─▒m 1922ÔÇÖde Saltanat─▒n kald─▒r─▒lmas─▒ndan sonra bu Saltanat─▒n ba┼čka bir adla ayn─▒ s├╝lalede devam etmesini ├Ânlemek i├žin halifeli─čin yetkisiz bir unvan olarak b─▒rak─▒lmas─▒nda h├╝k├╗met b├╝y├╝k titizlik g├Âsterdi

─░slam toplumunun liderli─či uzun s├╝re s├╝rd├╝ren bu kurumunun tarihsel geli┼čim s├╝reci, ayn─▒ zamanda ─░slam tarihinin y├╝zy─▒llar i├žindeki tarih├« seyrinin de geli┼čim s├╝recidir. ─░slam tarihinde Peygamber’ in ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine ortaya ├ž─▒kan Halifelik kurumu, ─░slamiyetle i├ž i├žedir. Hilafet Arap├ža half s├Âzc├╝─č├╝nden gelmekte, ÔÇťSonra gelen, ard─▒ndan gelen, yerine ge├ženÔÇŁ anlam─▒ndad─▒r. Arap├ža Halife s├Âz├╝, Peygamberin yerine kaim olmak ├╝zere ─░slam camias─▒n─▒n en y├╝ksek reisine verilen add─▒r. Halife, ─░slam dininin esaslar─▒na g├Âre hem ba┼č imam, hem de devlet ba┼čkan─▒ unvan─▒n─▒ temsil eder. ─░ki iktidar─▒ birden temsil etmektedir.

Peygamber’in 8 Haziran 632 tarihinde vefat─▒ndan sonra ba┼člayan D├Ârt Halife d├Âneminde t├╝m ─░slam d├╝nyas─▒n─▒ yak─▒ndan ilgilendiren Halifelik kurumu temsilcilerinin kutsal olarak tan─▒mlanmalar─▒, sonraki y├╝zy─▒llarda da bu kutsall─▒─č─▒n devam edece─činin g├Âstergesiydi. 632-658 y─▒llar─▒ aras─▒nda ─░slam d├╝nyas─▒n─▒n lideri konumundaki halifelerin ba┼čl─▒ca g├Ârev ve sorumluluklar─▒; ┬ádini korumak, toplum i├žinde kavga ve husumeti ortadan kald─▒rmak, toplumsal d├╝zeni sa─člamak, cezalar─▒ uygulamak, din d├╝┼čmanlar─▒na kar┼č─▒ sava┼čmak, halktan kanuni vergileri toplamak, hazineden ihtiya├ž i├žinde olanlara yard─▒m yapmak, memurlar─▒n tayini ve denetimi olarak belirlenmi┼čti. Bununla birlikte halifelerin s─▒n─▒rs─▒z bir iktidar ve otorite sahibi olduklar─▒ iddia edilemez.

Hz. Muhammed Efendimiz ├Âl├╝m├╝nden sonra yerine kimin ge├žece─či hakk─▒nda hi├žbir ├Â─č├╝tte veya vasiyette bulunmam─▒┼čt─▒r. Halifelik benden sonra otuz y─▒ld─▒r, ondan sonras─▒ ─▒s─▒r─▒c─▒ sultanl─▒k olur demi┼čtir. KurÔÇÖan─▒ KerimÔÇÖde Halife ve ─░mam tabirleri ge├žmekte ise de, bu ayetler cemiyetin d├╝zenini sa─člamak, anar┼čiyi ├Ânlemek ve adaletle h├╝kmetmek gibi bir g├Ârev anlam─▒na gelmekteydi. Halifelik i├žin iki aday bulunuyordu. Ebubekir ve peygamberin ye─čeni ve damad─▒ olan Hz. Ali. Hz. Ali aileden oldu─čunu i├žin Halifeli─čin kendi hakk─▒ oldu─čunu ├Âne s├╝rerken Ebubekir devlet i┼člerini y├╝r├╝tecek ve d├╝┼čmanlara kar┼č─▒ sava┼čacak bir ba┼čkan─▒n gerekti─čini belirtmi┼čti. Ebubekir Halife se├žilmi┼č ve kendisine bu unvan verilmi┼čtir. Ebubekir’den sonra ├ľmer, Osman ve Ali Halife se├žilmi┼člerdi.

Ali’nin Emeviler soyundan Muaviye taraf─▒ndan ├Âld├╝rt├╝l├╝p Muaviye’nin halifeli─či zorla ele ge├žirmesiyle hilafet Emevilere ge├žer. Bundan sonra halifelik farkl─▒ bir ┼čekle d├Ân├╝┼čm├╝┼č, verasete dayanan bir sistem olmu┼čtur. D├Ârt Halife ve Emeviler d├Âneminde (658-750) Halifelik Kurey┼člerdedir. Emeviler d├Ânemi Araplar─▒n kendilerini bir ulus olarak tan─▒mlamak istedikleri bir d├Ânem oldu─čundan din ikinci pl├ónda kalm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânemde ─░slamiyeti yaymak i├žin fetihler yap─▒lm─▒┼č, ─░spanya bu d├Ânemde fethedilmi┼čtir. Abbasiler d├Âneminde (750-1258) Halifelik merkezi Ba─čdat olmu┼čtur. Bu d├Ânemde fetihler yap─▒lm─▒┼č, Harun Re┼čit ve o─čullar─▒ Memun ve Mutas─▒m zaman─▒nda ilim geli┼čmeleri desteklenmi┼čtir. Ancak Halifeler zamanla halktan koparak saraylara ├žekildiler. Abbasilerin ┼×iilere ve Emevi ailesinden olanlara kar┼č─▒ g├╝tt├╝kleri d─▒┼člay─▒c─▒ siyaset nedeniyle, ─░slam ├╝lkelerinde Halife san─▒n─▒ ta┼č─▒yan h├╝k├╝mdar─▒n say─▒s─▒ ├╝├že ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. ├ľnce M─▒s─▒r’da ┼×ii Fat─▒mi Halifeli─či kurulmu┼č (909-1171) ard─▒ndan ─░spanya’da Abdurrahman III. (929) Halifeli─čini ilan etmi┼čtir. T├╝rkler Sel├žuklu devletinin kurulu┼č d├Âneminde Halifeli─či ele ge├žirmi┼čler fakat bu san─▒ almak gere─čini duymam─▒┼člard─▒r. 1058 y─▒l─▒nda Ba─čdat’a giren Tu─črul Bey, Halifeyi makam─▒nda b─▒rakm─▒┼č ve yaln─▒z Sultan-─▒ ─░slam san─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒.3 Abbasi soyundan gelen bu halifelik, 1258’de ─░lhanl─▒ h├╝k├╝mdar─▒ Cengiz Han’─▒n torunu H├╝lagu’nun Ba─čdat’a girmesiyle son buldu. Halife Mutas─▒m ├Âld├╝r├╝ld├╝. Mutas─▒m’─▒n amcas─▒ El Mustans─▒r Billah, katledilen s├╝lalenin kurtulabilen tek ├╝yesi olarak 1261’de M─▒s─▒r’da K├Âlemenlere s─▒─č─▒nd─▒.4 K├Âlemenlerin hi├žbir devlet ba┼čkan─▒ yetkisi tan─▒maks─▒z─▒n onaylad─▒klar─▒ bu halifeyi 17 halife izlemi┼čtir. Bu d├Ânemde ─░slam d├╝nyas─▒n─▒n Halifeli─čin varl─▒─č─▒ndan haberi olmam─▒┼čt─▒r. Baz─▒ T├╝rk devlet ba┼čkanlar─▒ pozisyonlar─▒n─▒ kuvvetlendirmek i├žin halife unvan─▒ kulland─▒klar─▒ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.5 Yavuz Selim 1517’de M─▒s─▒r’─▒ ele ge├žirince orada Halife III. El M├╝tevekkil Allah’la kar┼č─▒la┼č─▒r. Halife M├╝tevekkil bir├žok bilgin ve sanat├ž─▒ ile birlikte ─░stanbul’a g├Ânderilir. Padi┼čah─▒n ─░stanbul’a d├Ân├╝┼č├╝nden sonra Halife’nin uygunsuz hareketleri g├Âr├╝lm├╝┼č ve Yedikule’ye hapsedilmi┼čtir. Kanuni’ nin tahta ├ž─▒kmas─▒yla affedilerek Kahire’ye d├Ânmesine izin verilmi┼č ve orada ├Âlm├╝┼čt├╝r. Yavuz Selim’in halifeli─či devrald─▒─č─▒ y├Ân├╝nde yanl─▒┼č bir kan─▒ yayg─▒nla┼čm─▒┼čt─▒r. Ancak Selim’in, o─člu Kanuni ile yaz─▒┼čmalar─▒nda Halifeli─či ├╝zerine ald─▒─č─▒na dair hi├žbir ┼čey yazmam─▒┼čt─▒r.

Arap belgelerinin hi├žbirinde, o y─▒llarda yaz─▒lm─▒┼č kitaplarda b├Âyle bir devir i┼člemini g├Âsteren kay─▒t yoktur. Yavuz Selim’den ├Ânce baz─▒ Osmanl─▒ padi┼čahlar─▒ halife unvan─▒n─▒ kullanm─▒┼člard─▒. Yavuz Selim, halife unvan─▒n─▒ de─čil eski kutsal Hilafet emanetlerini alm─▒┼č ve M─▒s─▒r sultanlar─▒n─▒n “hadim├╝’l haremeyni’┼č-┼čerifeyn” (kutsal Mekke ve Medine’ye hizmet eden) unvan─▒n─▒ kullanm─▒┼čt─▒r. Bu s├Âylenti 1774 K├╝├ž├╝k Kaynarca Antla┼čmas─▒ndan sonra ortaya at─▒lm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒lar, kaybettikleri ├╝lkeler ├╝zerinde padi┼čah─▒n s├Âzde manevi ger├žekte d├╝nyevi haklar─▒n─▒ korumak i├žin halife unvan─▒ndan yararlanmay─▒ ├╝mit etmi┼člerdi. K─▒r─▒m 1783’de Rusya taraf─▒ndan ilhak edilince, Osmanl─▒ halifelik iddialar─▒ da temelsiz kalacakt─▒r. Fakat Osmanl─▒ padi┼čahlar─▒ halife san─▒n─▒ kullanmaya devam etmi┼člerdir. Osmanl─▒ Devleti par├žalan─▒rken II. Abd├╝lhamit ─░slam birli─činin kurulmas─▒nda halifeli─či ├žok ├Ânemli bir ara├ž olarak kullanm─▒┼čt─▒r. B├╝t├╝n ├žal─▒┼čmalara kar┼č─▒n, siyasal geli┼čmeler ve ulus├žuluk ak─▒m─▒n─▒n M├╝sl├╝man ├╝lkelerde de ba┼člamas─▒, kurtar─▒c─▒ olarak g├Âr├╝len halifelik san─▒n─▒ etkisiz k─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░ngiliz ┼čairi Wilfrid Scawen Blunt, “ruhani hilafet” kavram─▒n─▒ g├╝ndeme getirmi┼č ve d├╝┼č├╝ncelerini Mekke ┼×erifi ve M─▒s─▒r Hidivi’ne anlatm─▒┼čt─▒r. Mekke ┼×erifi H├╝seyin, ─░ngiltere’nin k─▒┼čk─▒rtmas─▒yla 1916’da Osmanl─▒ Devleti’nin cihat ilan─▒na ra─čmen ayaklanm─▒┼čt─▒r. Suriye’de hilafetin Osmanl─▒lardan al─▒narak bir Arap Halifeli─či kurulmas─▒ amac─▒yla bir dernek kurulmu┼čtur. Blunt’─▒n g├Âr├╝┼čleri J├Ân T├╝rkler’den Mizanc─▒ Murat ve Cemalettin Efgani taraf─▒ndan geli┼čtirilmi┼č ve bu ─░ttihat ve Terakki ├╝zerinde etkili olmu┼čtur. ─░ttihat ve Terakki y├Âneticileri kaybedilen topraklar ├╝zerinde siyasi n├╝fuz kurmak amac─▒yla Cihat ilan etmi┼čtir. Fakat bu ├ža─čr─▒ya T├╝rk M├╝sl├╝manlar─▒ndan ba┼čka uyan olmam─▒┼čt─▒. Halifenin manevi varl─▒─č─▒, imparatorluk i├žindeki topluluklar─▒n milliyet├žilik cereyanlar─▒n─▒n yay─▒lmas─▒n─▒ ├Ânleyememi┼č; Mondros M├╝tarekesi sonras─▒nda imparatorluk topraklar─▒n─▒ i┼čgal eden ─░ngiliz ve Frans─▒z ordu birliklerinin i├žinde M├╝sl├╝man askerlerinin de bulunmas─▒ sak─▒ncal─▒ bulunmam─▒┼čt─▒r.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á Hilafet Tart─▒┼čmalar─▒

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču d├Âneminde baz─▒ m├╝ellifler, devlet kurumlar─▒n─▒n h─▒zl─▒, verimli ve adaletli bir ┼čekilde ├žal─▒┼čt─▒r─▒labilmesi konusundaki g├Âr├╝┼člerini ÔÇťnas├«h├ótn├ómeÔÇŁ veya ÔÇťsiy├ósetn├ómeÔÇŁ t├╝r├╝ndeki eserlerinde dile getirirlerdi. ├ľzellikle b├╝rokrasi tecr├╝besine sahip baz─▒ devlet adamlar─▒ da niz├óm-─▒ devletin ─▒slah─▒ konusunda ├že┼čitli l├óyiha ve ar─▒zalar kaleme alm─▒┼č; hatta bizzat y├Âneticiler de devlet kurumlar─▒n─▒n ─░┼čleyi┼čiyle ilgili birtak─▒m ┼čikayetlerin giderilebilmesi i├žin zaman zaman eyaletlere ├že┼čitli ad├óletn├ómeler g├Ândermi┼člerdir. Ancak b├╝t├╝n bunlar, ├Âzellikle devletin alt birimlerinin i┼čleyi┼čine y├Ânelik baz─▒ ├Ânerilerden ibarettir. Bizzat padi┼čah/hal├«felerin yetkileriyle ilgili tart─▒┼čmalar ise ├Âzellikle 1839 G├╝lh├óne Hatt-─▒ H├╝m├óyunuÔÇÖnun ilan─▒ ile ba┼člam─▒┼č ve bu durum 1876 K├ón├╗ni Es├ós├«ÔÇÖsinde a├ž─▒k bir ┼čekilde kendisini g├Âstermi┼čtir.

1876ÔÇÖdan 1924ÔÇÖe kadar yakla┼č─▒k yar─▒m as─▒rl─▒k s├╝re i├žerisinde, Osmanl─▒ hil├ófetiyle ilgili T├╝rk├že, Arap├ža ve ├že┼čitli Bat─▒ dillerinde pek ├žok makale ve kitap yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒lar─▒n ├Âzellikle son elli y─▒l─▒nda, hil├ófet merkezli olarak kaleme al─▒nan, me┼črutiyet, Kan├╗n-i Es├ós─▒ ve gibi konulara yer veren Osmanl─▒ca-T├╝rk├že kitaplar─▒, makaleleri ve ├žal─▒┼čmalar─▒n tespit etmek ve bibliyografya haz─▒rlaman ├žal─▒┼čmalar─▒na ihtiya├ž oldu─čunu belirtmekte yarar g├Âr├╝yoruz. B├Âylece 1876ÔÇÖdan 1924ÔÇÖe kadar yakla┼č─▒k yar─▒m as─▒rl─▒k s├╝re i├žerisinde, Osmanl─▒ hil├ófetiyle ilgili T├╝rk├že, Arap├ža ve ├že┼čitli Bat─▒ dillerinde pek ├žok makale ve kitap yaz─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝lecektir. Bu hizmet, ┬áOsmanl─▒ tarihi ve kurumlar─▒ yan─▒nda, ba┼čta f─▒k─▒h ve kelam olmak ├╝zere, baz─▒ temel ─░slam bilimleri a├ž─▒s─▒ndan da ├Ânemli bir hizmet olacakt─▒r. ├ľte yandan, hil├ófetle ilgili bu s─▒n─▒rl─▒ say─▒daki eserler okundu─ču zaman bile, ─░sl├óm dini ile ├Âzde┼č h├óle getirilmeye ├žal─▒┼č─▒lan ÔÇťhil├ófet” veya “hil├ófet-i ─░sl├ómiyyeÔÇŁ adl─▒ y├Ânetim bi├žiminin, sadece ├╝zerine ÔÇťdin ┼čal─▒” ├Ârt├╝lm├╝┼č bir saltanat ve mutlak─▒yet rejiminden ibaret oldu─ču ve ─░sl├óm dininin y├╝zy─▒llar boyu nas─▒l bir iktidar arac─▒ olarak kullan─▒ld─▒─č─▒ (istismar edildi─či) a├ž─▒k bir ┼čekilde anla┼č─▒lacakt─▒r.

Osmanl─▒ sultanlar─▒n─▒n, dolay─▒s─▒yla da halifelerin yetkilerinin daralt─▒lmas─▒yla ilgili bu s├╝re├ž, Osmanl─▒ saltanat ve hil├ófetinin ilga edilerek, yerine T├╝rkiye CumhuriyetiÔÇÖnin kurulmas─▒yla tamamlanm─▒┼čt─▒r.

       Hilafetin İlgası

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Padi┼čah dini yetkileriyle ve manevi otoritesini kullanarak Anadolu’da d├╝┼čmanla sava┼čan kahramanlar─▒, ba┼čta Mustafa Kemal Pa┼ča olmak ├╝zere ├Âl├╝me mahkum etmekte bir sak─▒nca g├Ârmedi. Bu yolla sonu├ž alamay─▒nca TBMM ordular─▒n─▒n kar┼č─▒s─▒na d├╝┼čman g├╝├žleri paralelinde sava┼čmak ├╝zere Halife kuvvetleri ├ž─▒kard─▒.

Saltanatla hilafetin ayr─▒laca─č─▒ g├╝n yap─▒lan tart─▒┼čmalarda Mustafa Kemal halifelik kurumunun nas─▒l ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ ve ne gibi de─či┼čiklikler ge├žirdi─čini anlatm─▒┼čt─▒.” Saltanat kald─▒r─▒l─▒p kimin halife olabilece─či g├╝ndeme geldi─činde, aday olarak Padi┼čah Vahidettin ve Veliaht Abd├╝lmecit ├╝zerinde durulmu┼čtu. Mustafa Kemal Vahidettin’i, Kaz─▒m Karabekir ise Abd├╝lmecit’i ├Ânermi┼čti.12 Ancak Vahidettin 17 Kas─▒m 1922’de Malaya z─▒rhl─▒s─▒ ile ka├ž─▒p ─░ngilizlere s─▒─č─▒n─▒nca yeni bir halife se├žimi ka├ž─▒n─▒lmaz olmu┼čtu. Ankara H├╝k├╝meti’nin Diyaneti┼čleri Bakan─▒ Mehmet Vehbi Efendi, Padi┼čahl─▒─č─▒ kald─▒r─▒lm─▒┼č olan Vahidettin’in yurt d─▒┼č─▒na ka├žm─▒┼č olmas─▒ndan dolay─▒ halifeli─či de yitirdi─čine, Halifelik Makam─▒n─▒n bo┼č kalm─▒┼č oldu─čuna, yeni bir halifenin se├žilmesi gerekti─čine dair bir fetva ├ž─▒kard─▒. 18 Kas─▒m 1922’de B.M.M’de okunan ├Ânerge kabul edilmi┼č ve Vahidettin halifelikten d├╝┼č├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.11 Malta’ya giden Vahidettin, Padi┼čahl─▒ktan ve Halifelikten umudunu kesmi┼č g├Âr├╝nm├╝yordu. Fakat Hicaz Kral─▒ H├╝seyin’in daveti ├╝zerine Hicaz’a giden Vahidettin umut k─▒r─▒kl─▒─č─▒na u─črad─▒. Hicaz’dan ayr─▒l─▒p M─▒s─▒r, ├ťrd├╝n veya K─▒br─▒s gibi M├╝sl├╝manlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ bir yere gitmek istedi. Ancak ─░ngilizler buna izin vermediler. Sonunda ─░talya’n─▒n San Remo ┼čehrinde oturmas─▒na m├╝saade edildi. Vahidettin ├╝├ž y─▒l sonra San Remo’ da ├Âlecek ve ┼×am’a g├Âm├╝lecekti.

18 Kas─▒m 1922’de B.M.M’ de yap─▒lan se├žimde 162 oy kullan─▒lm─▒┼č, Abd├╝lmecit Efendi 148 oyla halife se├žilmi┼čti. Oylar─▒n 2’si Abd├╝lhamit’in o─čullar─▒ndan Abd├╝rrahim’e, 3’├╝ de Abd├╝lhamit’in b├╝y├╝k o─člu Selim’e verilmi┼č, 9 mebus da ├žekimser oy kullanm─▒┼čt─▒.16 Yeni Halife ─░slam ├ólemine bir bildiri yay─▒mlam─▒┼čt─▒.

Mustafa Kemal yurt gezilerinde halifelikle ilgili sorulara cevap verirken Halifeye yeni yetkiler tan─▒y─▒p onu tekrar bir Padi┼čah durumuna getirmek istemenin ulusu yok etmeye ├žal─▒┼čmak oldu─čunu anlatm─▒┼čt─▒. Halifelik lehinde yay─▒mlanan kitaplara yan─▒t olmak ├╝zere Hilafet ve Hakimiyet-i Milliye adl─▒ bir kitap yay─▒mlanm─▒┼čt─▒.

Cumhuriyet ilan edilirken TBMM halifelikle ilgili bir karar almam─▒┼čt─▒. Cumhuriyetin ilan─▒n─▒ ve Mustafa Kemal’in Cumhurba┼čkan─▒ se├žilmesini ilk kutlayanlardan biri Halife Abd├╝lmecit Efendi olmu┼čtu. Cumhuriyetin ilan─▒ ile beraber, Halifeli─čin kald─▒r─▒laca─č─▒ Halifenin istifa etti─či yolunda k─▒┼čk─▒rt─▒c─▒ haberler yay─▒lmaya ba┼člad─▒. Rauf Bey, ─░stanbul bas─▒n─▒na Cumhuriyetin ilan y├Ântemini ve al─▒nan son kararlar─▒ ele┼čtiren bir deme├ž verdi. Rauf ve Adnan (Ad─▒var) Beyler ile birlikte Refet Pa┼ča, Halife’ yi ziyaret ettiler.

1924 Y─▒l─▒ ba┼č─▒nda Halifeli─čin kald─▒r─▒lmas─▒ yolunda geli┼čmeler ya┼čand─▒. Halife, ─░stanbul’a gelen h├╝k├╝met ├╝yelerinin kendisini ziyaret etmemelerinden ├╝z├╝nt├╝ duydu─čunu belirtmi┼č ve ‘Halifelik Hazinesi’nin g├╝c├╝n├╝ a┼čan ve g├Ârevi d─▒┼č─▒nda kalan harcamalar i├žin devlet b├╝t├žesinden yard─▒m yap─▒lmas─▒n─▒ istemi┼čti. Ba┼čbakan durumu Mustafa Kemal’e iletmi┼č, Mustafa Kemal, devlette Halifelik Hazinesi ad─▒yla ayr─▒ bir hazinenin olamayaca─č─▒n─▒ belirtmi┼č, Halifenin ne oldu─čunu bilmesini ve bununla yetinmesini, h├╝k├╝metin bunu sa─člayacak ├Ânlemler almas─▒n─▒ dilemi┼čti.

Halife var olduk├ža T├╝rkiye’de yapmay─▒ d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ toplumsal ve laik devrimlere imkan olmayaca─č─▒ d├╝┼č├╝ncesinde olan┬á Mustafa Kemal’i Halifeli─čin kald─▒r─▒lmas─▒, Hilafet sorununu tamamen ortadan kald─▒rmak i├žin bir dizi giri┼čimde bulundu. ─░stanbul bas─▒n─▒n, Dar├╝lf├╝nunda g├Ârevli ayd─▒nlar─▒n, Milli M├╝cadele’nin ├Ânder kadrosunu olu┼čturan yak─▒n arkada┼člar─▒n─▒n ve di─čer ordu kumandanlar─▒n─▒n kendi d├╝┼č├╝ncesi do─črultusunda tutum almalar─▒n─▒ sa─člamaya ├žal─▒┼čt─▒.

Mustafa Kemal 24 ┼×ubatta Ankara’ya d├Ând├╝. 1 Martta Meclisin yeni d├Ânemini a├žarken yapt─▒─č─▒ konu┼čmada h├╝k├╝metin faaliyetlerini ana hatlar─▒ ile anlatt─▒. 2 Martta Halk F─▒rkas─▒ parlamento grubu ├╝├ž yasay─▒ onaylamak i├žin topland─▒. Ertesi g├╝n ├╝├ž ├Ânerge meclise sunuldu. Tart─▒┼čmalar sonunda 3 Mart 1924’te, 429 say─▒l─▒ Kanunla Siirt mebusu Halil Hulki ve elli arkada┼č─▒n─▒n ├Ânergesi kabul edilerek ┼×er’iye, Evkaf ve Erkan-─▒ Harbiye-i Umumiye Bakanl─▒klar─▒ kald─▒r─▒ld─▒. 430 say─▒l─▒ Kanunla, Manisa mebusu Vas─▒f Bey ve elli arkada┼č─▒n─▒n ├Ânergesi kabul edilerek e─čitim ve ├Â─čretimin birle┼čtirilmesi Kanunu kabul edildi. 431 say─▒l─▒ Kanunla Siirt Mebusu ┼×eyh Saffet Efendi ve 53 arkada┼č─▒n─▒n ├Ânergesi kabul edilerek, Halifeli─čin kald─▒r─▒lmas─▒na ve Osmanl─▒ Hanedan─▒n─▒n T├╝rkiye d─▒┼č─▒na ├ž─▒kar─▒lmas─▒na karar verildi.32 B├Âylece, Osmanl─▒ Devleti’ in son kal─▒nt─▒s─▒ ve Cumhuriyet y├Ânetimi i├žin tehlike haline gelmi┼č olan halifelik tarihe kar─▒┼čt─▒. Kald─▒r─▒lan bakanl─▒klar yerine, Ba┼čbakanl─▒─ča ba─čl─▒ Diyanet i┼čleri Ba┼čkanl─▒─č─▒ ile Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒ kuruldu.

431 say─▒l─▒ yasa, Abd├╝lmecit ile Osmano─čullar─▒ ailesinin b├╝t├╝n erkekleri, kad─▒nlar─▒, damatlar─▒ ve o kad─▒nlardan do─čan b├╝t├╝n ├žocuklar─▒n T├╝rk vatanda┼čl─▒─č─▒ndan ├ž─▒kar─▒lmalar─▒n─▒ ve T├╝rkiye topraklar─▒nda oturmamalar─▒ h├╝km├╝n├╝ i├žeriyordu. Padi┼čah ve ailesi hemen, di─čer hanedan ├╝yeleri ise on g├╝n i├žinde bir daha d├Ânmemek ├╝zere yurtd─▒┼č─▒na ├ž─▒kar─▒lacaklard─▒.33 Yol giderleri i├žin, servetlerine g├Âre h├╝k├╝met├že saptanacak paralar ├Âdenecekti. Padi┼čahl─▒k yapm─▒┼č olanlar─▒n mallar─▒, saray ve k├Â┼čkleri milletin mal─▒ say─▒lacakt─▒. Di─čerlerinin ta┼č─▒nmaz mallar─▒n─▒ bir y─▒l i├žinde elden ├ž─▒kartmalar─▒, aksi halde h├╝k├╝metin bu mallar─▒ satarak onlara g├Ândermesi ├Âng├Âr├╝lm├╝┼čt├╝

  • Nevin BALTA


Kaynaklar

  • Akg├╝n, Se├žil, Halifeli─čin Kald─▒r─▒lmas─▒ ve Laiklik (1924-1928), Ankara, Olga├ž Matbaas─▒, s.14.
  • Altunda─č, ┼×inasi, ÔÇťHilafet ve Hilafetin ─░lgas─▒” Atat├╝rk ├ľnderli─činde K├╝lt├╝r Devrimi, Ankara, 1972, s.41 ┼×inasi
  • Aytepe, Do├ž. Dr. O─čuz, ÔÇťYeni Belgelerin I┼č─▒─č─▒nda Halifeli─čin Kald─▒r─▒lmas─▒ ve HanedanÔÇŁ, Ankara ├ťniversitesi T├╝rk ─░nk─▒l├óp Tarihi Enstit├╝s├╝ Atat├╝rk Yolu Dergisi, S 29-30, May─▒s-Kas─▒m 2002, s. 15-29.
  • ─░slam Ansiklopedisi, “Halifelik” Maddesi, s.153.
  • Koca, Ferhat, ÔÇťOsmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Son D├Ânemine Ait Hilafet Tart─▒┼čmalar─▒ ─░le ─░lgili Yay─▒nlarÔÇŁ, Belleten, Cilt : 67, Say─▒ : A─čustos 2003, s. 457.
  • Mun┼ča’at el-Selatin; Yay─▒nlayan: Feridun Ahmet, ─░stanbul, 1859, C.I., s.376-379.
  • Turan, ┼×erafettin, T├╝rk Devrim Tarihi, 3. Kitap (Birinci B├Âl├╝m), ─░stanbul, 1995, s.47.
  • Turan, Nam─▒k Sina, Hilafetin Tarihsel Geli┼čimi ve Kald─▒r─▒lmas─▒, ─░stanbul, 2004, s. 30.
  • , S├╝mer, Faruk, “Yavuz Selim Halifeli─či Devrald─▒ m─▒ ?” Tarih ve D├╝┼č├╝nce, S. 4 (┼×ubat 2000), s. 20.; N. Ahmet Asrar, “Hilafetin Osmanl─▒lara Ge├ži┼či ─░le ─░lgili Rivayetler”, T├╝rk D├╝nyas─▒ Ara┼čt─▒rmalar─▒, S. 22 (┼×ubat 1983), s.94.
  • T├╝rk├že nasih├ótn├óme, siy├ósetn├óme ve l├óyihalar hk.bk. Ag├óh S─▒rr─▒ Levend, ÔÇťSiyaset-nameler”, T├╝rk Dili Ara┼čt─▒rmalar─▒ Y─▒ll─▒─č─▒ belleten 1962 (Ankara 1963), s. 167-194. Ayr─▒ca, genel anlamda siyasetle ilgili eserlerin bir listesi i├žin bk. Bursal─▒ Mehmed T├óhir Efendi, Siy├ósete M├╝teallik ├és├ór-─▒ ─░sl├ómiyye. ─░stanbul 1332. Kader Matbaas─▒, 24 s.; Halil Uysal – Mehmet Harmanc─▒, ÔÇťOsmanl─▒ ├ça─č─▒ T├╝rk├že Siy├óset Kit├óbiy├ót─▒”, Mak├ól├ót. II (Konya 1999). s. 109-130
  • Ad├óletn├ómeler hk.bk. Halil ─░nalc─▒k, ÔÇťAd├óletn├ómeler”. Belgeler (T├╝rk Tarih Kurumu). II- 3-4 (.Ankara 1967), s. 49-145; Y├╝cel ├ľzkaya, ÔÇťXVIIIÔÇÖinci Y├╝zy─▒lda ├ç─▒kar─▒lan Adalet-n├ómelere G├Âre T├╝rkiyeÔÇÖnin ─░├ž DurumuÔÇŁ, T├╝rk Tarih Kurumu Belleten (TTK Belleten), XXXVIII/151 (Ankara 1974), s. 445-49.

Nevin BALTA

Gaziantep 1968, Gazi ├ťniversitesi ─░leti┼čim Fak├╝ltesi Gazetecilik ve Halkla ─░li┼čkiler B├Âl├╝m├╝ (1988) mezunu. Gazi ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ Master Program─▒n─▒ 1992ÔÇÖde tamamlad─▒. T├╝rk Dil Kurumunun a├žt─▒─č─▒ s─▒nav─▒ kazanarak Uzman Yard─▒mc─▒l─▒─č─▒ kadrosuyla 1989ÔÇÖda i┼če ba┼člad─▒. 3 y─▒l sonra Uzman kadrosuna atand─▒. TDKÔÇÖde Ki┼či Adlar─▒ S├Âzl├╝─č├╝ ├çal─▒┼čma Grubunda ve Dil Bilimi ve Dil Bilgisi Kolundaki ├žal─▒┼čmalara kat─▒ld─▒. T├╝rk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, T├╝rk D├╝nyas─▒ Dil ve Edebiyat Dergisi, T├╝rk Dili Ara┼čt─▒rmalar Y─▒ll─▒─č─▒ Belleten dergilerinin yay─▒na haz─▒rlanmas─▒nda g├Ârev ald─▒. ├çe┼čitli gazete ve dergilerde; yer adlar─▒, dil, edebiyat, bas─▒n tarihi ve folklor konulu yaz─▒lar─▒ yay─▒mlanmaktad─▒r. H├ólen T├╝rk Dil Kurumunda Uzman olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Eserleri: ÔÇó T├╝rk D─▒┼č Politikas─▒-Milliyetten Yans─▒malar, Lazet Ofset Yay─▒nlar─▒, 2005. ÔÇó D├╝┼č├╝nce Okyanusu Mevlana, Kanguru Yay─▒nlar─▒, 2. bask─▒, Ankara 2008. ÔÇó Gaziantep Yer Adlar─▒ ├ťzerine Bir ─░nceleme, Gaziantep Valili─či-─░l K├╝lt├╝r ve Turizm M├╝d├╝rl├╝─č├╝ Ortak Yay─▒n─▒, Gaziantep, 2010. ÔÇó Anadolu Kad─▒n Ba┼čl─▒klar─▒, Alter Yay─▒nc─▒l─▒k, 2014. ÔÇó Antep-Halep-┼×am ├ť├žgeninde Kuvay─▒ Milliye (Bask─▒ a┼čamas─▒nda). ÔÇó E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Nevin Balta
  • YEN─░