Yitirdi─čimiz Osmanl─▒ Kenti: Bursa

Yitirdi─čimiz Osmanl─▒ Kenti: Bursa

  • Ekrem Hayri PEKER

Ahmet Hamdi Tanp─▒narÔÇÖ─▒n eserlerinde BursaÔÇÖn─▒n yeri ;
Ahmet Hamdi Tanp─▒narÔÇÖ─▒n Bursa sevgisini incelemeden ├Ânce A.H.Tanp─▒narÔÇÖ─▒ k─▒saca tan─▒mal─▒y─▒z.A.Hamdi Tanp─▒nar edebiyat─▒m─▒zda pek g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na ├ž─▒kar─▒lmak istenmemi┼č,g├Âlgede b─▒rak─▒lm─▒┼č bir yazar─▒m─▒zd─▒r.
Oysa ad─▒na bir ara┼čt─▒rma enst├╝t├╝s├╝ kuracak kadar ├Ânemli bir yazar─▒m─▒z oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum.
Tanp─▒narÔÇÖ ─▒n gen├žli─či (Do─čumu 1901) Osmanl─▒n─▒n ├ž├Âk├╝┼č y─▒llar─▒d─▒r. Bug├╝nk├╝ ad─▒yla ─░stanbul ├ťniversitesi Edebiyat Fak├╝ltesini bitirdi─či 1923 y─▒l─▒ Osmanl─▒n─▒n yanm─▒┼č y─▒k─▒lm─▒┼č miras─▒ndan yeni bir devletin T├╝rkiyeÔÇÖnin do─čdu─ču, cumhuriyetin ilan edildi─či y─▒ld─▒r.
Edebiyat Fak├╝ltesinde okurken hocas─▒ Yahya Kemal Beyatl─▒ÔÇÖn─▒n etkisiyle Divan ┼čiirini; Bak├«, NefÔÇÖi Nedim, ve ┼×eyh Galip gibi divan ┼čairlerini,Frans─▒z ┼čiir ustalar─▒n─▒ incelemi┼čtir. Ahmet Ha┼čimÔÇÖin edebi tarz─▒ndan da etkilenmi┼čtir. Annesini k├╝├ž├╝k ya┼čta yitirmi┼čtir ┼čair ve ona duydu─ču ├Âzlemi, i├žindeki ac─▒y─▒ ilk eserlerinde dile getirmi┼č i├že d├Ân├╝k bir bak─▒┼čla do─ča ile ileti┼čim kurmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r.
Ahmet Hamdi Tanp─▒nar eserlerinde ge├žmi┼čle, gelecek; Do─ču ile Bat─▒ aras─▒nda bir k├Âpr├╝ kurmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ k├╝lt├╝r├╝n├╝n geri plana itilmesini, k├╝lt├╝rel ge├žmi┼čten kopuklu─čumuzu daha sonra yazaca─č─▒ romanlarda bilhassa Huzur adl─▒ eserinde dile getirmi┼čtir.
├ľnce ┼čiirle ba┼člar edebiyat─▒m─▒za katk─▒s─▒. Ad─▒n─▒ Musul Ak┼čamlar─▒ adl─▒ ┼čiirle duyurur. Sonra di─čer ┼čiirleri yay─▒nlan─▒r. Derg├óh, Milli Mecmua, Hayat, G├Âr├╝┼č, ├ťlk├╝, Varl─▒k, Olu┼č, K├╝lt├╝r Haftas─▒, AileÔÇŽ d├Ânemin edebi dergilerinde.
Ankara ve ─░stanbulÔÇÖ daki ├že┼čitli okullarda edebiyat ├Â─čretmenli─či yapar. AnadoluÔÇÖ yu tan─▒r. 1939ÔÇÖ da ─░stanbul ├ťniversitesi Edebiyat Fak├╝ltesinde kurulan Yeni T├╝rk Edebiyat─▒ K├╝rs├╝s├╝ profes├Ârl├╝─č├╝ne getirilir. 1942-1946 y─▒llar─▒ aras─▒nda Mara┼č milletvekilidir. Bir sure G├╝zel Sanatlar Akademisinde Estetik dersleri verir. 1946 y─▒l─▒nda tekrar ─░stanbul ├ťniversitesi Edebiyat Fak├╝ltesindeki eski g├Ârevine d├Âner ve 1962 y─▒l─▒nda ├Âl├╝nceye kadar bu g├Ârevde kal─▒r.
Bir imparatorlu─čun y─▒k─▒lmas─▒na tan─▒k olur, bir yandan da yeni bir devletin, bir Cumhuriyetin do─čmas─▒na.
Bir devletin dilinin, yaz─▒s─▒n─▒n, ├Âl├ž├╝ sisteminin, takviminin, saatinin, k─▒l─▒k k─▒yafetinin benzeri bir ├žok ┼čeyin ├žok k─▒sa zamanda de─či┼čtine ┼čahitlik eder.
├ťlkede ba┼člat─▒lan e─čitim hamlesini okur yazar say─▒s─▒n─▒n artt─▒r─▒lmas─▒ i├žin a├ž─▒lan halk okullar─▒n─▒, ├╝lkedeki okulla┼čmay─▒ g├Âr├╝r. ├ťniversite reformunu ya┼čar, katk─▒da bulunur.
Anadolunun demir a─člarla ├Âr├╝ld├╝─č├╝, halk─▒ k─▒r─▒p ge├žiren ba┼čta verem olmak ├╝zere ve di─čer hastal─▒klarla yap─▒lan m├╝cadeleyi ya┼čar, Onuncu y─▒l mar┼č─▒n─▒ s├Âyler co┼čkuyla.
Ikinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒ ya┼čar. ├ťlkenin ├žekti─či s─▒k─▒nt─▒lar─▒n yan─▒ s─▒ra Hugo, Dickans, Goethe, Shiller gibi yazarlar─▒ yeti┼čtirmi┼č ├╝lkelerin ba┼člatt─▒─č─▒ ve D├╝nyaÔÇÖ y─▒ kana bo─čduklar─▒ y─▒llar─▒ izler ac─▒ ac─▒ H├╝manizmin, ├ža─čda┼čl─▒─č─▒n temsilcisi oldu─čunu iddia eden Bat─▒ÔÇÖ n─▒n ├ž─▒kmaz─▒n─▒ ya┼čar.
Mecliste bulundu─ču 1942-1946 y─▒llar─▒ aras─▒nda siyasi ya┼čam olumsuzluklar─▒ tek ┼čef sisteminin bask─▒c─▒ karakterini yak─▒ndan; muhalifli─čin bedelinin nas─▒l ├Âdendi─čini 1945 Tan olaylar─▒nda g├Âr├╝r. ├ťniversiteye d├Ând├╝kten sonra bir daha siyasete d├Ânmez, ilk romanlar─▒n─▒ da bu y─▒llarda yay─▒nlar. Mahur Beste (1946) ve en ├Ânemli eserlerinin ba┼č─▒nda gelen Huzur (1949) adl─▒ roman─▒d─▒r. Bu iki eser aras─▒nda yay─▒nlanan ve ─░stanbul, Ankara, Konya; Bursa ve ErzurumÔÇÖ u anlatt─▒─č─▒ Be┼č ┼×ehri yay─▒nlar.
Bu eserlere de─činmeden ├Ânce Tanp─▒narÔÇÖ daki zaman kavram─▒na de─činmeliyiz. Gerek i├žinden geldi─či Osmanl─▒ K├╝lt├╝r├╝n├╝ ve bir edebiyat├ž─▒ olarak bilgi sahibi oldu─ču tasavvuftaki zaman kavram─▒ Tanp─▒narÔÇÖI etkilemi┼č zaman s├╝resizli─či (saat, tarih-g├╝n, ay, y─▒l anlam─▒nda) en g├╝zel ┼čekilde BursaÔÇÖ da Zaman ve Ne i├žindeyim Zaman─▒n ┼×iirlerinde ifade edilmi┼čtir.
Tanp─▒narÔÇÖ ─▒n eserlerinde Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n izlerini g├Âr├╝r├╝z. Mahir BesteÔÇÖ de Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin son g├╝nlerinde se├žkin bir ├ževrenin ├Âzelliklerini sergiler. Kendi ya┼čam─▒nda izler ta┼č─▒yan Huzur hem bir a┼čk roman─▒d─▒r, hem de yazar─▒n ─░stanbulÔÇÖ a duydu─ču sevgiyi anlat─▒r. Roman ─░stanbulÔÇÖun tarihi semtlerinde; Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n estetik anlay─▒┼č─▒n─▒n, k├╝lt├╝r├╝n├╝n en yo─čun ya┼čand─▒─č─▒ yerlerde ge├žer. M├╝mtaz ve NuranÔÇÖ ─▒n a┼čklar─▒n─▒n arkas─▒ndaki fon Osmanl─▒n─▒n k├╝lt├╝r miras─▒d─▒r. Yazar bu eserinde Do─ču ve Bat─▒n─▒n de─čer ├žat─▒┼čmalar─▒n─▒, ge├žmi┼čle gelecek aras─▒ndaki de─čer farkl─▒l─▒klar─▒n─▒ dile getirir. A┼čk ve toplumsal sorumlulu─čun aras─▒ndaki ├žat─▒┼čmay─▒, bu ├žat─▒┼čman─▒n getirdi─či bunal─▒m─▒ inceler romanda ge├žmi┼č k├╝lt├╝r├╝n reddedilmesinden do─čan ├╝z├╝nt├╝s├╝n├╝ dile getirir.

Bu romanda gelece─če dair ├Ân g├Âr├╝ler de vard─▒r. Yazar kahramanlar─▒ konu┼čturuken ┼č├Âyle der ÔÇť ┼ču an liseler devlet i├žin memur yeti┼čtiriyor, ya ilerde yeteri kadar memurumuz oldu─čunda bu liseleri bitirecek ne olacak?ÔÇŁ? E─čitim sistemindeki belirsizli─če gelecek i├žin bir hedef konmad─▒─č─▒na dikkat ├žeker.
Tanp─▒narÔÇÖ ─▒n ├Ânemli eserlerinde biri de Be┼č ┼×ehirdir. Bu eserde Osmanl─▒n─▒n ─░stanbulÔÇÖu, BursaÔÇÖ s─▒, ErzurumÔÇÖuna Sel├žukluÔÇÖnun KonyaÔÇÖ s─▒ ve T├╝rkiye CumhuriyetiÔÇÖnin kurdu─ču modern kent Ankara anlat─▒l─▒r.
Yazar─▒n k├╝lt├╝r ve sistem ├žeki┼čmelerini dile getirdi─či di─čer bir ├Ânemli eserde saatleri ayarlama esnt├╝t├╝s├╝d├╝r. Yazar bu ├Ânemli eserde iki uygarl─▒k (Bat─▒-Do─ču); iki ayr─▒ de─čer sistemi (para-erdem) aras─▒nda bocalayan ayd─▒nlar─▒n dram─▒ incelenir. Bir yandan ge├žmi┼če ├Âzlem duyan, ge├žmi┼če saplan─▒p kalan di─čer yandan da devlete dayanarak s─▒n─▒f atlamak isteyen, ba┼čka k├╝lt├╝rden esinlenip benzer kurumlar ├╝lkeye getiren ama uyguland─▒─č─▒ ├╝lkelerdeki fayday─▒ elde edemeyen ayd─▒nlar─▒n ├ž─▒kmaz─▒d─▒r. ├ça─č atlama u─čruna yarat─▒lan b├╝rokrasiye dikkat ├žekilir bu eserde. (1961) Eserde 1950-1960 y─▒llar─▒ndaki de─či┼čimin ince hicivlerine rastlar─▒z.
K─▒saca Tanp─▒narÔÇÖ da Osmanl─▒y─▒; onun k├╝lt├╝r├╝n├╝, estetik anlay─▒┼č─▒na duyulan ├Âzlemi g├Âr├╝r├╝z. Kurulan yeni cumhuriyetin baz─▒ kurumlar─▒n─▒n toplumumuzla ba─čda┼čmad─▒─č─▒n─▒ dile getirir; kurumlar─▒n toplumsal k├╝lt├╝re dayanmas─▒n─▒ ├Ânerir.
Yazar─▒n BursaÔÇÖ ya kar┼č─▒ ├Âzel bir sevgisi vard─▒r. Bursa onun g├Âz├╝nde bir Osmanl─▒ kentidir. Buram buram Osmanl─▒ kokar.

─░SLAM MEDEN─░YET─░NDE KENT
Tanp─▒narÔÇÖ ─▒n BursaÔÇÖ s─▒ndan ├Ânce islam medeniyetinde kentin ├Ânemine de─činelim.
Roma ─░mparatorlu─čunun par├žalan─▒p, ├ž├Âk├╝┼č s├╝recine girdi─či be┼činci y├╝zy─▒ldan itibaren gerek istilac─▒ kavimlerin etkisi gerek bozulan ekonomik d├╝zenden dolay─▒ Bat─▒ RomaÔÇÖ n─▒n hokum s├╝rd├╝─č├╝ AvrupaÔÇÖ da kentler g├Â├žer, k├Âyl├╝l├╝k ve bunun ├╝zerinde y├╝kselen feodal d├╝zen hakim olur.
Daha sonra Bizans ad─▒n─▒ alacak olan Do─ču RomaÔÇÖ da da durum biraz farkl─▒d─▒r. Nispeten g├╝c├╝n├╝ koruyan BizansÔÇÖ da ┼čehirlerin kasabaya d├Ân├╝┼č s├╝reci Bat─▒ÔÇÖ ya g├Âre biraz daha uzun surer. Kentler cazibe merkezi olmaktan ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Kentlerde Roma kentlerinin simgeleri olan Tiyatro,stadyum, meclis binas─▒,k├╝t├╝phane, ├že┼čmeler gibi sosyal yap─▒lar art─▒k g├Âr├╝lmez. Var olanlar da y─▒k─▒l─▒p kilise in┼čaatlar─▒nda kullan─▒lmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.
Oysa Abbasi halifeli─činin toplar─▒ ├╝zerinde Bat─▒ AnadoluÔÇÖ dan HindistanÔÇÖ a uzanan bir imparatorluk kurmu┼č olan Sel├žuklular, onlar─▒n miras├ž─▒s─▒ Anadolu Sel├žuklular─▒ kent medeniyetine dayan─▒r.
Emevilerin kurdu─ču ve Abbasilerin devrald─▒─č─▒ ─░slam ─░mparatorlu─ču kent medeniyetine dayan─▒r. Kent, camiler, medrese, kapal─▒├žar┼č─▒, hanlar, hamamlar, ├že┼čmelerden m├╝te┼čekkildir. Kent etraf─▒ndaki k├Âyler kente y├Ânelik ├╝retim yapar.
Osmanl─▒da kentler kendilerine yeterli kurumlardan m├╝te┼čekkil mahallelerden olu┼čur. Mahalle aralar─▒nda ziraat yap─▒lan tarlalar, bah├želer yer al─▒r.
Osmanl─▒n─▒n mahalleleri genellikle bir k├╝lliyenin, bir derg├óh─▒n etraf─▒nda yer al─▒r. Cami, medrese, hamam, imaret, k├╝t├╝phane ├že┼čmeden m├╝te┼čekkil k├╝lliyelerde genelde kurucusunun t├╝rbesi de yer al─▒r. Baz─▒ k├╝lliyeler hastanede yer al─▒rd─▒.
Osmanl─▒n─▒n kentlerinde yeralan vazge├žilmez iki unsuru da hanlar ve kapal─▒ ├žar┼č─▒d─▒r.Gelenlerin konaklad─▒─č─▒ hanlar─▒yla kentler ├ževrenin ticaret merkezidir. Gelenlerin konaklad─▒─č─▒ hanlar yer al─▒r. Cami, medrese, hamam, imaret, k├╝t├╝phane ├že┼čmeden m├╝te┼čekk├╝l k├╝lliyelerde genelde kurucusunun t├╝rbesi bulunur.
Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n hanlar─▒ iki t├╝rl├╝d├╝r. Konaklamak amac─▒yla kullan─▒lan ve imalathane olarak kullan─▒lan hanlar.
Hanlara yak─▒n bir ├ževrede kentin b├╝y├╝kl├╝─č├╝yle orant─▒l─▒ kapal─▒ ├žar┼č─▒lar yer al─▒r. Bug├╝n├╝n hipermarketi sayabilece─čimiz kapal─▒ ├žar┼č─▒larda alt─▒n s├╝s e┼čyalar─▒n─▒n sat─▒ld─▒─č─▒ bedestenbulunurdu.Kapal─▒ ├žar┼č─▒lar─▒n civarlar─▒nda ├žar┼č─▒lar yer al─▒rd─▒. Ok├žular, ├žarc─▒lar, arakiyeciler, bak─▒rc─▒lar, sara├žlarÔÇŽgibi.
Kentlere ula┼čan ticaret yollar─▒ da kervanlar─▒n rahat├ža konaklayaca─č─▒ hanlarla g├╝ven alt─▒na al─▒nm─▒┼čt─▒.

OSMANLI ├ľNCES─░ BURSA
Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n eline ge├žmeden ├Ânceki Bursa bug├╝nk├╝ Hisar semtini ├ževreleyen s─▒rlar─▒n i├žine s─▒k─▒┼čm─▒┼č ufak bir kasabayd─▒. Hisar─▒n alt─▒nda yer alan yahudilik semti ve Balibey han─▒ kar┼č─▒s─▒nda Rumlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ daha sonra bal─▒k pazar─▒n─▒n kuruldu─ču k├╝├ž├╝k bir Rum mahallesi vard─▒.
Osmanl─▒ ├Âncesi BursaÔÇÖ da RomaÔÇÖ dan, BizansÔÇÖ tan kalm─▒┼č bir yap─▒, bir an─▒t g├Âremeyiz. Sadece BursaÔÇÖ da de─čil ─░znik haricinde MarmaraÔÇÖ da yer alan hi├žbir kentte (─░stanbul hari├ž) tiyatro, an─▒tsal ├že┼čme, hamam g├Âremeyiz. Sadece osman BeyÔÇÖ in g├Âm├╝lmesini vasiyet etti─či G├╝m├╝┼čl├╝ K├╝mbetten bahsedebiliriz.
Surlar─▒n i├žme s─▒k─▒┼čm─▒┼č bir kasaba halindeki BursaÔÇÖ y─▒ Osmanl─▒ sava┼čs─▒z ele ge├žirir. On y─▒ll─▒k bir abluka s├╝recinde sonra. Bizans─▒n g├Ânderdi─či yard─▒m kuvvetleri bozguna u─črat─▒l─▒r. O zamanki Orhanheli-Atranos ele ge├žirilir. Bu ┼čekilde ku┼čatma tamamlan─▒r.
Her┼čeyden umudu kesen Bursa Tekfuru K├Âse Mihalin arabuluculu─ču ile ┼čehiri teslim eder.Tarihte bir d├Ânem kapanm─▒┼čt─▒r.Gitmek isteyenler g├Ât├╝rebildikleri kadar e┼čya ile muhaf─▒z e┼čli─činde MudanyaÔÇÖ ya giderler. N├╝fusun b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ kal─▒r, ┼čehir ya─čmaya u─čramaz. BizansÔÇÖ─▒n PrusaÔÇÖ s─▒ biter.
Ve Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n elinde yeni bir kent do─čar. Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n BursaÔÇÖ s─▒. Kentin ilkelerine kadar Osmanl─▒n─▒n ruhu i┼čler bu konumu y─▒llarca surer. Bu hakikati gayet iyi g├Âren Evliya ├çelebi 17. yyÔÇÖ da yazd─▒─č─▒ Seyahatnamesinde Bu─▒rsaÔÇÖdan bahsederken ÔÇťruhaniyetli bir ┼čehirdirÔÇŁ der. Bursa Evliyalar ┼čehridir.
Ke├žecizade Fuat Pa┼ča Bursa i├žin Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n dibacesi der. Kent Yunan i┼čgaline u─črad─▒─č─▒ zaman AnkaraÔÇÖ daki meclisin k├╝rs├╝s├╝ne siyah bir ├Ârt├╝ konur. Bu siyah ├Ârt├╝ i┼čgal s├╝resinde k├╝rs├╝de kal─▒r.

OSMANLI KENTLER─░
Osmanl─▒n─▒n belli ba┼čl─▒ kentleri ─░stanbul, Edirne, Bursa, Konya ve ErzurumÔÇÖ dur.
IstanbulÔÇÖ u fetheden Osmanl─▒ her ne kadar n├╝fusunu, ge├žmi┼č g├Ârkemini kaybetmi┼čse de surlar─▒yla, atmeydan─▒yla, muhte┼čem Ayasoyfas─▒yla Osmanl─▒y─▒ kar┼č─▒lar. Bunlara kariyeÔÇÖyi, Ayairiniyi, ├çemberlita┼čÔÇÖ─▒, su kemerlerini, ekleyebilirsiniz. Osmanl─▒ her ne kadar kenti an─▒tsal yap─▒larla (S├╝leymaniye, SultanAhmet, Fatih Camileri, Topkap─▒ Saray─▒.. Gibi), medreseler, ├že┼čmelerle bezemi┼čse de ge├žmi┼č uygarl─▒klar bir k├Â┼čeden kendini g├Âsterir.
Istanbul demeografik olarak Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n ├že┼čitlili─čini bar─▒nd─▒r─▒r. Kimi Osmanl─▒larca, kimi kendili─činden g├Â├ž etmi┼č, ettirilmi┼č b├╝y├╝k bir gayri-m├╝slim n├╝fusa sahiptir. Bu oran 1927ÔÇÖlere kadar n├╝fusun ├╝├žte biri oran─▒nda seyretmi┼čtir.
Edirne Osmanl─▒n─▒n ge├žici, kimi zaman yazl─▒k ba┼čkentidir. Avc─▒ MehmedÔÇÖ in iktidar kavgas─▒nda yenilince s─▒─č─▒nd─▒─č─▒; s─▒k─▒nt─▒dan kendini ava verdi─či bir kenttir. IstanbulÔÇÖ dan ka├žm─▒┼čt─▒r ama yenilgilerin faturas─▒n─▒ ├Âdemekten kurtulamaz. Taht─▒n─▒ kaybeder.
Osmanl─▒ EdirneÔÇÖ yi ald─▒─č─▒nda BursaÔÇÖ ya gore daha stratejik ve daha kalabal─▒k bir ┼čehirdir. Osmanl─▒ bu kenti say─▒s─▒z eserle donat─▒r ve Selimiye ile ┼č├╝kran borcunu ├Âder.
KonyaÔÇÖ y─▒ incelersek Bozk─▒rda bir vahad─▒r. Konya Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n t├╝m ├žabas─▒na kar┼č─▒ Anadolu Sel├žuklular─▒n─▒n ba┼čkentidir ve Mevlanan─▒n ┼čehri onlar─▒n miras├ž─▒s─▒ Karamano─čullar─▒n─▒n damgas─▒n─▒ vurdu─ču bir kenttir. Osmanl─▒ sessizli─čine terk eder kenti. Ba─čl─▒ a┼čiretlere de Balkan yollar─▒ g├Âr├╝l├╝r.
Erzurum tarihi ge├žmi┼činin izlerini ta┼č─▒r; ilk ├ža─člardan buyana ┼čehri Saltuklular eserleriyle donatm─▒┼člard─▒r. Osmanl─▒y─▒ sessizce kabullenmi┼čtir. Osmanl─▒ onu serhat kentlerinde biri, ordu merkezi yapm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒yla beraber y├╝kselmi┼č, onunla beraber gerilemi┼čtir.
Anadolu d─▒┼č─▒ndaki Edirne, ┼×am, Ba─čdat, Kudus, Kahire tarih miras─▒yla Osmanl─▒ya kat─▒lm─▒┼čt─▒r.
Tanp─▒nar d├Âneminde Bursa Mudanya ├╝zerinden trenle ula┼č─▒lan; ipek├žilik ve dokumaya dayanan bir sanayi ama ekonomisi daha ├žok tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒─ča dayanm─▒┼č zaman zaman gezginlerin ve d─▒┼čar─▒dan daha ├žok ─░stanbulÔÇÖ dan gelenlerin kapl─▒calar─▒, Uluda─čÔÇÖ─▒ ziyaret etti─či bir kenttir. Sava┼č yorgunu n├╝fusu 60-70 bin n├╝fuslu bir kenttir. B├╝y├╝k bir incelikle tren yolunun kalk─▒┼č noktas─▒, gar─▒ tarihsel dokunun d─▒┼č─▒nda, kent merkezine ÔÇôo zaman- bir hayli mesafede kurulmu┼čtur.
Tanp─▒nar kar┼č─▒s─▒nda bir kent de─čil, her noktas─▒ oya gibi ince ince ├Âr├╝lm├╝┼č ya┼čayan tarihi, Osmanl─▒ÔÇÖ y─▒ g├Âr├╝r. Canl─▒ bir m├╝zedir g├Ârd├╝─č├╝. 1855 depremine, ge├žirdi─či b├╝y├╝k yang─▒na, Ahmet Vefik Pa┼čaÔÇÖ n─▒n yol a├žma amac─▒yla yapt─▒─č─▒ y─▒k─▒mlara ra─čmen tarihsel dokusunu korur.
Bursa Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n dibacesidir. Padi┼čahlar─▒n, erenlerin, evliyalar─▒n kurdu─ču, her ta┼č─▒n─▒n planlan─▒p kondu─ču bir kenttir. Onu b├╝y├╝leyen bu muhte┼čemliktir. Kurulu┼č ve geli┼čme d├Ânemi padi┼čahlar─▒n─▒n, talihsiz ┼čehzadelerin, k─▒saca Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n ├Âzel kabristan─▒d─▒r Bursa.
BursaÔÇÖ da yazar ÔÇť ikinci bir zaman yakalar ya┼čad─▒─č─▒m─▒z, g├╝l├╝p e─člendi─čimiz, ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z, sevi┼čti─čimiz zaman─▒n yan─▒ba┼č─▒nda, ondan daha ├žok ba┼čka, ├žok daha derin, takvimle saatle alakas─▒ olmayan; sanat─▒n, ihtirasla, iman─▒n ya┼čanm─▒┼č hayat─▒n ve tarihin bir ┼čehrin havas─▒nda ebedi bir mevsim gibi ayarlad─▒─č─▒ velut ve yekpare bir zaman ÔÇŁ
Tanp─▒narÔÇÖ ─▒n ifadesiyle ÔÇť Cetlerimiz in┼ča etmiyorlar, ibadet ediyorlard─▒. Maddeye ge├žmesini istedik bir ruh ve iman vard─▒. Ta┼č ellerinde canlan─▒yor, bir ruh par├žas─▒ kesiliyordu. Duvar, kubbe, kemer, mihrap, ├žini hepsi Ye┼čilÔÇÖ de dua eder. MuradiyeÔÇÖ de d├╝┼č├╝n├╝r ve Y─▒ld─▒r─▒mÔÇÖ da harekete haz─▒r, g├Âklerin derinli─čine susam─▒┼č bir kartal hamlesiyle ovan─▒n ├╝st├╝nde bekler. Hepsinde bir ruh terenn├╝m ederÔÇŁ
Tanp─▒nar Osmanl─▒ Tarihini inceleyerek bunu mek├óna yans─▒mas─▒ edebi bir dille ortaya koymu┼čtur. Hi├žbir meslek adam─▒ (mimar-┼čehrici yazar..) BursaÔÇÖ y─▒ onun kadar kavramam─▒┼čt─▒r. O BursaÔÇÖ n─▒n ruhunu kavram─▒┼čt─▒r. O BursaÔÇÖ n─▒n g├Âr├╝nmeyen y├╝z├╝n├╝ anlat─▒r. Eserlerinde en g├╝zel ┼čekilde de BursaÔÇÖ da zaman ┼čiirinde dile getirir.
Eski bir cami avlusundaki ┼čad─▒rvan, duvar, bah├žedeki ├ž─▒nar onu al─▒r ge├žmi┼če g├Ât├╝r├╝r, sanat├ž─▒ bu ┼čiirinde Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n mimarisine sayg─▒s─▒n─▒ sunar g├Â─č├╝s mavisi, ovan─▒n ye┼čiliyle uyumlu bir kent in┼ča etti─či i├žin.
Kentin sokaklar─▒nda gezer, her k├Â┼čeden f─▒┼čk─▒ran cami, medrese, han, hamam, ├že┼čme, imaret, yat─▒r, Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n b├╝y├╝me devrindeki zaferleri anlat─▒r eserlerin ├╝zerindeki kitabeleriyle.
┼×ehrin semtlerinde gezinir yazar bu ┼čiirinde. Osmanl─▒n─▒n aile kabristan─▒ say─▒lacak MuradiyeÔÇÖ yi gezer. Sular ┼čehri BursaÔÇÖ n─▒n biteviye akan ├že┼čmelerindeki suyun Cilimboz ve G├ÂkdereÔÇÖ nin berrak suyunun sesini dinler.
Ye┼čil t├╝rbeyi gezer, ─░stanbulÔÇÖ a gelip be─čenmedi─čini yazan ama BursaÔÇÖ da ye┼čil t├╝rbenin g├╝zelli─či kar┼č─▒s─▒nda hu┼ču ile e─čilen Andre Gide hat─▒rlat─▒r. ├çinilerdeki sinmi┼č KurÔÇÖan sesini ve zamandaki yolculu─čunu anlat─▒r fetih g├╝nlerine kadar uzanan.
Ve ka├ž─▒n─▒lmaz son ├Âl├╝m uykusuna bu uhrevi ortamda ister yazar
ÔÇť Bir ilah uykusu olur elbette
├ľl├╝m, bu t─▒ls─▒ml─▒ ebediyete ÔÇť
diyerek.

OSMANLIÔÇÖNIN BURSAÔÇÖYI YARATMA S├ťREC─░
Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n BursaÔÇÖ y─▒ yaratma s├╝recini Tanp─▒narÔÇÖ ─▒n katk─▒lar─▒yla inceleyelim.
Osmanl─▒ Orhan BeyÔÇÖ le beraber b├╝y├╝r. ┼×ehir Y─▒ld─▒r─▒mla beraber kaplad─▒─č─▒ alan 40 hektardan 80 hektara ├ž─▒kar. Ye┼čil, Emirsultan, Muradiye ile beraber 200 hektara ula┼č─▒r.
Anadolu, Irak, ─░ran gibi b├Âlgelerdeki Mo─čol zulm├╝nden ka├žan ulema, sanat├ž─▒n─▒n Osmanl─▒n─▒n huzurlu ba┼čkentine s─▒─č─▒n─▒r. Geni┼č bir ho┼čg├Âr├╝ ├╝zerinde yeni bir k├╝lt├╝r y├╝kselir. Gerek Bizanstan kalan yerli unsurlar; T├╝rk, Rum, Yahudi, Ermeni, gerekse d─▒┼čar─▒dan gelenler bu K├╝lt├╝re yo─čurulur, beylikten imparaturlu─ča ge├ži┼č s├╝reci ba┼člar.Kent ve insan aras─▒ndaki ili┼čkiyi,ya┼čam ve ya┼čam alanlar─▒n─▒ b├╝t├╝nle┼čmesini g├Âstern bir ├Ârnektir bu sentez.Osmanl─▒ bu tutkuyla yeni bir mimari,yeni eserler yarat─▒r.
Orhan BeyÔÇÖ le beraber b├╝y├╝k Bursa, Hisar i├žine bir medrese yapt─▒r─▒r. Var olan kiliseyi camiye ├ževirir. Bey saray─▒n─▒ yapar ┼ču anda izi bile kalmayan.
Yapt─▒─č─▒ camilerin kandillerini, mumlar─▒n─▒ elleriyle yakan, imaretinde pi┼čirtti─či ilk yeme─či kendi eliyle da─č─▒tan bir alp erendir; bir h├╝k├╝mdardan ziyade bir dervi┼če benzer der Tanp─▒nar; Orhan Bey i├žin.
ÔÇťO; imparatorlu─čun ba┼člang─▒├ž noktas─▒na ┼čefkati katar. Tarih├ži Hammer ondan bir azizden bahseder gibi anlat─▒rÔÇŁ der.
Sonra bug├╝nk├╝ ad─▒yla Orhan Bo─čaz─▒nda camisiyle beraber k├╝lliyesini kurar, Emir han yap─▒l─▒r, hanlar b├Âlgesi do─čar, kimisinde imalat yap─▒lar, kimisinde konaklanan, kimisinde ise her ikisi yap─▒lan.Ovaya bir k├Âpr├╝ yap─▒l─▒r, Nil├╝fer suyuna, Nil├╝fer Hatun K├Âpr├╝s├╝.
I.Murat ├çekirgeye kendi k├╝lliyesini kurar. Osmanl─▒ mimarisinin olu┼čumunun ipu├žlar─▒yla, arada Hamza Bey vard─▒r HisarÔÇÖla ├çekirgeÔÇÖyi birbirine ba─člayan bir nokta.
I.Murat Romal─▒lar─▒n hamam gelene─čini devam ettirir.
Eski kapl─▒cay─▒, k├╝k├╝rtl├╝ hamam─▒n─▒ in┼ča ettirir. II.Beyaz─▒t k├╝k├╝rtl├╝ hamam─▒na ek yapt─▒r─▒r. ┼×ifal─▒ sular─▒ BursaÔÇÖ l─▒lar─▒n hizmetine sunarlar.
Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒t zaman─▒nda Ulucami eklenir, hanlar b├Âlgesi geli┼čmektedir, hisarlar aras─▒nda Taht-el kala vard─▒r.
O kadar ince planlanm─▒┼čt─▒r ki buradaki yap─▒lar birbirini takip eden ├╝├ž terasa s─▒rayla kurulmu┼čtur, yukar─▒da Ulucami ve Orhan Camisi tara├žas─▒; a┼ča─č─▒da, b├╝y├╝k hanlar tara├žas─▒; daha a┼ča─č─▒da, bedesten ve ├Âteki ├žar┼č─▒lar tara├žas─▒.
Tanp─▒narÔÇÖ ─▒n ifadesiyle ÔÇťmimarinin sadece muayyen bir malzemeyi, muayyen bir gaye u─črunda kullanmaktan ibaret olmad─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ Bursa somutla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r.
Ba┼čkent EdirneÔÇÖye ta┼č─▒nm─▒┼čsa da BursaÔÇÖ n─▒n boynu b├╝k├╝k kalmam─▒┼čt─▒r. I.Murat, Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒t, II.Murat s─▒k s─▒k BursaÔÇÖ ya Gelmekte, BursaÔÇÖ da ya┼čamaktad─▒rlar. EdirneÔÇÖ ye Balkanlara yap─▒lacak seferlerde gidilir. Y─▒ld─▒r─▒m saltanat─▒n─▒n ilk yedi y─▒l─▒n─▒ BursaÔÇÖ da ge├žirir. Ye┼čilÔÇÖ in alt─▒ndaki bir tepeye hastanesiyle beraber k├╝lliyesini kurar. Damad─▒ EmirsultanÔÇÖ da kendi ad─▒ verlecek mahalleye, Bursa ovas─▒na bir dala t├╝nemi┼č kartal misali bir k├╝lliye kurar.
Osmanl─▒n─▒n en b├╝y├╝k eserlerinden birini Osmanl─▒y─▒ ├ž├Âkerten, da─č─▒tmaktan kurtaran ├Âmr├╝ i├ž sava┼čla ge├žmi┼č ├çelebi Mehmet ad─▒na yap─▒lan Ye┼čil K├╝lliyesidir. Cami, hamam, medrese, imaret ve ├žinileriyle herkesi b├╝y├╝leyen Ye┼čil T├╝rbe ve t├╝rbeyi yapt─▒ran Vezir Hac─▒ ─░vazpa┼ča kendi ad─▒na da eserler kazand─▒r─▒r BursaÔÇÖ ya,g├Âzlerine mil ├žekilmeden.
II.Murat i├žin ayr─▒ bir ├Ânem ta┼č─▒r Bursa. Muradiye semtine b├╝y├╝k bir k├╝lliye yapt─▒r─▒r, bah├žesinde onbir t├╝rbe yer alan. Vasiyeti gere─či sade bir t├╝rbe yapt─▒r─▒r kendine . ├ťst├╝ a├ž─▒kt─▒r bu t├╝rbenin, ya─čan rahmetten uzak kalmamak i├žin. K├╝lliyenin i├ži aile kabristan─▒na d├Ân├╝┼č├╝r yap─▒lan onbir t├╝rbeyle. Padi┼čahlar ─░stanbulÔÇÖ a g├Âm├╝lmektedir art─▒k, bahts─▒z ┼čehzadelerin cenazeleri gelmektedir alaylarla.Tanp─▒narÔÇÖ ─▒n ifadesiyle ÔÇť┼čehrin y├╝re─či burkulur; Benden uzak ya┼č─▒yorlar, ├Âld├╝kleri zaman bana d├Ân├╝yorlar, bana da a─člamak d├╝┼č├╝yorÔÇŁ diyor. MuradiyeÔÇÖnin k├╝├ž├╝k t├╝rbeleri artt─▒k├ža ┼čehrin h├╝zn├╝ de artar, bahts─▒z ┼čehzadelerin ba┼č─▒nda gelen Cem Sultan BursaÔÇÖ ya defnedilir.Ecelini kurtulu┼č olarak ─░talyaÔÇÖda esaretle kar┼č─▒layan.
Cem SultanÔÇÖ ─▒n t├╝rbesini II.MuradÔÇÖ ─▒n t├╝rbesi ne kadar sade ise belki bir ├Âz├╝r├╝ and─▒r─▒rcas─▒na o denli s├╝sl├╝d├╝r. En son ┼×ehzade MustafaÔÇÖ n─▒n, dilsiz cellatlar─▒n elinde can veren ┼čehzadenin cenazesi g├Âm├╝l├╝r bir t├╝rbeye. T├╝rbelere biti┼čik in┼ča edilmi┼č bir Sibyan mektebi ├Âl├╝m ger├že─čini, varaca─č─▒m─▒z noktay─▒ anlat─▒r talebelere, y├╝zy─▒llar ge├žer sonra ge├žmi┼čtir k├╝lliyenin ortas─▒ndan hamam ve bir t├╝rbeyi ba┼čka tarafa kopart─▒r atar.Bir ├ž─▒nar yatmaktad─▒r ┼čimdi t├╝rbelerin aras─▒nda boylu boyunca .Ya┼članm─▒┼č g├Âvedesi gen├ž , uzun dal─▒n─▒ ta┼č─▒yamam─▒┼čt─▒r.Oysa dal─▒ biraz budansa o y─▒llar nas─▒l tan─▒k oldu─čunu bize anlatmaya devam edecekti.
├çe┼čitli devlet adamlar─▒n─▒n yapt─▒rd─▒─č─▒ k├╝lliye ve camilerin etraf─▒nda mahalleler geli┼čir. HamzabeyÔÇÖ le ba┼člayan s├╝re├ž Demirta┼čpa┼ča, Hac─▒ ─░vaz Bey, Ba┼č├ž─▒ ─░brahim Pa┼ča, ┼×air Ahmet Pa┼ča, Balibey konuralpÔÇŽ bunlar─▒n b┼čr k─▒sm─▒d─▒r.
Ulema da geri kalmaz bu imar faaliyetlerinden Emir Sultan, Molla Fenari, Hac─▒ali, Hoca Hasan, Davutdede, Davutkad─▒, Hac─▒lar, Alt─▒parmak Hoca, hoca hoca ┼×emsettin, Hoca ─░lyas..lar birer ta┼č daha koyarlar kente. Fetihten 130 y─▒l sonra bir T├╝rk, bir Osmanl─▒ kentine d├Ânm├╝┼čt├╝r bile.
Ama ┼čehre ruhaniyet veren dervi┼člerdir. Geyikli babad─▒r. Ku┼čatmaya kat─▒l─▒r. Ok├žu Baba, Aptal Musa, Tezveren, Eskici Baba, T├╝rkmen babalar─▒ nefeslerini verirler. Sonra bir semte ad─▒n─▒ veren pir emirler, tekkesini Makseme kuran BurseviÔÇÖ ler ├ťftadeler ─░smail Hakk─▒ÔÇÖlarla devam eder. Bu s├╝re├žte Aziz Mahmut H├╝dayi Efendi bu ruhaniyetden ─░stanbulÔÇÖ a da g├Ât├╝r├╝r. Tekkeler kapand─▒─č─▒nda yakla┼č─▒k 25 derg├óh vard─▒r BursaÔÇÖ da.
Ku┼čatmada ta┼č─▒d─▒─č─▒ seksen kiloluk ta┼čla Bursa kap─▒lar─▒n─▒ zorlayan Geyikli baba Tanp─▒narÔÇÖ─▒n ifadesiyle Horasan erlerindendir. Bu dervi┼čler BursaÔÇÖ n─▒n etraf─▒nda zaviyelerini kurarlar, ruh kudretleri ve kerametleriyle bu ┼čehri muhasara ederler, sonra da gen├ž OrhanÔÇÖ ─▒n ordusuna hi├ž kimsenin kullanamayaca─č─▒ kadar a─č─▒r silahlarla kat─▒l─▒rlar.
Osmanl─▒n─▒n g├Âz├╝ yine de eksilmez BursaÔÇÖ dan. Ata┼čehirleri BursaÔÇÖ ya bir mimarba┼č─▒ tayin edilmi┼čtir. Sultan Aziz, Sultan Mehmet Re┼čat BursaÔÇÖ y─▒ ziyaret ederler. Sultan Aziz hemen yerinde bir av k├Â┼čk├╝ yapt─▒r─▒r. Bursa i├žin 16-17. y├╝zy─▒llardaki vilayet sicillerinde D├Ân├╝┼č Saltanat-I kadime s─▒fat─▒ kullan─▒l─▒r.
Bursa sular, ├ž─▒narlar, serviler ┼čehridir ayn─▒ zamanda.Hanlarda; cami ve medrese bah├želerinde, k├╝lliyelerde y├╝kselir as─▒rl─▒k ├ž─▒narlar, g├Âlge sa─člarlar isteyenlere. G├Âlgenin yan─▒nda almas─▒n─▒ bilene ruhaniyet verir.As─▒rl─▒k servilerde ya┼čam─▒n ne kadar k─▒sa oldu─čunu g├Âsterir fanilere.
Ya BursaÔÇÖ n─▒n sular─▒ Uluda─čÔÇÖ ─▒n kaynaklar─▒ndan gelen P─▒narba┼č─▒nda, MaksemÔÇÖ de taksim edilen sular mahallelere da─č─▒t─▒l─▒r. BursaÔÇÖ ya s├╝rg├╝n edilen eski ┼čeyh├╝lislam, kara├želebizade Aziz Efendi iki y├╝z ├že┼čme yapt─▒r─▒r. BursaÔÇÖ ya servetinin b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ bu u─čurda harcamaktan ├žekinmez der Tanp─▒nar. Belki i├ž hesapla┼čmas─▒n─▒ yapar Aziz Efendi, her yapt─▒─č─▒n─▒ ├že┼čme i├ž s─▒k─▒nt─▒n─▒ azalt─▒p huzura sevkediyordu. Bu su ┼čehrini akan suyun sesini duymak, bu sesle ┼čifa bulmak istiyordu. Tanp─▒nar bu seslerini dinledik├že Kara├želebizadeÔÇÖ ye hak verir. Onu tan─▒r, onu sever.
┼×ehrin sokaklar─▒n─▒ gezerken ya┼čam─▒ sorgular yazar,H├╝davendig├ór Camini dola┼č─▒r. Orada rastlad─▒─č─▒ bir ├žocu─čun g├╝l├╝┼č├╝nde ya┼čam─▒ yakalar. ÔÇť Bu g├╝l├╝┼č, b├╝t├╝n o ta┼člarda dinlenen ve ge├žmi┼č zaman─▒ tahayy├╝l eden ├Âl├╝mÔÇÖ e g├╝ne┼čten, ayd─▒nl─▒ktan, ├žok sevdikten sonra a├ž─▒k g├Âzlerle b─▒rak─▒l─▒p gidilen her┼čeyden toplanm─▒┼č bir ithaft─▒. Emindim ki orada, o sessiz ta┼člara sinmi┼č ruhlar kendilerini bu g├╝l├╝┼čle bir an, yeni a├žm─▒┼č bir g├╝l fidan─▒ gibi taze, ─▒t─▒rl─▒ ve mesut buldularÔÇŁ der.
S─▒k s─▒k y├╝kselen seyretti─či Bursa Ovas─▒ÔÇÖ n─▒ da bir sanat eserine benzetir yazar.
ÔÇťTabiat bereketiyle sanki bug├╝n etraf─▒ ezmek istiyormu┼č da bundan vazge├žmi┼čÔÇŁ der; Tanp─▒narÔÇÖ ─▒n deyimiyle ÔÇťTepelerle ├ževrelenmi┼č, i├žindeki k├╝├ž├╝k, mesut manzaral─▒ k├Âyleriyle yer al─▒r.ÔÇŁ ├ľzenle d├╝zenlenmi┼č b├╝y├╝k bir bah├žedir sanki ova.
Bursa i├žin son s├Âz├╝n├╝ ┼č├Âyle s├Âyler Tanp─▒nar; ÔÇťBursa cinsinden ┼čehirler daima tarihi ├ževreleriyle ve ona sad─▒k kald─▒klar─▒ nispette mevcutturlar. Bu tarih bizden sonra da devam edece─čine g├Âre onu yalanlayacak, onunla ├žat─▒┼čacak hamlelerden sak─▒nmal─▒y─▒z.
Camilerin bah├želeri ├Âzel mezarl─▒k olur. ┼×eyhler, m├╝ritler, mollalar, hocalar g├Âm├╝l├╝r. Ya┼čam, ├Âl├╝m yanyanad─▒r burada. Tanp─▒nar ÔÇť ┼×ark i├žin ├Âl├╝m├╝n s─▒rr─▒na sahip derler. Fakat ┼čark milletleri i├žinde dahi ona bizim kadar hususi bir ├žehre veren, onu ehlile┼čtiren ba├žka millet yoktur. Ve bunu ne kadar basit unsurlarla yapar─▒z.ÔÇ×der.
BursaÔÇÖ ya benzeyen Floransa, Rovanna, Girnata, Br├╝g, Gend ┼čehirlerinin g├╝zelliklerini, bug├╝nle tarihin kucak kuca─ča ya┼čamas─▒ v├╝cuta getirir. Bu sadece tarihi eserlere h├╝rmetle, ehemmiyetle muhafaza etmekle olmaz. Muhafaza bu i┼čteki ilk ┼čartt─▒r. Ama tarihin dikte etti─či dersi iyice dinlemek laz─▒md─▒r. Bursa peyzaj─▒n─▒n rahat├ža tahamm├╝l edece─či ├╝slubu, ┼čehrin alaca─č─▒ manzaray─▒ ancak o zaman getirdi─či gibi tayin edebiliriz.
Tanp─▒nar BursaÔÇÖ n─▒n tarihi mimarisinin korunarak geli┼čmesini ┼čehir planlar─▒n─▒n tarihsel dokuyu temel alarak yap─▒lmas─▒n─▒ s├Âylemi┼čtir. Sanki bug├╝nlerin, bu tarih ve ├ževre katliam─▒n─▒ sezerek yetkilileri, BursaÔÇÖ l─▒lar─▒ uyarm─▒┼čt─▒r.
G├╝n├╝m├╝zde Tanp─▒nar ├Ârnekledi─či ┼čehirler ( Floransa, Rovanna, Girnata, Br├╝g, GendÔÇŽ) tarihsel dokusuyla ya┼čamaktad─▒r. Biz son k─▒rk y─▒lda Osmanl─▒ÔÇÖ n─▒n dibacesini tan─▒nmaz hale getirdik. Tanp─▒nar bu BursaÔÇÖ y─▒ g├Ârmeden 1962ÔÇÖ de hayata veda eder.

Yararlan─▒lan Kaynaklar
1) Be┼č ┼×ehir Ahmet Hamdi Tanp─▒nar
2) Huzur Ahmet Hamdi Tanp─▒nar
3) BursaÔÇÖ da Zaman Ahmet Hamdi Tanp─▒nar
4) Bursa Defteri Dergileri
5) BursaÔÇÖ da Ya┼čam Dergileri
6) Bursa Ara┼čt─▒rma Vakf─▒ Dergileri

703 total views, 1 views today

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒