I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan Milli M├╝cadeleÔÇÖye Vatan Savunmas─▒nda Yeni┼čehirliler

I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan Milli M├╝cadeleÔÇÖye Vatan Savunmas─▒nda Yeni┼čehirliler

  • Seher BOYKOY[1]

Tarihimizde 1912ÔÇô1922 y─▒llar─▒, Balkan Sava┼člar─▒ÔÇÖndan Milli M├╝cadeleÔÇÖnin sonuna kadar s├╝ren 10 y─▒ll─▒k sava┼č d├Ânemini kapsamakta ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├ž├Âk├╝┼č s├╝recine tan─▒kl─▒k etmektedir. T├╝rk Milletinin ├Âl├╝m kal─▒m m├╝cadelesi verdi─či bu d├Ânem, b├╝y├╝k toplumsal s─▒k─▒nt─▒ ve huzursuzluklarla ge├žen bir s├╝re├ž olmakla birlikte; T├╝rkiye Cumhuriyetinin kurulmas─▒na giden yolda ├Ânemli kilometre ta┼člar─▒n─▒ te┼čkil etmi┼čtir. 20. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒ndaki bu uzun sava┼č y─▒llar─▒, sosyal tarih perspektifinden bak─▒ld─▒─č─▒nda, ├Ânemli miktarda yeti┼čmi┼č ve kalifiye insan g├╝c├╝n├╝n cephelerde yitirilmesine yol a├žm─▒┼čt─▒r. Bu s├╝re├žte T├╝rk ordusunun esas─▒n─▒ te┼čkil eden Anadolu halk─▒, vatan savunmas─▒na kat─▒lmay─▒ kutsal bir g├Ârev bilmi┼č; b├╝y├╝k s─▒k─▒nt─▒lar ve yokluklar i├žerisinde can─▒ pahas─▒na her t├╝rl├╝ fedak├órl─▒─ča katlanm─▒┼čt─▒r. Vatan savunmas─▒nda verilen say─▒s─▒z ┼čehitlerimiz, yokluklar i├žerisindeki T├╝rk insan─▒n─▒n, ba─č─▒ms─▒zl─▒k u─črunda g├Âsterdi─či emsalsiz fedak├órl─▒─č─▒n timsali ve T├╝rk milletinin gurur abidesi olmu┼člard─▒r. Bu nedenledir ki, vatan savunmas─▒nda ┼čehit olanlar ├╝zerine yap─▒lacak ├žal─▒┼čmalar, bizleri ya┼čanm─▒┼č tarihimize g├Ât├╝recek ve o g├╝nlerin havas─▒n─▒ ger├žek├ži bir ┼čekilde kavramam─▒z─▒ sa─člayacakt─▒r. Bu suretle, i├žinde ya┼čad─▒─č─▒m─▒z topraklar─▒n ne fedak├órl─▒klarla korunmu┼č oldu─čunu izlerken; ayn─▒ zamanda bu topraklar─▒ can─▒ pahas─▒na koruma sorumlulu─čunu da ├╝zerimizde ta┼č─▒m─▒┼č olaca─č─▒z. Haz─▒rlad─▒─č─▒m─▒z bu makalede, T├╝rk milletini derinden etkileyen ve b├╝y├╝k kay─▒plar─▒n verildi─či I.D├╝nya Sava┼č─▒ ve Milli M├╝cadele s├╝recinde Bursa Yeni┼čehir il├žesindeki ┼čehitler tespit edilecek ve de─čerlendirilecektir. Yeni┼čehirli ┼čehit listelerinin tespitinde yararlan─▒lan temel kaynak ise, Milli Savunma Bakanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n (MSB) yay─▒mlad─▒─č─▒ ┼×ehitlerimiz adl─▒ be┼č ciltlik yay─▒n─▒n BursaÔÇÖy─▒ kapsayan ikinci cildi olmu┼čtur.

Giri┼č

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 20. yy ba┼člar─▒nda ya┼čad─▒─č─▒ yo─čun sava┼č s├╝recinin temelinde, 1815ÔÇÖte Viyana KongresiÔÇÖnde ad─▒ konulan ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin par├žalanma projesi olan ÔÇť┼×ark MeselesiÔÇŁ (Do─ču Sorunu) yer alm─▒┼čt─▒r.[2] H─▒ristiyan Avrupa ve M├╝sl├╝man T├╝rk m├╝cadelesi olarak ┼čekillenen Do─ču Sorunu, Avrupal─▒ devletlerin, Avrupa ve Anadolu topraklar─▒ndaki T├╝rk varl─▒─č─▒na son vermek, bu b├Âlgelerde siyasi, iktisadi, k├╝lt├╝rel olarak kendi n├╝fuzlar─▒n─▒ kurmak politikalar─▒n─▒n uzant─▒s─▒ olmu┼čtur.

Do─ču Sorunu do─črultusunda, Balkan Yar─▒madas─▒ topraklar─▒, Rusya ve Avusturya; Arap Yar─▒madas─▒ ve Ortado─ču topraklar─▒, ─░ngiltere, Fransa, ─░talya ve Almanya; Bo─čazlar ise, ─░ngiltere ve RusyaÔÇÖn─▒n n├╝fuz sahalar─▒ olarak belirlenmi┼čtir. Osmanl─▒ topraklar─▒ ├╝zerindeki bu payla┼č─▒m m├╝cadelesinde ├žat─▒┼čan ├ž─▒karlar, Osmanl─▒n─▒n bir s├╝re daha varl─▒─č─▒n─▒ korumas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.[3] Bu s├╝re├žte Osmanl─▒ co─črafyas─▒nda ya┼čayan az─▒nl─▒klar da, Avrupal─▒ Devletler diplomasisinin ├Ânemli bir par├žas─▒n─▒ te┼čkil etmi┼čtir. Bu payla┼č─▒m projeleri, 1789 Frans─▒z ─░htilaliÔÇÖnin ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ milliyet├žilik ak─▒m─▒n─▒n etkisiyle birle┼čince, Balkan topraklar─▒nda b├╝y├╝k karga┼ča ve huzursuzluklar─▒ ortaya ├ž─▒karm─▒┼č; Balkan co─črafyas─▒n─▒n devletten kopu┼č s├╝recini belirlemi┼čtir.

1877-1878 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ (93 Harbi), Trablusgarp Sava┼č─▒, Balkan Sava┼člar─▒, I.D├╝nya Sava┼č─▒, Milli M├╝cadele, 19. y├╝zy─▒ldan itibaren uygulamaya konulan Do─ču Sorunu projesinin uygulama safhalar─▒n─▒ te┼čkil etmi┼čtir. Bunun ilk a┼čamas─▒ olan 1877-1878 Osmanl─▒-Rus Sava┼č─▒ ile, Osmanl─▒ Devletinin Balkanlardaki varl─▒─č─▒na b├╝y├╝k bir darbe indirilmi┼čtir.

Balkan topraklar─▒ a├ž─▒s─▒ndan bu projenin ikinci ├Ânemli halkas─▒n─▒, Balkan Sava┼člar─▒ olu┼čturmu┼č; bu sava┼člar s─▒ras─▒nda, Balkan co─črafyas─▒nda b├╝y├╝k kay─▒plar verilmi┼čtir. Balkanlarda T├╝rk n├╝fuzunun k─▒r─▒lmas─▒ndan sonra s─▒ra, Anadolu topraklar─▒na gelmi┼čtir. I.D├╝nya Sava┼č─▒ ve Mondros M├╝tarekesi sonras─▒nda da, T├╝rklerin AnadoluÔÇÖdaki varl─▒─č─▒ hedef olarak se├žilmi┼čtir. Mondros M├╝tarekesini izleyen d├Ânemde T├╝rk Milletinin Mustafa Kemal ├Ânderli─činde i┼čgal g├╝├žlerine kar┼č─▒ verdi─či Milli M├╝cadele Hareketi ise, Anadolu topraklar─▒na sahip T├╝rk vatan─▒n─▒n par├žalanma projesini tarih sahnelerine g├Âmm├╝┼čt├╝r.

1.D├╝nya Sava┼č─▒ ve I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Yeni┼čehirliler

Emperyalist Bat─▒l─▒ Devletlerin Do─ču Sorunu do─črultusunda izledikleri politikalar─▒n ├Ânemli bir halkas─▒n─▒, 20. y├╝zy─▒la damgas─▒n─▒ vuran I.D├╝nya Sava┼č─▒ te┼čkil etmi┼čtir. Balkan Sava┼člar─▒nda verilen kay─▒plar, Avrupal─▒ Devletleri cesaretlendirmi┼č; Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒n payla┼č─▒lmas─▒ yolundaki diplomasilerine ivme kazand─▒rm─▒┼čt─▒r.

Sanayi Devriminin getirdi─či sonu├žlar ve milliyet├žilik ak─▒m─▒, sava┼č─▒n genel sebeplerini olu┼čtururken, sava┼ča giren devletlerin ├ž─▒karlar─▒, sava┼č─▒n ├Âzel sebeplerini haz─▒rlam─▒┼čt─▒r. ─░ngiltereÔÇÖnin Uzakdo─ču yol g├╝zerg├óh─▒n─▒n g├╝venli─či ve Ortado─ču enerji kaynaklar─▒na y├Ânelik niyetleri, FransaÔÇÖn─▒n Katolikleri himaye ad─▒ alt─▒nda Ortado─čuÔÇÖda n├╝fus kurma ├žabalar─▒, Almanya ve Fransa aras─▒ndaki Alsas- Loren sorunu, RusyaÔÇÖn─▒n Panslavizm (Slav Birli─či) ile Balkanlarda yay─▒lma politikas─▒ izlemesi, Avusturya-MacaristanÔÇÖ─▒n BalkanlarÔÇÖda n├╝fuz kurma ├žabas─▒, ─░talyaÔÇÖn─▒n ÔÇťMare nostrum (Bizim Deniz)ÔÇŁ diye adland─▒rd─▒─č─▒ AkdenizÔÇÖe h├ókim bir devlet olmak istemesi, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ise kaybetti─či yerleri geri almak istemesi bu ├Âzel sebepler aras─▒nda yer alm─▒┼čt─▒r.[4]

1914 y─▒l─▒na gelindi─činde itilaf ve ittifak bloklar─▒ kurulmu┼č; sava┼č─▒n genel ve ├Âzel sebepleri haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. 28 Haziran 1914 g├╝n├╝, Avusturya-Macaristan veliahd─▒ Arsid├╝k Fran├žois FerdinadÔÇÖ─▒n SaraybosnaÔÇÖda bir S─▒rpl─▒ taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lmesi ise, ├ž─▒kmak ├╝zere olan sava┼č─▒ ba┼člatan geli┼čme olmu┼čtur. Bunun ├╝zerine, Avusturya, S─▒rbistanÔÇÖa sava┼č ilan etmi┼č; bu sava┼čta Rusya S─▒rbistanÔÇÖ─▒n, Almanya da AvusturyaÔÇÖn─▒n yan─▒nda yer alm─▒┼čt─▒r. B├Âylece sava┼č, k─▒sa s├╝rede d├╝nya sava┼č─▒ niteli─či kazanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Osmanl─▒ co─črafyas─▒n─▒n payla┼č─▒lmas─▒, b├╝y├╝k g├╝├žleri d├╝nya sava┼č─▒na s├╝r├╝kleyen temel fakt├Âr oldu─ču i├žin, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n, kendisinin hesapla┼č─▒ld─▒─č─▒ b├Âyle bir d├╝nya sava┼č─▒ndan ve bu sava┼č sonras─▒nda ortaya ├ž─▒kacak yeni d├╝zenden do─črudan etkilenmesi ka├ž─▒n─▒lmaz bir ger├žek olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r. Bu s├╝re├žte Almanya da, yeni cepheler a├ž─▒larak kendi y├╝k├╝n├╝n hafifletmek ve Osmanl─▒ padi┼čah─▒n─▒n halifelik n├╝fuzundan yararlanarak ─░ngiliz s├Âm├╝rgelerindeki M├╝sl├╝manlar─▒ etkilemek amac─▒yla Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n kendi yan─▒nda sava┼ča girmesini desteklemektedir.[5] Bu sava┼čta Osmanl─▒ Devleti, S├╝vey┼č Kanal─▒ÔÇÖn─▒n denetimini ele ge├žirirse, ─░ngiltere s├Âm├╝rgelerine giden yol da kapat─▒lm─▒┼č olacakt─▒r.

Osmanl─▒ Devletinin d├╝nya sava┼č─▒na girmesine yol a├žan olay ise, AkdenizÔÇÖde ─░ngilizlerden ka├žan Goben ve Breslav adl─▒ -bu gemilere daha sonra Yavuz ve Midilli isimleri verilmi┼čtir- iki Alman sava┼č gemisinin bo─čazlardan ge├žerek, KaradenizÔÇÖde Rus donanmas─▒na ve Sivastapol, Odesa ve Kefe limanlar─▒na 29 Ekim 1914ÔÇÖte sald─▒rmas─▒ ve buradaki iki Rus, bir Frans─▒z gemisini bat─▒rmas─▒ olmu┼čtur.[6] Bunun ├╝zerine ─░ngiltere, Fransa ve Rusya, Kas─▒m ba┼č─▒nda Osmanl─▒ Devletine sava┼č ilan etmi┼č; b├Âylece, Almanya ve Avusturya-MacaristanÔÇÖ─▒n m├╝ttefiki olarak, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n sonunu getirecek olan d├╝nya sava┼č─▒na girilmi┼čtir.[7]

Bu sava┼čta Osmanl─▒ ordular─▒, Alman m├╝ttefiki olarak d├Ârt y─▒l boyunca pek ├žok cephede ÔÇô┼×ark Kafkas, Irak, ├çanakkale, Gali├žya, Filistin, Romanya- sava┼čmak zorunda kalm─▒┼čt─▒r. Ancak sevk ve idareden kaynaklanan hatalar, lojistik imk├óns─▒zl─▒klar ve di─čer sebeplerden dolay─▒ sava┼č─▒lan cephelerde istenilen ba┼čar─▒ sa─članamam─▒┼č; b├╝y├╝k kay─▒plar verilmi┼čtir. I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndaki ba┼čar─▒s─▒zl─▒klar─▒n istisnas─▒, ├çanakkaleÔÇÖde kazan─▒lan b├╝y├╝k zaferdir.

├çanakkale Zaferi, I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda T├╝rk ordusunun kahramanca m├╝cadelesi ile kazan─▒lan bir kahramanl─▒k destan─▒ olmu┼čtur. Bu sava┼čta kazan─▒lan T├╝rk zaferi, Mustafa KemalÔÇÖi T├╝rk ve D├╝nya kamuoyuna tan─▒tm─▒┼č; kendisinin ├Ânderli─činde ba┼člayan Milli M├╝cadele Hareketinin ba┼čar─▒ya ula┼čmas─▒nda moral destek sa─člam─▒┼č ve yeni devletin kurulmas─▒na giden s├╝re├žte belirleyici olmu┼čtur.┬á ├ľyle ki, 18.yy.dan itibaren Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin s├╝rekli gerileyi┼či ve sava┼člardaki yenilgiler, T├╝rk insan─▒n─▒n psikolojisi ├╝zerinde olumsuz tesirler b─▒rakm─▒┼čt─▒. Balkanlarda u─čran─▒lan hezimet, bir bak─▒ma ├çanakkale Sava┼č─▒ ile dengelenmi┼č oluyordu.

I.D├╝nya Sava┼č─▒ sonunda galip devletlerle ma─člup devletler aras─▒nda ate┼čkes anla┼čmalar─▒ ve bar─▒┼č anla┼čmalar─▒ imzalanm─▒┼čt─▒r. Bu s├╝re├žte Osmanl─▒ devleti ile de, 30 Ekim 1918ÔÇÖde Mondros Ate┼čkes Anla┼čmas─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Gerek bu anla┼čma, gerekse temelleri Paris ve San RemoÔÇÖda at─▒lan Sevr Bar─▒┼č Anla┼čmas─▒, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ma─člubiyetini tescil etmekle birlikte; AnadoluÔÇÖda T├╝rk siyasi varl─▒─č─▒na tamamen son vermeyi ve ba─č─▒ms─▒z bir devletin varl─▒─č─▒n─▒ ortadan kald─▒rmay─▒ hedeflemi┼čtir. Bu ko┼čullara tepki olarak geli┼čen ulusal hareket ise, b├╝y├╝k devletlerin bu planlar─▒n─▒n sonunu getirecektir.

Bu s├╝re├žte ├╝lkenin genel yap─▒s─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda, 19. y├╝zy─▒l sonlar─▒ ve 20. Y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda ya┼čanan ekonomik ├ž├Âk├╝nt├╝, toplumsal huzursuzluklar, uzun s├╝ren sava┼člar─▒n getirdi─či y─▒k─▒nt─▒lar nedeniyle, ├╝lkede faaliyette olan bir├žok i┼č sahas─▒n─▒n kapand─▒─č─▒, ├╝retken erkek n├╝fusun azald─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. Var olan kaynaklar─▒n b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ordunun hizmetine sunulmas─▒ da, bu kaynaklar─▒n b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de t├╝kenmesine sebep olmu┼čtur.

Sava┼č y─▒llar─▒, Bursa ekonomisini olumsuz y├Ânde etkilemi┼č; sava┼č nedeniyle ya┼čanan koza mahsul├╝ ve ipek fiyatlar─▒ndaki d├╝┼čme, ipek ├╝retim merkezi olan BursaÔÇÖdaki fabrikalar─▒n ├╝retimine olumsuz yans─▒m─▒┼čt─▒r. 1913-1915 Sanayi Say─▒m─▒na g├Âre, bu d├Ânemde BursaÔÇÖda, 41 ham ipek imalathanesi, evlerde ayakla i┼čletilen 90 manc─▒n─▒k, bu imalathanelerden elde edilen ipe─či dokuyan 5 fabrika bulunmaktad─▒r. Sermaye kesiminin etnik bile┼čimi a├ž─▒s─▒ndan ise, Milli M├╝cadele ├Âncesinde imalathanelerin ve dokuma fabrikalar─▒n─▒n ├Ânemli k─▒sm─▒n─▒n, Osmanl─▒ ekonomisine egemen duruma gelen yabanc─▒lar ile M├╝sl├╝man olmayan Ermeni, Rum ve Musevilerden olu┼čan az─▒nl─▒klar taraf─▒ndan i┼čletildi─či g├Âr├╝lmektedir. 1915 y─▒l─▒ndaki say─▒ma g├Âre, BursaÔÇÖdaki 41 iplikhaneden 33ÔÇÖ├╝ ve 5 ipekli dokuma fabrikas─▒ndan 4ÔÇÖ├╝ bu kesime ait bulunmaktad─▒r.[8] Bursa ve ├ževresinin ticaret etkinli─či de bu kesimin elindedir.

Sava┼č y─▒llar─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ bu tablo i├žerisinde Anadolu insan─▒ ise, t├╝m yokluklara ra─čmen genci-ihtiyar─▒, kad─▒n─▒-erke─či, ├žolu─ču ├žocu─ču ile vatan─▒ i├žin cepheye ko┼čmu┼čtur. ├çal─▒┼čmam─▒z esnas─▒nda 15-16 ya┼člardaki insanlar─▒n cepheye gittiklerinin tespit edilmesi, bu sava┼člar s─▒ras─▒nda AnadoluÔÇÖda insan kayna─č─▒n─▒n ne derece t├╝kenmi┼č oldu─čunu a├ž─▒k├ža ortaya koymaktad─▒r. Anadolu insan─▒na, ordu mevcudu ve donan─▒m─▒ bak─▒m─▒ndan kendilerinden ├žok ├╝st├╝n kuvvetler kar┼č─▒s─▒nda zaferi kazand─▒ran g├╝├ž ise, vatan a┼čk─▒ ve ba─č─▒ms─▒zl─▒k azmi olmu┼čtur.

Uzun sava┼č y─▒llar─▒, cepheye e┼čini, o─člunu, karde┼čini g├Ânderen ve cephe gerisinde ya┼čam m├╝cadelesi veren insanlar i├žin de b├╝y├╝k s─▒k─▒nt─▒larla ge├žmi┼čtir. Bu s├╝re├žte en b├╝y├╝k s─▒k─▒nt─▒ ise, yokluklar nedeniyle hat safhaya varan yiyecek ve ge├žim s─▒k─▒nt─▒s─▒ olmu┼čtur. Hatta fakirlik o d├╝zeye varm─▒┼čt─▒r ki, asma ├žubuklar─▒, me┼čelerdeki pelitler yiyecek maddesi olarak kullan─▒l─▒r hale gelmi┼č; aile fertleri, kat─▒ks─▒z kuru ekme─či payla┼čmak zorunda kalm─▒┼č; yokluk i├žerisinde evine yiyecek temin etmeye ├žal─▒┼čan Anadolu kad─▒nlar─▒n─▒n y├╝k├╝ daha da artm─▒┼čt─▒r. O g├╝nlerde ya┼čanan bu s─▒k─▒nt─▒lar─▒, ├çanakkaleÔÇÖde aile b├╝y├╝klerinden kay─▒plar vermi┼č s├Âzl├╝ tarih tan─▒klar─▒n─▒n anlat─▒lar─▒ndan izlemek m├╝mk├╝nd├╝r.[9]

Bursa, I.D├╝nya Sava┼č─▒nda ├çanakkale Zaferine, Merkez Jandarma Taburunun[10] d├╝┼čman g├╝├žlerine kar┼č─▒ g├Âsterdi─či direni┼č ve bu cephede verdi─či ├žok say─▒da ┼čehit ile ad─▒n─▒ yazd─▒rm─▒┼čt─▒r. Nitekim Bursa, ├çanakkale Sava┼č─▒nda en fazla ┼čehit veren il olmu┼čtur. ├çanakkaleÔÇÖde verilen ┼čehit say─▒s─▒, di─čer sava┼člarda kaybedilen Bursal─▒ ┼čehitlerle k─▒yaslanmayacak kadar b├╝y├╝k bir oran te┼čkil etmektedir.

Bursa, ├çanakkale Sava┼člar─▒na bu ┼čekilde damgas─▒n─▒ vururken; Yeni┼čehir il├žesi de, hem bu cephede verdi─či ┼čehitler, hem de kendisi Yeni┼čehirli olan M├╝stecip Onba┼č─▒ ile bu zafere ad─▒n─▒ yazd─▒rm─▒┼čt─▒r. 1884 y─▒l─▒nda Yeni┼čehirÔÇÖin Orhaniye k├Ây├╝nde do─čan M├╝stecip Onba┼č─▒, I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├çanakkaleÔÇÖde g├Ârevlendirilmi┼č; M├╝ttefiklerin 18 Mart 1915ÔÇÖte ├çanakkale Bo─čaz─▒n─▒ ge├žme giri┼čiminin ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča u─čramas─▒ndan sonra, MarmaraÔÇÖya ge├žen d├╝┼čman denizalt─▒lar─▒n─▒n bat─▒r─▒lmas─▒nda ├Ânemli rol oynam─▒┼čt─▒r. Frans─▒z band─▒ral─▒ Tourquoise (Firuze) adl─▒ denizalt─▒, 22 Ekim 1915 gecesi Bo─čazÔÇÖdan MarmaraÔÇÖya ge├žti─či s─▒rada, M├╝stecip Onba┼č─▒, ni┼čan alarak bu denizalt─▒y─▒ vurmu┼čtur. Bu ba┼čar─▒s─▒ndan dolay─▒ da kendisine, sava┼č madalyas─▒ ve bir alt─▒n saat verilmi┼čtir. ─░stanbulÔÇÖa ├žekilen denizalt─▒ya da, 10 Kas─▒m 1915ÔÇÖte M├╝stecip Onba┼č─▒ ad─▒ verilmi┼čtir.[11]

1.1.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit Olan Yeni┼čehirlilerin Listesi[12]

MSB haz─▒rlad─▒─č─▒ ┼×ehitlerimiz kitab─▒nda, ┼čehit listeleri, yerle┼čim yeri, ya┼č─▒, lakab─▒, baba ad─▒, do─čum ve ├Âl├╝m tarihi, ├Âl├╝m yerine g├Âre s─▒n─▒fland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu veriler, d├Ânemin sosyal yap─▒s─▒na ili┼čkin baz─▒ tespitlerde bulunmak olana─č─▒ sa─člamaktad─▒r.

1.2.D├╝nya Sava┼č─▒nda ┼×ehit Olan Yeni┼čehirliler ├ťzerine De─čerlendirmeler

MSB haz─▒rlam─▒┼č oldu─ču listelere g├Âre, I.D├╝nya Sava┼č─▒nda Yeni┼čehirÔÇÖden, b├╝t├╝n cephelerde 250ÔÇÖden fazla ┼čehit verildi─či g├Âr├╝lmektedir. Bu ┼čehitlerin 229ÔÇÖu ├çanakkaleÔÇÖde, geriye kalan─▒ ise, di─čer cephelerde hayatlar─▒n─▒ kaybetmi┼člerdir. Bunlar aras─▒nda kayda ge├žmemi┼č, kayd─▒ elimize ula┼čmam─▒┼č, kay─▒p veya hastal─▒k gibi nedenlerle ├Âlm├╝┼č olanlar─▒n da mevcut oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse, bu say─▒n─▒n ├žok ├╝st├╝nde ┼čehit verildi─či s├Âylenilebilir.

a.┼×ehitlerin Yerle┼čim Birimlerine G├Âre Da─č─▒l─▒m─▒

Bursa geneli itibariyle, I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├çanakkale Cephesi hari├ž di─čer cephelerde yerle┼čim kayd─▒ bulunan ┼čehitlerin il├želere da─č─▒l─▒m─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda, Orhaneli, ─░neg├Âl, Mustafa Kemalpa┼ča, Karacabey ve Gemlik il├želerini, Yeni┼čehirÔÇÖin izledi─či g├Âr├╝lmektedir. Bu da─č─▒l─▒m, s├Âz konusu yerle┼čimlerin o zamanki n├╝fusu ve askere sevkiyat durumu ile ba─člant─▒l─▒d─▒r.[13]

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda ├çanakkale Cephesi hari├ž di─čer cephelerde ┼čehit veren Yeni┼čehir k├Âyleri aras─▒nda, Pa┼čayayla, Toprakocak, Alayl─▒, Suba┼č─▒, Mecidiye, Kozdere, K─▒z─▒lhisar, Osmaniye, Beyp─▒nar─▒, Mente┼če yerle┼čimlerinin ad─▒ ge├žmektedir.

Bursa genelinde oldu─ču gibi Yeni┼čehirÔÇÖde de, Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda en fazla ┼čehit, ├çanakkaleÔÇÖde verilmi┼čtir. ├çanakkale Sava┼č─▒ sosyal tarih perspektifinden bak─▒ld─▒─č─▒nda ise, her iki tarafta b├╝y├╝k insan g├╝c├╝ kayb─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r. ├çanakkale ZaferiÔÇÖndeki insan kayb─▒, daha sonraki d├Ânemde ve ├Âzellikle Milli M├╝cadeleÔÇÖde ve sonras─▒nda insana ihtiya├ž duyulan her alanda kendisini hissettirmi┼čtir. ├ľyle ki, verilen kayb─▒, o zaman─▒n tahmin edilen 11-12 milyonluk Anadolu n├╝fusuna oranlad─▒─č─▒m─▒zda, 50-60 ki┼čide 1 ki┼činin, bir ba┼čka ifade ile hemen her s├╝laleden ┼čehit, yaral─▒ veya kay─▒p verildi─čini rahatl─▒kla s├Âyleyebiliriz.

Milli Savunma Bakanl─▒─č─▒n─▒n haz─▒rlam─▒┼č oldu─ču ┼×ehitlerimiz kitab─▒n─▒n 2. cildinde yap─▒lan taramam─▒zda, ├çanakkale Sava┼č─▒nda BursaÔÇÖdan 4092 ┼čehit verildi─či tespit edilmi┼čtir. ├çanakkale Sava┼č─▒na Bursa merkez ve il├želerinden kat─▒lan 4092 ┼čehidin il├želere g├Âre da─č─▒l─▒m─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda ise, ├žo─čunlu─ču merkez il├žeden olmak ├╝zere, en fazla ┼čehidin, OrhaneliÔÇÖden verildi─či, OrhaneliÔÇÖyi, Mustafakemalpa┼ča, ─░neg├Âl, Karacabey ve Yeni┼čehirÔÇÖin izledi─či g├Âr├╝lmektedir. Bu s─▒ralama, I.D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n di─čer cephelerindeki da─č─▒l─▒ma da uygun d├╝┼čmektedir. Bu da, n├╝fus ve sevkiyat fakt├Âr├╝n├╝n yans─▒mas─▒n─▒ ortaya koymaktad─▒r.

├çanakkale Cephesinde en fazla ┼čehit veren Yeni┼čehir k├Âyleri aras─▒nda da, Fethiye, Selimiye, ├çelebi, Mecidiye, Mente┼če, Kavakl─▒, Re┼čadiye, Mahmudiye, Ak├žap─▒nar, Toprakocak, Bar├ž─▒n, K─▒z─▒lhisar, Kirazl─▒yayla yerle┼čimlerinin ad─▒ ge├žmektedir.

b.┼×ehitlerin ─░simlere G├Âre Da─č─▒l─▒m─▒

Kay─▒tlardaki Yeni┼čehirli ┼čehit isimlerine bak─▒ld─▒─č─▒nda, en fazla Mustafa, Mehmet, Ahmet, Halil, Hasan, ─░brahim, Osman, Ali isimlerinin ge├žti─či g├Âr├╝lmektedir.

─░simler konusundaki tercihler, ayn─▒ zamanda toplumun de─čer yarg─▒lar─▒n─▒ ve hayat felsefesini yans─▒tt─▒─č─▒ndan, Yeni┼čehirli ┼čehitlerin s─▒k├ža kulland─▒klar─▒ bu isimler, sava┼č y─▒llar─▒nda bu y├Ârede, geleneksel T├╝rk aile yap─▒s─▒n─▒n egemen oldu─čunu ve T├╝rk-─░slam k├╝lt├╝r├╝n├╝n izlerinin devam etti─čini a├ž─▒k├ža yans─▒tmaktad─▒r. Bu durum ise, TanzimatÔÇÖla birlikte ba┼člayan bat─▒l─▒la┼čma s├╝recinde T├╝rk aile yap─▒s─▒ndaki d├Ân├╝┼č├╝m s├╝recinin, 20. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda T├╝rk ta┼čras─▒ a├ž─▒s─▒ndan s─▒n─▒rl─▒ bir etkiye sahip oldu─čunu g├Âstermektedir.[14]

c.┼×ehitlerin Lak├óplara G├Âre Da─č─▒l─▒m─▒

MSB haz─▒rlad─▒─č─▒ yay─▒nda ┼čehitlerin kulland─▒klar─▒ lak├óplar da tespit edilebilmektedir. Bu lak├óplar d├Ânemin sosyal yap─▒s─▒na ─▒┼č─▒k tutarken, ayn─▒ zamanda bir s├╝laleden birden fazla ┼čehit verildi─čini ortaya koymaktad─▒r. Bununla birlikte, ayn─▒ s├╝laleden olmay─▒p, lak├óp benzerlikleri olanlar da g├Âr├╝lmektedir.

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda Yeni┼čehirli ┼čehitlere ait lak├óplar a┼ča─č─▒da s─▒ralanm─▒┼čt─▒r:

d.┼×ehit D├╝┼čt├╝kleri Cephelere G├Âre Da─č─▒l─▒m

I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├çanakkale Cephesi hari├ž, Bursa geneli itibariyle, ┼×ark Kafkas Cephesinde 67, IrakÔÇÖta 80, FilistinÔÇÖde 46, Gali├žyaÔÇÖda 52, RomanyaÔÇÖda 34 ┼čehit tespit edilmi┼čtir. I.D├╝nya Sava┼č─▒nda hangi cephede sava┼čt─▒─č─▒ tespit edilemeyenler de mevcut olup, bunlar─▒n ├žo─čunda ├Âl├╝m yeri olarak ÔÇťmeydan harbiÔÇŁ ibaresi d├╝┼č├╝ld├╝─č├╝ g├Âr├╝lmektedir.

Yeni┼čehirli ┼čehitlerin ├Âl├╝m yerlerine bak─▒ld─▒─č─▒nda da, bu cephelerde ┼čehitler verildi─či, en fazla ┼čehidin ┼×ark Kafkas cephesinde verildi─či g├Âr├╝lmektedir. Bunlar aras─▒nda cephede ├Âlenler yan─▒nda; ┼×ark Kafkas Hilaliahmer Erzurum Hastanesi, Romanya Edirne Kalei├ži Hastanesi gibi seyyar hastanelerde de hayatlar─▒n─▒ kaybedenler mevcuttur.

├çanakkale Cephesinde verilen ┼čehitlerin, ┼čehit d├╝┼čt├╝kleri yerler a├ž─▒s─▒ndan tasnifi yap─▒ld─▒─č─▒nda ise, en fazla Sedd├╝lbahir, Ar─▒burnu, Anafartalar, Kitre, KerevizdereÔÇÖde ┼čehit verildi─či g├Âr├╝lmektedir. Bu da bize, ├žarp─▒┼čmalar─▒n en yo─čun olarak bu b├Âlgelerde ge├žti─čini g├Âstermektedir. ├çanakkaleÔÇÖde seyyar hastanelerde ├Âlen ├žok say─▒da ┼čehit kayd─▒ bulunmaktad─▒r.

1944 Yeni┼čehir do─čumlu Remzi Sever, kendisiyle 26 Haziran 2007 de yap─▒lan g├Âr├╝┼čmede, ├çanakkaleÔÇÖde dedesi Ali o─člu NiyaziÔÇÖnin Sedd├╝lbahir Muharebesinde ┼čehit d├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ belirtirken; yaral─▒lar─▒n ┼ču anda ┼×ahindere ┼×ehitli─či olarak ge├žen ve o zamanlar seyyar hastane yeri olan yerde tedavi edildiklerini, ├Âlenlerin hemen g├Âm├╝l├╝p, tedavi olanlar─▒n cepheye geri g├Ânderildi─čini kaydetmektedir. Yeni┼čehir Bar├ž─▒n k├Ây├╝nden ─░brahim Taylar da, amcas─▒ Abdullah o─člu ─░brahimÔÇÖin yaral─▒ olarak ├žad─▒rl─▒ hastaneye getirildi─čini ve orada hayat─▒n─▒ kaybetti─čini belirtmi┼čtir.[15]

e.┼×ehitlerin Ya┼člara G├Âre Da─č─▒l─▒m─▒

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda ┼čehitlerin ya┼č durumu a├ž─▒s─▒ndan, Yeni┼čehirli en ya┼čl─▒ ┼čehidin 1289 (1873) do─čumlu Hac─▒├Âmero─čullar─▒ lakapl─▒ ─░brahim oldu─ču g├Âr├╝lmektedir. Kendisi, 07.12.1915ÔÇÖte ┼×ark cephesinde 42 ya┼č─▒nda ┼čehit olmu┼čtur. ├çanakkale cephesinde de, en ya┼čl─▒ ┼čehitleri, 1290 (1874) do─čumlular te┼čkil etmi┼čtir. Bunlar, 1915 y─▒l─▒nda 41 ya┼č─▒nda iken ┼čahadet mertebesine ula┼čm─▒┼čt─▒r.

Yeni┼čehirli ┼čehitler aras─▒nda, en gen├ž ya┼čta olan─▒ ise, 1316 (1900) do─čumlu Yusuf CemalÔÇÖdir. 1915ÔÇÖte Kayac─▒k deresinde, 15 ya┼č─▒nda iken ┼čehit olmu┼č olan Yusuf Cemal, Bursa geneli itibariyle de, ├çanakkale Sava┼č─▒n─▒n en gen├ž ┼čehididir. 1313 (1897) do─čumlu Ramazan o─člu Veli de, 1916 A─čustosunda Gali├žya cephesinde, 19 ya┼č─▒nda iken ┼čehit olmu┼čtur. Bu da bize, uzun sava┼č y─▒llar─▒ nedeniyle gen├ž n├╝fusun b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de yitirilmi┼č oldu─čunu ve ├žocuk denecek ya┼čtaki insanlar─▒n bu sava┼člara kat─▒ld─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒k├ža g├Âstermektedir.

2.Milli M├╝cadele ve Milli M├╝cadeleÔÇÖde Yeni┼čehirliler

30 Ekim 1918 tarihli Mondros M├╝tarekesi, I.D├╝nya Sava┼č─▒ galiplerinin, sava┼č s─▒ras─▒nda T├╝rk topraklar─▒n─▒ kendi aralar─▒nda payla┼čmak i├žin yapt─▒klar─▒ gizli anla┼čmalar─▒n uygulamaya konulmas─▒na zemin haz─▒rlam─▒┼čt─▒r. Nitekim m├╝tareke imzalan─▒r imzalanmaz ba┼člayan i┼čgaller, bu g├╝├žlerin emperyalist niyetlerini a├ž─▒k├ža ortaya ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r.

Milli M├╝cadeleyi izleyen y─▒llarda Anadolu, t├╝m kaynaklar─▒ t├╝kenmi┼č, yoksul bir g├Âr├╝n├╝m arz etmektedir. TrablusgarpÔÇÖtan itibaren neredeyse kesintisiz 10 y─▒l devam eden sava┼č, insan kayna─č─▒m─▒z─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de t├╝kenme noktas─▒na getirmi┼čtir. Bu nedenle b├╝t├╝n yokluklara ra─čmen, yeniden bir var olu┼č m├╝cadelesine girilmesi kolay olmayacakt─▒r.

Bat─▒ Anadolu topraklar─▒, m├╝tarekenin belirlendi─či payla┼č─▒m alan─▒n─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒ te┼čkil etti─činden, bu s├╝re├žte Bursa ve ├ževresi de d├╝┼čman i┼čgaline u─čram─▒┼č; Milli M├╝cadelenin s─▒cak y├╝z├╝, ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ askeri ve siyasi hareketlilik, b├╝t├╝n ├╝lke genelinde oldu─ču gibi BursaÔÇÖda da kendini g├Âstermi┼čtir.

Mondros M├╝tarekesinin imzaland─▒─č─▒ s─▒rada Bursa, idar├« olarak, Gemlik, Orhangazi, Karacabey, Mudanya, Kirmast─▒, Orhaneli il├želeri ve Ertu─črul (Bilecik) sanca─č─▒n─▒n S├Â─č├╝t, ─░neg├Âl, Yeni┼čehir il├želerini i├žine alan H├╝davendigar vilayetinin merkezi durumundad─▒r.[16]

Yeni┼čehir, 20. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda H├╝davendig├ór Vilayeti Ertu─črul (Bilecik) Sanca─č─▒na ba─čl─▒ bir il├žedir. ─░l├ženin alan─▒, 1.700 kilometrekare, toplam n├╝fusu 45.306ÔÇÖd─▒r. Yeni┼čehir il├žesinin toplam n├╝fusunun 1927 y─▒l─▒nda 42.020 olmas─▒, 20. y├╝zy─▒l ba┼č─▒nda ya┼čanan sava┼člarda ne kadar b├╝y├╝k kay─▒plar verildi─čini ortaya koymaktad─▒r.

Yeni┼čehir, Milli M├╝cadele y─▒llar─▒nda BursaÔÇÖn─▒n en fazla y─▒k─▒ma u─črayan il├želeri aras─▒nda yer alm─▒┼čt─▒r. 680 y─▒ll─▒k bir T├╝rk ┼čehri olan Yeni┼čehir, 27 Ekim 1920 ile 6 Eyl├╝l 1922 tarihleri aras─▒nda Yunan i┼čgaline u─čram─▒┼č, 6 Eyl├╝l 1922 tarihinde i┼čgalden kurtar─▒lm─▒┼čt─▒r.

Yeni┼čehirÔÇÖin i┼čgali ├Âncesinde, il├žede, AnadoluÔÇÖda ba┼člayan haks─▒z i┼čgaller kar┼č─▒s─▒nda m├╝dafaa-i hukuk ├Ârg├╝tlenmesine gidildi─či g├Âr├╝lmektedir. Ger├žekte, ─░zmirÔÇÖin i┼čgali ile birlikte t├╝m yurtta i┼čgale kar┼č─▒ tepkiler ba┼člam─▒┼č; bu tepkiler sonucunda vatan─▒n kurtar─▒lmas─▒n─▒ ama├žlayan ulusal ├Ârg├╝tler olu┼čturulmu┼čtu. ├ťlkenin her taraf─▒nda vatan─▒n kurtulu┼ču amac─▒na y├Ânelik kurulan bu ├Ârg├╝tler, Sivas Kongresinde Anadolu ve Rumeli M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti ├žat─▒s─▒ alt─▒nda birle┼čtirilmi┼čtir. Daha sonra her vilayette bu cemiyete ba─čl─▒ m├╝dafaa-i hukuk ┼čubeleri kurulmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r.

─░┼čte bu s├╝re├žte Ekim 1919ÔÇÖda, Bursa M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti kurulmu┼č, cemiyetin merkez heyeti 10 Ekim 1919ÔÇÖdan itibaren ├žal─▒┼čmalar─▒na ba┼člam─▒┼čt─▒r.[17] BursaÔÇÖda milis g├╝├žlerinin olu┼čturulmas─▒nda ├Ânemli rol oynayan bu cemiyetin faaliyetleri[18], Bursa merkezle s─▒n─▒rl─▒ kalmam─▒┼č; Kirmast─▒, Orhaneli, Yeni┼čehir il├želerinde de m├╝dafaa-i hukuk cemiyeti ┼čubeleri a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.[19]

Bu ├Ârg├╝tlerin en g├╝├žl├╝s├╝, Yeni┼čehir M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti olmu┼čtur. Bu cemiyet, yaln─▒z il├že merkezinde ├žal─▒┼čmalar y├╝r├╝tmemi┼č; 17 k├Âyde de ├Ârg├╝tlenme ger├žekle┼čtirmi┼čtir.[20] Bu te┼čkilatlar, merkez heyeti ile e┼čg├╝d├╝ml├╝ olarak, merkez heyetinden alacaklar─▒ emir ├žer├ževesinde ve Sivas Kongresi kararlar─▒ do─črultusunda ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir.[21]

Yeni┼čehir, T├╝rk birliklerinin g├╝neyde U┼čak-Gediz do─črultusundaki sald─▒r─▒s─▒ s─▒ras─▒nda, kuzeydeki Yunan kolordusunun ileri harek├óta ge├žmesi sonucunda, ilk olarak 27 EkimÔÇô2 Kas─▒m 1920 tarihleri aras─▒nda i┼čgale u─čram─▒┼čt─▒r.[22] Bu ilk i┼čgali, Yunan ordusunun Birinci ─░n├Ân├╝ Sava┼č─▒ ├Âncesindeki ilerleyi┼či s─▒ras─▒nda (6ÔÇô14 Ocak 1921 tarihleri aras─▒nda[23]) ikinci; ─░kinci ─░n├Ân├╝ Sava┼č─▒ ├Âncesindeki ilerleyi┼či s─▒ras─▒nda (23 MartÔÇô4 Nisan 1921[24]) tarihleri aras─▒nda ├╝├ž├╝nc├╝; Sakarya Sava┼č─▒ ├Âncesindeki ilerleyi┼či s─▒ras─▒nda (10 TemmuzÔÇô16 Temmuz 1921 tarihleri aras─▒nda) d├Ârd├╝nc├╝, T├╝rk ordu birlikleri ve milis g├╝├žlerinin bir bask─▒nla kenti k─▒sa s├╝rede kurtarmas─▒ndan sonra (24 Temmuz1921[25] -6 Eyl├╝l 1922[26]) aras─▒nda be┼činci i┼čgaller izlemi┼č ve bu i┼čgal s├╝reci,6 Eyl├╝l 1922ÔÇÖde noktalanm─▒┼čt─▒r.

Bursa ve ├ževresinin i┼čgalini izleyen bu g├╝nlerde, BursaÔÇÖda Yunan komutanlar─▒n─▒n emir ve yasaklar─▒ alt─▒nda bir y├Ânetim kurulmu┼č; ┼čehrin y├Ânetimini askeri i┼čgal komutanl─▒─č─▒ ├╝stlenmi┼čtir. Bu durumda, yerli Rum ve Ermeni ├žetelerinin sivil halka sald─▒r─▒lar─▒na m├╝samaha g├Âsterilmi┼č; i┼čkencelere son verilmesi i├žin vilayette Yunan Kumandanl─▒─č─▒ÔÇÖna yap─▒lan resmi m├╝racaatlar dikkate al─▒nmam─▒┼čt─▒r.[27]

─░┼čgal s├╝recinde Yunan askerleri, korumalar─▒ alt─▒ndaki Rum ve Ermeni silahl─▒ ├žeteleriyle birlikte, sivil halka kanl─▒ sald─▒r─▒larda bulunmu┼člar; ellerindeki de─čerli e┼čya, para, hayvanlara, yiyeceklere ÔÇô├Âzellikle tavuk ve yumurta ad─▒ ge├žmektedir- zorla el koymu┼člar; k├Âylere bask─▒nlar d├╝zenlemi┼čler, evlerini ve d├╝kk├ónlar─▒n─▒ ya─čmalam─▒┼člar; ulusal g├╝├žlere yanda┼č olarak bildikleri baz─▒ kasaba ileri gelenlerini tutuklam─▒┼člard─▒r. Bu durumla ilgili pek ├žok ar┼čiv belgesi mevcuttur. O g├╝nleri ya┼čam─▒┼č ki┼čilerin an─▒lar─▒ ve eldeki belgeler, Bursa merkez ve il├želerinin o kara g├╝nlerini a├ž─▒k├ža yans─▒tmaktad─▒r.[28] Bu nedenle pek ├žok insan d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kmaya korkar hale gelmi┼č; evlerin duvarlar─▒ delinerek t├╝neller a├ž─▒lm─▒┼č; ├žo─ču insan da, bulunduklar─▒ kasaba ve k├Âyleri terk etmek ve daha g├╝venlikli yerlere ka├žmak zorunda kalm─▒┼čt─▒r. ─░┼čgal d├Âneminde y├Ârede ya┼čanan y─▒k─▒m, halk─▒n ya┼čad─▒─č─▒ bask─▒ ve zul├╝m, d├Ânemin tan─▒klar─▒n anlat─▒lar─▒nda da ortaya konulmaktad─▒r.[29]

26 A─čustosÔÇÖta ba┼člayan B├╝y├╝k Taarruz ve 30 A─čustos Ba┼čkomutanl─▒k Meydan Muharebesi, 1815ÔÇÖte ad─▒ konulan Do─ču Sorununun uygulamaya ge├žirilmesini ├Ânlemi┼č; emperyalist devletlerin AnadoluÔÇÖda T├╝rk siyasi h├ókimiyetine son vermek planlar─▒n─▒ alt ├╝st etmi┼čtir. Mudanya M├╝tarekesi ve Lozan Bar─▒┼č Anla┼čmas─▒, askeri m├╝cadelenin diplomatik safhalar─▒n─▒ te┼čkil etmi┼čtir. Kazan─▒lan ba┼čar─▒ ile, AnadoluÔÇÖnun bir T├╝rk yurdu oldu─ču, T├╝rklerin AnadoluÔÇÖdan ├ž─▒kar─▒lamayaca─č─▒, T├╝rk milletinin esaret alt─▒na al─▒namayaca─č─▒ bir kez daha t├╝m d├╝nyaya g├Âsterilmi┼čtir.

2.1.Milli M├╝cadelede ┼×ehit Olan Yeni┼čehirlilerin Listesi[30]

M.S.B. ┼×ehitlerimiz yay─▒n─▒na g├Âre, Milli M├╝cadele s├╝recinde Bursa genelinde, 200 civar─▒nda ┼čehit tespit edilmi┼čtir. Bunlar aras─▒nda, kayda ge├žmeyen ┼čehitlerin de oldu─čunu g├Âz ard─▒ etmemeliyiz.

Milli M├╝cadeleÔÇÖde Yeni┼čehirli ┼čehitlerin listesi a┼ča─č─▒da verilmi┼čtir.

2.2.Milli M├╝cadeleÔÇÖde ┼×ehit Olan Yeni┼čehirliler ├ťzerine Baz─▒ De─čerlendirmeler

a. ┼×ehitlerin Yerle┼čim Birimlerine G├Âre Da─č─▒l─▒m─▒

Milli M├╝cadelede Bursal─▒ ┼čehitlerin il├želere da─č─▒l─▒m─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda, en fazla ┼čehidin Mustafa Kemalpa┼ča ve ─░neg├ÂlÔÇÖden verildi─či; ─░neg├ÂlÔÇÖ├╝ Yeni┼čehirÔÇÖin izledi─či g├Âr├╝lmektedir. Yeni┼čehirÔÇÖden ┼čehit veren k├Âyler aras─▒nda, Ak├žap─▒nar, ├çam├Ân├╝, Selimiye, Suba┼č─▒ yerle┼čimlerinin ad─▒ ge├žmektedir.

b.┼×ehitlerin ─░simlere G├Âre Da─č─▒l─▒m─▒

Yeni┼čehirli ┼čehit isimlerinde s─▒kl─▒kla ge├ženler aras─▒nda, Ahmet, Mehmet, Mustafa, Osman, H├╝seyin isimleri yer almaktad─▒r.

c.┼×ehitlerin Lak├óplara G├Âre Da─č─▒l─▒m─▒

Yeni┼čehirli ┼čehit lak├óplar─▒ aras─▒nda, Hac─▒mehmet, Had─▒m, Delili, Yayc─▒, Ak├ža, Kavami, Mehmetze, Salih, Bekta┼č lak├óplar─▒ ge├žmektedir.

d.┼×ehit D├╝┼čt├╝─č├╝ Cephelere G├Âre Da─č─▒l─▒m─▒

Milli M├╝cadelede Bursal─▒ ┼čehitlerin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunun, Bat─▒ cephesinde Yunanl─▒lara kar┼č─▒ m├╝cadelede hayat─▒n─▒ kaybettikleri g├Âr├╝lmektedir. Listelerde ┼čehitlerin ├Âl├╝m yeri olarak ├žo─čunlukla, Garp cephesi meydan harbi ge├žmektedir. ├ľl├╝m tarihlerine bak─▒ld─▒─č─▒nda da, II. ─░n├Ân├╝ Sava┼č─▒ndan sonra ┼čehit say─▒lar─▒n─▒n yo─čunluk kazand─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. Bu nedenle bat─▒ cephesinde en fazla ┼čehidin, Milli M├╝cadelede en kanl─▒ ├žat─▒┼čmalar─▒n ya┼čand─▒─č─▒ II. ─░n├Ân├╝ Sava┼č─▒, Sakarya Meydan Muharebesi, B├╝y├╝k Taarruz s─▒ras─▒nda verildi─či s├Âylenilebilir.

e.┼×ehitlerin Ya┼člara G├Âre Da─č─▒l─▒m─▒

Milli M├╝cadeleÔÇÖde Yeni┼čehirli en gen├ž ┼čehit, 1316 Do─čumlu H├╝seyin o─člu MehmetÔÇÖtir. Mehmet, 1316 (1900) do─čumlu olup, 1921 y─▒l─▒nda meydan harbinde ┼čehit d├╝┼čm├╝┼čt├╝r. En ya┼čl─▒s─▒ ise, 1306 (1890) do─čumlu Mehmet o─člu OsmanÔÇÖd─▒r. 1921ÔÇÖde 31 ya┼č─▒nda ┼čehit d├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Milli M├╝cadelede ┼čehit ya┼člar─▒n─▒n giderek a┼ča─č─▒ inmesi, daha ├Ânceki uzun sava┼č y─▒llar─▒nda AnadoluÔÇÖdaki insan kayb─▒n─▒n b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de yitirilmi┼č oldu─čunun g├Âstergesidir.

3.Yeni┼čehir ┼×ehitlikleri

Sava┼člarda ├Âlen ki┼čilerin isimlerinin yaz─▒ld─▒─č─▒ ┼čehitlikler, bir milletin ba─č─▒ms─▒zl─▒k yolunda verdi─či ├Âl├╝m kal─▒m m├╝cadelesinin en ├Ânemli abideleri ve ya┼čayan tarihin somut ├Ârnekleridir. Vatan u─črunda yap─▒lan fedak├órl─▒─č─▒n, de─čeri hi├žbir ┼čeyle ├Âl├ž├╝lemez boyutunu yans─▒tan bu abideler, i├žinde ya┼čad─▒─č─▒m─▒z topraklar─▒n ne ┼čartlarda kazan─▒ld─▒─č─▒n─▒ bizlere g├Âsterirken; ayn─▒ zamanda bu topraklar─▒ koruma sorumlulu─čunu da ├╝zerimize y├╝klemektedir. Bu kutsal g├Ârevi yerine getirmek ve bu bilinci gelecek nesillere de kazand─▒rmak, bu gurur abidelerimize sahip ├ž─▒kmakla m├╝mk├╝n olacakt─▒r.

Bursa merkez ve ├ževresinde uzun sava┼č y─▒llar─▒nda kaybetti─čimiz Bursal─▒ ┼čehitler an─▒s─▒na yap─▒lan an─▒tlar yan─▒nda[31], BursaÔÇÖn─▒n pek ├žok k├Ây├╝nde de ┼čehitliklerin mevcut oldu─ču g├Âr├╝lmektedir. Bu ┼čehitliklerin ├žo─ču, Milli M├╝cadeleÔÇÖde Yunan i┼čgali s─▒ras─▒nda hayatlar─▒n─▒ kaybedenlerin ismini ta┼č─▒maktad─▒r.

Bursa Yeni┼čehir il├žesinde de, iki ┼čehitlik bulunmaktad─▒r. Bunlardan K─▒blep─▒nar ┼×ehitli─či, 1922 y─▒l─▒nda Milli M├╝cadelede takip harek├ót─▒ s─▒ras─▒nda pusuya d├╝┼č├╝r├╝len ve bu mevkide ┼čehit olan 21 asker an─▒s─▒na; Selimiye ┼×ehitli─či de, Milli M├╝cadele kahramanlar─▒ndan Binba┼č─▒ Muharrem Beyin an─▒s─▒na yap─▒lm─▒┼člard─▒r.

Sonu├ž

Bursa ve ├ževresi, 1912ÔÇô1922 y─▒llar─▒n─▒ kapsayan 10 y─▒ll─▒k sava┼č s├╝recinde, ├╝lke genelinde oldu─ču gibi, sava┼č y─▒llar─▒n─▒n yol a├žt─▒─č─▒ ekonomik ├ž├Âk├╝┼č, toplumsal huzursuzluk ve karga┼čal─▒klara sahne olmu┼č; t├╝m olumsuzluklara, ├╝mitsizliklere ra─čmen kurtulu┼ča inanm─▒┼č ve vatan savunmas─▒na b├╝y├╝k destek vermi┼čtir.

Yapt─▒─č─▒m─▒z ├žal─▒┼čmada, Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ve Milli M├╝cadele d├Âneminde ┼čehit olan 270 civar─▒nda Yeni┼čehirli tespit edilmi┼čtir. Yeni┼čehirÔÇÖin vatan savunmas─▒nda en fazla ┼čehidi, I.D├╝nya Sava┼č─▒nda ├çanakkale Cephesinde verdi─či ve bu ┼čehitlerin, yerle┼čim yeri ve cephe sevkiyat─▒ itibariyle, Orhaneli, ─░neg├Âl, Mustafakemalpa┼ča il├želerinden sonra ├Ânemli bir ├žo─čunlukta olduklar─▒ g├Âr├╝lmektedir.

┼×├╝phesiz, bu rakam bizim ula┼čabildi─čimiz yaz─▒l─▒ kay─▒tlardan ├ž─▒kan sonucu ifade etmektedir. Ama bunun yan─▒nda kay─▒tlara girmemi┼č veya elimize kay─▒tlar─▒ ula┼čmam─▒┼č olanlar─▒n da mevcut oldu─čunu dikkate ald─▒─č─▒m─▒zda, bu rakam─▒n ├žok ├╝st├╝nde ┼čehidin var oldu─čunu s├Âyleyebiliriz. Bununla birlikte elimizdeki istatistikler de, bu sava┼č y─▒llar─▒nda her ya┼čta Yeni┼čehirlinin cepheden cepheye ko┼čtu─čunu, vatan─▒ u─čruna yokluklar i├žerisinde fedak├órl─▒ktan ka├ž─▒nmad─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. Bu ┼čehitler ad─▒na yap─▒lacak ┼čehitlikler ve yay─▒nlar, onlar─▒n gurur abidemiz olarak ya┼čat─▒lmas─▒n─▒ sa─člayacakt─▒r.

 

KAYNAKÇA

  • AKKILI├ç, Y─▒lmaz, Kurtulu┼č Sava┼č─▒nda Bursa, Birinci Kitap, Bas─▒n K├╝lt├╝r Saray─▒, Bursa, 2008.
  • __________,ÔÇť├çanakkaleÔÇÖde Bir Ba┼čka Kahraman Yeni┼čehirli M├╝stecip Onba┼č─▒ÔÇŁ, Bursa Defteri, Eyl├╝l 2006.
  • ARMAO─×LU Fahir, Y├╝zy─▒l Siyasi Tarihi 1914-1980, T├╝rkiye ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay., Ankara, 1993.
  • BALCIO─×LU, Mustafa, ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒na Giri┼čimizle ─░lgili Tart─▒┼čmalar ve Yeni BelgelerÔÇŁ, Tarih ve Toplum, Sa: 114, Haziran 1993.
  • Bursa ─░li ├çanakkale ┼×ehitleri Proje Kitab─▒, Haz: Fevzi ├çakmak, Uluda─č ├ťniversitesi, Bursa, 2008.
  • Bursa ─░┼čgal G├╝nl├╝─č├╝ 1920-1922, Der: Canip Bey, Yay─▒na Haz: Turgay G├╝nd├╝z, D├╝┼č├╝nce Kitabevi, ─░stanbu,l 2004.
  • ÔÇťBursaÔÇŁ mad., Yurt Ansiklopedisi, C:3, Anadolu Yay., ─░stanbul, 1982.
  • E─×─░LMEZ, M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝, Milli M├╝cadelede Bursa, Terc├╝man Tarih Yay., ─░stanbul, 1981
  • ELAL, Melih, ÔÇť├çanakkaleÔÇÖde Bursa Jandarma Taburunun ─░zlerini ArarkenÔÇŁ, Bursa Defteri, Eyl├╝l 2006
  • ERASLAN, Cezmi, Abd├╝lhamit ve ─░slam Birli─či, ─░stanbul, 1992.
  • ERO─×LU, Hamza, T├╝rk ─░nk─▒lap Tarihi, Sava┼č Yay., Ankara, 1990.
  • Genelkurmay Harp Tarihi Ba┼čkanl─▒─č─▒, Birinci D├╝nya Harbinde T├╝rk Harbi-Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun Siyasi ve Askeri Haz─▒rl─▒klar─▒ ve Harbe Giri┼č, Ankara, 1970.
  • H├ťLAG├ť, Orhan, Milli M├╝cadelede Bursa, Emre Yay., ─░stanbul, 2001.
  • KOCAT├ťRK, Utkan, Atat├╝rk ve T├╝rkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi, TTK, Ankara.
  • K├ľST├ťKL├ť, Nuri, ÔÇťBalkan Sava┼člar─▒ndan Milli M├╝cadeleÔÇÖye ┼×ehitler ├ťzerine Yap─▒lacak Bilimsel Ara┼čt─▒rmalarda Metot ve Kaynak Meselesine Dair Baz─▒ D├╝┼č├╝ncelerÔÇŁ, Askeri Tarih Kongresi, 22-24 Ekim 2003.
  • Milli Savunma Bakanl─▒─č─▒, Yurti├ži ┼×ehitlikler, Ankara, 1999.
  • Osmanl─▒ Sanayi 1913-1915 Y─▒llar─▒ ─░statistikleri, Haz. G├╝nd├╝z ├ľk├ž├╝n, Hil Yay., ─░stanbul, 1984.
  • SARIHAN, Zeki, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝, C: II-III-IV, TTK Yay., Ankara, 1996.
  • ┼×ehitlerimiz, Osmanl─▒-Rus, Osmanl─▒-Yunan, Trablusgarp, Balkan, I.D├╝nya, ─░stiklal, Kore, K─▒br─▒s, ─░├ž G├╝venlik, C. II, Milli Savunma Bakanl─▒─č─▒ Yay, 1998.
  • U─×URALP, Erturan, ÔÇť8 TemmuzÔÇÖdan 11 Eyl├╝lÔÇÖeÔÇŁ, Uluda─č, S. 23, Eyl├╝l 1939.
  • YALAZAN, Talat, T├╝rkiyeÔÇÖde Yunan Vah┼čet ve Soyk─▒r─▒m Giri┼čimi, C: II, Genelkurmay Bas─▒mevi, Ankara, 1994.
  • Y├ťCEER, Saime, BursaÔÇÖn─▒n ─░┼čgal ve Kurtulu┼č S├╝reci, Uluda─č ├ťniversitesi Yay., Bursa, 2001.
  • __________, Tan─▒klar─▒n Anlat─▒lar─▒yla Bursa S├Âzl├╝ Tarih Ar┼čivi, Uluda─č ├ťniversitesi, Bursa, 2005.

 

D─░PNOTLAR

[1] Uluda─č ├ťniversitesi, Fen-Edebiyat Fak├╝ltesi Tarih B├Âl├╝m├╝, Dr. / Bu makalenin yay─▒nland─▒─č─▒ dergi: ├ça─čda┼čT├╝rkiye Tarihi Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, Cilt IX Say─▒ 20-21, Y─▒l:2010/Bahar G├╝z, ─░zmir 2011

[2] Do─ču Sorunu hakk─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi i├žin bkz. Raif Karada─č, ┼×ark Meselesi, Nida Yay., ─░stanbul,1971.

[3] Fahir Armao─člu, 20. Y├╝zy─▒l Siyasi Tarihi 1914-1980, T├╝rkiye ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay., Ankara, 1993, s.51-54.

[4] Hamza Ero─člu, T├╝rk ─░nk─▒lap Tarihi, Sava┼č Yay., Ankara, 1990, s.73-74.

[5] Cezmi Eraslan, II. Abd├╝lhamit ve ─░slam Birli─či, ─░stanbul, 1992, s.380-384.

[6] Genelkurmay Harp Tarihi Ba┼čkanl─▒─č─▒, Birinci D├╝nya Harbinde T├╝rk Harbi-Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun Siyasi ve Askeri Haz─▒rl─▒klar─▒ ve Harbe Giri┼č, Ankara, 1970, s.85.

[7] Mustafa Balc─▒o─člu, ÔÇťBirinci D├╝nya Sava┼č─▒na Giri┼čimizle ─░lgili Tart─▒┼čmalar ve Yeni BelgelerÔÇŁ, Tarih ve Toplum, S. 114, Haziran 1993, s.20-21.

[8] Osmanl─▒ Sanayi 1913-1915 Y─▒llar─▒ ─░statistikleri, Haz. G├╝nd├╝z ├ľk├ž├╝n, Hil Yay., ─░stanbul, 1984, s.140-141. I.D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ba┼člad─▒─č─▒ 1914 ÔÇÖte Bursa ve Ertu─črul (Bilecik) sancaklar─▒ndan olu┼čan H├╝┬şdavendigar vilayetinde yakla┼č─▒k olarak 475 bin M├╝sl├╝man, 75. bin Rum, 59. bin ermeni, 5. 000 de Yahudi ya┼čamaktayd─▒. Bursa bu d├Ânemde ─░stanbul ve ─░zmirÔÇÖden sonra, n├╝fusuna g├Âre 3. b├╝y├╝k Osmanl─▒ kenti olmu┼čtur.

[9] Bursa ─░li ├çanakkale ┼×ehitleri Proje Kitab─▒, Haz: Fevzi ├çakmak, Uluda─č ├ťniversitesi, Bursa, 2008.

[10] Bursa Merkez (seyyar) jandarma taburu, ─░tilaf donanmas─▒n─▒n 18 Mart 1915ÔÇÖte, ├çanakkale Bo─čaz─▒n─▒ ge├žememesi ├╝zerine, b├Âlgedeki savunmay─▒ desteklemek amac─▒yla, Gelibolu seyyar jandarma ta┬şburu ve 31. alay─▒n bir taburuyla birlikte, Binba┼č─▒ Tahsin Bey komutas─▒nda Gelibolu yar─▒madas─▒na g├Ânderilmi┼čtir. 3000 ki┼čilik bu tabur, AnafartalarÔÇÖda 30 bin ─░ngiliz askerine kar┼č─▒ direni┼č g├Âster┬şerek, d├╝┼čman─▒n geri p├╝sk├╝rt├╝lmesini sa─člam─▒┼čt─▒r. Melih Elal, ├çanakkaleÔÇÖde Bursa Jandarma Taburu┬şnun ─░zlerini Ararken, Bursa Defteri, Eyl├╝l 2006, s.161.

[11] Y─▒lmaz Akk─▒l─▒├ž, ÔÇť├çanakkaleÔÇÖde Bir Ba┼čka Kahraman Yeni┼čehirli M├╝stecip Onba┼č─▒ÔÇŁ, Bursa Defteri, Eyl├╝l 2006, s.159-160.

[12] ┼×ehitlerimiz, Osmanl─▒-Rus, Osmanl─▒-Yunan, Trablusgarp, Balkan, I.D├╝nya, ─░stiklal, Kore, K─▒br─▒s, ─░├ž G├╝venlik, C. II, Milli Savunma Bakanl─▒─č─▒ Yay, 1998, s.100-207.

[13] Nuri K├Âst├╝kl├╝, ÔÇťBalkan Sava┼člar─▒ndan Milli M├╝cadeleÔÇÖye ┼×ehitler ├ťzerine Yap─▒lacak Bilimsel Ara┼čt─▒rmalarda Metot ve Kaynak Meselesine Dair Baz─▒ D├╝┼č├╝ncelerÔÇŁ, 9. Askeri Tarih Kongresi, 22-24 Ekim 2003, s.213.

[14] Nuri K├Âst├╝kl├╝, a.g.m., s. 208-209.

[15] Fevzi Çakmak, a.g.e., s.33, 39-40.

[16] Orhan H├╝lag├╝, Milli M├╝cadelede Bursa, Emre Yay., ─░stanbul, 2001, s.24.

[17] Utkan Kocat├╝rk, Atat├╝rk ve T├╝rkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi, TTK, Ankara, s.103; Zeki Sar─▒han, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ G├╝nl├╝─č├╝, C: II, TTK Yay., Ankara, 1996, s. 139; Saime Y├╝ceer, BursaÔÇÖn─▒n ─░┼čgal ve Kurtulu┼č S├╝reci, Uluda─č ├ťniversitesi Yay., Bursa, 2001, s.49.

[18] M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti ba┼čkanl─▒─č─▒ yapan M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ E─čilmez, kendi ba┼čkanl─▒k d├Âneminde halktan 139 bin lira ba─č─▒┼č toplad─▒klar─▒n─▒, bununla 56. t├╝menin ihtiya├žlar─▒ ve BursaÔÇÖda 600 kadar erin yiyecek ve giyecek ihtiya├žlar─▒n─▒n kar┼č─▒land─▒─č─▒n─▒ kaydetmektedir. M├╝mtaz ┼×├╝kr├╝ E─čilmez, Milli M├╝cadelede Bursa., s. 190.

[19] Orhan H├╝lag├╝, a.g.e., s.49-50. Bu d├Ânemde Bursa il├želerinde ├Ârg├╝tlenmeler i├žin bkz. Y─▒lmaz Akk─▒l─▒├ž, Kurtulu┼č Sava┼č─▒nda Bursa, Birinci Kitap, s.109-113.

[20] ÔÇťBursaÔÇŁ mad., Yurt Ansiklopedisi, C:3, Anadolu Yay., ─░stanbul,1982, s.1651.

[21] Saime Y├╝ceer, BursaÔÇÖn─▒n ─░┼čgal ve Kurtulu┼č S├╝reci, s.50.

[22] Zeki Sar─▒han, a.g.e., C: III, s. 261, 268.

[23] A.g.e., s.353, 364-365.

[24] A.g.e., s. 462, 479.

[25] A.g.e., s. 623.

[26] A.g.e., C: IV, s. 636.

[27] Erturan. U─čuralp, ÔÇť8 TemmuzÔÇÖdan 11 Eyl├╝lÔÇÖeÔÇŁ, Uluda─č, S. 23, Eyl├╝l 1939, s.6-7.

[28] Yunanl─▒lar─▒n i┼čgal d├Âneminde ve BursaÔÇÖy─▒ terk ederken bu y├Ârede yapt─▒klar─▒ mezalim hakk─▒nda bkz. Talat Yalazan, T├╝rkiyeÔÇÖde Yunan Vah┼čet ve Soyk─▒r─▒m Giri┼čimi, C: II, Genelkurmay Bas─▒mevi, Ankara, 1994, s.73-126. Bursa ─░┼čgal G├╝nl├╝─č├╝ 1920-1922, Der: Canip Bey, Yay─▒na Haz: Turgay G├╝nd├╝z, D├╝┼č├╝nce Kitabevi, ─░stanbul, 2004.

[29] Saime Y├╝ceer, Tan─▒klar─▒n Anlat─▒lar─▒yla Bursa S├Âzl├╝ Tarih Ar┼čivi, Uluda─č ├ťniversitesi, Bursa, 2005.

[30] MSB, ┼×ehitlerimiz, s. 100-207.

[31] Milli Savunma Bakanl─▒─č─▒, Yurti├ži ┼×ehitlikler, Ankara, 1999, s.94-96.

Toplam Okuma: 438 , Bug├╝n: 4 

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Seher BOYKOY

B─░RDE BUNLARA BAKIN

Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Kalayc─▒l─▒k ├ťzerine

Kalayc─▒l─▒k ├ťzerine

20 ┼×ubat 2021, Kalayc─▒l─▒k ├ťzerine i├žin yorumlar kapal─▒
Aya┼č A┼čireti ve Aya┼čl─▒lar ÔÇô Ankara Aya┼čÔÇÖa Ba─čl─▒ Bayram K├Ây├╝

Aya┼č A┼čireti ve Aya┼čl─▒lar ÔÇô Ankara Aya┼čÔÇÖa Ba─čl─▒ Bayram K├Ây├╝

20 ┼×ubat 2021, Aya┼č A┼čireti ve Aya┼čl─▒lar ÔÇô Ankara Aya┼čÔÇÖa Ba─čl─▒ Bayram K├Ây├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Zamanlar Bir Hasan Turan Vard─▒

Bir Zamanlar Bir Hasan Turan Vard─▒

20 ┼×ubat 2021, Bir Zamanlar Bir Hasan Turan Vard─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
├çukurova, Tura├ž Senin ├ľzku┼čun

├çukurova, Tura├ž Senin ├ľzku┼čun

20 ┼×ubat 2021, ├çukurova, Tura├ž Senin ├ľzku┼čun i├žin yorumlar kapal─▒
Nyenrode-Utrecht ve Runik Yaz─▒

Nyenrode-Utrecht ve Runik Yaz─▒

20 ┼×ubat 2021, Nyenrode-Utrecht ve Runik Yaz─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Mahkeme h├╝km├╝n├╝ verdi: ÔÇťTamgalar Kamuya AittirÔÇŁ

Mahkeme h├╝km├╝n├╝ verdi: ÔÇťTamgalar Kamuya AittirÔÇŁ

20 ┼×ubat 2021, Mahkeme h├╝km├╝n├╝ verdi: ÔÇťTamgalar Kamuya AittirÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒
Milis Yarbay Osman A─ča

Milis Yarbay Osman A─ča

20 ┼×ubat 2021, Milis Yarbay Osman A─ča i├žin yorumlar kapal─▒
Kud├╝s, Ey Kud├╝s!

Kud├╝s, Ey Kud├╝s!

20 ┼×ubat 2021, Kud├╝s, Ey Kud├╝s! i├žin yorumlar kapal─▒
Altıparmak-Muradiye-Çekirge Arasında Nostaljik Bir Gezinti

Altıparmak-Muradiye-Çekirge Arasında Nostaljik Bir Gezinti

20 ┼×ubat 2021, Alt─▒parmak-Muradiye-├çekirge Aras─▒nda Nostaljik Bir Gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Türkünün Hikâyesi: Nem Alacak Felek Benim

Bir Türkünün Hikâyesi: Nem Alacak Felek Benim

20 ┼×ubat 2021, Bir T├╝rk├╝n├╝n Hik├óyesi: Nem Alacak Felek Benim i├žin yorumlar kapal─▒
─░ngiltere-T├╝rkiye Dayan─▒┼čmas─▒n─▒n Hedefleri

─░ngiltere-T├╝rkiye Dayan─▒┼čmas─▒n─▒n Hedefleri

16 ┼×ubat 2021, ─░ngiltere-T├╝rkiye Dayan─▒┼čmas─▒n─▒n Hedefleri i├žin yorumlar kapal─▒
TV Dizilerinin K├╝lt├╝r Turizmine Katk─▒s─▒ ve Nil├╝fer’in  K├╝lt├╝r Turizmi Potansiyeli

TV Dizilerinin K├╝lt├╝r Turizmine Katk─▒s─▒ ve Nil├╝fer’in K├╝lt├╝r Turizmi Potansiyeli

14 ┼×ubat 2021, TV Dizilerinin K├╝lt├╝r Turizmine Katk─▒s─▒ ve Nil├╝fer’in K├╝lt├╝r Turizmi Potansiyeli i├žin yorumlar kapal─▒
Milli M├╝cadele D├Âneminde Bursa Bas─▒n─▒

Milli M├╝cadele D├Âneminde Bursa Bas─▒n─▒

14 ┼×ubat 2021, Milli M├╝cadele D├Âneminde Bursa Bas─▒n─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Kentlilik Bilincinin Olu┼čmas─▒nda BursasporÔÇÖun Rol├╝

BursaÔÇÖda Kentlilik Bilincinin Olu┼čmas─▒nda BursasporÔÇÖun Rol├╝

12 ┼×ubat 2021, BursaÔÇÖda Kentlilik Bilincinin Olu┼čmas─▒nda BursasporÔÇÖun Rol├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Sey─üߪąat-n─ümeÔÇÖsinin Orijinal N├╝shas─▒na G├Âre Hac─▒ K─üs─▒m el-Ba─čd├ód├«ÔÇÖnin Bursa Seyahati

Sey─üߪąat-n─ümeÔÇÖsinin Orijinal N├╝shas─▒na G├Âre Hac─▒ K─üs─▒m el-Ba─čd├ód├«ÔÇÖnin Bursa Seyahati

12 ┼×ubat 2021, Sey─üߪąat-n─ümeÔÇÖsinin Orijinal N├╝shas─▒na G├Âre Hac─▒ K─üs─▒m el-Ba─čd├ód├«ÔÇÖnin Bursa Seyahati i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa Beg-Saray─▒ÔÇÖn─▒n Yap─▒l─▒┼č T├órihi ve Orhan G├óz├« D├Âneminde ─░n┼č├ó Edilen ─░lk B├Âl├╝mleri

Bursa Beg-Saray─▒ÔÇÖn─▒n Yap─▒l─▒┼č T├órihi ve Orhan G├óz├« D├Âneminde ─░n┼č├ó Edilen ─░lk B├Âl├╝mleri

31 Ocak 2021, Bursa Beg-Saray─▒ÔÇÖn─▒n Yap─▒l─▒┼č T├órihi ve Orhan G├óz├« D├Âneminde ─░n┼č├ó Edilen ─░lk B├Âl├╝mleri i├žin yorumlar kapal─▒
Uzakdo─ču’nun ├ľl├╝ms├╝zl├╝k Meyvesi: ┼×EFTAL─░

Uzakdo─ču’nun ├ľl├╝ms├╝zl├╝k Meyvesi: ┼×EFTAL─░

31 Ocak 2021, Uzakdo─ču’nun ├ľl├╝ms├╝zl├╝k Meyvesi: ┼×EFTAL─░ i├žin yorumlar kapal─▒
I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan Milli M├╝cadeleÔÇÖye Vatan Savunmas─▒nda Yeni┼čehirliler

I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan Milli M├╝cadeleÔÇÖye Vatan Savunmas─▒nda Yeni┼čehirliler

28 Ocak 2021, I.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan Milli M├╝cadeleÔÇÖye Vatan Savunmas─▒nda Yeni┼čehirliler i├žin yorumlar kapal─▒
─░ncirgedi─či’nde bir Amerikal─▒

─░ncirgedi─či’nde bir Amerikal─▒

17 Ocak 2021, ─░ncirgedi─či’nde bir Amerikal─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
├çin’e giden ├Âl├╝ms├╝zl├╝k; Nar

├çin’e giden ├Âl├╝ms├╝zl├╝k; Nar

17 Ocak 2021, ├çin’e giden ├Âl├╝ms├╝zl├╝k; Nar i├žin yorumlar kapal─▒