Osmanlılarda İskân Politikası ve Çerkesler

Osmanlılarda İskân Politikası ve Çerkesler

  • ┼×amil JANE[1]

D├╝nyada hi├žbir n├╝fus hareketi nedensiz ger├žekle┼čmemi┼čtir. Terk edilen veya terk edilmek zorunda kal─▒nan ├╝lke ve gidilen veya gidilmek zorunda kal─▒nan ├╝lke, n├╝fus hareketinin iki ucunu olu┼čturur. D├╝nyada hi├žbir n├╝fus hareketi nedensiz ger├žekle┼čmemi┼čtir. Terk edilen veya terk edilmek zorunda kal─▒nan ├╝lke ve gidilen veya gidilmek zorunda kal─▒nan ├╝lke, n├╝fus hareketinin iki ucunu olu┼čturur.
├çerkes s├╝rg├╝n├╝ ile ilgili incelemelerde genellikle Rusya ├çarl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n Kuzey KafkasyaÔÇÖya y├Ânelik stratejik planlar─▒ ├Âne ├ž─▒karken, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun etkileri pek g├╝ndeme gelmemi┼čtir.
T├╝m n├╝fus hareketlerinde oldu─ču gibi┬áÔÇť├çerkes S├╝rg├╝n├╝ÔÇŁ┬áve sonucunda Osmanl─▒ topraklar─▒nda ger├žekle┼čen┬áÔÇť─░sk├ónÔÇŁ─▒n┬áiki y├Ân├╝ bulunmaktad─▒r:
Terk edilen veya terk edilmek zorunda kal─▒nan ├╝lke: ─░tici fakt├Ârler
Gidilen veya gidilmek zorunda kal─▒nan ├╝lke: ├çekici fakt├Ârler
Rusya ├çarl─▒─č─▒, Kuzey KafkasyaÔÇÖda son direnenler ve denize yak─▒n olmalar─▒ nedeniyle a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak┬áAd─▒geleri ve┬áAbazalar─▒ s├╝rm├╝┼čt├╝r. S├╝rg├╝n ├Âncesindeki┬áÔÇťjenositÔÇŁ┬áve s├╝rg├╝n s─▒ras─▒nda ya┼čanan unutulmas─▒ m├╝mk├╝n olmayan tarih, bu ├žal─▒┼čman─▒n kapsam─▒ i├žerisinde bulunmamaktad─▒r.
Osmanl─▒lar, g├Â├ž ve kolonizasyon gibi n├╝fus hareketlerini sadece g├╝ndeme geldik├že kullanmakla kalmam─▒┼člar, daha ├žok bu hareketlerin ├Ânceden planlayarak ba┼člat─▒c─▒s─▒ ve y├Ânlendiricisi olmu┼člard─▒r.
Tarih boyunca s├╝rekli ba┼čvurulan n├╝fus hareketleri Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda bir ÔÇťY├Ânetim gelene─čiÔÇŁ halini alm─▒┼čt─▒r. Yani, imparatorluk ├že┼čitli problemlerini ├ž├Âzmek i├žin s─▒k ve bilin├žli olarak n├╝fus hareketlerine ba┼čvurmu┼čtur.
Bu anlamda ├çerkeslerin s├╝rg├╝n karar─▒n─▒ kabullenmeleri ve Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒┬áÔÇťse├žmekÔÇŁ┬ázorunda kalmalar─▒ ve ├çerkeslerin bu topraklarda da─č─▒n─▒k olarak yerle┼čtirilmelerinin, di─čer bir deyi┼čle┬áÔÇťOsmanl─▒ ─░sk├ón Politikas─▒ÔÇŁn─▒n anla┼č─▒labilmesi i├žin Osmanl─▒lar─▒n kurulu┼č d├Ânemine kadar uzanan bir inceleme gerekmektedir.

AnadoluÔÇÖda Kuzey Kafkasyal─▒lar─▒n iskan─▒

KURULU┼× D├ľNEM─░ VE FET─░HLER

Bilindi─či gibi Sel├žuk-Bizans s─▒n─▒rlar─▒nda olu┼čan bir u├ž beyli─činin k─▒sa s├╝rede b├╝y├╝yerek, yeni bir din ve k├╝lt├╝r├╝n ta┼č─▒y─▒c─▒s─▒ olarak eski Bizans imparatorlu─čunun enkaz─▒ ├╝zerinde kurulmas─▒ olay─▒ bir mucize sonucu de─čildir. Osmanl─▒ tarih├žilerinin yapt─▒klar─▒ gibi Osmanl─▒lar─▒n, insan kaynaklar─▒ ile ili┼čkisi hesaba kat─▒lmadan 400 ├žad─▒rl─▒k a┼čiret koskoca bir Bizans uygarl─▒─č─▒ ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya b─▒rak─▒lamaz (1).
– Osmanl─▒lar geldiklerinde Anadolu topraklar─▒nda oturmakta olan ve kesinlikle T├╝rk olmayan yerli halk─▒ ne oldu?
– Osmanl─▒lar olduk├ža geni┼č olan imparatorluk s─▒n─▒rlar─▒n─▒ T├╝rk n├╝fusuyla nas─▒l isk├ón edebildiler?
– Bu kadar b├╝y├╝k bir n├╝fusun ayr─▒larak, yerine tamamen de─či┼čik bir n├╝fusun yerle┼čmesi nas─▒l ger├žekle┼čti?
Bu sorular─▒n cevab─▒, belirli ├Âl├ž├╝lerde Osmanl─▒lar─▒n neden ├çerkes n├╝fusuna gereksinim duyduklar─▒n─▒ ortaya koyacakt─▒r.
AnadoluÔÇÖnun fethi, ge├žici bir ak─▒n, askeri bir hareket olarak kalmayarak, sistematik bir isk├ón ve kolonizasyonla ger├žekle┼čmi┼čtir (2). Bu d├Ânemde ├Ânemli ├Âl├ž├╝lerde n├╝fus yer de─či┼čtirmi┼č ve T├╝rkler yaln─▒z i┼čgal ordular─▒ ve misyonerler g├Ândermek suretiyle fethettikleri yerleri uzaktan bir koloni gibi idare etmemi┼čler, uzun u─čra┼č─▒larla buralar─▒ n├╝fusland─▒rm─▒┼č, n├╝fusun etnik oran─▒n─▒ de─či┼čtirmi┼č, kendi deyimleriyle ÔÇť┼čenlendirmi┼člerdirÔÇŁ (3).
T├╝rklerin ilk zamanlarda fethettikleri memleketlerde yerle┼čip kalmak ve bu ama├žla kendileri i├žin gerekli olan n├╝fusla oralar─▒ iskan ederek T├╝rkle┼čtirmek arzular─▒ o kadar kuvvetlidir ki, ili┼čkide bulunduklar─▒ kom┼ču ├╝lkelerle yapt─▒klar─▒ anla┼čmalarda bazen g├Â├žmen yerle┼čtirmek veya yerle┼čtirmemek ├Ânemli bir pazarl─▒k konusu olmu┼čtur(4).
Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda, devletin gelirini art─▒rmak d├╝┼č├╝ncesi ile ve eski bir y├Ânetim gelene─činin deneyimlerine dayanan basit ve pratik y├Ântemlerle ÔÇťreayaÔÇŁy─▒ (k├Âyl├╝y├╝) en verimli alanlarda ve rasyonel bir ┼čekilde ├žal─▒┼čt─▒rmak amac─▒yla yap─▒lan tehcir ve iskanlar─▒n yan─▒nda; Askeri ula┼č─▒m─▒ kolayla┼čt─▒racak ┼čekilde yollar boyunca k├Âyler ve kasabalar kurup ula┼č─▒m ve seyahat ├Ârg├╝tlenerek yabanc─▒ bir ├╝lkede di─čer d├╝┼čman unsurlar aras─▒na yerle┼čtirilecek T├╝rk ve M├╝sl├╝man g├Â├žmenler ile politik ve askeri g├╝venli─či sa─člamak gibi ama├žlarla devletin s├╝rg├╝n y├Ântemine s─▒k s─▒k ba┼čvurdu─ču g├Âr├╝lmektedir(5). Bu nedenle ilk f─▒rsata ordularla birlikte veya ordular─▒n arkas─▒ndan d├╝┼čman ├╝lkelerine g├Â├žmenlerin yerle┼čtirilmesi Osmanl─▒ imparatorlu─čunun askeri stratejisi bak─▒m─▒ndan ├Ânem verilen y├Ântemlerden biridir (6).
Ordular ilerledik├že bo┼čalan Bizans ┼čehirleri g├Â├žmenlerle doldurulmu┼čtur (7). Osman beyden ba┼člayarak bo─čazlar b├Âlgesinin ├Ânemi g├Âz ├Ân├╝nde tutularak bu b├Âlgeye sistemli bir ┼čekilde sokulmu┼č kuvvetlerinin yeterli olduklar─▒n─▒ anlad─▒klar─▒ anda buradaki b├╝t├╝n yabanc─▒ unsurlar─▒ atmaya ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r (8). Yaln─▒z Anadolu T├╝rklerinin RumeliÔÇÖye ge├žirilmesi belirli bir d├Ânemde, belirli olaylar ├╝zerine ortaya ├ž─▒kmam─▒┼čt─▒r. Bu ge├ži┼čler zaman zaman olmak ├╝zere Osmanl─▒lar─▒n Bat─▒ TrakyaÔÇÖy─▒ ele ge├žirme giri┼čimlerinden ├Ânce ba┼člam─▒┼č ve senelerce sistemli bir ┼čekilde devam etmi┼čtir (9).
K─▒saca s├Âylenecek olursa, bir├žok do─ču ve Asya ├╝lkelerindeki hanedan kuran, bir soy egemenli─čine dayanan devletlerde oldu─ču gibi, Osmanl─▒larda da ÔÇťgazaÔÇŁ, ÔÇťak─▒nÔÇŁ ve bunlar─▒n sonucu olarak yerle┼čme politikas─▒ bir ├že┼čit ekonomik giri┼čim ve birikim t├╝r├╝ olarak ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r (10). Y├Ânetimi bu derece etkileyen ve s├╝rekli kullan─▒ld─▒─č─▒ i├žin bir y├Ânetim gelene─či halini alan n├╝fus hareketleri, haliyle t├╝m kurum ve toplumsal kesitleri oldu─ču gibi, dini kurumlar─▒ ve k├Âyl├╝y├╝ de etkilemi┼čtir.
Dervi┼čler ve zaviyeler (tekke benzeri dervi┼člerin dini ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ y├╝r├╝tt├╝kleri kurumlar) Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda dinsel i┼člevlerin g├Âr├╝lmesinde ├Ânemli yer tutmu┼člard─▒r. Ancak onlar─▒n ├Ânemi bu bat─▒ya do─čru ak─▒n i┼činde birer temsilci ve ├Ânc├╝ gibi g├Âz├╝kmelerindendir.
ÔÇťOsmanl─▒lar, n├╝fus hareketleri ve iskana o derece ├Ânem vermektedirler ki, bu T├╝rk dervi┼čleri bu hareketlerde bir ├Ânc├╝ g├Ârevi g├ÂrmektedirlerÔÇŁ.
Bu ├Ânc├╝l├╝k o derecededir ki, kolonizat├Âr T├╝rk dervi┼člerine ve onlar─▒n k├Âylerde kurduklar─▒ zaviyelere, T├╝rk istilas─▒ ile birlikte ilerleyen bir ┼čekilde b├╝t├╝n AnadoluÔÇÖda rastlanmaktad─▒r. Ayn─▒ g├Â├žmen ak─▒n─▒ bat─▒ya do─čru ta┼čt─▒k├ža bu ak─▒n─▒n ├Ânc├╝leri ve kurumlar da bat─▒ya do─čru ilerlemi┼č ve ├žo─čalm─▒┼čt─▒r (11). Konumuzun dervi┼čleri, yine ibadetle u─čra┼čan ve sadaka ile ge├žinen benzerlerinin aksine, s├╝rekli olarak bo┼č topraklara yerle┼čmi┼člerdir (12). Bu yeni gelen g├Â├žmen dervi┼člerin bir k─▒sm─▒n─▒n i┼či gazilerle birlikte, ÔÇťmemleket a├žmak ÔÇťve ÔÇťfetihÔÇŁ i┼člerine kat─▒lmak oldu─ču gibi; bir k─▒sm─▒ da o civarda yerle┼čmi┼č ziraat ve hayvan yeti┼čtirmekle me┼čgul olmu┼člard─▒r. Bu dervi┼čler ve zaviyelerinin ordulardan daha ├Ânce hudut boylar─▒na gelip yerle┼čmi┼č olmas─▒, onlar─▒n harek├ót─▒n─▒ kolayla┼čt─▒ran hareketlerden biri olmu┼čtur ve s├╝rekli olarak ordular ilerledik├že ├Ânc├╝ g├╝├ž olarak yeni topraklar a├žmak ├╝zere ilerlemi┼člerdir (13). Yararl─▒l─▒klar─▒ g├Âr├╝len zaviyeler, olaylar geli┼čtik├že ve devlet olu┼čtuk├ža bir memuriyet ┼čekline d├Ân├╝┼čm├╝┼č ve birtak─▒m muafiyetler, haklar ve topraklar ba─č─▒┼članm─▒┼čt─▒r.
Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda n├╝fusun kullan─▒l─▒┼č─▒n─▒n bir y├Ânetim unsuru olu┼ču kendini fetih sonras─▒ topraklar─▒n payla┼č─▒m─▒nda da g├Âsteriyordu. Fetih ├ža─č─▒nda t─▒marlar da─č─▒ld─▒ktan sonra b├╝y├╝k arazi par├žalar─▒ ya hazineye kal─▒yor ya da fetih├žilerin ├Ânc├╝ g├╝c├╝n├╝ kendi ba┼č─▒na ve kendi hesab─▒na y├Âneten gazilerin ┼čeflerine tam m├╝lkiyetle b─▒rak─▒lm─▒┼č oluyordu. Ama ├žok kere yak─▒l─▒p y─▒k─▒lm─▒┼č, sakinleri taraf─▒ndan terk edilmi┼č bu topraklar, onlar─▒ i┼čleyip de─čerlendirecek bir i┼čg├╝c├╝ olmad─▒k├ža yeterli bir ├ž─▒kar imk├ón─▒ sa─člam─▒yordu (yani devletin imtiyazl─▒ t─▒marlar─▒ fetih sonucu elde ettikleri topraklar─▒, onlar─▒ i┼čleyip i┼č├žili─čini yapacak bir n├╝fus bulamad─▒k├ža kullanam─▒yorlard─▒. Buda fethedilen topraklar─▒n ne pahas─▒na olursa olsun n├╝fusland─▒r─▒lmas─▒n─▒ gerektiriyordu). Bu topraklar─▒ isk├ón etmek i├žin iki yol tutuluyordu.
1)┬áBuralara y─▒─č─▒n halinde s├╝rg├╝nlerle sava┼č tutsaklar─▒n─▒n yerle┼čtirilmesiÔÇŽY─▒─č─▒nlar─▒n zor yoluyla sa─članm─▒┼č bu hareketin amac─▒, ├žok kere yeni topraklar─▒n verimli k─▒l─▒nmas─▒ndan daha ├žok, sistemin yerle┼čmesine engel say─▒lan bu unsurlar─▒n ┼čahs─▒nda AnadoluÔÇÖdaki n├╝fus fazlas─▒n─▒ bo┼čaltmakÔÇŽ
2)┬áBuna kar┼č─▒l─▒k, s├╝rekli olarak balkanlara ve orta AvrupaÔÇÖya do─čru geni┼čleyen s─▒n─▒rlardan yap─▒lan s├╝rg├╝nler kendine has de─či┼čik ├Âzellikler g├Âsteriyordu. Osmanl─▒lar, ├Âzel bir ki┼činin tasarrufunda bulunan topraklarda miras yoluyla kalan intifa hakk─▒n─▒ kabul ederlerse de bu ayn─▒ ki┼či, s├╝r├╝lerek yerle┼čtirilmi┼č oldu─ču yeni topraklar ├╝zerinde, idarenin a├ž─▒k├ža izni olmad─▒k├ža ayn─▒ haklar─▒ iddia edemiyordu. Dolay─▒s─▒yla da bu ahali, elde etti─či ├╝r├╝n├╝n daha b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒na el konulmas─▒na imk├ón veren bir duruma, yar─▒c─▒ duruma d├╝┼č├╝yordu.
Balkanlardaki ilerleyi┼čte ise gaziler, ardlar─▒ndan gelip topra─č─▒ ve gelir kaynaklar─▒n─▒ kendi s─▒n─▒f ├ž─▒karlar─▒na g├Âre ├Ârg├╝tleyen idari mekanizman─▒n elinden kurtulma yollarl─▒n─▒ ileriye do─čru ka├ž─▒┼čta ar─▒yorlard─▒. Bu ka├ž─▒┼č onlara durmadan yeni topraklar kazand─▒r─▒yordu. Onlar─▒n ard─▒ndan idare buralara Anadolu Kolonlar─▒n─▒ yolluyordu. Bu, ikili bir ama├žla, bir yandan yeni topraklar s├Âm├╝rgele┼čtirip ├╝retken hale getirmek, ├Âb├╝r yandan da kabile tepkisinden kurtulmak i├žin yap─▒l─▒yordu. Bu tepki daha TrakyaÔÇÖda k├Âk atmaya ├žal─▒┼čan unsurlar─▒ zorla yerle┼čik d├╝zene ge├žirir ve toprakla aralar─▒nda ba─č─▒nt─▒ kurup sistemle b├╝t├╝nle┼čtirirken ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒.
ÔÇťOsmanl─▒lar─▒n RumeliÔÇÖye ge├ži┼člerinden itibaren bu k─▒tadaki yerle┼čmeleri iki ┼čekilde olmu┼čtur. Bunlardan birisi ilk f├╝tuhat esnas─▒nda AnadoluÔÇÖdaki yak─▒n yerlerden mesela Bal─▒kesir, Manisa ve havalisi gibi RumeliÔÇÖde yeni zapt edilen yerlere h├╝k├╝met taraf─▒ndan eski kay─▒tlarda s├╝rg├╝n denilen g├Â├žmenler nakledilmi┼č ve buralardaki yerli Rum halk─▒ndan askeri s─▒n─▒fa mensup olanlarla nakilleri icap edenlerden baz─▒lar─▒ da AnadoluÔÇÖya g├Ânderilmi┼čtir. Osmanl─▒ devletinin bu sistemi g├Â├žmen nakli te┼čkilat─▒ 15. asr─▒n ikinci yar─▒s─▒ ile 16. asr─▒n ilk yar─▒s─▒nda da devam etmi┼čtir.
Bu tedbirler yaln─▒z kabile halk─▒yla de─čil, kabile aristokrasisiyle de ilgiliydi.ÔÇŁKabile reisleri veya toprak sahibi olarak AnadoluÔÇÖda ├Ânemli bir siyasi toplumsal mevkii sahibi beylerin, t├╝rl├╝ nedenlerle RumeliÔÇÖye s├╝r├╝lme usul├╝n├╝n Osmanl─▒ imparatorlu─čuÔÇÖnun kurulu┼č devrinde merkezi devlet otoritesinin kuvvetlendirilmesi konusunda sistemli bir ┼čekilde kullan─▒lm─▒┼č etkin bir y├Ânetim gelene─či oldu─čunu g├Âstermektedir. Ve tahmin edilebilir ki, bu ┼čekilde eski beylerin AnadoluÔÇÖdaki k├Âklerinden kopar─▒larak Balkanlar ÔÇśda ki hudut boylar─▒nda, Osmano─čullar─▒ hizmetinde ├Ânemli g├Ârevlere tayin edilmi┼č olmalar─▒, s├╝rg├╝ne tabi tutulmu┼č olan eski baz─▒ soy ve toprak asaleti s─▒n─▒flar─▒n─▒n kendilerine tamam─▒yla yabanc─▒ bir ├ževre i├žinde k─▒sa bir zamanda tasfiyesini ve dolay─▒s─▒ ile siyasi birli─čin kolayl─▒kla kurulmas─▒n─▒ m├╝mk├╝n k─▒lm─▒┼čt─▒r.
Osmanl─▒ Devleti toprak ve k├Âyl├╝ ile olan ili┼čkilerini de bu politikas─▒ (n├╝fus politikas─▒) do─črultusunda g├Âr├╝yordu. Reaya (k├Âyl├╝) toprak emek├žilerini ba─člar─▒nda toplayan bir s─▒n─▒ft─▒ ve ki┼činin bir toprak par├žas─▒na ba─članmas─▒ onun ve onun soyundan gelenlerin durumunu belirliyordu.ÔÇŁVe raiyet o─člu raiyettirÔÇŁ (ve k├Âyl├╝ o─člu k├Âyl├╝d├╝r) veya ÔÇťsipahi zade olmayan bir Tar─▒k ile t─▒mara dahil etmek kanuna muhalefettirÔÇŁ, (sipahi o─člu olmayan ki┼činin t─▒mar haklar─▒ndan faydalanmas─▒ kanuna ayk─▒r─▒d─▒r) c├╝mleleri de bunu g├Âstermektedir.
Reaya (k├Âyl├╝) s├╝t├╝ ve y├╝n├╝ al─▒nacak bir s├╝r├╝ gibi ├Âzenle ├╝retilip en y├╝ksek geliri elde etmek i├žin ├╝zerinde ilgiyle durulan bir konuydu. Dolay─▒s─▒yla, k├Âyl├╝ ve di─čer s─▒n─▒flar, do─čup b├╝y├╝d├╝kleri memleketlerde kendi kaderleriyle ba┼č ba┼ča b─▒rak─▒lmam─▒┼č, tersine kendileri en verimli ├žal─▒┼čabilecekleri yerlere ve i┼člere bizzat devlet taraf─▒ndan y├Ânlendirilmi┼č ve bu arada fetihler sonucu yeni a├ž─▒lan bo┼č ve verimli topraklar ├╝zerine ta┼č─▒nm─▒┼č ve iskan edilmi┼člerdir.
1520-1530 y─▒llar─▒ aras─▒nda t├╝m imparatorlukta 11 milyon olarak g├Âr├╝len n├╝fusun azl─▒─č─▒, ├╝retimdeki ├Ânemli rol├╝ a├ž─▒s─▒ndan insan─▒n de─čerini artt─▒rmakta ve devlet onlar─▒ yerlerine ve ┼čartlar─▒na ba─člamak istemekteydi.
Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda hukuk kurallar─▒n─▒n dayand─▒─č─▒ taban daima toprak ve insan eme─činin topraktan ├╝retti─či servetlerdir. Bu y├╝zden bu ikisi birbirinden ayr─▒lmaz; topra─č─▒n kendi tasarrufunda bulunmamas─▒ d─▒┼č─▒nda, reayan─▒n topra─č─▒n─▒ b─▒rak─▒p gitmesine izin verilmezdi.
Ama topra─č─▒n terk edilmesi (├žift bozma) on alt─▒nc─▒ y├╝zy─▒l boyunca devletin ├Ân├╝n├╝ alamayaca─č─▒ kadar ├žo─čal─▒p ├Ânem kazan─▒nca vergi konularak bunun belli bir bi├žimde kurumla┼čt─▒r─▒lmas─▒ yoluna gidildi. B├Âylece reaya ├Âzel durumlar d─▒┼č─▒nda topra─ča ba─čl─▒d─▒r ve onu de─čerlendirmek zorundad─▒r. Toprak, kullanamayan─▒n elinden al─▒n─▒r, toprak nadasa azami 3 y─▒l b─▒rak─▒labilir, belirli bir alandan belirli bir ├╝r├╝n├╝n elde edilmesi zorunludur gibiÔÇŽ
G├Âr├╝l├╝yor ki Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda n├╝fusun az olu┼ču k├Âyl├╝n├╝n yerle┼čimine ve ├╝retim planlamas─▒na baz─▒ s─▒n─▒rlar getirmektedir.

ANAYURTTAN S├ťRG├ťN VE OSMANLIDA ─░SK├éN

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun fetih├ži bir devlet olu┼ču, s├╝rekli olarak ├žok geni┼č s─▒n─▒rlarda sava┼ča devam etmek zorunda bulunu┼ču, kendisi i├žin ├žok gerekli olan k├Âyl├╝n├╝n ├╝retken g├╝c├╝n├╝ y─▒pratmas─▒n─▒ da birlikte getirmi┼čtir.
├ç├╝nk├╝ ─░slam devleti, orduyu kendi dinda┼člar─▒na ay─▒r─▒rd─▒, fetih├ži bir devlette ordu en ├Ânde gelen imtiyazl─▒ s─▒n─▒ft─▒ ve ─░slam devletinde fethin temel bir yeri vard─▒. Ancak, ─░mparatorluk art─▒k fetih├ži bir devlet olmaktan ├ž─▒kmaktayd─▒. S─▒n─▒rlar─▒n savunulmas─▒ gitgide g├╝├žle┼čtik├že askeri ki┼čilerin, ├Âzellikle de basit askerin durumu bir imtiyaz olmaktan ├ž─▒k─▒p bir y├╝k haline geliyordu. Bundan b├Âyle, ├Ânce leventlerin askere al─▒nmas─▒yla, yeni├žerili─čin ortadan kald─▒r─▒lmas─▒ndan sonra ise, d├╝zenli askeri g├╝├žlerin yarat─▒lmas─▒yla bu y├╝k tamam─▒yla k├Âylerdeki M├╝sl├╝man daha do─črusu T├╝rk n├╝fusun s─▒rt─▒na y├╝klenir olmu┼čtu. ├ç├╝nk├╝ ├že┼čitli ┼čekillerde zaman zaman kullan─▒lsalar bile Araplar─▒, Arnavutlar─▒, K├╝rtleri d├╝zenli orduya katmak m├╝mk├╝n olam─▒yordu.
Zamanla ─░mparatorluk ├╝retken insan say─▒s─▒n─▒ sarst─▒. Art─▒k asker toplama, k├Âylere bask─▒n ┼čeklinde olmaktayd─▒. ├ľyle k├Âyler vard─▒ ki, i├žinde gen├ž ve ├žal─▒┼čabilir kimse kalmam─▒┼čt─▒. K├Âylerdeki halk da─člara ka├ž─▒yordu, tutulanlar ├žo─čunlukla ├žocuklar ve sakatlard─▒. Bunlar uzun ipleri s─▒ralama ba─članm─▒┼č ve elleri ba─čl─▒ olarak getiriliyor zorla ordu hizmetine al─▒n─▒yorlard─▒. Yani devlet, ├╝retimi sa─člayacak n├╝fus kesimini yap─▒s─▒ndan kaynaklanan nedenlerle hor kullan─▒p t├╝ketmekteydi
K├ótip ├çelebiÔÇÖnin raporlar─▒nda belirtti─či say─▒larda bu durum a├ž─▒k├ža belirtilmektedir.
Devlet i├žin asker gerek
Asker i├žin silah
Silah i├žin hazine gerek
Hazine i├žin reaya(k├Âyl├╝)
Reaya i├žin adalet.
Yani devlet kendisini ya┼čatacak olan askerini, yine dayand─▒─č─▒, ald─▒─č─▒ vergilerle devlet hazinesini doldurttu─ču k├Âyl├╝y├╝ adaletsiz bir bi├žimde kullanarak sa─čl─▒yor ve hazinesini dolduracak ├Ânemli dayana─č─▒n─▒ (k├Âyl├╝y├╝) b├Âylece eritiyordu.

OSMANLILARDA BU─×DAY AMBARLARININ ELDEN ├çIKMASININ ETK─░LER─░

Yukar─▒da anlat─▒lan dengesizliklerin bir benzeri de ─░mparatorluk ├žap─▒nda ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ imparatorlu─čuÔÇÖnun bu─čday ambar─▒ olan Tuna beylikleri, yani Eflak la Bo─čdan,1829ve1833 y─▒llar─▒nda ├Âzerkliklerini kazand─▒lar. B├Âylece devlet y├Âneticileri, memleketin gelece─čini d├╝┼č├╝n├╝rlerken, Anadolu probleminin ele al─▒nmas─▒n─▒n zaman─▒n─▒n geldi─čine kanat getirmi┼člerdir. Bu g├Âr├╝┼č, AnadoluÔÇÖda bir tak─▒m tar─▒ma ve iskana ait reformlar─▒n yap─▒lmas─▒n─▒n ka├ž─▒n─▒lmaz oldu─čunu ortaya koymu┼čtur.
Bunlar─▒n yan─▒nda 1838 Ticaret antla┼čmas─▒ Osmanl─▒ devletine bu─čday tekeli, dolay─▒s─▒yla AvrupaÔÇÖya yap─▒lacak bu─čday ihracat─▒ ├╝zerindeki her ├že┼čit yasaklamay─▒ kald─▒rmak zorunda b─▒rakt─▒. B├Âylece devlet ├Ânceden ambarlanm─▒┼č bu─čday─▒ sevk ederek b├Âlgesel k─▒tl─▒klar─▒n ├Ân├╝n├╝ almak imkan─▒n─▒n da kaybetti. Nihayet 1846 y─▒l─▒nda ─░ngiltere kabul edilen ve b├╝y├╝k Britanya ─░mparatorlu─čuÔÇÖna tah─▒l ithalat─▒na izin veren hububat kanunlar─▒ (Corn Laws) Osmanl─▒ topraklar─▒nda ├╝retilen tah─▒llar─▒n ├Ânemli bir miktar─▒n─▒ d─▒┼č pazara ├žekti.
K─▒saca ├Âzetlenecek olursa Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda:
1.─░sk├ón sadece belirli zamanlarla ortaya ├ž─▒kan bir olgu de─čil, s├╝rekli olarak ba┼čvurulan ve ─░mparatorluk yap─▒s─▒ndan kaynaklanan gelenekselle┼čmi┼č bir y├Ânetim unsuru idi.
2.K├Âyl├╝ hazineyi besleyen ve asker temin eden devlet i├žin iki y├Ânden yaral─▒ bir potansiyeldi. Ancak, devletin askeri politikas─▒ ├╝retken k├Âyl├╝ g├╝c├╝n├╝ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de sarsm─▒┼čt─▒. Oysa devletin hala ├╝retken bir potansiyele ihtiyac─▒ vard─▒.
3.G├╝venlik nedenleri ile eski isk├ón merkezleri terk edilerek arzulanan verimlilikten uzak olan yeni yerle┼čim b├Âlgelerine gidiliyordu.
4.B├Âlgesel dengesizliklere ek olarak ─░mparatorlu─čun ambarlar─▒ olan Eflak ve Bu─čdanÔÇÖ─▒n 1829ve 1833 y─▒llar─▒nda ├Âzerkliklerini kazanmalar─▒ ─░mparatorluk ├žap─▒nda bir dengesizlik yaratm─▒┼čt─▒.
5.Bunlar─▒n ├╝st├╝ne 1838 de devletin ihracat ├╝zerindeki tekelini kald─▒rmak ticaret antla┼čmas─▒ ve 1846 da b├╝y├╝k Britanya ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun tah─▒l ithalat─▒na izin vermesiyle ─░mparatorluk s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde ├╝retilen tah─▒l d─▒┼č pazarlara ├žekiliyordu.
6.─░mparatorlu─čun s├╝rekli sava┼č ve kar─▒┼č─▒kl─▒k i├žinde olu┼ču onun s─▒n─▒r b├Âlgelerinde, kar─▒┼č─▒kl─▒k b├Âlgelerinde, H─▒ristiyan n├╝fusun ├žok oldu─ču b├Âlgelerde M├╝sl├╝man n├╝fusa olan gereksinimi art─▒r─▒yordu.
7.Devlet topraklar─▒n─▒n i┼členmesi ├╝zerine getirilen bir dizi b├╝rokratik k─▒s─▒tlamalar ekonomiyi durgunla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒. Devlet tar─▒m─▒ hareketlendirmek i├žin yat─▒r─▒m─▒n yan─▒ s─▒ra ├žiftliklere gereksinim duyuyordu.
8.Osmanl─▒lar─▒n bat─▒ ile 1856 da yapm─▒┼č olduklar─▒ Paris antla┼čmas─▒ M├╝sl├╝man ve H─▒ristiyanlar aras─▒ndaki ayr─▒l─▒klar─▒ kald─▒r─▒yor, hatta bat─▒ya ekonomik k├╝lt├╝rel ve politik anlamda ili┼čkiye ge├žebilme yetenek ve olanaklar─▒yla H─▒ristiyanlara b├╝y├╝k avantajlar sa─čl─▒yordu. Bu avantajlar─▒n ├žekicili─či sonucunda imparatorluk topraklar─▒nda yerle┼čmek ├╝zere AvrupaÔÇÖdan ├Ânemli ├Âl├ž├╝de H─▒ristiyan Osmanl─▒ topraklar─▒na ba┼čvuruyordu. Ancak zaten kritik olan H─▒ristiyan, M├╝sl├╝man n├╝fus oran─▒n─▒ devletin bozmaya niyeti yoktu.

OSMANLI ─░MPARATORLU─×UÔÇÖNDA ├çERKESLERÔÇÖ─░N G├ľ├ç├ť ─░├ç─░N YAPILAN HAZIRLIKLAR

T├╝m ko┼čullar─▒n birikimi Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun19.yy, ├Âzellikle ├çerkeslerin g├Â├ž d├Ânemi olan 19.yyÔÇś─▒n ikinci yar─▒s─▒ndaki n├╝fus ve isk├ón politikas─▒n─▒ olu┼čturdu. Bu birikimin zorlamas─▒ Tanzimat Meclisini 9 Mart 1857 de bir g├Â├žmen kanununu haz─▒rlamaya ve bunun sultan taraf─▒ndan onay─▒na yol a├žt─▒. Ancak burada ├çerkeslerin┬áOsmanl─▒ topraklar─▒na kabul├╝n├╝n Osmanl─▒ devleti ve ├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒ aras─▒nda yap─▒lan bir antla┼čmayla ger├žekle┼čti─či de unutulmamal─▒d─▒r. Osmanl─▒ devleti taraf─▒ndan haz─▒rlanan G├Â├žmen kanunu ├žekicili─či sa─člayabilmek amac─▒yla liberal bir tutum i├žinde idi. Haz─▒rlanan bu kanuna g├Âre herkesin hak ve h├╝rriyetleri sultan─▒n g├╝vencesi alt─▒na al─▒n─▒yordu. Ayr─▒ca hazine arazileri t├╝m vergilerden muaf olarak RumeliÔÇÖye yerle┼čenler i├žin 6, AnadoluÔÇÖya yerle┼čenler i├žin ise 12 senelik askerlik
Muafiyeti ile birlikte da─č─▒t─▒laca─č─▒ bildiriliyordu. (G├Â├žmen kanunu: madde 4,5,6)┬áSadece g├Â├žmenleri ├žekmek ve uzun s├╝re belirli topraklar ├╝zerinde yerle┼čik tutabilmek ad─▒na haz─▒rlanan bu maddelerin tam olarak uygulanabildi─či s├Âylenemez. Ancak g├Â├žmenler 20 y─▒l i├žinde topraklar─▒n─▒ satmayacaklar ve ├╝lkeyi terk ettiklerinde topraklar─▒ tekrar devlete iade edeceklerdi.(madde 13) ─░mparatorluk bu do─črultudaki ama├žlar─▒n─▒ ger├žekle┼čtirebilmek ve iskan i┼člerini daha d├╝zenli bir ┼čekilde y├╝r├╝tebilmek i├žin 1860 y─▒l─▒nda G├Â├ž genel idare komisyonuÔÇÖnu kurdu.(idare-i Umumiye-i Muhacirin komisyon) yani Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču g├Â├žle ilgili devlet d├╝zeyindeki t├╝m haz─▒rl─▒k ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ ├çerkeslerÔÇÖin s├╝rg├╝n├╝nden ├Ânce, te┼čvik edici ┼čekilde ve Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒n tercih edilmesini sa─člamaya y├Ânelik olarak haz─▒rlam─▒┼čt─▒.
Ba┼čbakanl─▒k Ar┼čivi, 12 Cemaziy├╝levvel 1319 tarih ve 745 no.lu belgede: Mudanya, Gemlik Band─▒rma ve ErdekÔÇÖte, kaymakam yard─▒mc─▒s─▒n─▒ dahi H─▒ristiyan halktan se├žme zorunlulu─čunda b─▒rakan yo─čun H─▒ristiyan n├╝fustan bahsedilerek, buraya acele (!) olarak ÔÇťKuzey Kafkasya G├Â├žmenlerinin g├ÂnderilmeleriÔÇŁ istenmektedir.

ANAYURTTAN S├ťRG├ťN VE OSMANLIDA ─░SK├éN

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun n├╝fus politikas─▒ ve bunun sonucu olarak g├Ânderdikleri el├ži ve propagandistler tek tek hareketler halinde ba┼člam─▒┼č olan g├Â├ž├╝ h─▒zland─▒rd─▒ ve g├Â├ž 1862-1865 y─▒llar─▒ aras─▒nda doruk noktas─▒na ula┼čt─▒.
Osmanl─▒lar s├╝rekli olarak g├Â├žmen say─▒s─▒n─▒ art─▒rmak istiyorlard─▒. Hatta bunun i├žin beyli─či alt─▒nda bulunan halk─▒ ve k├Âlelerini de birlikte getiren ├çerkes beylerinin Osmanl─▒ topraklar─▒nda da beylik yapacaklar─▒ propagandas─▒ y├╝r├╝t├╝l├╝yordu. Ger├žekten de g├Â├ž sonras─▒ Osmanl─▒ topraklar─▒nda pek ├žok ├çerkes beyinin ayr─▒cal─▒klara sahip oldu─ču arazi, yap─▒ malzemesi ve tohumluk bak─▒m─▒ndan bolluk i├žinde olduklar─▒ bilinmektedir.
├çerkes g├Â├žmenleri ─░ngiliz, Frans─▒z, Osmanl─▒ ve ├žarl─▒k gemileriyle Osmanl─▒ topraklar─▒na ta┼č─▒n─▒yorlard─▒. Bu ta┼č─▒nma i┼člemi s─▒ras─▒nda ├žok say─▒da ├çerkes g├Â├žmenin a├žl─▒k ve salg─▒n hastal─▒klardan ├Âld├╝─č├╝, hastal─▒k kapanlar─▒n gemi y├Âneticileri taraf─▒ndan KaradenizÔÇÖe at─▒ld─▒klar─▒ bilinmektedir.
Osmanl─▒ topraklar─▒na ├ž─▒kan g├Â├žmen ├çerkes say─▒s─▒ ├╝zerinde 700 binden 1 milyon 2 y├╝z binÔÇÖe kadar de─či┼čen ├že┼čitli yorumlar yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ n├╝fus olaylar─▒yla yak─▒ndan ilgilenen Ubicini bu say─▒n─▒n 1864 de 700 bine, y├╝ksek ├Âl├╝m oran─▒na ra─čmen 1866ÔÇÖda 1 milyona ula┼čt─▒─č─▒n─▒ bildirmektedir. Bianconi, 1876 sonlar─▒na kadar sadece BalkanlarÔÇÖa yerle┼čtirilen ├çerkes say─▒s─▒n─▒n 600 bine ula┼čt─▒─č─▒n─▒ yazarken, di─čer kaynaklar t├╝m g├Â├žmen say─▒s─▒n─▒n 1 milyon 2 y├╝z bin olarak vermektedirler. Rus kaynaklar─▒na dayanan ara┼čt─▒rmalar─▒yla Berzhe ise 1858-1866 y─▒llar─▒ aras─▒nda KafkasyaÔÇÖy─▒ deniz yoluyla terk edenlerin 493.194 ki┼či oldu─čunu belirtmekte, ancak 1866 senesi i├žerisinde yap─▒lan g├Â├ž say─▒s─▒, resmi kaynaklar d─▒┼č─▒nda kalanlar ve karayoluyla gelenleri bu say─▒ d─▒┼č─▒nda tutmaktad─▒r.
T├╝m bu kaynaklarla birlikte Osmanl─▒ ar┼čivlerini de inceleyen Wisconsin ├ťniversitesi Uluslararas─▒ ├çal─▒┼čmalar Merkezi ├╝yelerinden Kemal H. Karpat, kay─▒tlara ge├žmeyen, kendi ├Âzel gayretleri ile g├Â├žen ve karayolunu da kullananlar─▒ da g├Âz ├Ân├╝nde tutarak 1859-1879 y─▒llar─▒ i├žin bu say─▒n─▒n 1 milyon 400 bin oldu─čunu, bunlardan sadece 1.100.000ÔÇÖinin hayatta kal─▒p Osmanl─▒ topraklar─▒na ├ž─▒kabildiklerini belirtmektedir.
Ancak g├Â├žten hemen sonra g├Â├žmen ├çerkeslerin %20 si a├žl─▒k ve hastal─▒klardan ├Âlm├╝┼čt├╝r┬á├ľrn: May─▒s 1864ÔÇÖde SamsunÔÇÖa ├ž─▒kanlardan 35-40.000 ├çerkes ├Âlm├╝┼čt├╝r. En ├Ânemli ├ž─▒k─▒┼č noktalar─▒ndan biri olan TrabzonÔÇÖda ise 1856 sonlar─▒ndaki ├Âl├╝ say─▒s─▒ 53.000 civar─▒ndayd─▒.

Samsun, ├çorum, Tokat, Yozgat, Uzunyayla (Kayseri-Sivas), G├Âksun ve AdanaÔÇÖya yap─▒lan yerle┼čtirmeler, temel olarak yerle┼čik d├╝zene ge├žmeyi zorlama ve vergi vermeyen, d├╝zenli askerli─če kat─▒lmayan ve isyanlar─▒ ile ÔÇťp├╝r├╝zÔÇŁ olan ÔÇťdo─čuÔÇŁyu, imparatorlu─čun temelini olu┼čturan ve ya┼čatan ÔÇťbat─▒ÔÇŁdan ay─▒rmaya, b├Âlgede ├ž─▒kan isyanlar─▒n etkisiz b─▒rak─▒lmas─▒ i├žin tampon b├Âlge kurmaya y├Ânelikti.UzunyaylaÔÇÖya yerle┼čtirilen ├çerkesler ise Av┼čar ve T├╝rkmen g├Â├žebe kabilelerin yerle┼čik d├╝zene ge├žmesi, halk├ža sadece yaylak olarak kullan─▒lan bu b├Âlgenin tar─▒m alanlar─▒ haline getirilmesi ama├žlar─▒yla yerle┼čtirilmi┼člerdir.

[i]Ba┼čbakanl─▒k Ar┼čivi, 7 Cemaziy├╝levvel 1319 tarihli ve 1494 nolu belgede; Ermenilerin Malazgirt ve Mu┼č ovalar─▒n─▒ s─▒k s─▒k basmalar─▒ndan ve burada M├╝sl├╝man halk─▒n az bulunmas─▒ndan bahsedilerek, Ermenilerin yollar─▒n─▒n kilidi durumunda olan Sason Da─člar─▒ÔÇÖna yak─▒n yerlerdeki bo┼č araziye┬áÔÇťG├Â├žmen ├çerkeslerin g├Ânderilerek yerle┼čtirilmeleriÔÇŁ┬áisteniyor.[/i]

A┼ča─č─▒da da g├Âr├╝lece─či gibi, karaya ├ž─▒k─▒┼čtan sonra iskan─▒n ger├žekle┼čtirilmesi, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnu n├╝fus hareketlerine zorlayan problemlerini de ├ž├Âz├╝c├╝ do─črultuda ger├žekle┼čiyordu.
1.Gen├ž ├çerkes g├Â├žmenleri orduya al─▒narak ordunun sadece say─▒sal olarak de─čil, fakat ├çerkeslerin sava┼čkanl─▒klar─▒ndan do─čan bir niteliksel de─či┼čmesi sa─članm─▒┼č oluyordu. Osmanl─▒lar sadece TrabzonÔÇÖda 18.000 ├çerkes gencini orduya ald─▒lar.1877 sava┼č─▒n─▒n ba┼člamas─▒yla da yine 3.000 gen├ž ├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒na kar┼č─▒ kullan─▒lmak ├╝zere orduya al─▒nm─▒┼čt─▒. Bu uygulamayla askerlik muafiyeti getirece─či s├Âylenen G├Â├žmen kanununun 4, 5, 6ÔÇÖnc─▒ maddelerinin sadece g├Â├žmenleri ├žekmek i├žin bir aldatmaca oldu─čunu g├Âr├╝yoruz.
2.G├Â├žmenler, Diyarbak─▒r ve Halep gibi n├╝fus yo─čunlu─čunun az oldu─ču yerlere yerle┼čtirildiler ve g├Â├žebe Arap kabilelerinin hareketlili─čini s─▒n─▒rlamak ve bazen de onlar─▒ bulunduklar─▒ b├Âlgede yerle┼čmek i├žin kulland─▒lar. B├Âylece ├çerkesler bir set olu┼čturacaklar ve Ba─čdat b├Âlgesinin g├╝venli─čini sa─člayacaklard─▒.
3.Devlet, g├Â├žmenleri Yunanistan, S─▒rbistan, Romanya ve ├Âzellikle ├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒ ile olan s─▒n─▒r b├Âlgelerine yerle┼čtirmeye ├žal─▒┼č─▒yordu. ├çerkesler BalkanÔÇÖlarda ayn─▒ ama├žlarla Kuzey ve merkezi Dobruca, Varna ve DanubÔÇÖun g├╝neyi ve bat─▒da Ni┼č ve Sofya b├Âlgelerine yerle┼čtirildiler. Nihayet bu hareketlere kar┼č─▒ ├çarl─▒k 1860ÔÇÖtaki 6 g├Âr├╝┼č├╝n├╝ tekrarlad─▒ÔÇŁ ├çerkesler kendi s─▒n─▒rlar─▒ndan belli bir mesafe d─▒┼č─▒na isk├ón edilmeliydilerÔÇŁ
4.├çerkesler Marmara denizi ├ževresine Ba┼čkent ─░stanbulÔÇÖa giden yollar─▒ g├╝vence alt─▒nda tutmak amac─▒yla yerle┼čtirildiler.
ÔÇťGenelkurmayÔÇÖ─▒n T├╝rk istiklal harbi incelemesinde de belirtildi─či ├╝zere, ─░ngiltere, Anadolu y├Ân├╝nden rahats─▒z edilmekten korunmak i├žin, Bo─čazlar─▒n do─čusunda tampon b├Âlge kurmay─▒ d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝r. Bunlarda ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ do─čuya kar┼č─▒ koruyacak olan Biga, G├Ânen ve ├ževresi ile Karadeniz Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ Do─čuÔÇÖya kar┼č─▒ g├╝vene alacak olan D├╝zce, Hendek y├Âresidir. Nitekim i├ž isyanlar bu b├Âlgede ba┼člar.ÔÇŁ (Milli kurtulu┼č tarihi, cilt 1, s. 147,148) Yani┬á├çerkesler askeri nedenlerle tampon b├Âlgelere yerle┼čtirilmi┼člerdir
─░sk├ón, Marmara b├Âlgesinde H─▒ristiyan n├╝fusun ├žo─čunlukta oldu─ču b├Âlgelerde M├╝sl├╝man n├╝fus oran─▒n─▒ artt─▒rmaya y├Ânelikti. ├ľrne─čin Kuzey AnadoluÔÇÖnun k─▒y─▒ ┼čehirlerinde ya┼čayan, belirli bir ekonomik ve say─▒sal g├╝ce sahip olan Rumlar, bu isk├ón politikas─▒ndan rahats─▒z olarak durumu protesto etmi┼č ve hatta baz─▒lar─▒ RusyaÔÇÖya g├Â├žerek durumu d├╝zeltme yoluna gitmi┼člerdir.
12 Cemaziy├╝levvel 1319 tarih ve 745 no.lu belgede:
Mudanya, Gemlik Band─▒rma ve ErdekÔÇÖte kaymakam yard─▒mc─▒s─▒n─▒ dahi H─▒ristiyan halktan se├žme zorunlulu─čunda b─▒rakan yo─čun H─▒ristiyan n├╝fustan bahsedilerek, buraya acele olarak ÔÇťKuzey Kafkasya G├Â├žmenlerinin g├Ânderilmeleri istenmektedir.
5.Samsun, ├çorum, Tokat, Yozgat, Uzunyayla (Kayseri-Sivas), G├Âksun, Adana yerle┼čimleri temel olarak yerle┼čik d├╝zene ge├žmeyi zorlama ve vergi vermeyen, d├╝zenli askerli─če kat─▒lmayan ve ÔÇťp├╝r├╝zÔÇŁ olan ÔÇťdo─čuÔÇŁyu, ─░mparatorlu─čun temelini olu┼čturan ve ya┼čatan bat─▒ÔÇÖdan ay─▒rmaya, tampon b├Âlge kurmaya y├Ânelikti.
UzunyaylaÔÇÖya yerle┼čtirilen ├çerkesler Av┼čar ve T├╝rkmen g├Â├žebe kabilelerin yerle┼čik d├╝zene ge├žmesi, b├Âlgede ├ž─▒kan isyanlar─▒n etkisiz b─▒rak─▒lmas─▒ i├žin tampon b├Âlge yarat─▒lmas─▒, yerli halk├ža yaln─▒z yaylak olarak kullan─▒lan bu b├Âlgenin tar─▒m alanlar─▒ haline getirilmesi ama├žlar─▒yla yerle┼čtirilmi┼člerdir.
Elaz─▒─č, Mardin y├Ârelerinden ba┼člayarak Hile, Kerbela kentlerine kadar uzanan ├žizgiye K├╝rt a┼čiret isyanlar─▒n─▒ ├Ânlemek amac─▒yla ├Âbek ├Âbek yerle┼čtirilmi┼člerdir.
7 Cemaziy├╝levvel 1319 tarihli ve 1494 no.lu belgede
Ermenilerin Malazgirt ve Mu┼č ovalar─▒n─▒ s─▒k s─▒k basmalar─▒ndan ve burada M├╝sl├╝man halk─▒n az bulunmas─▒ndan bahsedilerek, Ermenilerin yollar─▒n─▒n kilidi durumunda olan Sason Da─člar─▒na yak─▒n yerlerdeki bo┼č araziye ÔÇťG├Â├žmen ├çerkeslerÔÇÖin g├Ânderilerek yerle┼čtirilmeleriÔÇŁ ─░steniyor. Hatay, Hama, Humus, ┼×am, Golan tepeleri, ├ťrd├╝n ve ─░srail yerle┼čimleri, bu hatt─▒n devam─▒ olarak; Hadari ve Bedevi kabilelerini ay─▒rmak amac─▒yla yerle┼čtirilmi┼čtir. Hadariler kara ve denizyolu ticaretini ellerinde bulunduran, bunun i├žin g├╝venli─če ihtiya├ž duyan, merkezi otorite ile ili┼čkili ve vergisini veren kesimi olu┼čtururken, Bedevi kabileleri g├Â├žebe, ticaret kafilelerini vurarak ya┼čayan ve Osmanl─▒ devletine vergisini veren kesime zarar veren bir yap─▒dad─▒r.
6.G├Â├žmenler ayn─▒ zamanda tar─▒m ve demir yolu yap─▒m─▒nda kullan─▒lmaya y├Ânelik bir bi├žimde de yerle┼čtirilmi┼člerdi. D─▒┼či┼čleri ar┼čivlerinde bulunan tarihsiz bir rapor devlete ├çerkeslerin G├╝neyde: ├çukurova. Birecik Rakka b├Âlgelerine yerle┼čtirilmelerini ├Ânermektedir. Raporda, b├Âylece bu b├Âlgede modern bir tar─▒m─▒n geli┼čmesinin beklendi─či de belirtilmektedir. ├ľzellikle 19. asra kadar pek be─čenilmeyen ovalar─▒n tabanlar─▒ ile di─čer alivual (birikim) sahalar sonradan g├Â├žmenlerin yerle┼čimine a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.
Bu devrede s├Âz konusu sahalara isk├ón edilenlerden pek ├žok kimse s─▒tma ile di─čer bula┼č─▒c─▒ hastal─▒klardan ├Âlm├╝┼č, hatta devlet g├╝c├╝ ile yerle┼čtirilmi┼č baz─▒ b├╝y├╝k gruplar (├Âzellikle Akdeniz b├Âlgesinde) kitle halinde yok olmu┼člard─▒r.
Bununla beraber batakl─▒klar─▒n kontrol alt─▒na al─▒nd─▒─č─▒ veya kurutuldu─ču, s─▒tma ile etkili bir ┼čekilde m├╝cadele edilebilen yerlerde g├Â├žmenler, isk├ónlar─▒na devam etmi┼čler; o tarihlere kadar belirli sebeplerle be─čenilmeyen bu topraklar ├╝zerinde yeni yerle┼čim alanlar─▒ olu┼čmu┼čtur.

Kaynaklar

1)Barkan, O.L. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda bir isk├ón ve kolonizasyon metodu olarak s├╝rg├╝nler. ─░st. ├ťniv. ─░ktisat fak. Mecmuas─▒, Cilt 11, s.524-526)
2)K├Âpr├╝l├╝, Prof. Dr .F.: Osmanl─▒ devletinin kurulu┼ču.s.40
3)Barkan,O.L.: Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda bir iskan ve kolonizasyon metodu olarak Vak─▒flar Temlikler. Vak─▒flar Dergisi. Cilt 2.s.280
4)Barkan.O.L. 1 no lu kaynak s.65
(5)age. S.57
(6)age. s.67
(7)Da─čtekin Dr.H. T├╝rkleri bo─čazlar b├Âlgesine ├žeken ger├žek nedenler. Ank.Univ. DTCF Degisi Cilt 19, s179.
(8)age s.187
(9)Aktepe. M. N. 14. ve 15. as─▒rlarda RumeliÔÇÖnin T├╝rkler taraf─▒ndan iskan─▒na dair. T├╝rkiyat Mecmuas─▒. Cilt 10, s.300
(10)Berkes Prof. N.: 100 soruda T├╝rkiye iktisat tarihi. Cilt 1, s.18
11) bkz. (3) s.291
12)ages.285
13)age.s.289

[1] ┼×amil JaneÔÇÖnin, 8 May─▒s 2006 tarihinde Ba─člarba┼č─▒ Kafkas K├╝lt├╝r Derne─či taraf─▒ndan ─░stanbulÔÇÖda d├╝zenlenen ÔÇťD├╝nden Yar─▒na ├çerkes G├Â├žleriÔÇŁ konulu sempozyumda yapt─▒─č─▒ konu┼čma metnidir. Nart Dergisi 52. Say─▒da yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

Toplam Okuma: 2,352 , Bug├╝n: 5 

YAZAR HAKKINDA

Haber Merkezi Haber Merkezi Belgeseltarih.com sitemizde konuk yazarlara da yer veriyoruz. Yay─▒nlanmas─▒n─▒ istedi─činiz ve m├╝mk├╝n oldu─čunca akademik dille kaleme al─▒nm┼č tarih konulu yaz─▒lar─▒n─▒zla ilgili olarak, ileti┼čim sayfam─▒zdaki form vas─▒tas─▒yla bizimle ba─člant─▒ kurabilirsiniz. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
┼×amil Jane

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • YEN─░
Bursal─▒ Karamanl─▒lar

Bursal─▒ Karamanl─▒lar

10 Ekim 2021, Bursal─▒ Karamanl─▒lar i├žin yorumlar kapal─▒
─░ngiltereÔÇÖdeki U├žak Kazas─▒ ve Adnan Menderes

─░ngiltereÔÇÖdeki U├žak Kazas─▒ ve Adnan Menderes

5 Ekim 2021, ─░ngiltereÔÇÖdeki U├žak Kazas─▒ ve Adnan Menderes i├žin yorumlar kapal─▒
─░lklerin K├Ây├╝ Bademler

─░lklerin K├Ây├╝ Bademler

5 Ekim 2021, ─░lklerin K├Ây├╝ Bademler i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rk├╝lerin Talihsiz Ye┼čil ├ľrde─či

T├╝rk├╝lerin Talihsiz Ye┼čil ├ľrde─či

5 Ekim 2021, T├╝rk├╝lerin Talihsiz Ye┼čil ├ľrde─či i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒larda ve Cumhuriyetin ilk y─▒llar─▒nda elektrik

Osmanl─▒larda ve Cumhuriyetin ilk y─▒llar─▒nda elektrik

3 Ekim 2021, Osmanl─▒larda ve Cumhuriyetin ilk y─▒llar─▒nda elektrik i├žin yorumlar kapal─▒
─░brahim Edhem Pa┼ča

─░brahim Edhem Pa┼ča

3 Ekim 2021, ─░brahim Edhem Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa’n─▒n Sinema Tarihi

Bursa’n─▒n Sinema Tarihi

11 Eyl├╝l 2021, Bursa’n─▒n Sinema Tarihi i├žin yorumlar kapal─▒
Limonun Ba┼čkenti Erdemli

Limonun Ba┼čkenti Erdemli

11 Eyl├╝l 2021, Limonun Ba┼čkenti Erdemli i├žin yorumlar kapal─▒
Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)

Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963)

11 Eyl├╝l 2021, Bursa Yerel Bas─▒n─▒nda Naz─▒m Hikmet (1901-1963) i├žin yorumlar kapal─▒
Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

11 Eyl├╝l 2021, Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi i├žin yorumlar kapal─▒
Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ

Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ

10 Eyl├╝l 2021, Polemik-8: ÔÇť├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Mustafa KemalÔÇÖin t├╝meni yede─čin yede─či idiÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi

T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi

8 Eyl├╝l 2021, T├╝rklerin ilk anavatan─▒na ait kaynaklar ge├žerlili─čini yitirdi i├žin yorumlar kapal─▒
19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol

19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol

8 Eyl├╝l 2021, 19. Y├╝zy─▒l Osmanl─▒ Devlet Adamlar─▒ndan ─░brahim Edhem Pa┼ča -Salih Erol i├žin yorumlar kapal─▒
Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒

Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒

23 A─čustos 2021, Moha├ž, Semmelweis ve Pal Soka─č─▒ ├çocuklar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi

Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi

22 A─čustos 2021, Ulubatl─▒ HasanÔÇÖ─▒n Tasvir Edildi─či Chronicon Maius’un (B├╝y├╝k Kronik) Melissinos Taraf─▒ndan Uyduruldu─ču ─░ddi├ós─▒n─▒n Reddi i├žin yorumlar kapal─▒
Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi

Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi

22 A─čustos 2021, Ak-┼×emsedd├«nÔÇÖin F├ótihÔÇÖe G├Âyn├╝kÔÇÖten Yazd─▒─č─▒ Mektubun Tarih├« A├ž─▒dan ├ľnemi i├žin yorumlar kapal─▒
Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ

Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ

22 A─čustos 2021, Ya┼č 21: HayberÔÇŽ Afganistan An─▒lar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz!

Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz!

18 A─čustos 2021, Mehmet├žikÔÇÖsiz bir K─▒br─▒s olamaz! i├žin yorumlar kapal─▒
├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

4 A─čustos 2021, ├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi i├žin yorumlar kapal─▒