Kafkas Sava┼člar─▒ ve S├╝rg├╝n

Kafkas Sava┼člar─▒ ve S├╝rg├╝n

  • KERMOKUIE Hamid
    ├çeviri: Erg├╝n Y─▒ld─▒z – Nal├žik 1989[1]

B├╝y├╝k Kafkas harbinin son buldu─ču tarih olan 21may─▒s1864 te Mihail Nikolaevi├ž bug├╝n Kuebide olarak an─▒lan yerde at─▒ndan inip Kafkas halklar─▒n─▒ (katliamlarla ve insanl─▒k d─▒┼č─▒ y├Ântemlerle de olsa) dize getirdikleri i├žin komutanlar─▒n─▒ askerlerini kutlam─▒┼čt─▒.

Kafkas sava┼člar─▒ olarak an─▒lan bu sava┼člar─▒n ac─▒ izleri uzun y─▒llar silinmedi. Burada bu savas─▒n nedenlerini bu d├Ânemde ya┼čanan dram─▒ detaylar─▒ ile ele alamayaca─č─▒z belki, zaten bu tarihin ve tarih├žilerin i┼čidir. Fakat reddedilemez bir baksa ger├žek ise art─▒k tarihin ve tarih├žilerin bu olaylar─▒ t├╝m Ger├žekli─či ile ele al─▒p ara┼čt─▒rarak t├╝m bilgileri ortaya koymalar─▒ zaman─▒n─▒n ge├žmekte oldu─ču ve bu konuda ge├ž bile kal─▒nd─▒─č─▒d─▒r. E─čer tarihe kar┼č─▒ bir kastiniz, hasmane tavr─▒n─▒z yoksa ger├že─či asla ilelebet gizleyemez ├Ârtbas edemezsiniz.

Yukar─▒da bahsetti─čimiz t├Ârenin ve kutlaman─▒n oldu─ču g├╝n Ub─▒hlar─▒n topyek├╗n anayurtlar─▒n─▒ terk ettikleri g├╝nd├╝. Da─člara s─▒─č─▒n─▒p kalan baz─▒ ailelerden birisinin bir ferdi o g├╝n g├Ârd├╝klerini daha sonralar─▒ s├Âyle anlat─▒r: “kimisi atl─▒, kimileri ka─čn─▒larla, kimileri at arabalar─▒yla ve kimileri de yaya olarak guruplar halinde ge├žip gittiler deniz kenar─▒na do─čru, t├╝m guruplar t├╝fekleri ellerinde parmaklar─▒ tetikte askerlerin ku┼čatmas─▒ alt─▒nda devam ettiler yollar─▒na” Kafkas sava┼člar─▒n─▒n biti┼činin kutland─▒─č─▒ ve Rus birliklerinin komutanlar─▒n─▒n tebrik edilip t├Ârenler d├╝zenlendi─či o yerler Ub─▒h topraklar─▒yd─▒. Ub─▒hlar t├╝m halklardan sonra teslim oldular ve silahlar─▒n─▒ b─▒rakt─▒lar. ─░ste o k├Ât├╝ g├╝n ile birlikte birka├ž bin y─▒ll─▒k tarihi olan Ub─▒hlar─▒n tarihi ve halk olarak varl─▒klar─▒ da fiilen sona erdi. Anayurdunu terk edenler ise y├╝zy─▒ldan fazla koruyamad─▒lar mevcudiyetlerini; zaman─▒n ac─▒mas─▒z di┼čleri aras─▒nda birer birer t├╝kenip gittiler geriye kalan bir avu├ž insan da. Bu halk─▒n ba┼č─▒na gelen ac─▒ olay─▒ Sinkube Begrat -Jilake- adl─▒ roman─▒nda detaylar─▒ ile anlat─▒r. Ub─▒hlar eski tarihin bilinen halklar─▒ndand─▒r ve o d├Ânemlere ait eserlerin pek ├žo─čunda onlar─▒n kahramanl─▒klar─▒ndan bahsedilir Ubihlar, Adi─čelerle Abhazlarin ortas─▒nda yerle┼čik bulunurlard─▒. Asl─▒nda Adi─čeler, Abhazlar, Ubihlar Tarihleri, gelenekleri, k├╝lt├╝rleri ile birbirinden pek farkl─▒l─▒k g├Âstermeyen ve ayni k├Âkten gelen tek bir halkt─▒r. Dillerindeki k─▒smi farkl─▒l─▒─ča ra─čmen dilde de ayni k├Âkten beslenirler tek bir dil den t├╝remi┼č leh├želer gibidir her ├╝├ž├╝ de. Gerek Abhazlar gerek Adi─čeler ve gerekse Ub─▒hlar ├žok uzun y─▒llar pek ├žok d├╝┼čmana kar┼č─▒ harp etmek zorunda kalm─▒┼člar, eski tabir ile k─▒l─▒├ž elde ya┼čaya gelmi┼člerdir.

18 y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda Kafkas insaninin yar─▒s─▒n─▒n o g├╝ne kadar ba┼č koydu─ču ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelesinin en ac─▒ g├╝nleri belirdi ve bu d├Ânemde anayurtta halk─▒m─▒z─▒n pek az bir k─▒smi kalmak ├╝zere ac─▒ bir s├╝rg├╝n yasand─▒. O d├Ânemi yasayan bir insan─▒n kaleme ald─▒─č─▒ su s├Âzler durumu ├žok net anlat─▒yor: “Bir zamanlar cennet gibi olan vatan topraklar─▒ bug├╝n bir mezarl─▒─ča d├Ânm├╝┼č durumda. ─░nsanlar s├╝rg├╝n edildi, topraklar─▒m─▒z bo┼čalt─▒ld─▒. Da─člara s─▒─č─▒nan tek t├╝k ailelerden ve ├žaresiz bir k─▒s─▒m insanlardan ba┼čka hi├ž kimse kalmad─▒. Bu manzaray─▒ g├Ârd├╝k├že insan─▒n i├ži par├žalan─▒yor”. ├ço─čunluk kaynaklara g├Âre 17 y├╝zy─▒l baslar─▒nda Adi─čelerin sadece bir b├Âl├╝m├╝ olan Saps─▒─člar, Abadzechler, Bjeduglar, Kemirkueyler, Nahuta├žlar in say─▒s─▒ milyonun ├žok ├╝zerinde idi. ┼×imdiye kadar kanl─▒ bir yol gibi uzay─▒p giden bu sava┼č y─▒llar─▒n─▒n ate┼či i├žerisinde t├╝kenip giden insanlar─▒n say─▒s─▒na kimse yo─čunla┼čmad─▒. Bunu ba┼čl─▒ ba┼č─▒na ara┼čt─▒rma konusu olarak ele al─▒p incelemedi. Genellikle daha ├žok bilgi sahibi oldu─čumuz k─▒s─▒m anayurttan s├╝r├╝lenlerle yerinde kalan ├žok az miktarda insan─▒n say─▒lar─▒ hakk─▒ndad─▒r. Abhaz ara┼čt─▒rmac─▒ G. A. Dzidzarie`nin verdi─či rakamlara g├Âre 1864 y─▒l─▒nda 700 000 Adi─če, 100 000 Abhaz, Ub─▒hlar─▒n t├╝m├╝ s├╝rg├╝n edilmi┼člerdir. Ayr─▒ca yukar─▒da s─▒ralad─▒─č─▒m─▒z Adi─čelerin di─čer kollar─▒ndan olan milyonun ├╝zerindeki Bjedug, Kemirguey, Natuha├ž vb. Halktan geriye anayurtta kalan sadece 40 000 ki┼čidir. Bu s├╝rg├╝nde Natuha├žlar─▒n b├╝t├╝n├╝, Saps─▒─člar─▒n, Abadzechlerin b├╝t├╝ne yak─▒n─▒, yine Bjeduglerin, Kemirgueylerin, Besleneylerin ├žok b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ anayurttan s├╝r├╝lm├╝┼člerdir. 300 000`in ├╝zerindeki Saps─▒─člar─▒n yerle┼čik bulunduklar─▒ Anapa ile Sahie ─▒rma─č─▒ aras─▒ndaki b├Âlgede yerle┼čik kalan insan say─▒s─▒ ├žok az bir miktar idi. Ayni ac─▒ sonu Yasayan Abhazlardan s├╝rg├╝nden artakalan insan say─▒s─▒ sadece 40 000 ki┼či idi.

Kaberdeylerin yasad─▒klar─▒ son da pek farkl─▒ olmad─▒. 18. Y├╝zy─▒l baslar─▒nda say─▒lar─▒ 400 000 ├╝zerinde olan Kaberdeylerden sava┼člar ve salg─▒n hastal─▒klar sonunda n├╝fusun onda dokuzu yok oldu. 19.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda geriye kalan insan say─▒s─▒ 40 000 civar─▒nda idi.

Kafkas sava┼člar─▒ndan sadece Adi─čeler de─čil di─čer komsu Kafkas halklar─▒ olan Asetinler, Da─č─▒stanl─▒lar, ├çe├ženler, Balkarlar, Kara├žaylar, ─░ngu┼člar da nasiplerini ald─▒lar, bu b├╝y├╝k sava┼čtan ve sonras─▒ndaki s├╝rg├╝nden kimisi az kimisi ├žok ama sonu├žta hepsi bir ┼čekilde etkilendiler.

Da─čl─▒ Halklar─▒n ba┼č koyduklar─▒ Kafkas sava┼člar─▒n─▒n nedenleri konusunda pek ├žok farkl─▒ g├Âr├╝┼č ├Âne s├╝r├╝lmektedir. Bunlar─▒n ├žo─čunlu─ču maalesef ger├že─čin t├╝m├╝n├╝ yans─▒tmamakta ve bize g├Âre doyurucu bilgiler i├žermemektedir. Bu konu g├╝n├╝m├╝zde hala tam olarak netle┼čtirilmi┼č de─čildir.

Yine Ayni ┼čekilde cevaplanmas─▒ gereken bir ba┼čka soru ise Istanbilakuie olarak adland─▒rd─▒─č─▒m─▒z Osmanl─▒ topraklar─▒na s├╝r├╝lme konusudur. Ve bu iki sorun y├╝zy─▒ld─▒r ├Ân├╝m├╝zde cevaplanmas─▒ gereken iki ├Ânemli soru olarak durmaktad─▒r. Neden b├Âyle oldu, nedir bunun kayna─č─▒nda yatan? Neden y├╝z binlerce insan yollara d├╝┼č├╝p anayurtlar─▒n─▒ terk etmek zorunda kald─▒lar?

En kolay ve ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒m─▒z taraf─▒nda da en ├žok ra─čbet g├Âren cevapt─▒r bu sorunun kayna─č─▒nda dinin oldu─ču ve halk─▒m─▒z─▒n din tacirleri taraf─▒ndan, mollalar taraf─▒ndan aldat─▒larak yurtlar─▒n─▒ terletmeye y├Ânlendirildikleri cevabi. ─░ste bu cevapt─▒r g├╝n├╝m├╝zde hala bu soruya verilen ve genellikle de itibar g├Âren cevap. ├ço─čunlukla bize s├Âylenen bu olsa da ├Âzellikle bu cevabi kabul etmemiz i├žin bir neden yok bence.

B├Âylesi sa├žma bir cevap ile aldat─▒ld─▒─č─▒m─▒z, ger├žekten uzakla┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒m─▒z zamanlar ├žok gerilerde kald─▒ art─▒k. Bundan hepimiz emin olmal─▒y─▒z. Elbette bu ac─▒ sonun haz─▒rlanmas─▒nda dinin ve din adamlar─▒n─▒n hi├ž etkisi yok de─čil. ─░nsanlar─▒ yan─▒ltt─▒klar─▒, b├╝y├╝k vaatlerde bulunarak cazip ├Ânerilerle aldatt─▒klar─▒ ve sonradan da ortadan yok olup insanlar─▒m─▒z─▒ y├╝z├╝st├╝ b─▒rakt─▒klar─▒ yalan de─čil. Fakat, bu ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir neden olarak kabul edilemez, edilmemelidir. Milyonlarla ifade edilen bir halk─▒n din ve din adamlar─▒ y├╝z├╝nden mahvoldu─čunu iddia etmek sadece ger├že─čin ├Ârtbas edilmesine yard─▒mc─▒ olmaktan ba┼čka bir ise yaramaz.

Y─▒llarca h├╝rriyet m├╝cadelesi veren Kafkasya bu savas─▒n─▒ din bayra─č─▒ alt─▒nda yapmam─▒┼čt─▒r. Evet zaman zaman bu m├╝cadele dini bir h├╝viyet kazanm─▒┼čt─▒r ama asla sava┼č─▒n asil nedeni, d├Âk├╝len kan─▒n asil nedeni dini bir m├╝cadele i├žin de─čildir. Asil neden H├╝rriyettir. Bu sorunun asil cevabini Karl Marks`─▒n s├Âz├╝nde bulabilirsiniz. “bakin onlara, h├╝r yasamak isteyen insanlar─▒n neler yapabilece─čini g├Ârmek istiyorsan─▒z, onlara bakin” Marks bu s├Âz ile KafkasyaÔÇÖn─▒n h├╝rriyet m├╝cadelesini di─čer halklara ├Ârnek g├Âstermi┼čtir. Kafkasya m├╝cadelesine ve s├╝rg├╝n├╝ne dini ana neden olarak g├Âstermek onun ├Âz├╝ndeki anlam─▒ ve u─čruna ├žok b├╝y├╝k bir bedel ├Âdenen ├ľzg├╝rl├╝k m├╝cadelesini ve getirdi─či sonu├žlar─▒ k├╝├ž├╝ltmek anlam─▒na gelir.

O d├Ânem ─░mparatorluklar─▒n ve emperyalizmin en g├Âz├╝ d├Ânm├╝┼č y├Ântemlerle d├╝nyay─▒ payla┼č─▒p ya─čmalad─▒klar─▒ d├Ânemdi ve Afrika ve Asya halklar─▒ gibi h├╝rriyetleri i├žin can vermekten ├žekinmeyen da─čl─▒ haklarda bu g├Âz├╝ d├Ânm├╝┼č ya─čman─▒n ve payla┼č─▒m siyasetinin i├žerisinde t├╝kenip gittiler. Bu bir tarihsel s├╝recin olageldi─či ┼čekli ile i┼čleyi┼čidir fakat bizi daha ├žok etkilemesinin ve ac─▒tmas─▒n─▒n nedeni bu isleyi┼čten en fazla zarar g├Âren halklar─▒n bas─▒nda geliyor olmam─▒zd─▒r. Kafkasya her d├Ânemde g├╝├žl├╝ devletlerin ilgi alan─▒nda olmu┼č bu devletler bu b├Âlgede ├╝st├╝nl├╝k sa─člamak i├žin y├╝zy─▒llar s├╝ren muadeleler vermi┼člerdir birbirlerine kars─▒. Mesela T├╝rkler ve Persler bu topraklar i├žin birbirleri ile birka├ž y├╝zy─▒l─▒ bulan bir m├╝cadele i├žerisinde olmu┼člard─▒r. Ayni ┼čekilde Kafkasya Rus ├žarlar─▒n─▒n her daim r├╝yalar─▒nda olmu┼č, bu topraklar─▒ ele ge├žirecekleri g├╝n├╝n hayali ile yasam─▒┼člard─▒r pek ├žo─ču. Napolyon`un yenilip g├╝├žl├╝ ordusunun da─č─▒lmas─▒ndan sonra Rus ├žarlar─▒ art─▒k bu r├╝yalar─▒n─▒n ger├žekle┼čtirilmesi vaktinin geldi─čine karar vermi┼č olmal─▒larki Kafkasya ├╝zerinde yava┼č yava┼č a─č─▒rl─▒klar─▒n─▒ hissettirmeye ve hatta alenen “di─čer imparatorluklar─▒n KafkasyaÔÇÖy─▒ ele ge├žirmek i├žin tetikte olduklar─▒n─▒ ve bunun yay─▒lma politikas─▒ izleyen, b├╝y├╝yen Rus imparatorlu─čunun aleyhine oldu─ču” fikrini dile getirmeye ba┼člam─▒┼člard─▒.

Kafkasya hakk─▒nda her g├╝├žl├╝ ├╝lkenin bir politikas─▒ ve ileriye d├Ân├╝k planlar─▒ vard─▒. Fakat asla gelecek hakk─▒nda s├Âz hakki olmayan ve fikri al─▒nmayanlar ise bu topraklar─▒n asil sahibi olan da─čl─▒ haklard─▒.

General Yermolov Rus tarihinde ├žok bilinen ve kahraman olarak g├Âr├╝len bir isimdir. Napolyon`a kars─▒ g├Âsterdi─či basari ile ├╝nlenen bu komutan ayn─▒ zaman da da─čl─▒ halklara kars─▒ ac─▒mas─▒z tutumu ile Rus imparatorlu─čunun Kafkasya siyasetindeki tavr─▒n─▒n en ├Ânemli belirleyicisidir belki de. “da─čl─▒ haklarla ancak ate┼č ve k─▒l─▒├ž ile konu┼čulur” diyen bu ac─▒mas─▒z komutan─▒n bir tek seferde iki y├╝z Adi─če k├Ây├╝n├╝ yak─▒p talan etti─čini ve bunun benzeri daha pek ├žok ac─▒mas─▒z y├Ântemleri hala unutulmu┼č de─čildir ve tarih sayfalar─▒ yazar t├╝m bu katliamlar─▒. Rus ├žar─▒ I.Nikolay`a bile bu komutan─▒n art─▒k ├žok ileri gitti─čini itiraf ettirecek ve onu g├Ârevden ald─▒racak kadar insanl─▒k d─▒┼č─▒ y├Ântemler kullanan Yermolov`un di─čer t├╝m yapt─▒klar─▒n─▒ g├Âz ard─▒ etseniz dahi sadece Adi─čelere kar┼č─▒ tutumu bu generali tarih ├Ân├╝nde su├žlu ilan etmek i├žin yeterlidir. Yermolov g├Ârevden al─▒nm─▒┼č olsa da onun geli┼čtirdi─či mant─▒k KafkasyaÔÇÖda yerle┼čik kalm─▒┼č ve ondan sonra gelenler de ayni insanl─▒k d─▒┼č─▒ y├Ântemlerle hareket etmi┼čledir sava┼č s├╝resince. “da─čl─▒ halklarla ate┼č ve k─▒l─▒├ž ile konu┼čacaks─▒n─▒z” yakla┼č─▒m─▒ Kafkas halklar─▒ k─▒r─▒l─▒p yok edilerek teslim al─▒n─▒ncaya kadar s├╝rekli KafkasyaÔÇÖda h├ókim olan ve uygulanan tek politika, tek y├Ântem olarak devam etmi┼čtir. Bu kan ve ate┼č ├╝zerine kurulu politika 1864 y─▒l─▒na kadar sona ermeksizin devam etmi┼č, kan kokusuyla kudurmu┼č ├žar ordular─▒ kad─▒n, ├žocuk, yasl─▒ ay─▒rt etmeksizin ├Âld├╝rebildiklerini ├Âld├╝rm├╝┼č, sa─č kalanlar─▒ ise yurtlar─▒ndan s├╝rm├╝┼člerdir.

1828-1829 T├╝rk Rus savas─▒n─▒n sonunda iki imparatorluk aras─▒nda imzalanan Adrianopolis (Edirne) antla┼čmas─▒n─▒n gere─či olarak G├╝rcistan Rus├žaya kat─▒lm─▒┼č, Karadenizin do─čusundaki kaleler Ruslar─▒n eline ge├žmi┼čtir. Bu kalelerin ├žo─ču Adi─če topraklar─▒ndayd─▒, dolay─▒s─▒yla Ruslar kendilerini bu topraklar ├╝zerinde de hak sahibi olarak g├Ârmeye ba┼člad─▒lar. Burada T├╝rkler ├žok ak─▒ll─▒ca bir politika ile kendilerine ait olmayan topraklar─▒ pazarl─▒k masas─▒na getirip kullanm─▒┼člard─▒ fakat t├╝m bu geli┼čmelerden habersiz olanlar ise asil o topraklarda yasayan ve o topraklar─▒n sahibi olan Adi─čelerdi. Adi─čeler T├╝rklerin KafkasyaÔÇÖda kaleler in┼ča etmelerine izin vermi┼č olsalar da asla kendilerini T├╝rk himayesinde g├Ârmemi┼čler, topraklar─▒n─▒ T├╝rk topraklar─▒ gibi d├╝┼č├╝nmemi┼člerdir. C.Golubov`un “askerin an─▒s─▒na” isimli roman─▒nda bu konuda Adi─čelerin bak─▒┼č─▒n─▒ anlatan g├╝zel bir anekdot yer al─▒r. Ub─▒hlar─▒n ├╝nl├╝ komutan─▒ Hac─▒ Berzeg ile General Raevski aras─▒nda s├Âyle bir diyalog ge├žer: “Sayg─▒de─čer Hac─▒ neden direniyorsunuz, topraklar─▒n─▒z─▒ ├╝zerindeki ├Âl├╝leriniz ve dirileriniz de dahil olmak ├╝zere her ┼čeyi ile birlikte T├╝rk sultani bize verdi antla┼čmada bu a├ž─▒k├ža yaral─▒yor, neden sultanin s├Âz├╝n├╝ dinlemiyorsunuz neden silahlar─▒n─▒z─▒ b─▒rak─▒p teslim olmuyorsunuz” Adi─čelerin asla akl─▒ndan ge├žmezdi ki T├╝rk sultani sahibi olmad─▒─č─▒ bir ┼čeyi ba┼čkalar─▒na verme hakk─▒na sahip olsun. Bunun ├╝zerine hac─▒ Berzeg Rus komutana su tarihi cevab─▒ verir: “Su a─čac─▒n tepesindeki ku─ču g├Âr├╝yor musun? Onu sana veriyorum, yakalayabilirsen” Ba─č─▒┼člayaca─č─▒n─▒z ┼čey ├Ânce sizin olmal─▒d─▒r, size tabi olmal─▒d─▒r. Oysa Adi─čeler hi├žbir zaman ne T├╝rklere ne RuslarÔÇÖa, ne ─░ngilizlere, ne ─░ranÔÇÖa ait olarak g├Ârmemi┼člerdir kendilerini. Bu imparatorluklar─▒n her zaman b├Âlgede hakimiyet kavgalar─▒ s├╝regelmi┼č olmas─▒na kar┼č─▒n ├╝zerinde birka├ž bin y─▒ld─▒r yasad─▒klar─▒ topraklar─▒ asla kimseye vermeye niyetleri yoktu. Bu u─čurda ├žok uzun y─▒llar sava┼člar vermi┼čler pek ├žok kan d├Âkm├╝┼člerdi ve bundan sonra da ├Âyle devam edecekti.

Yukar─▒da bahsetti─čimiz T├╝rk Rus antla┼čmas─▒ndan sonra Rus ├žar─▒ Kafkasya ├╝zerindeki bask─▒s─▒n─▒ iyice art─▒rm─▒┼č art─▒k Karadeniz sahillerini de kendi h├╝k├╝mranl─▒─č─▒nda kabul etti─činden denizden de gemilerle ablukaya alm─▒┼čt─▒ b├Âlgeyi. Oysa T├╝rklere boyun e─čmeyen Adi─čelerin Ruslara boyun e─čmeye de hi├ž niyetleri yoktu.Ve Rus yay─▒lmac─▒l─▒─č─▒ bilinen ├╝slubu ├╝zere kan ve ate┼č ile b├Âlgeye yerle┼čmeye ba┼člad─▒ . Bu ┼čekilde ba┼člayan i┼čgal 1864 y─▒l─▒na kadar s├╝rd├╝, bu sava┼člarda Adi─čelerin ak─▒tt─▒klar─▒ kan─▒n, d├Âkt├╝kleri canin yasad─▒klar─▒ felaketin tarih ┼čahididir. Fakat d├╝nya tarihte bir benzeri g├Âr├╝lmemi┼č bu katliama sessiz kalm─▒┼č, ya┼čanan dram g├Ârmezden gelinmi┼čtir.

Kafkas halklar─▒n─▒n bu sava┼člarda ve sonras─▒nda yasad─▒klar─▒ ac─▒ son, insanl─▒k tarihinde pek az halk─▒n bas─▒na gelmi┼čtir. TamanÔÇÖdan Se├žiye kadar pek ├žok yerde Adi─čelerden geriye kalan izlere rastlan─▒r bug├╝n, k├Ây isimleri, da─č ve nehir isimleri, co─črafi b├Âlge isimlerine rastlars─▒n─▒z. Adi─čelerden geriye kalan sadece bu kadard─▒r. Bir d├Ânem Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda yerle┼čik bulunan ┼×aps─▒─člardan, Natuha├žlardan, Ub─▒hlerden ve di─čerlerinden Tuapse y├Âresinde bir k├╝├ž├╝c├╝k ┼×aps─▒─č b├Âlgesi, Psij y├Âresinde bir k├╝├ž├╝k adi─če b├Âlgesi ve benzer birka├ž darmada─č─▒n yerle┼čim b├Âlgesi kalm─▒┼čt─▒r geriye sadece. ─░┼čte bu kadarc─▒kt─▒r, say─▒lar─▒ milyonlarla ifade edilen bir halktan geriye kalan. Anayurdundan s├╝r├╝lenler ise bug├╝n d├╝nyan─▒n her taraf─▒na da─č─▒lm─▒┼č bir halde yok olman─▒n esi─činde kendi felaketlerini yasamaktad─▒rlar. Bug├╝n kafkasyaÔÇÖdan s├╝r├╝len insanlar─▒m─▒z T├╝rkiye, Suriye, M─▒s─▒r, ├ťrd├╝n, ─░srail, Yugoslavya, Bulgaristan ve daha sonraki y─▒llarda g├Â├žler vas─▒tas─▒ ile Amerika, Almanya, Fransa, Kanada vb. ├╝lkelere da─č─▒lm─▒┼člar ve anayurtlar─▒ndan uzak parampar├ža ya┼čay─▒p yok olmaya mahk├╗m edilmi┼člerdir.

O d├Ânem sava┼člarda g├Ârev alan bir Rus yazar daha sonra s├Âyle anlat─▒r kitab─▒nda: ├çerkeslerin silahlar─▒n─▒ b─▒rakmalar─▒ i├žin n├╝fusun yar─▒dan fazlas─▒n─▒n ├Âlmesi gerekti. Ormanlara, da─člara ka├ž─▒p s─▒─č─▒nanlar─▒n on kat─▒ insan savatsan a├žl─▒ktan ve do─ča ko┼čullar─▒ndan dolay─▒ can verdiler. Hepsinden daha fazlayd─▒ kad─▒n ve ├žocuk kayb─▒. Yurtlar─▒ndan s├╝r├╝lmek ├╝zere deniz k─▒y─▒s─▒na indirilen insanlara bakt─▒─č─▒n─▒zda kad─▒n ve ├žocuklar─▒n azl─▒─č─▒ ormana s─▒─č─▒nan kad─▒nlar─▒n ├žaresiz kald─▒klar─▒nda ├žocuklar─▒n─▒ ├Âld├╝rd├╝kleri durumlara ├žok ┼čahit oldum. Bir insanl─▒k ay─▒b─▒ndan bir dramdan ba┼čka hi├žbir ┼čey olmayan bu sonucu getirdi Rus askeri idaresinin “├çerke┼člere kars─▒ konu┼čulmak ├╝zere” kulland─▒─č─▒ lisan. Bu lisan─▒ konu┼čan ve insanl─▒k di┼či y├Ântemlerle hareket eden Ruslar sonu├žta nihai hedefleri olan- ├çerkeslerin KafkasyaÔÇÖdan temizlenmesi- amac─▒na ula┼čt─▒lar. ┼×amil`i esir alan Rus General Graf Baryatinski son d├Ânem bu y├Ântemi en ac─▒mas─▒z sekli ile kullananlardan birisidir. Onun asil amac─▒ zaten neredeyse kazan─▒lm─▒┼č olan sava┼č de─čil geriye kalan Kafkas halklar─▒n─▒ y─▒ld─▒rarak b├Âlgeyi terk etmeye zorlamakt─▒. Bu fikrini savas─▒n sona ermesi ┼čerefine d├╝zenlenen t├Ârende ├çar`a a├ž─▒k a├ž─▒k s├Âyle anlat─▒yordu bu komutan: “E─čer onlar─▒ bu topraklardan temizlersek ilelebet Kafkasya diye bir sorunumuz kalmayacak, bu verimli ve stratejik topraklar t├╝m├╝yle bizim elimize ge├žmi┼č olacakt─▒r.” Art─▒k t├╝m├╝yle g├╝├žs├╝z d├╝┼čm├╝┼č da─čl─▒ halklar anla┼čma talep ettiklerinde onlara iki se├ženek ├Âneriliyordu.

1) Kafkasyay─▒ terk edin bizim g├Âsterece─čimiz b├Âlgelere yerle┼čin,
2) Osmanl─▒ topraklar─▒na g├Â├ž edin.

Kafkasya d─▒┼č─▒nda yerle┼čilmesi istenen topraklar ise ya┼čanmas─▒ m├╝mk├╝n olmayan verimsiz ve asla ├çerkeslerin anayurtlar─▒ ile k─▒yaslanamayacak b├Âlgeler oluyordu genellikle ve bu durumda tek se├ženek kal─▒yordu geriye: Osmanl─▒ya g├Â├ž etmek. Asl─▒nda 1. Se├ženek sadece d─▒┼čar─▒ya kars─▒ g├Âstermelik bir merhamet ve iyi niyet g├Âsterisiydi; ger├žekte tek se├ženek vard─▒ o da 2. Se├ženek. Rus ├žar─▒ savas─▒n sonuna do─čru Psij b├Âlgesini ziyaret etti─činde Abadzech thamadeleri toplan─▒p bir karar alm─▒┼člar ve teslim olmay─▒ ve ├žar─▒n kararlar─▒n─▒ kabul etmeyi kararla┼čt─▒rm─▒┼člard─▒; tek bir ko┼čullar─▒ vard─▒ s├╝rg├╝n edilmemek. Buna kar┼č─▒n istenirse ba┼čka bir b├Âlgeye g├Â├ž etmeyi de kabul etmi┼člerdi. Fakat bu gruba ├çar─▒n cevabi ├Âl├╝m gibi so─čuk ve kati idi: ÔÇťBu topraklar─▒ terk edin, Osmanl─▒ya gidinÔÇŁ. ├ľyle ya art─▒k savas─▒n sonuna gelinmi┼č ve bu halklar t├╝m g├╝├žlerini t├╝ketmi┼člerdi dolay─▒s─▒yla ├Âne s├╝r├╝len her ko┼čulu kabul etmek zorundayd─▒lar. Ruslar─▒n bu tutumu kars─▒s─▒nda anayurdu terk edip s├╝rg├╝ne gitmekten ba┼čka hi├žbir ├žaresi kalmam─▒┼čt─▒ Adi─čelerin. ─░┼čin tuhaf─▒ Osmanl─▒ da bu duruma seyirci kal─▒yor, engel olmak bir yana bu g├Â├ž├╝ tevsik bile ediyordu. Adi─če topraklar─▒nda “cennet par├žas─▒” Osmanl─▒ vatan─▒na davet eden ve sultanin fermanlar─▒n─▒ ta┼č─▒yan pek ├žok adam belirmi┼čti. 1864 y─▒l─▒ 1 may─▒s─▒nda bu adamlardan biri padi┼čah ferman─▒ oldu─čunu iddia etti─či ├ža─čr─▒da Adi─čelere s├Âyle sesleniyordu:

─░nsanlar iste bu t├╝r vaatlerle aldat─▒ld─▒lar, ayr─▒ca g├Âz ard─▒ edilemeyecek bir ba┼čka ├Ânemli etken de bir k─▒s─▒m feodal beylerin tutumu oldu, bunlar da g├Â├ž├╝ te┼čvik etmek i├žin ellerinden geleni yapt─▒lar ve hatta bundan maddi ├ž─▒kar sa─člayan bir k─▒s─▒m feodal beyler ve Osmanl─▒ ordusunda g├Ârev alan bir k─▒s─▒m pa┼čalar, ├╝st d├╝zey komutanlar isimleri ile ortaya konulabilecek kadar belirgin bir tutum sergilemi┼člerdir.

Kafkas savas─▒n─▒n sonunda Rus ├žar─▒ ve Osmanl─▒ sultani Kafkasyal─▒lar─▒n g─▒yab─▒nda anla┼čmaya varm─▒┼člar ve onlar─▒n gelece─čine dair kararlar alm─▒┼člard─▒r. T├╝rk sultani zor durumda kalan Kafkasya halk─▒n─▒ kendi ├╝lkesine kabul etmeye r─▒za g├Âstermi┼č ve g├Âr├╝n├╝┼čte b├╝y├╝k bir merhamet ├Ârne─či vermi┼čti.

Oysa ger├žekte durum hi├ž de ├Âyle de─čildi. Kafkasyal─▒lar Osmanl─▒ sultani i├žin haz─▒r asker demekti. ─░├ž kar─▒┼č─▒kl─▒klar─▒ hi├ž eksik olmayan ve s├╝rekli birka├ž cephede sava┼č halinde olan Osmanl─▒ i├žin bu insanlar tam aranan ki┼čilerdi. Cesur, sad─▒k, g├Âz├╝ pek ve sava┼č├ž─▒ yepyeni bir g├╝├ž kazanm─▒┼čt─▒ Osmanl─▒ ordusu. Zaten Asil amac─▒n bu oldu─ču Kafkasyal─▒lar Osmanl─▒ topraklar─▒na gelir gelmez gayet net ┼čekilde g├Âr├╝lm├╝┼č ve Osmanl─▒lar─▒n asil hesaplar─▒ g├╝n y├╝z├╝ne ├ž─▒km─▒┼čt─▒.

Osmanl─▒ y├Ânetimi gelen muhacirlerin bu kadar y├╝ksek say─▒lara ula┼čaca─č─▒n─▒ hesaplamam─▒┼čt─▒, ├╝stelik hepsi dik ba┼čl─▒ ve itaat ettirilmesi ├žok zor insanlard─▒. Bu durum Osmanl─▒lar─▒ ├╝rk├╝tm├╝┼č olmal─▒ ki Bir anda y├Ânetimin tavr─▒ de─či┼čivermi┼č ve gelenlerin kar┼č─▒s─▒na Osmanl─▒ birlikleri dikilivermi┼člerdi. ─░┼čte bundan sonra uygulanan zorunlu isk├ón politikas─▒ ile sava┼čtan yorgun d├╝┼čm├╝┼č ve neredeyse t├╝kenmek ├╝zere olan Kafkas halklar─▒ yepyeni bir bask─▒ ve sefaletin i├žerisine d├╝┼č├╝r├╝lm├╝┼člerdir. Bunun sonucunu ise en net ┼čekilde Ub─▒hlar─▒n ba┼č─▒na gelen ac─▒ son bize g├Âsteriyor. Di─čerlerinin ak─▒beti de Ub─▒hlardan pek de farkl─▒ de─čildir bug├╝n gelinen noktada.

Baz─▒ tarih├žilere g├Âre KafkasyaÔÇÖdan s├╝rg├╝n edilen insan say─▒s─▒ 1 800 000 ki┼či civar─▒ndad─▒r fakat tarih├žilerin b├╝y├╝k k─▒sm─▒ bu say─▒n─▒n ┼č├╝pheli oldu─ču ve s├╝rg├╝n edilen insan say─▒s─▒n─▒n bu rakam─▒n ├žok ├╝zerinde olmas─▒ gerekti─či konusunda hemfikirdirler. ├ç├╝nk├╝ burada verilen rakam sadece resmi g├Â├ž evraklar─▒ olan ve kay─▒tlara ge├žen insan say─▒s─▒d─▒r. Oysa, hi├žbir kay─▒tta ge├žmemesine ra─čmen sadece ┼×apsig ve Natuha├žlar ve yine 1864ÔÇÖte 21 000`in ├╝zerinde insan g├Â├žermek zorunda b─▒rak─▒lm─▒┼člard─▒r. Rus kaynaklar─▒nda sadece resmi olarak kayd─▒ bulunanlardan bahsedilmekte ve dolay─▒s─▒yla rakamlar d├╝┼č├╝k g├Âsterilmeye ├žal─▒┼č─▒lmaktad─▒r. Sultan devlet-giray hat─▒rat─▒nda 1816 y─▒l─▒ndan 1910 y─▒l─▒na kadar KafkasyaÔÇÖy─▒ terk eden veya terk etme─če mecbur b─▒rak─▒lan insan say─▒s─▒ 3 097 000 ki┼čidir. Yine ayni kaynakta 1910 y─▒l─▒nda Osmanl─▒daki ├çerkes say─▒s─▒ 2 750 000 kisi olarak belirtilmektedir. Devlet-Giray bu rakamlar─▒ verirken kaynak olarak Osmanl─▒n─▒n istatistik enstit├╝s├╝ verilerine dayanmaktad─▒r. Dolay─▒s─▒yla bu rakamlar─▒ ger├že─če en yak─▒n say─▒lar olarak kabul etmek gerekir.

S├╝rg├╝n Kafkasya halk─▒na ├žok b├╝y├╝k bir bedele malolmus ve yola ├žikan insanlar─▒n neredeyse yar─▒ya yak─▒n─▒ yollarda ya┼čam─▒n─▒ yitirmi┼čtir. Anapa, ├çemez(novorosisk), Tuapse, Suba┼č─▒, Psezuape, Adalar, Suhumi k─▒y─▒lar─▒nda Ruslar─▒n, Osmanl─▒lar─▒n g├Ânderdi─či gemilerin yan─▒ s─▒ra pek ├žok ├Âzel tekneler de ├╝cretini Ruslardan almak ├╝zere aylarca k─▒y─▒ya y─▒─č─▒lan insanlar─▒ ta┼č─▒m─▒┼člard─▒r.

Bu olaylara ┼čahit olan o g├╝n├╝n gazetecileri, yazarlar─▒ pek ├žok yaz─▒lar─▒nda bu ac─▒y─▒ detaylar─▒ ile anlat─▒rlar;

Bunlardan bir tanesi olan A. P. Berje ┼čahit oldu─ču bir olaydan s├Âyle bahseder: Novorosisk liman─▒na 17000ÔÇÖden fazla insan y─▒─č─▒lm─▒┼č b├╝y├╝k bir ├žaresizlik i├žerisinde kendilerini kars─▒ya ge├žirecek gemileri bekliyorlard─▒. Salg─▒n hastal─▒ktan insanlar bitkin d├╝┼čm├╝┼člerdi, denizin y├╝zeyi cesetlerden g├Âr├╝nmez haldeydi, ├Âlm├╝┼č annesinin kuca─č─▒nda minicik yavrular─▒ g├Âr├╝p ac─▒ duymamak m├╝mk├╝n de─čildi.

Yine bir Rus g├Ârevli sonradan kaleme ald─▒─č─▒ hat─▒rat─▒nda s├Âyle anlat─▒r g├Ârd├╝klerini: G├Ârd├╝klerimiz kars─▒s─▒nda ├╝rpermemek, ac─▒ ve utan├ž duymamak m├╝mk├╝n de─čildi. Ya┼čl─▒ insanlar─▒n, k├╝├ž├╝c├╝k ├žocuklar─▒n cesetleri sokak k├Âpeklerince par├žalan─▒yor, salg─▒n hastal─▒klardan g├╝├žs├╝z d├╝┼čm├╝┼č insanlar t├Âkezlese sokak k├Âpekleri ├╝zerlerine ├žullan─▒p par├žal─▒yorlard─▒. Sa─č ve ayakta kalmay─▒ ba┼čarabilenler ise art─▒k t├╝m ├╝mitlerini yitirmi┼čler di─čer tarafta da kendilerini bekleyen pek parlak bir son olmad─▒─č─▒n─▒ anlaman─▒n ├žaresizli─či i├žerisindeydiler. ─░nsanlar gemilere dolu┼čup gidiyorlar e─čer denizin ├╝zerindeyken birisi hastalansa hi├ž ac─▒madan at─▒yorlar denize. B├Âylesi pek ├žok ceset tekrar k─▒y─▒lara vurmu┼č ve deniz kenar─▒nda ├ž├╝r├╝meye b─▒rak─▒lm─▒┼č durumda?.

T─▒pk─▒ bu ├Ârnekler de oldu─ču gibi daha pek ├žok kaynakta insanl─▒k tarihinin belki de en ac─▒ dramlar─▒ndan birisi olan Kafkasya s├╝rg├╝n├╝ne dair bilgiler bulabilirsiniz. Frans─▒z gazeteci A. Fonvill`in ÔÇť├çerkes ├Âzg├╝rl├╝k m├╝cadelesinin son y─▒llar─▒ÔÇŁ isimli kitab─▒nda bu d├Ânem ve ya┼čanan ac─▒lar t├╝m ├ž─▒plakl─▒─č─▒ ile anlat─▒l─▒r.

Bunca ac─▒ ve felaketin sonunda Osmanl─▒ topraklar─▒na ula┼čabilenler ise hi├ž de bekledikleri ve kendilerine vaat edildi─či gibi bir manzara ile kar┼č─▒la┼čmam─▒┼člard─▒. ─░nsanlar A├ž a├ž─▒k hasta ve ├ž─▒plak bir vaziyette i├žler ac─▒s─▒ bir durumda terk edilmi┼člerdi. Bin bir vaatle davet edildikleri topraklarda. Say─▒lar─▒ on binlerle ifade edilen cenazeler kalk─▒yor, insanlar yollarda, evsiz barks─▒z a─ča├ž altlar─▒nda ├Âl├╝yorlar ve cesetleri dahi g├╝nler sonra defnedilebiliyordu. Ne Osmanl─▒ sultani ne de onun idarecileri hi├ž bir vaatlerini yerine getirmemi┼čler Zaten direncinin son noktas─▒nda olan bu insanlar─▒ ortada b─▒rak─▒vermi┼člerdi. Ak├žakale de Snopta, SamsunÔÇÖda, Varmada say─▒lar─▒ on binlerle ifade edilebilecek kay─▒plar vardi. Eyl├╝l 1864ÔÇÖte sadece samsuna gelen 110 000 insandan 50 000ÔÇÖi ├Âlm├╝┼č sa─č kalan 60 000 kisi ise hi├žbir ihtiyac─▒ kar┼č─▒lanmam─▒┼č olarak sefil bir vaziyette b─▒rak─▒lm─▒┼člard─▒. A┼ča─č─▒ yukar─▒ yana┼čt─▒klar─▒ t├╝m sahillerde Kafkasyal─▒lar─▒n yasad─▒klar─▒ manzara bu veya bunun benzeri ac─▒ bir son idi.

Profes├Âr Smirnov`un yazd─▒─č─▒na g├Âre s├╝rg├╝n edilen insanlar─▒n yar─▒dan fazlas─▒ g├Â├ž yollar─▒nda, KaradenizÔÇÖin ge├žilmesi esnas─▒nda ve daha sonra Osmanl─▒ topraklar─▒nda ya┼čam─▒n─▒ yitirmi┼č, sa─č kalanlar─▒n ise ├Âzellikle kad─▒n ve ├žocuklar─▒n olu┼čturdu─ču %15 gibi bir k─▒sm─▒ da k├Âle t├╝ccarlar─▒n─▒n eline d├╝┼čerek pazarlarda sat─▒lm─▒┼člard─▒r. Bu bilgileri daha ├Ânce bahsetti─čimiz Frans─▒z yazar Fonvill ve daha sonra hat─▒rat─▒n─▒ yazan bir ─░ngiliz konsolosu da do─črular.

Adi─čelerin Osmanl─▒ topraklar─▒na geli┼činden sonraki d├Ânem ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir inceleme konusu olarak ayr─▒ca ele al─▒nmal─▒d─▒r kanaatimce.

Ate┼č Bir kez yand─▒ktan sonra onun alevini b├╝y├╝tmek o kadar da zor bir is de─čildir.

Kafkas sava┼člar─▒n─▒n alevlenip yay─▒lmas─▒nda pek ├žok etken bir araya gelmi┼čtir Rus ├žarlar─▒n─▒n emperyalist emelleri, Rus komutanlar─▒n ac─▒mas─▒z insanl─▒k di┼či tutumlar─▒, Adi─če feodal beylerinin sorumsuz ve ki┼čisel ├ž─▒kar g├Âzeten tutumlar─▒, Osmanl─▒, ─░ngiliz, Frans─▒z imparatorluklar─▒n─▒n kendi ├ž─▒karlar─▒ do─črultusundaki k─▒┼čk─▒rtmalar─▒. T├╝m bu karma┼čan─▒n ve ├Ârt├╝l├╝ kavgan─▒n i├žerisinde Kafkas halk─▒ ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ve topraklar─▒n─▒ yitirerek ba┼čka topraklara s├╝r├╝lmek suretiyle en b├╝y├╝k bedeli ├Âdeyen taraf olmu┼čtur. Bir halk─▒n h├╝rriyeti i├žin verdi─či m├╝cadeleye ve bu m├╝cadelenin sonucunda ├Âdedi─či bedele tarih ┼čahittir. Kafkas Halklar─▒n─▒n bu sanl─▒ kavgas─▒n─▒ her ├╝lke kendi ├ž─▒karlar─▒ do─črultusunda tarihi ve olaylar─▒ sapt─▒rarak g├Âsterme─če ├žal─▒┼čmakta gerek Ruslar ve gerekse T├╝rkler kendi topraklar─▒nda olan ac─▒ olaylar─▒ g├Ârmezden gelmektedirler. Bir ba┼čka ├žarp─▒k bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ ise Bir halk─▒n u─čruna b├╝y├╝k bedeller ├Âdenen, ├žok b├╝y├╝k ac─▒lar ├žekilen h├╝rriyet kavgas─▒n─▒ sadece bir din savas─▒, bir gazavat olarak lanse etme gayretidir. Tarih Kafkas sava┼člar─▒nda Adi─čelerin din bayra─č─▒ alt─▒nda sava┼čt─▒klar─▒na ┼čahit de─čildir. Bunu U─čruna bunca kan, bunca can d├Âk├╝len ve bu kadar a─č─▒r bir bedel ├Âdenen bir m├╝cadeleyi b├Âyle sunma─ča ├žal─▒┼čmak, bunun sadece bir gazavat oldu─čunu iddia etmek ard─▒nda ba┼čka ama├žlar aranmas─▒ gereken nafile bir gayrettir sadece. M├╝sl├╝man din adamlar─▒n─▒n hi├žbir zaman b├Âylesine bir etkinlikleri olmam─▒┼čt─▒r Adi─čeler nezdinde. S├Âzgelimi ┼×aps─▒─člar, Abadzechler ya da Natuha├žlar ve di─čer pek ├žo─ču Gazavat ├ža─čr─▒s─▒na kat─▒lmam─▒┼člard─▒r. Onlar─▒n sava┼člar─▒ vatanlar─▒, canlar─▒, ├Âzg├╝rl├╝kleri i├žindi. Evet, zaman zaman bu halklardan da gazavat ├ža─čr─▒s─▒na kat─▒lanlar ve o y├Ânde hareket edenler olmu┼čtur fakat asla bu t├╝r hareketler topyek├╗n bir destek bulmam─▒┼čt─▒r. Hi├žbir zaman bu sava┼člar─▒n din ve din adamlar─▒ taraf─▒ndan ba┼člat─▒lm─▒┼č ve din bayra─č─▒ alt─▒nda y├╝r├╝t├╝lm├╝┼č bir m├╝cadele oldu─ču iddia edilemez.

Bunun en iyi ├Ârne─čidir ┼×amil`in naiplerinin Adi─čelere asla s├Âz ge├žirememeleri ve kendi diledikleri ┼čekilde y├Ânlendirememeleri. ├ç├╝nk├╝ Adi─čeler kendi vatanlar─▒n─▒n ve ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒n m├╝cadelesini veriyorlard─▒. Onlar─▒n kavgas─▒ gavur kani ak─▒tmak kavgas─▒ de─čildi hi├žbir zaman. ┼×amilÔÇÖin 1842-1845 ve 1848 y─▒llar─▒nda Adi─čeleri gazavat bayra─č─▒ alt─▒nda toplamak ├╝zere g├Ânderdi─či Nabilerinden hi├ž birisi tam olarak basari sa─člayamam─▒┼č Adi─čeler ├Âzg├╝rl├╝k sava┼člar─▒n─▒n din m├╝cadelesine d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmesine izin vermemi┼člerdir. Bunlardan k─▒smen ba┼čar─▒l─▒ olan en sonuncusu (Muhammet emin)1859 y─▒l─▒nda m├╝cadeleyi b─▒rakm─▒┼č ve ├Ânc├╝l├╝─č├╝ne soyundu─ču insanlar─▒ y├╝z├╝st├╝ b─▒rakarak Osmanl─▒ya ge├žmi┼čtir. Oysa, Adi─čeler 1864 y─▒l─▒na kadar silah b─▒rakmamacas─▒na m├╝cadeleye devam etmi┼člerdir. Sadece bu bile Adi─čelerin bir din sava┼č─▒ i├žerisinde olmad─▒klar─▒n─▒ anlamak i├žin yeterli nedendir. Adi─čelerin sava┼č─▒ bir ├Âzg├╝rl├╝k sava┼č─▒d─▒r fakat en b├╝y├╝k eksikli─či bir ├Ânderlikten yoksun olu┼ču ve birbirinden kopuk b├Âlgesel m├╝cadeleler seklinde s├╝rd├╝r├╝lmesidir. Burada KafkasyaÔÇÖn─▒n neden tek bir ├╝lke ve tek bir ├Ânderlik alt─▒nda sava┼čamad─▒─č─▒n─▒ uzun uzun incelemek elbette m├╝mk├╝n de─čildir fakat yenilginin ve do─čurdu─ču ac─▒ sonu├žlar─▒n en ├Ânemli nedeni sava┼č s├╝resince devam eden da─č─▒n─▒kl─▒k ve organizasyonsuzluktur. S├Âzgelimi Natuha├žlar sava┼č─▒rken ┼×aps─▒─člar, ┼×aps─▒─člar sava┼č─▒rken Abadzechler destek vermeden di─čerinin ezilmesini seyrettiler. Kafkas halklar─▒n─▒n Daha sonra bir araya geldikleri birlikte sava┼čt─▒klar─▒ d├Ânemler olmakla birlikte hi├žbir zaman tek bir ├Ânderlik at─▒nda sava┼čamad─▒lar. “iki denizin aras─▒nda tek bir idare olmal─▒d─▒r” Bu s├Âz Kietikie Aslenbe├ž taraf─▒ndan s├Âylenmi┼č olmas─▒na ra─čmen kendisi de bunu ger├žekle┼čtirememi┼čtir. Negume Sore Kafkasyanin bir y├Ânetim alt─▒nda topland─▒─č─▒ tek d├Ânem olan inal d├Ânemini anlat─▒r eserinde, fakat ayni eserde ─░nalÔÇÖIn ├Âl├╝m├╝nden sonra Adi─če psilerinin nas─▒l birbirine d├╝┼č├╝p yeniden da─č─▒ld─▒klar─▒n─▒ da anlat─▒r ├╝z├╝lerek. San─▒r─▒m Adi─čeler tarihin y├╝z├╝ne g├╝lmedi─či halklardan birisi. Eski d├Ânemlerden bu yana b├╝y├╝k imparatorluklar─▒n kuruldu─ču Avrupa ve AsyaÔÇÖn─▒n ortas─▒nda bir k├Âpr├╝ durumunda olmalar─▒na ra─čmen asla d├╝┼čmanlar─▒n─▒n uykular─▒n─▒ ka├ž─▒racak g├╝├žl├╝ tek devlet haline gelemediler Adi─čeler. Tarihi su├žlaman─▒n veya yarg─▒laman─▒n bir anlam─▒ yoktur art─▒k. Halk─▒m─▒z b├Âylesi bir g├╝├žl├╝ birli─či kuramam─▒┼č olman─▒n bedelini Kafkas sava┼člar─▒ ile ve sonras─▒nda yasad─▒─č─▒ felaketle ├žok ac─▒ bir ┼čekilde ├Âdedi zaten. Kafkas sava┼člar─▒ ve sonras─▒ halk─▒m─▒z─▒n birka├ž neslinin yasad─▒─č─▒ bir ac─▒ d├Ânemdir. Ve art─▒k bu d├Ânemin t├╝m ger├žekli─či ile ortaya konulmas─▒ tarihin, tarih├žilerin g├Ârmezden gelemeyecekleri bir g├Ârev haline gelmi┼čtir.

Bir kez daha belirtmek gerekir ki art─▒k bu d├Ânemin ba┼čkalar─▒n─▒n ├ž─▒karlar─▒na g├Âre yorumland─▒─č─▒, emirle yazd─▒r─▒lm─▒┼č bir tarih de─čil olaylar─▒n do─čru ┼čekilde ele al─▒n─▒p incelendi─či ve ger├žeklerin t├╝m ├ž─▒plakl─▒─č─▒ ile ortaya konuldu─ču ger├žek tarihe ihtiya├ž vard─▒r. Yeni nesil ├Âncelikle bunu gereksiniyor. Asla unutulmamal─▒d─▒r ki Kafkas sava┼člar─▒ tarihimizin ve gelece─čimizin temeline koyaca─č─▒m─▒z ana temad─▒r. B├Âyle oldu─ču i├žindir ki bu konuyu bize dikte ettirildi─či sekli ile kabullenip ge├žemeyiz. T├╝m ger├žeklerin ortaya konulmas─▒, gereken derslerin ├ž─▒kart─▒lmas─▒ ve yeni neslin bu ac─▒y─▒, nedenlerini, sonu├žlar─▒n─▒ eksiksiz ve do─čru olarak bilmesi bizlerin ├╝zerinde bir bor├žtur.┬á Tarihini bilmeyen bir halk ge├žmi┼čine sahip olmayan bir halk gelece─čine de sahip olamaz. Art─▒k yeter.

E─čer Ub─▒hlar─▒n ak─▒betine u─čramak istemiyorsak
E─čer Yasad─▒─č─▒m─▒z ac─▒lardan biraz olsun ders alacaksak,
E─čer bunlardan bir sonu├ž ├ž─▒kartacaksak,
E─čer yar─▒nlarda g├╝zel bir ┼čeyler yaratacaksak;
Olaylardan gereken dersleri alma zaman─▒m─▒z ├žoktan geldi ge├žiyor.
Kermokuie Hamid 1989-Nal├žik

[1] http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/tarih/106_kafkas_savaslari_ve_surgun.htm

Toplam Okuma: 799 , Bug├╝n: 3 

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Kermokuie Hamid

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • YEN─░
├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

4 A─čustos 2021, ├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

4 A─čustos 2021, Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti? i├žin yorumlar kapal─▒
TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

4 A─čustos 2021, TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller i├žin yorumlar kapal─▒
Ba─člamam Var 3 Telli

Ba─člamam Var 3 Telli

27 Haziran 2021, Ba─člamam Var 3 Telli i├žin yorumlar kapal─▒
1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

27 Haziran 2021, 1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

27 Haziran 2021, AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek i├žin yorumlar kapal─▒
Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

27 Haziran 2021, Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni i├žin yorumlar kapal─▒
K├Ây Enstit├╝leri

K├Ây Enstit├╝leri

27 Haziran 2021, K├Ây Enstit├╝leri i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rk Kim ve T├╝rkl├╝k Ne?

T├╝rk Kim ve T├╝rkl├╝k Ne?

21 Haziran 2021, T├╝rk Kim ve T├╝rkl├╝k Ne? i├žin yorumlar kapal─▒
Hac─▒bekta┼č Derg├óh─▒ndan Mahlas Alan A┼č─▒klarda Hac─▒bekta┼č Sevgisi

Hac─▒bekta┼č Derg├óh─▒ndan Mahlas Alan A┼č─▒klarda Hac─▒bekta┼č Sevgisi

21 Haziran 2021, Hac─▒bekta┼č Derg├óh─▒ndan Mahlas Alan A┼č─▒klarda Hac─▒bekta┼č Sevgisi i├žin yorumlar kapal─▒
Herodot’la Duru S├Âylenceden Kanl─▒ Ger├že─če

Herodot’la Duru S├Âylenceden Kanl─▒ Ger├že─če

21 Haziran 2021, Herodot’la Duru S├Âylenceden Kanl─▒ Ger├že─če i├žin yorumlar kapal─▒
Kore Gazisi Amcam Zeki Y├Âr├╝ko─člu ve Esarette 3 Y─▒l

Kore Gazisi Amcam Zeki Y├Âr├╝ko─člu ve Esarette 3 Y─▒l

31 May─▒s 2021, Kore Gazisi Amcam Zeki Y├Âr├╝ko─člu ve Esarette 3 Y─▒l i├žin yorumlar kapal─▒
Nazilli S├╝merbank Basma Sanayii M├╝essesesi

Nazilli S├╝merbank Basma Sanayii M├╝essesesi

30 May─▒s 2021, Nazilli S├╝merbank Basma Sanayii M├╝essesesi i├žin yorumlar kapal─▒
Z├╝ht├╝ Sivritepe: ÔÇśMermi boynumun sol taraf─▒n─▒ s─▒y─▒rd─▒ ge├žtiÔÇÖ

Z├╝ht├╝ Sivritepe: ÔÇśMermi boynumun sol taraf─▒n─▒ s─▒y─▒rd─▒ ge├žtiÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Z├╝ht├╝ Sivritepe: ÔÇśMermi boynumun sol taraf─▒n─▒ s─▒y─▒rd─▒ ge├žtiÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
┼×efket G├╝nayd─▒n: ÔÇśD├╝kk├ón─▒m─▒ Kore Sava┼č─▒ an─▒lar─▒m─▒ toplad─▒─č─▒m m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝mÔÇÖ

┼×efket G├╝nayd─▒n: ÔÇśD├╝kk├ón─▒m─▒ Kore Sava┼č─▒ an─▒lar─▒m─▒ toplad─▒─č─▒m m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝mÔÇÖ

30 May─▒s 2021, ┼×efket G├╝nayd─▒n: ÔÇśD├╝kk├ón─▒m─▒ Kore Sava┼č─▒ an─▒lar─▒m─▒ toplad─▒─č─▒m m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝mÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Mehmet Emin ├çall─▒: ÔÇśKomutan─▒m─▒z Nuri Pamir ┼čehit oldu─čunda biz oradayd─▒kÔÇÖ

Mehmet Emin ├çall─▒: ÔÇśKomutan─▒m─▒z Nuri Pamir ┼čehit oldu─čunda biz oradayd─▒kÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Mehmet Emin ├çall─▒: ÔÇśKomutan─▒m─▒z Nuri Pamir ┼čehit oldu─čunda biz oradayd─▒kÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Beytullah Efe: ÔÇśKore Sava┼č─▒ tarihe unutulan sava┼č diye ge├žmi┼č, ke┼čke biz de unutabilsek.ÔÇÖ

Beytullah Efe: ÔÇśKore Sava┼č─▒ tarihe unutulan sava┼č diye ge├žmi┼č, ke┼čke biz de unutabilsek.ÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Beytullah Efe: ÔÇśKore Sava┼č─▒ tarihe unutulan sava┼č diye ge├žmi┼č, ke┼čke biz de unutabilsek.ÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Ali Kulcu: ÔÇśSeulÔÇÖden KunuriÔÇÖye kadar harita olmaks─▒z─▒n gittimÔÇÖ

Ali Kulcu: ÔÇśSeulÔÇÖden KunuriÔÇÖye kadar harita olmaks─▒z─▒n gittimÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Ali Kulcu: ÔÇśSeulÔÇÖden KunuriÔÇÖye kadar harita olmaks─▒z─▒n gittimÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
G├╝re┼čin Payitaht─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde Bir Koca Pehlivan: Yeni┼čehirli R├╝stem

G├╝re┼čin Payitaht─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde Bir Koca Pehlivan: Yeni┼čehirli R├╝stem

29 May─▒s 2021, G├╝re┼čin Payitaht─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde Bir Koca Pehlivan: Yeni┼čehirli R├╝stem i├žin yorumlar kapal─▒
Anadolu’dan Semerkant’a, Semerkant’tan Anadolu’ya

Anadolu’dan Semerkant’a, Semerkant’tan Anadolu’ya

29 May─▒s 2021, Anadolu’dan Semerkant’a, Semerkant’tan Anadolu’ya i├žin yorumlar kapal─▒