─░skandinav Mitolojisinin k├Âkenindeki T├╝rk Mitolojisi

─░skandinav Mitolojisinin k├Âkenindeki T├╝rk Mitolojisi

  • ├ľzg├╝r Bar─▒┼č ETL─░

1.─░skandinav Mitolojisi

─░skandinav denilen topluluklar bug├╝n┬áNorve├ž,┬á─░sve├ž,┬áDanimarka,┬á─░zlanda┬áve┬áFaroe Adalar─▒’nda ya┼čamakta olan insan topluluklar─▒n─▒ kapsar. G├╝n├╝m├╝zde ─░skandinavlar yanl─▒┼č olarak Viking olarak adland─▒r─▒l─▒r. Halbuki Viking ├ža─č─▒ndan (750-1070) ├žok daha ├Ânceleri ─░skandinav k├╝lt├╝r├╝n├╝n olu┼čtu─ču g├Âr├╝l├╝r. Bu k├╝lt├╝r├╝n ba┼člang─▒├ž noktas─▒ muhtemelen Bronz ├ça─č─▒’na (M.├ľ. 1600-450) kadar uzan─▒r. Erken ─░skandinav k├╝lt├╝r├╝ hakk─▒nda yaz─▒l─▒ kaynak olmasa da ta┼č ve metal i┼č├žili─či bulgular─▒, tanr─▒ ve tanr─▒├ža motifleri, antik mitler ve rit├╝eller bize bu konuda bir┼čeyler s├Âyler[1].┬áLindau‘ya g├Âre M.├ľ. 2 binlere tarihlenen arkeolojik kay─▒tlar ─░skandinav k├╝lt├╝r├╝n├╝n k├Âkenlerini sunar[2].

─░skandinav mitolojisi ve Viking inan─▒┼člar─▒ incelendi─činde T├╝rk k├╝lt├╝r├╝n├╝n d├╝nyan─▒n bu k─▒sm─▒n─▒ da etkilemi┼č oldu─ču ger├že─čiyle kar┼č─▒la┼č─▒yoruz. ├ťstelik bu k├╝lt├╝rel ili┼čkiyi ilk kez ortaya ├ž─▒karanlar ─░skandinavya toplumundan olan ├Ânemli ki┼čilerdir. ├ľrne─čin, ─░sve├žlilerin T├╝rk k├╝lt├╝r├╝nden olduk├ža etkilenmi┼č oldu─čunu aktaran ki┼čilerden biri ─░sve├ž tarihinin kurucusu say─▒lan┬áProf. Sven Lagerbring‘tir[3].

Vikinglerin geleneksel hikayeleri tanr─▒lar, devler, yarat─▒klar hakk─▒ndad─▒r. Bu hikayelerin ├žo─ču d├╝nyan─▒n yarat─▒l─▒┼č─▒yla ilgili mitleri anlat─▒r. Bunlar Viking sagalar─▒ ad─▒yla bilinir. ─░skandinav mitolojisinde tanr─▒lar ├Âl├╝ms├╝z de─čil ├Âl├╝ml├╝yd├╝ler. Yani daha ├žok insan─▒ and─▒r─▒rlar. Dev boyutlu olmalar─▒ onlar─▒ insanlardan ay─▒r─▒r. Tanr─▒lar insanlar─▒n sahip olduklar─▒ sevme, korkma gibi duygulara da sahiptirler. ─░nsanlar gibi yapt─▒klar─▒ i┼čler ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonu├žlanabilir. Yendikleri gibi yenilebilirler de. ─░skandinav mitolojisinde dokuz d├╝nya bulunur. Bunlar:┬áMuspelheim, Niflheim, Helheim, Jotunheim, Asaheim, Vanaheim, Alfaheim, Svartalfaheim, Mannaheim┬ágibi alemlerdir. ├ľrne─čin, insanlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒┬áMidgard,┬áMannaheim‘de bulunur. Bunun yan─▒ s─▒ra, tanr─▒lar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ yerin ad─▒┬áAsgard‘d─▒r. Cennetin oldu─ču yer buras─▒d─▒r. Burada┬áOdin‘in saray─▒┬áValhalla┬ábulunur. ─░skandinav mitolojisi tanr─▒lar a├ž─▒s─▒ndan olduk├ža zengindir. ├ľrne─čin,┬áAegir┬áokyanusun ve deniz k─▒y─▒s─▒n─▒n tanr─▒s─▒d─▒r. K─▒zd─▒─č─▒nda f─▒rt─▒nalar yarat─▒r.┬áBalder, sevgi ve bilginin tanr─▒s─▒ olup┬áOdin┬áve┬áFrigg‘in o─čludur. ┼×iir tanr─▒s─▒┬áBragi‘dir. G├╝nd├╝z tanr─▒s─▒┬áDagr‘d─▒r. Sa─čl─▒k tanr─▒├žas─▒┬áEir‘dir.┬áLoki,┬áOdin‘in erkek karde┼či olup ate┼č tanr─▒s─▒d─▒r.┬áFenrir,┬áLoki┬áve di┼či dev┬áAngerboda‘n─▒n o─čludur.┬áLoki┬áve┬áAngerboda‘n─▒n o─čullar─▒ndan biri deJormungand┬ádenen y─▒land─▒r. ─░skandinav mitolojisindeki k─▒yamet┬áRagnarok┬ázaman─▒nda┬áThor┬átaraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lecek fakat ayn─▒ zamanda onu ─▒s─▒racak olan y─▒land─▒r.┬áFreya, a┼čk ve g├╝zellik tanr─▒├žas─▒d─▒r.┬áFrigg, g├Âk tanr─▒├žas─▒d─▒r,┬áOdin‘in e┼čidir.┬áHeimdall, ┼čafak tanr─▒s─▒d─▒r[4].

2.Tanr─▒ Odin’in T├╝rk K├Âkeni Hakk─▒nda ─░ddialar

Snorre Sturlesson‘un┬áEdda‘s─▒nda,┬áOdin‘in┬áTurkland‘dan kuzeye yolculu─ču anlat─▒l─▒r.┬áSturlesson, sadece┬áOdin‘in┬áTurkland‘dan geldi─čini yazm─▒yor ayn─▒ zamanda onun ─░skandinavya’ya T├╝rk geleneklerine uygun adetler getirdi─čini, T├╝rk dilinin ─░skandinav diline ve hatta ─░ngiliz diline etki yapt─▒─č─▒n─▒ da yaz─▒yor. ├ťstelik,┬áOdin‘in o─člu┬áYngve‘nin ─░sve├ž kral─▒ oldu─čunu da s├Âyl├╝yor. ├ľrne─čin┬áYnglinge Destan─▒‘nda ┼ču s├Âzler ge├žer: ÔÇť(…)Sveigder ├╝lkeyi babas─▒ndan devrald─▒. Tanr─▒lar yurdunu ve ilk Oden’i ziyaret etme s├Âz├╝ verdi. Kendisiyle birlikte on iki yolda┼č d├╝nyay─▒ dola┼čt─▒. T├╝rk ├╝lkesine (Turkaland) ve B├╝y├╝k ─░sve├ž’e (Svitjod det stora) geldi. Orada pek ├žok akrabas─▒n─▒ buldu. Bu yolculuk be┼č y─▒l s├╝rd├╝. Sonra ─░sve├ž’e (Svitjod) geri d├Ând├╝.ÔÇŁ[5].┬áHervavar Destan─▒‘nda ise ┼ču c├╝mlelere rastlar─▒z: ÔÇť(…)O s─▒ralar Do─ču’dan Asyal─▒lar ve T├╝rkler geldiler ve buraya Kuzey’e yerle┼čtiler. ├ľnderlerinin ismi Oden idi. Sekiz o─člu vard─▒. Hepsi birer b├╝y├╝k ve g├╝├žl├╝ adam oldular.ÔÇŁ[6].┬áBosa Destan─▒’nda ise yine┬áOdin‘in Asya topraklar─▒ndan geldi─či dile getirilmektedir: ÔÇť(…)Do─ču Gotland’─▒ Ring isimli bir kral y├Ânetti. O, G├Âte’nin o─člu, ─░sve├ž kral─▒ Oden’in torunuydu. Oden Asya’dan gelmi┼čti ve Kuzey’in en ├╝nl├╝ kraliyet hanedanl─▒klar─▒ onun soyundan gelmeydi.ÔÇŁ[7].

Odin‘in Asyal─▒ k├Âkeninden bahseden yaln─▒zca┬áEdda‘lar de─čil elbette. Bir├žok yazar ve tarih├ži bu konuya de─činmeden ge├žememi┼čler eserlerinde. ├ľrne─čin, bunlardan biri ÔÇťA Modern Theory of Language EvolutionÔÇŁ adl─▒ eserin yazar─▒┬áCarl J. Becker.Becker, bu eserinde┬áOdin‘in Asya k├Âkeninin yan─▒ s─▒ra ÔÇťOdÔÇŁ kelimesinin T├╝rk├že ÔÇťate┼čÔÇŁ anlam─▒na geldi─či vurgusunu da yap─▒yor: ÔÇťOdin, Aesir tanr─▒lar─▒yla birlikte kuzey halklar─▒n─▒n deneyimine Orta Asya’dan, Asgard’dan gelen yeni bir deneyim kazand─▒r─▒yor. ─░skandinav geleneklerinde G├Âk-T├╝rkler, ─░skitler ve/veya Sarmatlar Alfheim’daki beyaz Elfleri hat─▒rlat─▒rlar. Alfheim’deki beyaz elflerin kral─▒ Freyr’d─▒r. Bu elfler Swartalfheim’─▒n siyah c├╝celeri gibi metal i┼č├žili─či konusunda yetenek sahibidirler. Bu durum, Do─ču Anadolu’da Toros vadilerinde ya┼čayan T├╝rk kavimlerinde de g├Âr├╝l├╝r.┬á(ÔÇŽ)┬áOdin do─čudan d├Ând├╝─č├╝nde yan─▒nda metal i┼čleme bilgisini de getirmi┼čti.┬áÔÇťOdÔÇŁ,┬áT├╝rk├že’de ate┼č anlam─▒na gelir,┬áÔÇťOdunÔÇŁ┬ákelimesi ise┬áÔÇťodun (firewood)ÔÇŁ┬áanlam─▒na gelir.┬áBu durumdaÔÇťOdin the YggÔÇŁ, ÔÇť─░yi ve gen├ž odunÔÇŁa┬ád├Ân├╝┼č├╝r.ÔÇŁ[8]. ÔÇťNorse Mythology A Guide To Gods, Heroes, Rituals and BeliefsÔÇŁ adl─▒ eserde ise ÔÇťBiz ayn─▒ zamanda onu (Oden’i) Ynglinga Saga’n─▒n ilk k─▒sm─▒nda g├Âr├╝yoruz. Bu b├Âl├╝mde Odin’in halk─▒n─▒n lideri olarak onlar─▒ Turkland’dan ─░skandinavya’ya getirdi─čini anl─▒yoruzÔÇŁ sat─▒rlar─▒ vurgulan─▒yor[9].

Turgay K├╝r├╝m┬áise┬áOdin‘in T├╝rk K├Âkeni hakk─▒nda ┼ču bilgileri veriyor: ÔÇťTarihi bilgiler ve ad─▒ ge├žen eserdeki di─čer bilgilerin ─▒┼č─▒─č─▒nda Odin’in, M.S. 3. yy.’da Karadeniz’in kuzeyine gelen Gotlar’dan oldu─ču, Don ve ─░dil nehirleri aras─▒na hakim olan Got kabilesinin lideri oldu─čunu, Germanik’in H─▒ristiyan olmas─▒ sonras─▒nda ya┼čanan s├╝re├žte pagan inanc─▒n─▒ koruyarak ana yurdu olan ─░skandinavya’ya (Gotaland) Avrupa’ya Hun ak─▒nlar─▒ ba┼člamadan, kabilesiyle geri d├Ând├╝─č├╝ ve ─░skandinavya’da Viking krall─▒─č─▒n─▒ kurdu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.ÔÇŁ[10]. ÔÇťAlpler ve Elfler: T├╝rk ve ─░skandinav D├╝nyalar─▒nda Kahramanl─▒k OlgusuÔÇŁ adl─▒ makalelerinde┬áDo├ž. Dr. Osman Karatay┬áve┬áEmre Ayg├╝n,┬áOdin┬áhakk─▒nda ilgin├ž bilgiler aktar─▒rlar.┬áKaratay┬áve┬áAkg├╝n‘e g├Âre T├╝rkistan’dan ─░skandinavya’ya g├Â├ž eden┬áOdin, daha sonra tanr─▒salla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ve kuzeylilerin ba┼č tanr─▒s─▒ haline gelmi┼čtir. Onlara g├Âre┬áOdin‘in kavminin ad─▒┬áAz‘d─▒r, yani G├Âkt├╝rk yaz─▒tlar─▒nda kar┼č─▒m─▒za ÔÇťAz budunÔÇŁ olarak ├ž─▒kan, Abakan bozk─▒r─▒nda K─▒rg─▒z kom┼čulu─čundaki halk. Yine┬áKaratay┬áve┬áAyg├╝n‘├╝n Nizam├╝ddin ┼×ami’den aktard─▒klar─▒na g├Âre Timur bir sefere ├ž─▒kmadan ├Ânce bu b├Âlgedeki┬á├ľden Ata‘n─▒n kabrini ziyaret etmi┼č, dua ve dilekte bulunmu┼čtur[11].┬á┬áDo├ž. Dr. Osman Karatay,┬áÔÇťKral Odin’in Turkland’dan ─░skandinavya’ya G├Â├ž├╝ÔÇŁ adl─▒ makalesinde de┬áOdin‘in T├╝rk k├Âkenlerini a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r[12].

Baz─▒ kaynaklara g├Âre┬áOdin‘in tanr─▒ olarak kabul edilmesi onun do─ča ├╝st├╝ g├╝├žleri daha do─črusu ┼čamanik ├Âzellikleri nedeniyledir. Bu,┬áOden Ata‘n─▒n bir lider oldu─ču kadar ayn─▒ zamanda bir ┼čaman (kam) oldu─ču ihtimalini do─čurur. E─čer ├Âyleyse┬áOden Ata‘n─▒n ┼čamanik ├Âzelliklerini g├Âren ─░skandinav halk─▒ onu tanr─▒ mertebesine y├╝kseltmi┼č olabilir.┬áOdin‘in ┼čamanik ruh yolculuklar─▒ iyi belgelenmi┼čtir.┬áYnglinga Saga‘n─▒n aktard─▒─č─▒na g├Âre┬áOdin┬ádi─čer ki┼čilere uyku halinde veya ├Âl├╝me yak─▒n bir halde g├Âr├╝n├╝rken uzak diyarlara haber g├Ânderebiliyordu. Bir Eddic ┼čiiri olan ÔÇťBaldur’un R├╝yalar─▒ÔÇŁnda ise┬áOdin┬ásekiz ayakl─▒ at─▒┬áSleipnir‘i s├╝r├╝yor ve bu at─▒ ile yer alt─▒ d├╝nyas─▒na Avrasya’l─▒ ┼čamanlar gibi bir yolculuk yapabiliyordu[13].┬áMircae Eliade‘ye g├Âre ise┬áOdin, t├╝m d├╝nyadaki ┼čamanlar─▒n sahip oldu─ču gibi Hugin ve Munin adl─▒ iki kuzguna sahipti[14].

3.─░skandinav Mitolojisinin Ya┼čam A─čac─▒: Yggdrasil

Yggdrasil, ─░skandinav mitolojisindeki kutsal ya┼čam a─čac─▒d─▒r. Ona ayn─▒ zamanda ÔÇťD├╝nya A─čac─▒ÔÇŁ da denilir.┬áYggdrasil, 9 d├╝nyay─▒, alemi dallar─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla birbirine ba─člar.┬áYggdrasil‘in en tepesinde kartal┬áVedrfolnir┬ábulunur. Bu kartal buradan t├╝m d├╝nyay─▒ g├Âzler.┬áOdin, runlar─▒n (runik yaz─▒lar─▒n) s─▒rr─▒n─▒ ├Â─črenebilmek i├žin┬áYggdrasil‘in dallar─▒nda dokuz gece boyunca as─▒l─▒ kalm─▒┼čt─▒r. Yggdrasil, mitolojide genellikle uzun ya┼čam─▒, bereketi, yeniden do─ču┼ču ve bilgiyi temsil eder[15].┬áEdda‘da anlat─▒ld─▒─č─▒na g├Âre,Yggdrasil┬áyerin dibinden g├Âky├╝z├╝ne uzayan y├╝ce bir a─ča├žt─▒r. Yggdrasil’in t├╝m d├╝nyay─▒ ├Ârten dokuz dal─▒ ve u├žlar─▒ g├Âklerde ba┼člayan ├╝├ž k├Âk├╝ vard─▒r. Bu k├Âklerin her biri bir kaynaktan suyunu almaktad─▒r. K├Âklerden biri Asyal─▒lar─▒n oturdu─ču┬áAsgard‘─▒n (Asyal─▒lar─▒n yurdu) alt─▒ndad─▒r[16].

Yggdrasil‘in k├Âkleri alt─▒nda kutsal suyun bulunmas─▒ bize T├╝rk mitolojisinin d├╝nya a─čac─▒n─▒n ÔÇťhayat suyuÔÇŁnu hat─▒rlat─▒r. T├╝rk mitolojisinde d├╝nya a─čac─▒, bazen ÔÇťhayat suyuÔÇŁ inanc─▒ ile de birle┼čmi┼čtir. Mesela, Altay efsanelerinin baz─▒lar─▒nda ÔÇťhayat a─čac─▒ÔÇŁ g├Â─č├╝n 12. kat─▒na kadar y├╝kselen ÔÇťd├╝nya da─č─▒ÔÇŁn─▒n ├╝st├╝ndeki ÔÇťkay─▒n a─čac─▒ÔÇŁ olup alt─▒ndaki ├žukurda yer alan bu ÔÇťhayat suyuÔÇŁ bazan ├Âl├╝ms├╝zl├╝k veya yeni bir g├╝├ž, bazen da sa─čl─▒k veya gen├žlik bah┼čederdi (├ľgel, ss:106-107)[17]. ÔÇťHayat a─čac─▒ÔÇŁ veya ÔÇťD├╝nya A─čac─▒ÔÇŁ kavram─▒ T├╝rk mitolojisinde de ├Ânemli bir yere sahip. T├╝rklerde hal─▒ ve kilim desenlerinde hayat a─čac─▒ bir motif olarak olduk├ža yayg─▒n bir ┼čekilde kullan─▒lm─▒┼č. Hatta mezar ta┼člar─▒nda bile hayat a─čac─▒ motiflerini g├Ârebilmek m├╝mk├╝n. T├╝rklerde ┼čamanlar hayat a─čac─▒n─▒ kullanarak g├Âk tanr─▒ya ula┼č─▒rlard─▒. Altay mitolojisinde bu kutsal a─čac─▒n tepesinde Tanr─▒┬áBay ├ťlgen┬áotururdu. ┼×aman davullar─▒nda da hayat a─čac─▒ resmedilmi┼čti. T├╝rklerin hayat a─čac─▒n─▒n da (Yggdrasil gibi) 9 dal─▒ bulunurdu. ─░lgin├žtir, T├╝rklerin hayat a─čac─▒n─▒n en ├╝st├╝nde de insan ruhlar─▒n─▒ temsil eden bir ku┼č bulunurdu. Mitolojiye g├Âre insan ruhu hen├╝z d├╝nyaya gelmeden bu a─čac─▒n tepesinde bir ku┼č olarak beklerdi. Tel├╝t T├╝rkleri aras─▒ndaki bir boy, sa─č kanad─▒ G├╝ne┼č’i, sol kanad─▒ Ay’─▒ kaplayan bir g├Âk ku┼čuna inan─▒rm─▒┼č. Sibirya’da ┼čehirlerin ve yurtlar─▒n yan─▒nda bir uzun s─▒r─▒k ve ├╝zerinde tahtadan bir ku┼č bulunuyormu┼č. Bu ku┼ča g├Âk ku┼ču, dire─če de g├Âk dire─či deniyor. Bu direk, hayat a─čac─▒ olarak kabul ediliyor. Bu, yerle g├Â─č├╝ birle┼čtiriyormu┼č[18].

─░skandinav mitolojisinde┬áYggdrasil┬áa─čac─▒n─▒n ortas─▒nda insanlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ yer olan┬áMidgard┬á(Orta D├╝nya) bulunur. ÔÇťAltay BilikÔÇŁ adl─▒ kitapta da T├╝rklerin hayat a─čac─▒n─▒n ortas─▒nda insanlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ bir ÔÇťOrta D├╝nyaÔÇŁdan bahsedilir: ÔÇťBizim ├╝zerinde ya┼čad─▒─č─▒m─▒z orta d├╝nya, Yer’in ├╝st├╝ndedir. Orta d├╝nyan─▒n g├Âr├╝nen ve g├Âr├╝nmeyen iki d├╝nyadan ibaret oldu─čunu s├Âylenir. Orta d├╝nyan─▒n d├╝z┬ák─▒s─▒mlar─▒ (da─č vadileri ve bozk─▒r), yani g├Âr├╝nen taraf─▒ insanlara aittir.ÔÇŁ[19].

─░skandinav Mitolojisinin Ya┼čam A─čac─▒┬áYggdrasil, 9 d├╝nyay─▒ dallar─▒yla birbirine ba─čl─▒yor. T├╝rk Mitolojisinde de┬áKayra Han, d├╝nyan─▒n merkezine 9 dall─▒ ├žam a─čac─▒ dikiyor. 9 say─▒s─▒ T├╝rk mitolojisinde en ├Ânemli say─▒lardan biri olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒k─▒yor: 9 a─ča├ž, hayat a─čac─▒n─▒n 9 dal─▒, 9 boy, 9 o─čuz, 9 felek vb. Altay ┼čamanlar─▒nda ise 9 ok inan─▒┼č─▒ var. Tanr─▒┬á├ťlgen‘in 9 k─▒z─▒ ve 9 o─člu var. Altayl─▒lar’da G├Âk Tanr─▒ kurban─▒ t├Ârenleri 9 g├╝n s├╝r├╝yor, ─░lkbahar bayram─▒na ise 9 k─▒z ve 9 erkek kat─▒l─▒yor. Yakut T├╝rklerinin┬áEr Sogotoh Destan─▒‘nda g├Âk 9 katl─▒ tasvir ediliyor. Ayr─▒ca, Yakutlarda g├Âk ruhlar─▒ 9 adet.┬áYggdrasil, ├╝st ve alt alemleri birbirine g├Âkku┼ča─č─▒ ile de ba─člar. Ayn─▒ ┼čekilde T├╝rk mitolojisinin D├╝nya A─čac─▒ da d├╝nyalar─▒ g├Âkku┼ča─č─▒ ile ba─člar. ┼×amanizmin en kutsal motiflerinden biri olan Ya┼čam A─čac─▒’n─▒n ─░skandinavya’ya T├╝rk Mitolojisinden aktar─▒ld─▒─č─▒ ortadad─▒r.

Dar anlamda ┼čamanizm, tipik olarak Sibirya ve Orta Asya’ya ├Âzg├╝ bir dinsel olgudur. Terimi bile, Rus├ža arac─▒l─▒─č─▒yla, Tunguzca ‘┼čaman‘ s├Âzc├╝─č├╝nden gelir. Asya’n─▒n ortalar─▒nda ve kuzeyinde konu┼čulan ├Âteki dillerde buna kar┼č─▒l─▒k olan terimler ┼č├Âyledir. Yakut├ža ‘ojun‘ [Odin’in k├Âkeni olmal─▒d─▒r], Mo─čolca┬áb├╝ge┬áve┬áudegan┬á(kar┼č. Buryat├ža udayan: ÔÇťkad─▒n ┼čamanÔÇŁ), T├╝rk├že-Tatarca┬ákam(Altayca kam, gam, Mo─čolca kami vb (Eliade, 2006:22)[20].

  1. ─░skandinav Mitolojisinin Di─čer ├ľgeleri ve Olas─▒ T├╝rk Mitolojisi K├Âkenleri

─░skandinav mitolojisinde┬áJormungand, k─▒yamet┬áRagnar├Âk┬ázaman─▒nda┬áThor┬átaraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lecek fakat ayn─▒ zamanda onu ─▒s─▒racak olan y─▒land─▒r. ÔÇťJormungandÔÇŁ, kelimesi T├╝rk├že’de y─▒lan i├žin de kullan─▒lan ÔÇťS├╝r├╝ngenÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ne etimolojik olarak olduk├ža benzemektedir. Altay mitolojisinde ÔÇťYelbegenÔÇŁ adl─▒ bir y─▒lan da bulunmaktad─▒r. Yine ÔÇťYelbegenÔÇŁ, ÔÇťJ(Y)ormungandÔÇŁa fazlas─▒yla benzemektedir. Ayr─▒ca, T├╝rk├že ÔÇťYorungan (Yorgan)ÔÇŁ kelimesi de ÔÇť├ľrtenÔÇŁ anlam─▒na gelir. ─░skandinav mitolojisinde┬áJormungandd├╝nyay─▒ saran, onu ├Ârten y─▒land─▒r.

─░skandinav mitolojisinde┬áSlepnir,┬áOdin‘in sekiz ayakl─▒ at─▒d─▒r ve┬áOdin┬ábu at─▒ ile yeralt─▒ d├╝nyas─▒na T├╝rk ┼čamanlar─▒ gibi yolculuk yapar. ─░lgin├žtir, T├╝rk kamlar─▒ da g├Âksel veya ruhsal yolculuklar─▒nda┬áTulpar┬áad─▒nda bir attan yard─▒m al─▒rlar. Kamlar ata biner ve g├Â─č├╝n katlar─▒n─▒ bu ┼čekilde ge├žebilirler.┬áSleipnir‘in di─čer ad─▒┬áSlipper‘dir.┬áSleipnir┬áve┬áSlipper┬áde etimolojik olarak┬áTulpar‘a olduk├ža benzemektedir.

─░skandinav mitolojisinde┬áSurtr┬áilk canl─▒ varl─▒kt─▒r ve bir alev devidir. Altay destanlar─▒nda ise ilk ya┼čayan varl─▒klar birer dev olanSartakbaylard─▒r. Bu devlere┬áSartlar┬áda denilir[21]. G├Âr├╝ld├╝─č├╝ ├╝zere┬áSurtr┬áve┬áSartlar┬ábirbirine epey benzemektedir. T├╝rk efsanelerine g├Âre┬á├ťlgen‘in yaratt─▒─č─▒┬áSartlar, dev c├╝sseli, ├Âl├╝ms├╝z insanlarm─▒┼č.

─░skandinav mitolojisinin yarat─▒l─▒┼č b├Âl├╝m├╝nde ilksel ve sonsuz bo┼člu─ča┬áGinnungagap┬áad─▒ verilir. Sondaki ÔÇťgapÔÇŁ eki ─░sve├ž├že’de ve ─░ngilizce’de ÔÇťbo┼člukÔÇŁ anlam─▒na gelir.┬áGinnungagap; b├╝y├╝k, sonsuz bo┼čluk. Tatarca’da ve baz─▒ T├╝rk leh├želerinde de ÔÇťgap, qap, kapÔÇŁ yine ÔÇťbo┼čluk, a├ž─▒kl─▒kÔÇŁ anlamlar─▒na gelir. ├ľyle ki, ÔÇťkap─▒, kapkaÔÇŁ, ÔÇťbo┼člu─ču ├ÂrtenÔÇŁ anlam─▒ndad─▒r. T├╝rk├že’de ÔÇťsonsuzÔÇŁ kelimesinin kar┼č─▒l─▒─č─▒ ÔÇťbeng├╝ÔÇŁ veya ÔÇťbengiÔÇŁdir. O halde ÔÇťsonsuz bo┼člukÔÇŁ, T├╝rk├že ÔÇťBengi-gapÔÇŁ diye birle┼čtirilebilir. Hatta T├╝rk mitolojisinde ÔÇťsonsuz suÔÇŁ, ÔÇť├Âl├╝ms├╝zl├╝k suyuÔÇŁnun kar┼č─▒l─▒─č─▒ ÔÇťbengi-subÔÇŁdur. G─░NN(UN)GA-GAP: BENG─░-GAP e┼čle┼čtirmesi yap─▒labilir.

─░skandinav mitolojisinde ÔÇťAngrbodaÔÇŁ, ÔÇťk├Ât├╝l├╝k, felaket, bela getiren ki┼čiÔÇŁ anlam─▒ndad─▒r. ÔÇťAngrÔÇŁ, ÔÇťbelaÔÇŁ vb. anlamlarda kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Eski T├╝rk├že ÔÇťbelaÔÇŁ ne demek diye bakt─▒─č─▒m─▒zda kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ ÔÇťmungurÔÇŁ olarak buluruz. ÔÇťbudunÔÇŁ ise ÔÇťboy, kavimÔÇŁ gibi anlamlara gelir. Bu durumda ÔÇťmungurbudunÔÇŁ, ÔÇťbela getiren kavimÔÇŁ anlam─▒na gelir ki, hem etimolojik hem de anlam olarak ÔÇťangrbodaÔÇŁya benzer. ─░lgin├žtir Ba┼čkurt T├╝rkleri’nin ÔÇťKongur BugaÔÇŁ adl─▒ bir destan─▒ vard─▒r.

─░skandinav mitolojisinde┬áBaldr┬áya da┬áBalder, ─▒┼č─▒k ve safl─▒k tanr─▒s─▒ olarak bilinir. T├╝rk mitolojisinde de┬áKay─▒┼č Bald─▒r┬áadl─▒ bir varl─▒k bulunur. Fakat bizim┬áBald─▒r, ─░skandinavlar─▒n┬áBalder‘i kadar iyi ve saf de─čil. Tam tersi,┬áBald─▒r┬áinsanlar─▒ aldatan bir varl─▒kt─▒r.

─░skandinav mitolojisinde ÔÇŁRagnarokÔÇŁ k─▒yametin ad─▒d─▒r, k─▒yameti temsil eder. K─▒yamet zaman─▒ G├╝ne┼č ve Ay,┬áSkoll┬áve┬áHatitaraf─▒ndan yutulacak,┬áJormungand┬áve┬áFenris┬á├Âzg├╝r kalacak,┬áThor,┬áJormungand‘─▒ ├Âld├╝recek fakat onun taraf─▒ndan sokulacak,Fenrir,┬áOdin‘i ├Âld├╝recek,┬áLoki┬áve┬áHeimdall┬ábirbirininin hayat─▒na son verecek, d├╝nya ate┼čler i├žinde kalacakt─▒r. Tanr─▒lar─▒n bir├žo─ču ├Âl├╝rken bir k─▒sm─▒ yeniden do─čacakt─▒r. G├Âr├╝ld├╝─č├╝ ├╝zere ─░skandinav mitolojisinin k─▒yameti┬áRagnarok, kesin bir k─▒yamet de─čil bir d├Ânemin sonu, bir di─čerinin ba┼člang─▒c─▒ olacak ┼čekilde ger├žekle┼čiyor. ÔÇŁRagnarokÔÇŁa ÔÇŁRagnar├ÂkÔÇŁ de deniyor. Bu kelimeyi ÔÇŁRagnar-├ľkÔÇŁ diye b├Âld├╝─č├╝m├╝zde ilgin├ž bir anlam ├ž─▒kar─▒yoruz. ├ç├╝nk├╝ ÔÇŁ├ľkÔÇŁ, T├╝rklerde ÔÇŁG├ÂkÔÇŁ anlam─▒na geliyor ve eski T├╝rkler g├Âk i├žin aynen ÔÇŁ├ľkÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝ kullan─▒yorlar. T├╝rk mitolojisinde k─▒yamet g├╝n├╝ne ÔÇŁKalganan G├╝nÔÇŁ, ÔÇŁKalgan├ž─▒ ├çakÔÇŁ deniyor. Bunlar ÔÇŁKalan son zamanÔÇŁ ya da ÔÇŁKalk─▒lan, dirilinen g├╝nÔÇŁ gibi anlamlara geliyor. ÔÇŁKalganÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ ÔÇŁRagnarÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ne benziyor. Yaln─▒zca s├Âyleni┼č de─čil anlam bak─▒m─▒ndan da. Bu durumda RAGNA/R-├ľK, KALGAN-├ľK benzerli─čini ├Âne s├╝rebiliriz. Yani G├ľ─×├ťN KALKMASI veya G├ľ─×├ťN KALAN ZAMANI. Altay T├╝rklerinde┬áKalgan├ž─▒ ├çak┬á‘kalan son zaman‘ tabiriyle, d├╝nyan─▒n ├ž├Âkmesi tasavvurlar─▒ anlat─▒lm─▒┼č olsa gerek. Her afetten ve harpten kurtulmalar sonunda, hayat─▒n devam─▒ g├Âr├╝ld├╝─č├╝nden, bu afetlerin, harplerin ve k─▒yametin sonunda da yeniden ya┼čama, islam dininde ‘al-kiyame’ aya─ča kalkma, ├Âl├╝mde sonra dirilme, hayata geri d├Ânme dahi tesbit edilmi┼čtir; yeni devrin ve yeni hayat─▒n kurucular─▒ peygamberler, azizler, kahramanlar olarak ortaya ├ž─▒km─▒┼člard─▒r[22].┬áRudolf Simek‘e g├Âre ÔÇŁragnar├ÂkÔÇŁ, ÔÇŁtanr─▒lar─▒n son zaman─▒, tanr─▒lar─▒n son yazg─▒s─▒ÔÇŁ gibi bir anlama gelir ki bu da T├╝rk mitolojisinin ‘son zaman’ kavram─▒na birebir uyar[23].

─░skandinav mitolojisinin ├Âgelerinin olas─▒ T├╝rk├že k├Âkenleri a┼ča─č─▒daki tabloda verilmi┼čtir.

5.Sonu├ž:

G├Âr├╝ld├╝─č├╝ ├╝zere ─░skandinavya mitolojisinin k├Âkeninde T├╝rk mitolojisinin ├Âgelerini bulabilmekteyiz. Gerek┬áOdin‘in T├╝rk k├Âkeni hakk─▒nda vurgulananlar, gerek ─░skandinav mitolojisinin ya┼čam a─čac─▒┬áYggdrasil‘in k├Âkenindeki Ya┼čam A─čac─▒ hakk─▒nda aktar─▒lanlar, gerekse┬áJormungand, Surtr, Ginnungagap, Angerboda, Ragnarok, Baldr, Sleipnir┬ágibi mitolojik ├Âgelerin T├╝rk├že k├Âkeni hakk─▒ndaki olas─▒l─▒klar bize d├Ânem d├Ânem T├╝rk k├╝lt├╝r├╝n├╝n ─░skandinavya k├╝lt├╝r├╝n├╝ etkilemi┼č oldu─čunu kan─▒tlar. ─░leride yap─▒lacak de─čerli ara┼čt─▒rmalarla bu iki k├╝lt├╝r ve dolay─▒s─▒yla mitoloji aras─▒ndaki e┼člik ve benzerlikler tezimizi de destekler bi├žimde ortaya ├ž─▒kar─▒labilecektir.

├ľzg├╝r Bar─▒┼č ETL─░ / ozguretli@gmail.com┬á–┬á2015

 

Dipnotlar:

[1] Kathleen N. Daly, Norse Mythology A to Z, 2010.
[2] John Lindau, Norse Mythology: A Guide To The Gods, Heroes, Rituals and Beliefs, 2001.
[3] ├ľzg├╝r B. Etli, Oden Ata: Vikingler ve T├╝rkler, 2015.
[4] Etli, a.g.e.
[5] Snorre Sturlesson, Ynglinge Saga.
[6] Abdullah G├╝rg├╝n, ─░sve├žlilerin T├╝rk K├Âkenleri ├ťzerine, 2011.
[7] G├╝rg├╝n, a.g.e.
[8] Carl J. Becker, A Modern Theory Of Language Evolution, 2004.
[9] Norse Mythology: A Guide To Gods, Heroes, Rituals and Beliefs.
[10] Turgay K├╝r├╝m, Avrasya’da Runik Yaz─▒, Nevzuhur, Say─▒:30, 2012.
[11] Osman Karatay & Emre Ayg├╝n, Alpler ve Elfler: T├╝rk ve ─░skandinav D├╝nyalar─▒nda Kahramanl─▒k Olgusu.
[12] Osman Karatay, Kral Odin’in Turkland’dan ─░skandinavya’ya G├Â├ž├╝.
[13] Baldrs Draumar, The Poetic Edda.
[14] Mircae Eliade, Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy, 2004.
[15] Daly, a.g.e.
[16] G├╝rg├╝n, a.g.e.
[17] Nerin Yay─▒n, Efsanevi Hayat A─čac─▒ Munar, T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ Ara┼čt─▒rma Dergisi, Say─▒:15, 2008.
[18] Muazzez ─░lmiye ├ç─▒─č, S├╝merliler T├╝rklerin Bir Koludur, Kaynak Yay─▒nlar─▒, 3.bs., 2014.
[19] G. Ahmetcan Asena, Altay Bilik, Pan Yay─▒nc─▒l─▒k, 2011.
[20] Ye┼čim Paktin, ┼×aman Yorumlamalar─▒ ve B├╝y├╝sellik, Ankara, 2013.
[21] Asena, a.g.e.
[22] Saadet ├ça─čatay, Altay T├╝rklerinde K─▒yamet Anlay─▒┼č─▒ (dergiler.Ankara.edu.tr).
[23] Rudolf Simek, Dictionary Of Northern Mythology, 2007.

4,386 Toplam, 1 okuma bug├╝n

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: bilgi@belgeseltarih.com
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒