S├╝merler ve T├╝rkler

S├╝merler ve T├╝rkler

Arkeolog Sergen ├çirkin, arkeolojik bulgulardan yola ├ž─▒karak T├╝rkiyeÔÇÖde uzun s├╝redir spek├╝lasyon konusu olan S├╝merler ile T├╝rkler aras─▒ndaki ili┼čkiye dair bir de─čerlendirmede bulunuyor.

T├╝rkmenistanÔÇÖda son y─▒llarda yap─▒lan arkeolojik ke┼čifler, b├Âlgenin Mezopotamya ile olan tarihsel ba─člar─▒n─▒ daha iyi anlamam─▒z─▒ sa─člad─▒. Bu ke┼čiflerden anla┼č─▒ld─▒─č─▒ kadar─▒yla, T├╝rkmenistanÔÇÖ─▒n ilk tar─▒m toplumlar─▒, yaratt─▒klar─▒ yerle┼čik k├╝lt├╝r├╝n temelini, Yak─▒ndo─čuÔÇÖdan bir hayli etkilenmi┼č olan ÔÇťHazar avc─▒ toplay─▒c─▒ k├╝lt├╝rleriÔÇŁ ├╝zerine kurdular.

Bir anlamda T├╝rkmenistanÔÇÖda uygarl─▒─č─▒n daha ilk ad─▒mlar─▒ at─▒l─▒rken, MezopotamyaÔÇÖn─▒n deste─či al─▒nm─▒┼čt─▒. T├╝rkmenistan Boncuklu TepeÔÇÖde ÔÇťOrta-Ge├ž CeyhunÔÇŁ d├Ânemine ait seramik par├žalar, Yak─▒ndo─čuÔÇÖnun ÔÇťHassunaÔÇŁ tipi boyal─▒ seramiklerini an─▒msat─▒r. Bu par├žalar, Neolitik ├ça─č gibi erken bir tarihte bile T├╝rkmenistanÔÇÖ─▒n Yak─▒ndo─ču ile ileti┼čim i├žinde oldu─čunun kan─▒t─▒d─▒r.

T├╝rkmenistan maden cevherini i┼čleme bilgisini, yine Mezopotamya ÔÇô ─░ran ├╝zerinden ├Â─črenmi┼čtir. Kalkolitik ├ça─čÔÇÖda ─░ranÔÇÖdan G├╝ney T├╝rkmenistanÔÇÖa yeni bir g├Â├ž dalgas─▒ yay─▒l─▒r. G├╝ney T├╝rkmenistan boyunca uzanan ÔÇťKopet Da─člar─▒ÔÇŁ, madencilik bilgisinin s─▒n─▒r─▒n─▒ olu┼čturur. Bu da─člar─▒n g├╝neyinde, T├╝rkmenistanÔÇÖ─▒n ilk maden i┼čleyen k├╝lt├╝rleri geli┼čirken, da─člar─▒n kuzeyinde maden i┼čleyen toplumlar hen├╝z ortaya ├ž─▒kmam─▒┼čt─▒r.

KERTENKELE BA┼×LI HEYKEL

MezopotamyaÔÇÖda ÔÇťGe├ž UbeydÔÇŁ d├Âneminin tipik buluntular─▒ndan biri, pi┼čmi┼č topraktan yap─▒lm─▒┼č, kertenkele ba┼čl─▒ insan heykelcikleridir. Bu eserlerin en ├Ânemli ikonografik ├Âzellikleri, omuz – g├Â─č├╝s hizas─▒na konmu┼č k├╝├ž├╝k yumrular ve ├╝├žgen g├Âvdelerdir. Y├╝z, bazen b├╝t├╝n├╝yle bir kertenkeleyi and─▒r─▒r, bazen de daha insans─▒ bi├žimdedir.┬á T├╝rkmenistan kaz─▒lar─▒nda s├Âz konusu heykelciklere ait Ge├ž Kalkolitik ├ça─čÔÇÖa tarihlenen say─▒s─▒z ├Ârnek bulunmu┼čtur.

 

┬áS├╝mer k├╝lt├╝r├╝n├╝n iyiden iyiye belirginle┼čti─či ÔÇťCemdet NasrÔÇŁ d├Âneminde, T├╝rkmenistan ve G├╝ney Mezopotamya aras─▒ndaki ili┼čkiler yo─čunla┼č─▒r. Bu d├Ânem, MezopotamyaÔÇÖda b├╝y├╝k kentlerin kuruldu─ču ve n├╝fusun giderek artt─▒─č─▒ bir d├Ânemdir.

S├╝mer k├╝lt├╝r├╝n├╝n filizlendi─či G├╝ney Mezopotamya kentleri, artan malzeme gereksinimleri i├žin do─čuya, ─░ranÔÇÖa y├Ânelmi┼člerdi. ─░ranÔÇÖdaki baz─▒ kabileler ise MezopotamyaÔÇÖdan gelen bu itme etkisiyle G├╝ney T├╝rkmenistanÔÇÖa s─▒zm─▒┼člar ve burada yerli halk ile kayna┼čm─▒┼člard─▒. Ger├žekten de T├╝rkmenistan ÔÇťNMZ IIIÔÇŁ d├Ânemine ait bir grup boyal─▒ seramik, erken S├╝mer Cemdet Nasr seramiklerine ┼ča┼č─▒lacak derecede benzemektedir.

S├╝meroloji biliminin kurucu babalar─▒ndan Samuel Noah Kramer, S├╝merlerin k├Âkeni hakk─▒nda ┼č├Âyle der: ÔÇťGelgelelim b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla S├╝merler, ─░├ľ. 3500ÔÇÖlere kadar S├╝mer ├╝lkesine gelmemi┼čti. As─▒l yurtlar─▒n─▒n neresi oldu─ču kesinlikten hala epey uzakt─▒r. Kral Enmerkar ve Lugalbanda ├ževresinde d├Ânen kahramanl─▒k ├Âyk├╝lerine bak─▒l─▒rsa, erken d├Ânem S├╝mer h├╝k├╝mdarlar─▒, olas─▒l─▒kla Hazar Denizi yak─▒n─▒nda bir yerlerde bulunan Aratta adl─▒ bir kent devletiyle ola─čand─▒┼č─▒ ├Âl├ž├╝de yak─▒n ve s─▒cak bir ili┼čki i├žinde olmu┼člard─▒r. S├╝mer dili eklemeli bir dil olup, belli bir ├Âl├ž├╝de Ural-Altay dillerini an─▒msatmaktad─▒r, bu olgu ise ArattaÔÇÖyla ayn─▒ genel alana i┼čaret ediyor olabilir.ÔÇŁ

ÔÇťArattaÔÇŁ kenti, bug├╝n hala ortaya ├ž─▒kar─▒lamam─▒┼č efsanevi bir yerdir. Ancak bu kent, S├╝mer tabletlerine g├Âre ÔÇťSusin ve AnshanÔÇŁ ├╝lkelerinin yani ─░ranÔÇÖ─▒n do─čusundad─▒r. Tabletler kentin alt─▒n, g├╝m├╝┼č ve lapis lazuli ile dolu, inan─▒lmaz derecede zengin bir yer oldu─čunu belirtir. ÔÇťLapis lazuliÔÇŁ, lacivet renkli ├Âzel bir ta┼č olup T├╝rkmenistanÔÇÖ─▒n do─ču s─▒n─▒r─▒ndaki antik ÔÇťBactriaÔÇŁ b├Âlgesinden ├ž─▒kar─▒lmaktad─▒r.

Aratta, bu kadar zengin bir yer olmas─▒na kar┼č─▒n S├╝mer tanr─▒lar─▒na bir ziggurat yapt─▒rmam─▒┼čt─▒r. S├╝mer kral─▒ ÔÇťEnmerkarÔÇŁ, tabletlerde Aratta ├╝lkesine ┼č├Âyle seslenir: ÔÇťTap─▒na─č─▒ in┼ča etmeli Aratta, benim i├žin, S├╝mer ├╝lkesinin gen├ž EnlilÔÇÖi i├žinÔÇŽ Tanr─▒sal g├╝├žlerin da─č─▒n─▒ yaps─▒nlar.ÔÇŁ┬á Bu c├╝mleler, Aratta diye bir kent e─čer ger├žekte varsa, burada bir S├╝mer ziggurat─▒ olabilece─čini d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir.

Z─░GGURATLAR

S├╝mer tap─▒nak mimarisinin en ├žarp─▒c─▒ ├Ârnekleri olan zigguratlar, Mezopotamya (Irak) ile b├╝t├╝nle┼čmi┼čtir. Ancak bu tap─▒naklar, Irak d─▒┼č─▒nda ─░ran ve T├╝rkmenistanÔÇÖda da in┼ča edilmi┼člerdi.

MezopotamyaÔÇÖn─▒n do─čusunda saptanan en eski zigguratlar, ilk S├╝mer hanedanlar─▒ ile ├ža─čda┼čt─▒r. Bunlardan ─░ranÔÇÖdaki ÔÇťTepe Sialk Ziggurat─▒ÔÇŁ ─░├ľ. 2900ÔÇÖl├╝ y─▒llara, T├╝rkmenistanÔÇÖdaki ÔÇťAlt─▒ntepe Ziggurat─▒ÔÇŁ ise ─░├ľ. 2700ÔÇÖl├╝ y─▒llara aittir.

S├╝merolog Kramer, Aratta kentini Hazar DeniziÔÇÖnin g├╝neyinde bir b├Âlgede aramaktad─▒r. ─░lk S├╝mer krallar─▒ndan olan Enmerkar ise Aratta ├╝lkesi halk─▒na ÔÇťTanr─▒sal g├╝├žlerin da─č─▒n─▒ yaps─▒nlarÔÇŁ yani bir ziggurat in┼ča etsinler diye seslenmektedir. Bu durumda Aratta kenti i├žin ├Ânerilebilecek yerle┼čimler aras─▒nda┬á ÔÇťTepe SialkÔÇŁ ve ÔÇťAlt─▒ntepeÔÇŁ g├Âsterilebilir.

Alt─▒ntepe Ziggurat─▒, ilk kez NMZ IV d├Âneminde in┼ča edildi. Kuzey-g├╝ney do─črultusunda uzanan yap─▒, 21 metre geni┼člikteydi. NMZ V d├Âneminde yenilenen ziggurat─▒n geni┼čli─či 45 metreye ├ž─▒kt─▒. Ziggurat, en an─▒tsal oldu─ču d├Ânemde 55 metre geni┼čli─če ula┼čm─▒┼čt─▒. Eklemeler ile giderek geni┼čleyen yap─▒ t├╝m bu y├╝ke dayanamad─▒ ve ├ž├Âkt├╝.

UR KRAL MEZARLARI

Sir Leonard Woolley, 1922 – 1934 y─▒llar─▒nda, g├╝ney IrakÔÇÖtaki Ur kentinde yakla┼č─▒k 2000 mezardan olu┼čan b├╝y├╝k bir mezarl─▒k a├ž─▒─ča ├ž─▒kard─▒. Bunlardan 17 tanesi, kral mezar─▒yd─▒ ve Er Hanedan III d├Ânemine tarihlenmi┼člerdi.

ÔÇťB├╝y├╝k ├ľl├╝m ├çukuruÔÇŁ olarak bilinen en b├╝y├╝k mezarda, 74 ki┼činin iskeleti bulundu. Bu ki┼čiler bir ├že┼čit kimyasal ile zehirlenip ├Âld├╝r├╝lm├╝┼č ve sonsuza dek hizmet etmeleri i├žin kral─▒n yan─▒na g├Âm├╝lm├╝┼člerdi! Kral mezarlar─▒nda bulunan arabalar (G├Âr 6a), heykeller (G├Âr 7a), m├╝cevherler ve mermer kaplar─▒n zenginli─či ola─čan├╝st├╝d├╝r.

S├╝mer hazinelerinin ├žok yak─▒n benzerleri, T├╝rkmenistanÔÇÖda Alt─▒ntepe ve Gonur Tepe kaz─▒lar─▒nda a├ž─▒─ča ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r. S├Âz konusu merkezlerin kaz─▒ ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapan Sovyet arkeologlar Viktor Sarianidi ve Mikhailovich Masson, T├╝rkmenistan buluntular─▒n─▒, ├ža─čda┼č─▒ S├╝mer eserleri ile kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ olarak incelemi┼člerdir.

┬áS├ťMER G─░YS─░LER─░

S├╝merlere has hayvan postu g├Âr├╝n├╝ml├╝ giysilere arkeoloji literat├╝r├╝nde ÔÇťKaunakesÔÇŁ ad─▒ verilir. Bu giysiler, bir hayvan derisinin ├╝st├╝ne tiftik ve kuma┼č par├žalar─▒n─▒n dikilmesiyle yap─▒l─▒yordu. S├╝mer heykelleri incelendi─činde, erkeklerin ve kad─▒nlar─▒n bu giysiyi farkl─▒ bi├žimlerde giydikleri g├Âr├╝lecektir.

T├╝rkmenistanÔÇÖ─▒ da i├žine alan antik ÔÇťBactria – MargianaÔÇŁ b├Âlgesinde, ├╝zerinde bir ÔÇťKaunakesÔÇŁ ta┼č─▒yan say─▒s─▒z fig├╝rin bulunmu┼čtur. Gonur TepeÔÇÖde ortaya ├ž─▒kar─▒lan g├╝m├╝┼č bir fig├╝r├╝n ise Mezopotamyal─▒ ├Ârneklerden ay─▒rt edilemeyecek derecede S├╝mer modas─▒n─▒ yans─▒tmaktad─▒r.

├ľRDEK B─░├ç─░ML─░ A─×IRLIKLAR

S├╝merler yaln─▒z yaz─▒y─▒ icat etmekle kalmam─▒┼č, ticari ├Âl├ž├╝ birimleri de geli┼čtirmi┼člerdi. Bu ├Âl├ž├╝ birimleri aras─▒nda MezopotamyaÔÇÖya ├Âzg├╝┬á ÔÇť├Ârdek bi├žimli a─č─▒rl─▒klarÔÇŁ ilgi ├žekicidir (G├Âr 12a). Geriye ├ževirdi─či ba┼č─▒n─▒ g├Âvdesine yaslayan ├Ârdek bi├žimli a─č─▒rl─▒k, a─č─▒rl─▒k birimine g├Âre farkl─▒ ta┼člardan yontulabiliyordu.

Bu a─č─▒rl─▒klara Mezopotamya d─▒┼č─▒nda, ─░ran ve T├╝rkmenistan kaz─▒lar─▒nda da rastlan─▒lm─▒┼čt─▒r. ├ľrdek bi├žimli a─č─▒rl─▒klar, s├Âz konusu b├Âlgelerde (en az─▒ndan uluslararas─▒ ticarette) ortak ticaret birimlerinin kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir.

ÇİVİ YAZISI

Gonur TepeÔÇÖde bulunan S├╝mer k├Âkenli bir silindir m├╝h├╝r, T├╝rkmenistanÔÇÖda ├živi yaz─▒s─▒n─▒n varl─▒─č─▒n─▒ g├Âstermesi a├ž─▒s─▒ndan son derece ├Ânemlidir. M├╝h├╝r, T├╝rkmenistanÔÇÖa al─▒┼čveri┼č i├žin gelmi┼č S├╝merli bir t├╝ccara ait olmal─▒yd─▒.

Rusya Hermitage M├╝zesinden N. Kozlova g├Âre, yaz─▒t─▒n en a├ž─▒k bi├žimde okunan s├Âzc├╝─č├╝, S├╝merce k├Âle anlam─▒na gelen ÔÇťUrduÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝d├╝r. M├╝h├╝r ├╝st├╝ndeki betimler ise ├╝nl├╝

G─▒lgam─▒┼č destan─▒ndan al─▒nm─▒┼č konular─▒ an─▒msat─▒r. ÔÇťKahramanÔÇŁ g├Âr├╝n├╝m├╝ndeki bir adam,┬á aslanlar ve bo─čalar ile m├╝cadele etmektedir.

1,617 total views, 1 views today

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Sergen Çirkin

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒