Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN
Prof. Dr. Hilmi  ├ľZDEN
Cengiz Da─čc─▒’n─▒n Eserleri ve Yaz─▒lmam─▒┼č Tarih
  • 10 Ocak 2021 Pazar
  • +
  • -
  • Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN /

├ľzet[1] ┬á

Cengiz Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n eserlerinde T├╝rk ve insanl─▒k tarihinin, hen├╝z yaz─▒lmam─▒┼č ger├žekleri ara┼čt─▒r─▒c─▒lar─▒n─▒ beklemektedir. Bu bekleyi┼č ba┼čta T├╝rkler olmak ├╝zere di─čer ├╝lkelerin yazar ve ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n─▒ da ilgilendirmektedir. ─░nsanlar tabiatlar─▒ itibariyle genelde kolay─▒ ve bilineni tercih ederler. H├ólbuki hakikat perdesini, ancak ciddi ara┼čt─▒rmac─▒lar ve dikkatli okuyucular a├žar. Cengiz Da─čc─▒ eserlerine bir milletin yok edili┼čini s─▒─čd─▒rm─▒┼čt─▒r. Her bir eseri ba┼čl─▒ ba┼č─▒na ele al─▒nd─▒─č─▒nda kar┼č─▒m─▒za K─▒r─▒m T├╝rklerinin ad─▒m ad─▒m u─črad─▒─č─▒ soyk─▒r─▒m─▒ anlat─▒l─▒r. Buna ilave olarak ac─▒mas─▒z Sovyet y├Ânetiminin uygulamalar─▒ vard─▒r. Sadece bu y├Ânetim de─čil; II. D├╝nya sava┼č─▒n─▒n getirdi─či felaketlerde okuyucuya tan─▒t─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒l─▒r. Almanlar─▒n yapt─▒─č─▒ katliamlar, esir kamplar─▒, T├╝rkistan lejyonlar─▒ ve ├žaresiz T├╝rk halklar─▒n─▒n trajedisi g├Âr├╝l├╝r. T├╝rkiyeÔÇÖde bile hen├╝z tam anlam─▒yla incelenmemi┼č T├╝rkistan lejyonlar─▒ hakk─▒nda yazar─▒m─▒z─▒n eserlerinde; tarihsel ve ya┼čanm─▒┼č ger├žekle ba─člant─▒l─▒ onlarca ├Ârnek okuruz.

Cengiz Da─čc─▒ sadece bir edebiyat eserleri k├╝lliyat─▒ b─▒rakmam─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ zamanda T├╝rk tarih├žileri i├žin ara┼čt─▒racaklar─▒ konular─▒n yol haritalar─▒n─▒ vermi┼čtir. Bu eserlerden hareketle ar┼čivlere giren ilim adamlar─▒ tarihle y├╝zle┼čeceklerdir. Bu sayede tarihin ├╝st├╝ tozla, ├žamurla ve kan p─▒ht─▒s─▒ ile ├Ârt├╝lm├╝┼č ac─▒ ger├žeklerini g├Âreceklerdir. Belki y├╝reklerin dayanamayaca─č─▒ ger├žeklere g├Âzlerini ve kalemlerini a├žmak her ara┼čt─▒r─▒c─▒n─▒n ve/veya edebiyat├ž─▒n─▒n cesaret edebilece─či i┼č de─čildir. Buna ra─čmen er veya ge├ž korkusuz insanlar, Sovyet, Alman ve bir├žok devletin o y─▒llara ait b─▒rakt─▒─č─▒ belgelerde Cengiz Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n anlatt─▒klar─▒n─▒ arayacaklard─▒r. O ya┼čad─▒klar─▒n─▒ romanla┼čt─▒rd─▒─č─▒ i├žinde ar┼čivler yazd─▒klar─▒n─▒ do─črulayacakt─▒r.

Cengiz Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n eserleri (Korkun├ž Y─▒llar, Yurdunu Kaybeden Adam, Onlarda ─░nsand─▒, O Topraklar Bizimdi, Badem Dal─▒na As─▒l─▒ Bebekler, Anneme Mektuplar, ─░htiyar Sava┼č├ž─▒ vd.) T├╝rk ve insanl─▒k tarihi a├ž─▒s─▒ndan hen├╝z t├╝m berrakl─▒─č─▒ ile yaz─▒lmam─▒┼č bir tarihi muhafaza etmektedir. Dolay─▒s─▒yla bu hakikat gen├ž tarih├žiler i├žin ara┼čt─▒r─▒lmay─▒ bekleyen i├ži trajedilerle dolu geni┼č kaynaklar sunmaktad─▒r. Romanlar─▒ ve di─čer eserleri adeta belgesel bir roman niteli─čindedir. Bu ├Âzellik onu her ge├žen g├╝n daha g├╝ncel hale getirecektir. Ger├žekler Rus NKVD (Gizli Haber Alma Te┼čkilat─▒), Alman, ABD ve di─čer bir├žok devlet istihbarat ├Ârg├╝tlerinin ar┼čivi a├ž─▒ld─▒k├ža anla┼č─▒lacakt─▒r. Ayr─▒ca o d├Ânemde Cengiz Da─čc─▒ ile birlikte benzer hadiseleri ya┼čam─▒┼č askerlerin ve sivil halk─▒n hat─▒ralar─▒ yay─▒nland─▒k├ža Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n eserlerinin i├žten, samimi olmas─▒n─▒n ├Âtesinde yaz─▒lmam─▒┼č tarihe veriler sundu─ču g├Âr├╝lecektir.

Konular─▒ ├žo─čalmak m├╝mk├╝nse de d├Ârt ana ba┼čl─▒k alt─▒nda eserlerdeki yaz─▒lmam─▒┼č tarihi olaylar─▒ toplayabiliriz:

  1. SSCBÔÇÖnin kolhozla┼čt─▒rma siyaseti ve T├╝rk Yurdu K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n Koloni haline getirilmesi
  2. T├╝rk ayd─▒nlar─▒n─▒n Stalin zulm├╝ ile yok edilmesi
  3. II. D├╝nya Sava┼č─▒na T├╝rklerin i┼čtirak ettirilmesi ve T├╝rkistan Lejyonlar─▒nda K─▒r─▒m ve Di─čer T├╝rk Yurtlar─▒n─▒n Askerlerinin Trajedisi
  4. 18. May─▒s. 1944 K─▒r─▒m s├╝rg├╝n├╝

1.SSCBÔÇÖnin kolhozla┼čt─▒rma siyaseti ve T├╝rk Yurdu K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n Koloni haline getirilmesi

T├╝rk okuyucular─▒ olarak SSCB kolhozla┼čt─▒rma siyasetinin i┼člendi─či tarih├« ve edeb├« eserleri ├Ânce bat─▒ kaynakl─▒ eserlerden ├Â─črenmeye ba┼člad─▒k. Bunun yan─▒nda Soljenistinin eserleri hem kolhozla┼čt─▒rma siyasetinin hem de s├╝rg├╝n kamplar─▒n─▒ okuyucuya anlatmakta idi. ÔÇťSovyet Rus ─░deolojisiÔÇŁ ├╝zerine yaz─▒lm─▒┼č bat─▒ kaynakl─▒ eserlerde genel tan─▒mlar─▒ i├žinde ÔÇťKom├╝nizm ve Rus ideolojisiÔÇŁ aras─▒nda ba─člant─▒ kurmakta idi. Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n romanlar─▒nda bu hususun K─▒r─▒m T├╝rkleri ├Âzelinde i┼člendi─čini g├Ârmekteyiz.

Da─čc─▒ ÔÇťOnlar da ─░nsand─▒ÔÇŁ ÔÇťO Topraklar BizimdiÔÇŁ de ve bir├žok eserinde kooperatifle┼čtirme yahut topraklar─▒n kolhozla┼čt─▒rma i┼člemini anlat─▒r. K─▒r─▒m T├╝rklerinin topraklar─▒ yava┼č yava┼č ellerinden al─▒narak devletle┼čtirilir. ─░nsanlar kendi topraklar─▒nda i┼č├ži olarak ├žal─▒┼č─▒r. Bir tutam ├╝z├╝m├╝ne bile sahip ├ž─▒kamaz. Biz Cengiz Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n babas─▒n─▒n kendi ba─č─▒n─▒n bir tutam ├╝z├╝m├╝n├╝ ├Âpt├╝─č├╝ i├žin s├╝rg├╝ne g├Ânderildi─čini biliyoruz: Cengiz Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n babas─▒ k├Ây├╝ olan K─▒z─▒lta┼č’tan Akmescit’e s├╝rg├╝n edilir. Bir zaman hapishanede kal─▒r. Serbest b─▒rak─▒ld─▒ktan sonra ailesini yan─▒na alarak Akmescit’e yerle┼čir. Anneme Mektuplar da babas─▒n─▒n s├╝rg├╝n sebebi ┼ču c├╝mlelerle a├ž─▒klan─▒r ÔÇťAma uzun s├╝rmedi al─▒n terimizle kazan─▒lan bu mutlulukÔÇŁ. NEP (Yeni Ekonomik Politika) politikas─▒na son verilmesiyle ba┼člad─▒ facia. Topkaya ┼čirketinizin topu martelinizle birlikte at─▒lacak g├╝n├╝n birinde diye gaipten haber verenler hakl─▒ ├ž─▒kt─▒lar. Derken kolhozla┼čma ba┼člad─▒. Direnenler hapsedildiler. Sonra s├╝rg├╝nlere tan─▒k olduk. K─▒z─▒lta┼č yar─▒ yar─▒ya bo┼čald─▒. Babam da o s─▒ralarda tutuklananlar aras─▒ndayd─▒. Ni├žin? ne yapt─▒m? su├žum ne? diyordu, zavall─▒, t├╝fek dip├žikleri alt─▒nda evimizden al─▒n─▒p yolda bekleyen polis kamyonlar─▒na g├Ât├╝r├╝ld├╝─č├╝ gece i┼čledi─či su├žlardan birinin art─▒k kolhoza ait ata miras─▒ ba─č─▒na girerek, ayaklar─▒ dibindeki topraktan kald─▒rd─▒─č─▒ ─░ki tutam topra─č─▒ a─člaya a─člaya ├Âpmesi oldu─čunu y─▒llarca sonra ├Â─črendim. ─░┼čledi─či su├žlar─▒n en b├╝y├╝─č├╝, belki de ba┼čl─▒cas─▒ buydu herhalde. Anne[2]ÔÇŁ.

Cengiz Da─čc─▒, ÔÇťOnlar da ─░nsand─▒ÔÇŁ ve ÔÇťO Topraklar BizimdiÔÇŁ adl─▒ eserlerinde, K─▒r─▒m’─▒n k├Âylerini anlat─▒r. Ayr─▒ ayr─▒ iki k├Ây├╝, bu romanlar─▒nda ele alarak inceler. “Onlar da ─░nsand─▒” roman─▒nda Yalta’ya ba─čl─▒ K─▒z─▒lta┼č k├Ây├╝ mevzubahistir. Roman bu k├Ây├╝n s─▒n─▒rlar─▒ d─▒┼č─▒na pek ├ž─▒kmaz. ─░┼členen fikir kom├╝nizm ve onun k├Âyl├╝ye en ├žok tesir eden m├╝essesesi kolhoz ile k├Âyl├╝n├╝n buna kar┼č─▒ ald─▒─č─▒ savunma durumudur. K─▒z─▒lta┼č k├Ây├╝nde hen├╝z kolhoz kurulmam─▒┼čt─▒r. Herhangi bir i┼či yapabilmek i├žin, ├Ânce oraya ula┼čmak l├óz─▒md─▒r. Rus’lar da hen├╝z bu merhalededirler. Yollar yaparak k├Âylere varmaya ├žal─▒┼čmaktad─▒rlar. K─▒z─▒lta┼č k├Ây├╝nde herkes kendi i┼činde g├╝c├╝ndedir. K├Âyl├╝ler kendi tarlalar─▒nda ├žal─▒┼č─▒p, kendi hayvanlar─▒na bakmaktad─▒rlar. Tabii mahs├╗llerinden de kendileri faydalan─▒rlar. K├Âyl├╝lerde topra─ča inan─▒lmaz derecede bir ba─čl─▒l─▒k vard─▒r. Sanki toprak bedendir, k├Âyl├╝ de onun i├žinde ruhtur. Topra─ča ┼čekil verir, i┼čler, sever, d├╝zeltir, temizler. Her t├╝rl├╝ bak─▒m─▒n─▒ yapar. Toprak sevgisi, nesilden nesle ge├žen bir miras gibidir. Bu duygu k├Âyl├╝ olmayanlarda pek yoktur. Hatt├ó toprakla u─čra┼čmay─▒ bir eziyet sayarlar. Fakat romanda g├Âr├╝l├╝r ki; k├Âyl├╝ topra─č─▒ i┼člemekten b├╝y├╝k bir zevk duymakta ve bu i┼či severek yapmaktad─▒r. Toprak onlar i├žin, hava gibi, su gibi, ekmek gibi, bunlar─▒n da ├Âtesinde evl├ót veya sevgili gibi bir ┼čeydirÔÇŁ[3].

Kolhozla┼čt─▒rman─▒n tarihi s├╝reci eserlerdeki bu ger├že─či teyit etmektedir. ÔÇťAral─▒k 1927 de toplanan On Be┼činci Parti Kongresinde, Sovyetler Birli─či ziraatinin kolektifle┼čtirilmesine karar verildi. Ferd├« k├Âyl├╝ ziraat i┼čletmecili─či ortadan kald─▒r─▒larak, zira├« istihsal kooperatifleri esas─▒na (kolhoz sistemine) ge├žilecekti. Zengin ├žitf├žilere y├╝ksek vergiler konuldu ve toprak icar─▒ yasakland─▒. Halbuki bu s─▒ralarda varl─▒kl─▒ k├Âyl├╝ler k├Ây n├╝fusu i├žinde bir azl─▒k te┼čkil ediyorlard─▒. Resm├« kay─▒tlara g├Âre, k├Ây n├╝fusunun %8,2 si topraks─▒z k├Âyl├╝ler, %21,1’i fakir k├Âyl├╝ler, %66.8’i orta halli k├Âyl├╝ler ve %3,9u varl─▒kl─▒ k├Âyl├╝ler (kulak’lar)den ibaretti. Di─čer bir kayna─ča g├Âre bu nispetler ┼č├Âyledir: fakir k├Âyl├╝ %35, orta halli k├Âyl├╝ %60, varl─▒kl─▒ k├Âyl├╝ %4-5 idi. 1929 y─▒l─▒ aral─▒k ay─▒nda Stalin, ÔÇťBir s─▒n─▒f olarak kulak’lar─▒n tasfiyesiÔÇŁ ┼čiar─▒n─▒ ortaya att─▒. ├çoluk ├žocu─ču ile tarlas─▒nda ├žal─▒┼čan orta halli, hatt├ó fakir bir k├Âyl├╝ bile ÔÇťkulakÔÇŁ say─▒ld─▒. K├Âyl├╝lerin derhal kolhozlara girmeleri i├žin, k├Âylerde tedhi┼č metotlar─▒na ba┼čvurdular. ÔÇťKolhozlara girmeyen, Sovyet rejiminin d├╝┼čman─▒d─▒rÔÇŁ ┼čiar─▒yla k├Âyl├╝y├╝ b├╝y├╝k bir bask─▒ alt─▒na ald─▒lar. Kolhozlara girmek i├žin arzu duymayan milyonlarca k├Âyl├╝, zorla ÔÇťkulakl─▒ktan tasfiyeyeÔÇŁ t├óbi tutuldular, m├╝lkleri m├╝sadere edildi. Kendileri ve aileleri Sibirya’ya s├╝r├╝ld├╝, kamplara at─▒ld─▒. Bir hesaba g├Âre, tam kollektifle┼čtirme sebebiyle Sovyetler Birli─či k├Âyl├╝ n├╝fusunda meydana gelen azal─▒┼č, on iki milyona yak─▒nd─▒. Bu rakam vas─▒tal─▒ ┼čekilde Sovyet resmi kaynaklar─▒ ile de teyit olunmu┼čtur. Di─čer bir kaynakta, mal ve m├╝lkleri ellerinden al─▒nan ve ├žoluk ├žocuklar─▒ ile Sibirya temerk├╝z kamplar─▒na s├╝r├╝len k├Âyl├╝ ailelerinin say─▒s─▒, bir milyon iki y├╝z elli bin civar─▒nda g├Âsteriliyordu. Baz─▒ k├Âylerde yap─▒lan tasfiye, k├Ây n├╝fusunun %15 ini bulmu┼čtu[4].

Bat─▒’l─▒ bir iktisat├ž─▒n─▒n hesab─▒na g├Âre, 1929-33 y─▒llar─▒ aras─▒nda be┼č milyon k├Âyl├╝ ailesi, Sibirya’ya s├╝r├╝ld├╝. Daha sonraki y─▒llarda Stalin, bir konu┼čma esnas─▒nda ├ç├Âr├žil’e, on milyon k├Âyl├╝y├╝ s├╝rm├╝┼č oldu─čunu itiraf etmi┼čtir. 1929’un ikinci yar─▒s─▒nda kolektifle┼čtirme ba┼člam─▒┼čt─▒. Ekim 1929ÔÇÖda ├žift├ži ailelerinin %4,1ÔÇÖi kollektif ├žiftliklere dahil edilmi┼čti. 20 Ocak 1930 da bu nispet %2ÔÇÖe ├ž─▒kt─▒. 10 Mart 1930ÔÇÖa kadar b├╝t├╝n ├žiftliklerin %58ÔÇÖi kollektifle┼čtirilmi┼čti. K├Âyl├╝ler, kolektifle┼čtirmeye kar┼č─▒ on binlerce s─▒─č─▒r, koyun ve atlar─▒n─▒ keserek- kavurma haline getirdiler. H├╝k├╝met gerileme zorunda kald─▒. 2 Mart 1930’da ÔÇťZafer sarho┼člu─čuÔÇŁ isimli makalesinde Stalin, zorla kolektifle┼čtirmeye gitmenin ÔÇťahmak├ža ve gericiÔÇŁ bir davran─▒┼č te┼čkil etti─čini yazd─▒[5]. 1930 Mart─▒ndan sonra kolektifle┼čtirme ameliyesinde taktik bir gev┼čeme oldu. Arzu etmeyenin kollektif ├žiftli─či terk edebilece─či belirtildi. Alt─▒ ay i├žinde, (Eyl├╝l 1930ÔÇÖa kadar), kollektif ├žiftlikler nispeti. %58ÔÇÖden, %21ÔÇÖe d├╝┼čt├╝[6]. 1930 Haziran ve temmuzunda toplanan On Alt─▒nc─▒ Parti Kongresinde, kulak’─▒n hen├╝z ma─čl├╗p edilmedi─či ve ÔÇťvah┼či bir mukavemetÔÇŁ g├Âstermesinin m├╝mk├╝n oldu─ču ├╝zerinde duruldu. Kolektifle┼čtirmeyi tamamlamak i├žin, uzun ve kararl─▒ bir m├╝cadele l├óz─▒m geldi─či kararla┼čt─▒r─▒ld─▒. 1934ÔÇÖe do─čru b├╝t├╝n ├žiftliklerin hemen hemen d├Ârtte ├╝├ž├╝, kollektifle┼čtirilmi┼čti. Pl├ón─▒n vaadlerine ra─čmen, 1933 de zira├« istihsal, 1928 seviyesinin (yani kolektifle┼čtirmeden ├Ânceki y─▒l) alt─▒ndayd─▒ ve koca ba┼č hayvan say─▒s─▒, 1928 rakam─▒n─▒n hemen hemen yar─▒s─▒ kadard─▒[7].

1932 sonbahar─▒nda, k├Âylerde suni olarak meydana gelen k─▒tl─▒─ča kar┼č─▒ H├╝k├╝met, hububat h─▒rs─▒zl─▒─č─▒ i├žin ├Âl├╝m cezas─▒ verilmesini kararla┼čt─▒rd─▒. K─▒tl─▒k kollektifle┼čtirme ve mahsul├╝n H├╝k├╝met taraf─▒ndan d├╝┼č├╝k fiyatla al─▒nmas─▒ndan do─čmu┼čtu. Bu y├╝zden kitle halinde s├╝rg├╝nler oldu. K─▒tl─▒─č─▒n sebep oldu─ču ├Âl├╝mlere, OGPU’nun sebep oldu─ču ├Âl├╝mler eklendi. Smolensk, Rusya’n─▒n esasl─▒ bir zira├« b├Âlgesidir. ─░kinci D├╝nya Harbinde Almanlar buray─▒ i┼čgal ettiklerinde, Parti ve OGPU’nun kay─▒tlar─▒ ellerine ge├žti. Bunlar sonradan m├╝ttefiklere intikal etti. Bu kay─▒tlara g├Âre, o m─▒nt─▒kada kolektifle┼čtirmeye kar┼č─▒ ├ž─▒kan zengin, orta ve fakir k├Âyl├╝ler, tevkif, s├╝rg├╝n ve m├╝sadere muamelesine maruz kald─▒lar. Bu hareketler ba┼č─▒bo┼č ve te┼čkil├óts─▒zd─▒. Mahalli OGPU, 23 ┼×ubat 1930 da orta ve ÔÇťhatt├óÔÇŁ fakir k├Âyl├╝lerin, ÔÇťherhangi bir kimseÔÇŁ taraf─▒ndan tevkif edildiklerini bildiriyordu. Ayr─▒ca b├╝t├╝n Kom├╝nist Partililer, ganimet toplama sevdas─▒na d├╝┼čt├╝ler. OGPU, 28 ┼×ubat 1930 da ÔÇťkulak’l─▒─č─▒ tasfiyeÔÇŁ m├╝frezelerinin ├žo─čunun ┼čiar─▒n─▒n ÔÇťYe, i├ž. Onun hepsi bizimÔÇŁ oldu─čunu rapor etti. 8 May─▒s 1933ÔÇÖte Stalin ve Molotof taraf─▒ndan, b├╝t├╝n te┼čkil├óta tamim yay─▒nlan─▒ncaya kadar bu anar┼či ve zul├╝m devam etti. Ondan sonraki faaliyetlere, Parti h├ókim oldu[8].

ÔÇťOnlarda insand─▒ÔÇŁ roman─▒nda Bekir k├Âye gelen Ruslardan ya┼čl─▒ olan─▒n─▒ ÔÇťKala MalaÔÇŁya benzetir. Kala Mala gazetelerde g├Ârd├╝─č├╝ Karl MarxÔÇÖt─▒. MarxizmÔÇÖin kolhozla┼čt─▒rma ├Ânerileri Sovyetlerde de─či┼čtirilerek hayata ge├žirilmi┼č ve T├╝rk Yurtlar─▒ndan K─▒r─▒m bundan en b├╝y├╝k yaray─▒ alm─▒┼čt─▒. Bu kolhozla┼čt─▒rman─▒n teorik temelleri ise Kom├╝nizmin kurucusu Marx ve Engelse aitti. Fakat Sovyet Rus ─░deolojisi bunu tan─▒nmayacak hale getirdi. Marxizm farkl─▒ bir uygulamaya d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝:

Sosyalist cemiyet ÔÇťdost iki s─▒n─▒f olan -i┼č├ži s─▒n─▒f─▒ ve kolhoz k├Âyl├╝lerinden- ve bir de ara tabakadan ─░baret ayd─▒nlardan m├╝te┼čekkil olmakla temay├╝z etmektedirÔÇŁ. Sosyalist cemiyetin siyasi temeli sosyalizmin ve kom├╝nizmin kurulu┼čunun esas cihaz─▒ vazifesini g├Âren proleterya diktat├Ârl├╝─č├╝ devlettir, bunu y├Âneten kuvvet ÔÇťMarksizm – Leninizm teorisine ba─čl─▒ ve ona g├Âre davranan i┼č├ži s─▒n─▒f─▒d─▒rÔÇŁ Bug├╝nk├╝ sosyalist cemiyet doktrini, sosyalist m├╝lkiyet tarzlar─▒, pl├ónl─▒ iktisat, i┼čin karakteri ve da─č─▒t─▒m prensibi, bir sosyalist cemiyette s─▒n─▒f yap─▒s─▒, devletin fonksiyon ve rol├╝, sosyalist demokrasinin karakteristikleri, sosyalist k├╝lt├╝r ve sonunda sosyalizmde harekete getirici i├žtimai kuvvetlerle me┼čguld├╝r

Marks ve Engelsin sosyalist cemiyet hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼čleri:

Bug├╝nk├╝ Sovyet ideolojisi, sosyalist cemiyetle ilgili tezlerinde, dikkati ├žekecek bir ┼čekilde ve pek nadir olarak Marks ve Engels’e dayanmaktad─▒r. Bu tutum bir tesad├╝f de─čildir, zira Marks ve Engels, sosyalist cemiyetten bug├╝nk├╝ Sovyet ideolojisinin anlad─▒─č─▒na nispetle bamba┼čka bir ┼čey anlam─▒┼člard─▒r[9]..

Marks ve Engels’e g├Âre, burada ─░ki ├Âzellik sosyalist cemiyetin niteli─čini tayin eder:

1.Sanayi ve tar─▒mda b├╝t├╝n i┼čletmeler ve te┼čebb├╝slerin istihsal kolektiflerinin (i┼č├ži ortakl─▒klar─▒) veya kooperatiflerin ellerinde bulunmalar─▒ gerekir.

2.Marks ve Engels’e g├Âre, bir sosyalist cemiyet d├╝zeni s─▒n─▒fs─▒z bir cemiyettir ve bundan dolay─▒ bir devletin mevcut olmas─▒ zarureti ortadan kalkacakt─▒r.

Zaten ÔÇťKom├╝nist ManifestosundaÔÇŁ Marks ve Engels, sosyalist cemiyeti, ÔÇťi├žerisinde b├╝t├╝n├╝n serbest├že geli┼čmesi i├žin her bir kimsenin serbest├že inki┼čaf─▒n─▒n ┼čart oldu─ču bir ortakl─▒k olarak tarif etmi┼člerdir.ÔÇŁ Sosyalizmde istihsal vas─▒talar─▒, sadece ÔÇťortakl─▒k halinde birle┼čmi┼č h├╝r eme─čin aletleri haline getirilecekÔÇŁ ve kooperatiflerin hepsi mill├« istihsali m├╝┼čterek bir pl├óna g├Âre d├╝zenleyeceklerdirÔÇŁ.

Marks sosyalizmi, ÔÇťistihsal vas─▒talar─▒nda kooperatif├žilik esas─▒na g├Âre d├╝zenlenmi┼č ve ortak m├╝lkiyet ├╝zerine kurulmu┼č bir cemiyetÔÇŁ olarak tarif etmi┼čtir. ─░stihsal vas─▒talar─▒ ÔÇťbirle┼čik m├╝stahsillerin elinde bulunacakÔÇŁ ve ÔÇťbundan dolay─▒ onlar─▒n i├žtimai m├╝lk├╝ olacakt─▒rÔÇŁ. Tar─▒m─▒n da ÔÇťbirle┼čik m├╝stahsillerce kontrol├╝ gereklidirÔÇŁ. B├╝t├╝n iktisat ÔÇťbirle┼čik m├╝stahsillerin ellerinde bulunacakt─▒r[10]ÔÇŁ.

Marks gibi Engels de sosyalizmi, ÔÇťm├╝stahsillerin h├╝r ve e┼čit ortakl─▒─č─▒na dayanarak istihsali yeni bir ┼čekilde te┼čkil├ótlayan bir cemiyet tarz─▒ÔÇŁ olarak tarif etmi┼čtir.

Bir sosyalist cemiyette sanayi de ÔÇťyaln─▒z her fabrikadaki is├žilerin ortakl─▒─č─▒na dayanmakla kalmayacak, b├╝t├╝n bu kooperatifler b├╝y├╝k bir federasyon halinde birle┼čtirilecektirÔÇŁ. ÔÇťHer cemiyet ├╝yesine yaln─▒z ├╝retime de─čil, ayn─▒ zamanda i├žtimai servetlerin da─č─▒t─▒m─▒na ve idaresine kat─▒lma imk├ón─▒ veren bir durum yaratmak i├žin istihsal g├╝├žleri birle┼čik proletarya taraf─▒ndan teslim al─▒nacakt─▒rÔÇŁ ─░ktisat g├╝├žleri, ÔÇťbirle┼čik m├╝stahsillerin ellerinde ┼čeytani h├╝k├╝mdarlar halinden uysal hizmet├žiler haline sokulacakt─▒r.[11]ÔÇŁ

ÔÇťYurdunu Kaybeden AdamÔÇŁ, ÔÇťOnlar da ─░nsand─▒ÔÇŁ┬áve ÔÇťO Topraklar BizimdiÔÇŁ romanlar─▒nda kuvvetle hissedilen iki fikirden biri s├╝rg├╝n, di─čeri kolhoz fikridir. K├Âyl├╝ler topraklar─▒ndan s├╝r├╝lmemek i├žin her ┼čeyi g├Âze alabilirler. Ayn─▒ ┼čekilde kolhozdan kurtulmak i├žin de, yapamayacaklar─▒ ┼čey yoktur. Kolhozu a├ž─▒k├ža tenkit edemeyen k├Ây├╝ler, bunu mizah├« yolla yaparlar. Mesel├ó, ÔÇťOnlar da ─░nsand─▒ÔÇŁ roman─▒n─▒n kahramanlar─▒ndan Enver, K─▒z─▒lta┼č’a kom┼ču olan Dermenk├Ây’e gitti─činde, bir e┼če─čin boynuna as─▒l─▒ tahtaya, tebe┼čirle yaz─▒lm─▒┼č ┼ču ibareyi okur: ÔÇť├Âl├╝r├╝m de kolhoza girmem.ÔÇŁ Yine Enver a─čaca as─▒l─▒ bir tavu─čun ni├žin as─▒ld─▒─č─▒n─▒ sorunca, ├žocuklardan ┼ču cevab─▒ al─▒r: ÔÇťKolhoz haftada on yumurta istedi. Yumurtlayamad─▒─č─▒ i├žin kendini ast─▒.ÔÇŁ Cengiz Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n, Korkun├ž Y─▒llar, Yurdunu Kaybeden Adam, Onlarda ─░nsand─▒, O Topraklar Bizimdi;┬áK─▒r─▒m T├╝rkleri esas olmak ├╝zere, b├╝t├╝n├╝yle esir T├╝rklerin dram─▒n─▒ aksettirir. ─░nsan olan hi├ž kimsenin dayanamayaca─č─▒ fakat T├╝rklere uygulanan vah┼čet sahnelerini g├Âzler ├Ân├╝ne serer[12]. Bu vah┼četi uygulatan zalim Stalin hakk─▒nda Kru┼č├ževÔÇÖin An─▒lar─▒ÔÇÖn─▒n ├Âns├Âz├╝nde Edward Crankshaw ┼čunlar─▒ yazmaktad─▒r:

ÔÇťKararlar─▒ yaln─▒z ve yaln─▒z Stalin verir ve adamlar─▒na uygulat─▒rd─▒. Resmi toplant─▒lar yap─▒lmazd─▒. Stalin ├Ân g├Âr├╝┼č ve serinkanl─▒l─▒k nitelikleri g├Âsterdi─či halde koskoca ├╝lkesini ├Ânem vermeden y├Ânetirdi. Gece yar─▒lar─▒na kadar de─čersiz bir filim seyreder, yaln─▒z oturmaktan korkar, fakat yan─▒nda tuttu─ču adamlara katlan─▒lmaz bir hayat ya┼čat─▒r; sarho┼č ve uykusuz bir dalkavuk toplulu─čuna tehditler ya─čd─▒r─▒rd─▒. Onun bir s├Âz├╝ ile kalk─▒p gerekli mekanizmay─▒ harekete ge├žirirlerdi; ya hi├ž ad─▒n─▒ duymad─▒klar─▒ birini tutuklat─▒rlar ya b├╝t├╝n bir halk─▒ s├╝rg├╝ne yollarlar (K─▒r─▒m Tatarlar─▒ ve Kafkas ├çe├ženleri gibi), ya en yak─▒n bir arkada┼člar─▒n─▒ kur┼čuna dizdirtirler, ya Kom├╝nist Partisi tarihini yeni ba┼čtan yazd─▒rt─▒rlar, ya da Bat─▒ Avrupa kadar bir b├Âlgede ekini mahvedecek yeni bir tar─▒m usul├╝ uygulat─▒rlard─▒.[13]ÔÇŁ

  1. T├╝rk ayd─▒nlar─▒n─▒n Stalin z├╝lm├╝ ile yok edilmesi

T├╝rk ve Rus ayd─▒nlar─▒n Stalin zulm├╝ alt─▒nda milyonlarcas─▒n─▒n yok oldu─ču T├╝rk D├╝nyas─▒ ile ilgilenen her insan─▒n malumudur. Bir Milletin s├╝r├╝le┼čtirilmesinde ├Âncelikle ayd─▒nlar─▒n─▒n yok edilebilece─čini Stalin ve kadrosu bilmekte idi. K├Âyl├╝lerin ve sade insanlar─▒n tepkilerin ├žok ses getirmesi m├╝mk├╝n de─čildi. Ahmet BuranÔÇÖ─▒n Kur┼čunlanan T├╝rkoloji eserinde Ayd─▒n k─▒y─▒m─▒ t├╝m detaylar─▒ ile anlat─▒l─▒r. Da─čc─▒ f─▒r├ža darbeleri ile ge├žen bu ger├žek belgeleri ile sunulur. Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n romanc─▒ olarak vazifesi veya kendine ├žizdi─či misyon kendi d├╝nyas─▒nda resmetti─či roman tablolar─▒n─▒n aras─▒na o kadar g├╝zel f─▒r├ža darbeleri ile gelecek nesillere ara┼čt─▒r─▒lacak konular─▒ gizlemi┼čtir. Bunu ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânem i├žin arkada┼člar─▒n─▒n, akrabalar─▒n─▒n can ve gelecek g├╝vencesini hesaba katm─▒┼č olmas─▒nda aramak gerekir. Di─čer taraftan o da biliyordu ki zul├╝m ile baki olunmaz. SSCB y─▒k─▒lacakt─▒r ve K─▒r─▒m T├╝rk tarihi ve di─čer T├╝rklerin tarihi ayd─▒nlat─▒lacakt─▒r.

ÔÇťBadem Dal─▒na As─▒l─▒ BebeklerÔÇŁde amcas─▒n─▒n intihar─▒ndan di─čer eserlerindeki babas─▒ ve bir├žok ayd─▒n─▒n s├╝rg├╝ne g├Ânderilmesini K─▒r─▒mla beraber Kafkasya ve T├╝rkistan T├╝rkl├╝─č├╝ de ya┼čam─▒┼čt─▒r. II. D├╝nya sava┼č─▒ ├Âncesi ve sonras─▒nda SSCBÔÇÖde Stalin b├╝y├╝k bir ayd─▒n k─▒y─▒m─▒ yapm─▒┼čt─▒r. ÔÇťBadem Dal─▒na As─▒l─▒ BebeklerÔÇŁ roman─▒n─▒n kahraman─▒┬á Haluk, enstit├╝de ├Â─črencidir. Ya┼čad─▒─č─▒ devir. 1930ÔÇÖlar─▒n sonu 1940ÔÇÖlar─▒n ba┼č─▒d─▒r. Mek├ón SSCBÔÇÖnin K─▒r─▒m Muhtar Cumhuriyetidir. II. D├╝nya Sava┼č─▒ y─▒llar─▒n─▒n hemen her yerde g├Âr├╝len etkileri, bu mek├ónda da g├Âr├╝l├╝r. ├ľzellikle gizli polis te┼čkilat─▒ (NKVD) b├╝t├╝n insanlar─▒n korkulu r├╝yas─▒d─▒r. Gizli polis te┼čkilat─▒n─▒n, insanlar─▒, rejim muhalifli─či ile su├žlayarak, su├žlu veya su├žsuz hapishanelere atmas─▒, s├╝rg├╝ne g├Ândermesi y├╝z├╝nden Hal├╗k da b├╝y├╝k bir korku i├žindedir. ─░nsanlardaki gizli polis korkusu, onlar─▒n ya┼čad─▒klar─▒ d├╝nyaya, insanlara, g├╝venmemelerine her ┼čeye ┼č├╝pheyle bakmalar─▒na yol a├žmaktad─▒r. Haluk’ta da ayn─▒ korkunun olu┼čmas─▒nda hi├ž ┼č├╝phesiz, onun ge├žmi┼čte ya┼čad─▒klar─▒n─▒n ve ┼čahit olduklar─▒n─▒n pay─▒ vard─▒r[14]ÔÇŁ.

ÔÇťPasland─▒ Bah├žesarayÔÇÖda han saray─▒n─▒n kemer kap─▒s─▒nda mente┼čeler. Akdiken tak─▒p oynuyor kar─▒s─▒n─▒n sa├žlar─▒na K─▒r─▒m tatar─▒. Be┼č y─▒ll─▒k plan, Sanayile┼čti memleket ba┼čtan basa. Hi├ž kimse yaya g├Ât├╝r├╝lmeyecek istasyonlarda kendilerini bekleyen s├╝rg├╝n trenlerine. Tutuklular gizli oturumda yarg─▒lan─▒yor. Beton bodrumlar derin, duyulmaz ├ž─▒─čl─▒klar, ihtiyarlad─▒ toplama kamp─▒nda m├╝ezzin, ama minare h├ól├ó tanr─▒ mal─▒-okuyamaz m─▒ ak┼čam ezan─▒n─▒ periler. Bacalar─▒ndan duman savrulan fabrika ve maden ocaklar─▒ ┼čairler i├žin ilham kayna─č─▒. Okullarda biyoloji, y├╝ksek matematik, fizik, co─črafya, Marksizm ve Leninizm bilimleri yan─▒nda -k├╝├ž├╝k kaynarca antla┼čmas─▒ m├╝stesna- tarih de okutulur.[15]ÔÇŁ Badem Dal─▒na As─▒l─▒ BebeklerÔÇÖin kahraman─▒ HalukÔÇÖun amcas─▒ TomakÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝ ise romanda belirsizlik ─░├žinde b─▒rak─▒lm─▒┼č olmas─▒na ra─čmen intihard─▒r. Hal├╗k’un ailesinin oturdu─ču evin bah├žesinde bir badem a─čac─▒ vard─▒r. Tomak amca bu a─čaca kendisini asm─▒┼č ve intihar etmi┼čtir. Bunun ├╝zerine badem a─čac─▒ kesilir. O d├Ânemde ayd─▒nlar ve ┼čirket sahipleri ├╝zerinde b├╝y├╝k bask─▒lar vard─▒r. Kimi intihar eder, kimi s├╝rg├╝n olur, kimi de ├Âld├╝r├╝l├╝r. Badem Dal─▒na as─▒l─▒ Bebeklerde ÔÇťK├Âye askerler gelmi┼čtir, ├Â─čretmen Refik Topal Efendi tevkif edilir. Z├Âhre’ye on ki┼činin kur┼čuna dizildi─čine dair bir haber ula┼čm─▒┼čt─▒r. Dokuz ki┼činin ismini Z├Âhre Hal├╗kÔÇÖa s├Âylemi┼č, fakat onuncu ki┼činin ismini s├Âylememi┼čtir. Bu onuncu ki┼či Z├Âhre’nin evlenmeyi d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ YaltaÔÇÖdan gelen adam da olabilir. HalukÔÇÖun kay─▒p babas─▒ da. Bu konuda romanda bilgi verilmez: ÔÇť├ľ─čle yeme─čini haz─▒rl─▒yordum… Bir ┼čeyden haberimiz yoktu. Ne benim ne de Doktor Z.’nin. On ki┼čiymi┼čler. ─░ki aydan beri N.K.V.D. binas─▒nda ├Âteki hapislerle bir aradaym─▒┼člar. Sabahleyin olmu┼č olanlar… Ge├žen hafta ay─▒rm─▒┼člar ├Âtekilerden. Bug├╝n… ┼×afak s├Âkerken binan─▒n bodrumunda dizmi┼čler kur┼čuna. Doktor Z. duyar duymaz ara┼čt─▒rmalar yapt─▒… Ger├žek[16].ÔÇŁ

K─▒r─▒m T├╝rklerinin m├╝nevverleri de StalinÔÇÖ in ac─▒mas─▒z uygulamalar─▒ndan nasibini alm─▒┼čt─▒r. Mesela:┬áÔÇťBekir S─▒tk─▒ ├çobanzade, 7 ┼×ubat-25 A─čustos 1937 tarih┬şleri aras─▒nda tam 57 defa sorguya al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bu sorgular─▒n on birincisi ├╝├ž g├╝n aral─▒ks─▒z s├╝rm├╝┼čt├╝r. ├çobanzade’nin sorgusunu ┼×er, Ohanesov, Grigoryan, Gerasimov gibi ├žo┬ş─čunlu─ču Ermeni as─▒ll─▒ olan ki┼čiler taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝lm├╝┼čt├╝r[17].├çobanzade’nin sorgusunun sonunda a┼ča─č─▒daki su├žlar─▒ i┼čledi─či belirtilir:

  • Tutukland─▒─č─▒ g├╝ne kadar devrim kar┼č─▒t─▒ ├Ârg├╝t├╝n ├╝yesi olmak ve mill├« cumhuriyetlerin Sovyetlerden ayr─▒lmas─▒ i├žin silahl─▒ isyan haz─▒rl─▒─č─▒nda bulunmak, birle┼čik bir T├╝rk-Tatar devleti kurmay─▒ planlamak.
  • K─▒r─▒m, Azerbaycan ve ├ľzbekistan’da silahl─▒ isyan ├ž─▒┬şkarmak i├žin faaliyetlerde bulunmak.
  • T├╝rkiye ve Polonya ajan─▒ olarak ├žal─▒┼čmak[18].

Matulevi├ž, Zaryanov ve JiguÔÇÖdan olu┼čan┬ábir ├╝├žl├╝ kurul 12 Ekim 1937 tarihinde saat 11.20’de ├çobanzade’yi mahkemeye al─▒r, 11.40’ta ├ž─▒kar─▒rlar. 1021 sayfal─▒k iddia┬şname 20 dakikada sonu├žland─▒rl─▒r: ├çobanzade’nin kur┼čun┬şlanarak ├Âld├╝r├╝lmesine karar verilir. Karar─▒n kesin oldu─ču, itiraz edilemeyece─či ve hemen yerine getirilmesi gerekti─či de belirtilir. 13 Ekim 1937 g├╝n├╝ B. S. ├çobanzade kur┼čunlanarak ├Âld├╝r├╝l├╝r[19].

K─▒r─▒ml─▒ di─čer bir ayd─▒n ├ľmer ─░p├ži, Sosyalizmin halk taraf─▒ndan benimsenmesi i├žin yapt─▒─č─▒ ├žok say─▒da edeb├« ├žal─▒┼čmaya ra─čmen, ne yaz─▒k ki Stalin’in gazab─▒ndan kurtulamam─▒┼č; s├╝rg├╝nlerde, kamplar┬şda her t├╝rl├╝ azap, i┼čkence ve mahrumiyeti ├žektikten sonra 1955’te Tomsk ┼čehrinde ├Âlm├╝┼čt├╝r[20]. Umer Aci Asan ise, 1935-37 aras─▒nda Akmescit Tiyatro Y├╝k┬şsek Okulu’nda hocal─▒k yaparken, 1937’de ÔÇťBurjuvazi dil bilimcili─či y├Ântemlerini kullanmak ve K─▒r─▒m Tatar dili ├Â─čretimini Pant├╝rkizm kavramlar─▒ ├╝zerine kurmakÔÇŁla su├žla┬şnarak tutuklanm─▒┼čt─▒r. Mahkemede bu su├žlar─▒ kabul etme┬şyen yazar, 14. 08. 1938 tarihinde sekiz y─▒ll─▒─č─▒na s├╝rg├╝n kamp─▒na g├Ânderilmi┼čtir. Asan, s├╝rg├╝n edilirken ailesi de cezaland─▒r─▒lm─▒┼č ve Semerkant’a g├Ânderilmi┼čtir. 1946 y─▒l─▒nda kendisi de ailesinin s├╝rg├╝n edildi─či Semerkant’a d├Ân┬şm├╝┼č, ancak k─▒sa bir s├╝re sonra 1949 y─▒l─▒nda vefat etmi┼čtir[21]. K─▒r─▒ml─▒ ayd─▒nlardan Yakup Aziz O─člu,┬á1.10. 1932’den itibaren K─▒r─▒m Pedagoji Enstit├╝s├╝’n├╝n Diyalektik Materyalizm K├╝rs├╝s├╝’nde do├žent olarak ├žal─▒┼čmakta iken, 1934’te Kazana gitmi┼č ve burada, Yeni Elifbe Komitesinin sekreterli─čini yapm─▒┼čt─▒r. Dil ve Edebiyat Bilim┬şsel Ara┼čt─▒rma Enstit├╝s├╝’n├╝n m├╝d├╝r yard─▒mc─▒l─▒─č─▒ g├Ârevinde de bulunan Aziz O─člu, “Sovyet kar┼č─▒t─▒ pant├╝rkist milliyet├ži ├Ârg├╝t├╝n faal ├╝yesi olmak, 1925’ten itibaren Sovyet H├╝k├╝meti’ne kar┼č─▒ m├╝cadele etmek” ile su├žlanm─▒┼č ve 28. 06. 1937 tarihinde tutuklanm─▒┼čt─▒r. Y├╝ksek Mahkemenin Aske┬şr├« Komisyonunun karar─▒ ile ├Âl├╝me mahk├╗m edilmi┼č ve 17. 4. 1938 tarihinde Akmescit’te kur┼čuna dizilerek ├Âld├╝r├╝l┬şm├╝┼čt├╝r[22].

3.II. D├╝nya Sava┼č─▒na T├╝rklerin i┼čtirak ettirilmesi ve T├╝rkistan Lejyonlar─▒nda K─▒r─▒m ve Di─čer T├╝rk Yurtlar─▒n─▒n Askerlerinin Trajedisi

II.D├╝nya Sava┼č─▒ ile ilgili eserlerde T├╝rklerin sava┼čtaki konumunu anlatan eserler ├žok azd─▒r. William L. Shirer, ÔÇťNazi ─░mparatorlu─ču[23]ÔÇŁ isimli eserinde Nazilerin ve II. D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n en ince detaylar─▒n─▒ anlatt─▒─č─▒ halde T├╝rkistan Lejyonlar─▒ndan bahsetmez. Patrik von zur M├╝hlen ise ÔÇťGamal─▒ Ha├ž ile K─▒z─▒l Y─▒ld─▒z Aras─▒nda[24]ÔÇŁ isimli eseri bu konuyu anlatan en ciddi bat─▒l─▒ kaynaklardand─▒r. Biz Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n ve di─čer Kafkasyal─▒, T├╝rkistanl─▒ T├╝rklerin hat─▒ralar─▒ndan ├Â─črendi─čimize g├Âre milyonlarca T├╝rkÔÇÖ├╝n (18-65 ya┼č aras─▒ 1 milyon 700 bin Almanlara esir d├╝┼čen– toplam Sovyet ordusu 7 milyon) II. D├╝nya sava┼č─▒nda ┼čehit oldu─čunu, kayboldu─čunu, esir edildi─čini. Yahut ├╝lkesine d├Ând├╝─č├╝nde s├╝rg├╝n edildi─čini g├Âr├╝yoruz. Da─čc─▒ ve di─čerlerinin ├Ân├╝nde ├Âyle bir a├žmaz bulunmaktad─▒r ki; ister Alman saflar─▒nda Ruslara kar┼č─▒ sava┼čs─▒n, isterse Ruslar─▒n saf─▒nda Almanlara kar┼č─▒ sava┼čs─▒n sonu├ž de─či┼čmeyecektir. ┼×├Âyle ki her hal├╝k├órda T├╝rklerin kaybetmesi ├╝zerine senaryo kurgulanm─▒┼čt─▒r. T├╝rkistan T├╝rklerinden Mustafa ├çokayÔÇÖ─▒n ve Baymirza Hay─▒tÔÇÖ─▒n yaz─▒lar─▒ ile hat─▒ralar─▒ da bunlar─▒ teyit etmektedir. Cengiz Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n eserlerinin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču II. D├╝nya sava┼č─▒na i┼čtirak ettirili┼či ve sonu me├žhul bir sava┼čta ba┼čka milletlerin ve devletlerin ama├žlar─▒n─▒n ├žarp─▒┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒ anlat─▒r. Burada farkl─▒ kahramanlar ├╝zerinden ├žo─ču kez kendi ya┼čad─▒klar─▒ ve deneyimleri bulunur. Ruslar ad─▒na ├žarp─▒┼č─▒rken esareti ve daha sonra Alman esir kamplar─▒ndaki g├╝nleri ve olu┼čturulan T├╝rkistan lejyonlar─▒ hayal k─▒r─▒kl─▒klar─▒ ile doludur. ├ç├╝nk├╝ Almanlarda T├╝rkleri aldatmakta kendi sinsi emelleri do─črultusunda kullanmaktad─▒rlar.

Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n ÔÇťKorkun├ž Y─▒llarÔÇŁ eseri Sad─▒k TuranÔÇÖ─▒n RomaÔÇÖda Cengiz adl─▒ bir gen├žle tan─▒┼čmas─▒yla ba┼člar. Sad─▒k Turan, II. D├╝nya Sava┼č─▒na kat─▒lm─▒┼č, de─či┼čik cephelerde sava┼čm─▒┼č ve sava┼č sonunda Avrupa’ya ge├žmi┼č olan bir gen├žtir. RomaÔÇÖda az ├žok farkl─▒l─▒klarla kendi ya┼čad─▒klar─▒n─▒ ya┼čam─▒┼č, kendi milletine mensup bir gen├žle tan─▒┼č─▒r; Cengiz, Roman anlat─▒c─▒s─▒, asl─▒nda Sad─▒k Turand─▒rÔÇŁ[25]. As─▒l vaka, Sad─▒k TuranÔÇÖ─▒n, 1940ÔÇÖdan I946ÔÇÖya kadar, yakla┼č─▒k alt─▒ y─▒ll─▒k d├Ânemde ba┼č─▒ndan ge├ženlerdir. Sad─▒k Turan K─▒r─▒ml─▒ bir T├╝rk gencidir. Sad─▒k Turan, yurdundan, son olarak 1942 y─▒l─▒n─▒n sonbahar─▒nda ayr─▒ld─▒─č─▒n─▒ s├Âylemektedir. Bu ayr─▒l─▒┼č s─▒ras─▒nda s─▒rt─▒nda Alman ├╝niformas─▒ vard─▒r ve yurdunu son defa g├Ârmektedir. Akmescit’te 1940 y─▒l─▒nda. Pedagoji Enstit├╝s├╝ ikinci s─▒n─▒f ├Â─črencisi iken, arkada┼č─▒ S├╝leyman’la birlikte, askere al─▒nan Sad─▒k Turan, k─▒sa bir s├╝re sonra orduda yerini al─▒r. Yer yer geriye d├Ân├╝┼člerle verilen vakan─▒n ana hatlar─▒, anlat─▒c─▒n─▒n hayat ├žizgisini te┼čkil eder. Almanlarla- Ruslar aras─▒ndaki sava┼č─▒n ba┼člamas─▒yla birlikte, cepheye ilk s├╝r├╝lenler: en az─▒ndan ilk g├Ânderilen birliklerin komutanlar─▒ T├╝rk’t├╝r. Zaten Rus ├╝st d├╝zey askeri yetkilileri, ordular─▒nda, alt d├╝zeydeki g├Ârevleri az─▒nl─▒klara vermektedir. Sad─▒k Turan ve arkada┼č─▒ S├╝leyman da te─čmen r├╝tbesiyle lak─▒m komutan─▒ olarak sava┼ča kat─▒l─▒rlar, ilk ├žarp─▒┼čmada S├╝leyman hayat─▒n─▒ kaybeder. Fakat onu ├Âld├╝renler Alman askerleri de─čil, onunla birlikte, tak─▒m─▒ndaki di─čer T├╝rkleri de ├Âld├╝ren Rus erlerdir. Rus erler, bol┼čevikler i├žin sava┼čmayacaklar─▒n─▒, onlar i├žin sava┼čan herkesi de ├Âld├╝receklerini s├Âylemekledirler. Sad─▒k Turan, bu bilgileri S├╝leyman’─▒n tak─▒m─▒ndan sa─č kalan tek T├╝rk olan K─▒l─▒├žbay dan ├Â─črenir. Eski dostu S├╝leyman’la ayr─▒lmas─▒ndan sonra sad─▒k Turan─▒, ÔÇťYurdunu Kaybeden AdamÔÇŁ adl─▒ ikinci cildin sonuna kadar, daima bir y─▒─č─▒n insan─▒n aras─▒nda fakat yaln─▒z g├Âr├╝r├╝z. Kat─▒ld─▒─č─▒ ilk ├žarp─▒┼čmada g├╝├žl├╝ Alman ordusu kar┼č─▒s─▒nda yenilen Rus kuvvetleri aras─▒nda Sad─▒k TuranÔÇÖ─▒n tak─▒m─▒ da vard─▒r. Sad─▒k Turan bu ├žarp─▒┼čma s─▒ras─▒nda esir d├╝┼čer. Kendisini esir alan Alman askerine T├╝rk-Tatar oldu─čunu s├Âyledi─či i├žin kurtulmu┼čtur. Daha sonra Alman askeri Sad─▒k Turan─▒ kampa g├Ât├╝r├╝r ve ona orada birtak─▒m i┼čler g├Ârd├╝rmek ister. Sad─▒k Turan’a verdi─či ├žorbay─▒ TuranÔÇÖ─▒n i├žmemesi ├╝zerine de onu k├Ât├╝ ┼čekilde d├Âvecektir. Bu olaydan sonra Sad─▒k Turan da bir y─▒─č─▒n esirin aras─▒nda yerini al─▒r[26].

Almanlar ellerindeki esirleri Kivograd’da toplamak istemekledirler. Rusya’n─▒n de─či┼čik b├Âlgelerindeki esirleri, gruplar halinde Kivograd’a g├Ât├╝r├╝rler. Sad─▒k TuranÔÇÖda g├Ât├╝r├╝lenler aras─▒ndad─▒r. O girdi─či her yerde K─▒r─▒ml─▒ T├╝rkleri, en az─▒ndan Rusya’da ya┼čayan de─či┼čik T├╝rk boylar─▒na ait insanlar─▒ aramaktad─▒r. Kivograd da bu aray─▒┼člar─▒n sonucu olarak be┼č ki┼čilik bir T├╝rk grubu bulur. Bunlar K─▒r─▒mÔÇÖ─▒n de─či┼čik T├╝rk b├Âlgelerinden getirilmi┼č insanlard─▒r. Birbirlerinin yard─▒m─▒yla ya┼čamakta, o zor ┼čartlar alt─▒nda hayatta kalmaya ├žal─▒┼čmaktad─▒rlar. Sad─▒k Turan da bu gruba dahil olur. Grubun en g├╝├žl├╝ insan─▒ Mustafa Onba┼č─▒d─▒r. Bir Alman subay─▒n─▒n ÔÇťayak i┼čleriniÔÇŁ g├Ârmekte olan Mustafa, her ak┼čam d├Ân├╝┼č├╝nde, elini- ge├žirdi─či bulabildi─či yenilebilecek her ┼čeyi hem┼čehrileriyle payla┼čmaktad─▒r. Bir zaman sonra Alman subay─▒, ba┼čka bir yere g├Ârevli olarak g├Ânderilir ve K─▒r─▒ml─▒ be┼č ki┼čilik grubun da ia┼česi kesilmi┼č olur. G├╝nlerce a├ž ve susuz kalacak kadar ┼čartlar zorla┼čm─▒┼čt─▒r. Nispeten ayakta kalmalar─▒n─▒ sa─člayan ┼čartlar birdenbire aleyhlerine d├Âner ve olumsuzluklar ba┼člar. Alman esir kamplar─▒, en b├╝y├╝k kayb─▒ KivogradÔÇÖtan Umana nakil s─▒ras─▒nda verir. Almanlar, bu kadar esiri beslemek istemedikleri i├žin hayatla kalma m├╝cadelesi veren bu insanlar─▒, nakil s─▒ras─▒nda ├Âld├╝rmek i├žin ellerinden geleni yaparlar. Yolda, gruptan biraz kopan her esir Alman kur┼čunlar─▒na hedef olmaktad─▒r, ├Âte yandan Yahudileri de s├╝nnetli olup olmad─▒klar─▒na bakarak tespit edip ├Âld├╝r├╝rler. Bu olaylar s─▒ras─▒nda s├╝nnet y├╝z├╝nden Yahudi zannedilip ├Âld├╝r├╝len bir y─▒─č─▒n Uman kamp─▒na ula┼čt─▒klar─▒nda Sad─▒k Turan, arkada┼člar─▒ndan bir k─▒sm─▒n─▒ Alman askerlerinin kur┼čunlar─▒ y├╝z├╝nden bir k─▒sm─▒n─▒ da o mah┼čer kalabal─▒─č─▒nda kendisinden ayr─▒ld─▒klar─▒ i├žin kaybetmi┼čtir. Uman kamp─▒na ula┼čt─▒klar─▒n─▒n ilk zamanlar─▒nda bir Ermeni doktor K─▒r─▒ml─▒ Sad─▒k TuranÔÇÖa yard─▒m eder. Onun sayesinde, bir Alman subay─▒n─▒n g├╝nl├╝k hizmetlerini g├Ârerek bir zaman rahat eder. Bu g├Ârevi s─▒ras─▒nda kamptan ka├žt─▒─č─▒ i├žin yakalanan ve i┼čkence g├Âren Azerbaycanl─▒ bir T├╝rk’├╝n i├žler ac─▒s─▒ durumuna ┼čahit olur. Azerbaycanl─▒ sonraki g├╝nlerde Sad─▒k Turandan Alman subay─▒n─▒n imzas─▒n─▒ ta┼č─▒yan kamptan ├ž─▒k─▒┼č belgesi al─▒r: fakat yine yakalan─▒r. But├╝n ─░┼čkencelere ra─čmen belgeyi nas─▒l elde etti─čini Almanlara s├Âylemez ve ├Âld├╝r├╝l├╝r[27].

Bir s├╝re sonra Almanlar─▒n, esir kamplar─▒ndaki T├╝rkleri toplamalar─▒na Sad─▒k Turan, bir t├╝rl├╝ anlam veremez. Bir zaman i┼čkence ettikleri, hatta ├Âld├╝rd├╝kleri bu insanlar─▒, bir araya getirmekte ve onlara iyi davranmaktaki ama├žlar─▒ ne olabilir. Almanlar─▒n Rus ordusunda g├Ârev yapan T├╝rk k├Âkenli subaylar─▒ bir araya getirmekteki ilk ama├žlar─▒ onlara casusluk yapt─▒rmakt─▒r. Casusluk tekliflerini Sad─▒k Turan reddeder. Daha sonra Almanlar. T├╝rklerden olu┼čan ve Ruslara kar┼č─▒ sava┼čt─▒racaklar─▒ bir lejyon kurarlar. Bu askeri birli─če T├╝rkistan lejyonu derler. ÔÇťKorkun├ž Y─▒llarÔÇŁ─▒n son c├╝mleleri esir kamplar─▒nda aylarca a├ž b─▒rak─▒lan Almanlar─▒n k├Ât├╝ muamelelerine muhatap olan bu insanlar─▒n T├╝rkistan’─▒n kurtulu┼ču umuduyla kendilerine yap─▒lan b├╝t├╝n zul├╝mleri unuttuklar─▒n─▒, yepyeni bir hayata ba┼člad─▒klar─▒n─▒ ihtiva eden tablolar ├žizer.[28]Almanlar, lejyonda bulunan eskiden Rus ordusunda subay olarak g├Ârev yapan kimseleri yeniden subay r├╝tbesiyle birliklerin ba┼č─▒na ge├žirirler. Korkun├ž Y─▒llarda, S├╝leyman’─▒n b├Âl├╝─č├╝nde bulunan ve S├╝leyman’─▒n ├Âld├╝r├╝ld├╝─č├╝ ├žarp─▒┼čmada sa─č kalan K─▒rg─▒z T├╝rkÔÇÖ├╝ K─▒l─▒├žbayÔÇÖd─▒r. Di─čerleri Ahmet Ak─▒n, Aksakal Hu┼čnud, Muhan, Molla Seyf├╝ddin vb. de─či┼čik T├╝rk boylar─▒na mensup kimselerdir[29].

ÔÇťYurdunu Kaybeden AdamÔÇŁ, ÔÇťKorkun├ž Y─▒llarÔÇŁ roman─▒n─▒n devam─▒ mahiyetindedir. S├ód─▒k Turan hayat─▒n─▒n d├Ân├╝m noktas─▒ndad─▒r. Art─▒k T├╝rkistan ordusunun bir neferidir. Alman onba┼č─▒lar─▒n─▒n nez├óretinde talim yaparlar. D├Ârt ay s├╝ren bu devreden sonra, S├ód─▒k subay olur. T├╝rkistan’─▒ h├╝rriyete kavu┼čturmaya haz─▒rd─▒rlar. T├╝rkistan askerleri bir yandan yeti┼čtirilirken, bir taraftan da esir kamplar─▒ndaki T├╝rkistanl─▒lar bu orduya sevk edilirler. ─░lk geldiklerinde ├╝rkek ve ├želimsiz olan bu ki┼čiler, T├╝rkistan ruhu sayesinde iki haftada aya─ča kalkarlar. Yazar bu eserde, S├ód─▒k’─▒ izinli olarak bir m├╝ddet i├žin K─▒r─▒m’a g├Ânderir ve okuyucuyu sava┼č esnas─▒nda K─▒r─▒m’─▒n durumundan haberdar eder. Almanlar K─▒r─▒m’─▒ ele ge├žirmi┼člerdir. K─▒r─▒m’da Tatar Mill├« Komitesi kurulmu┼č, T├╝rk gen├žleri K─▒r─▒m’─▒ Ruslardan temizlemek i├žin, Almanlarla beraber sava┼čmaktad─▒rlar. S├ód─▒k’─▒n karde┼či Bekir ise, Rus ├žetecilerinin saf─▒nda Almanlara kar┼č─▒ m├╝c├ódele etmektedir. ─░ki karde┼č ayn─▒ gaye u─čruna farkl─▒ saflardad─▒rlar. Bekir, a─čabeyinin intikam─▒n─▒ almak i├žin da─člara ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. S├ód─▒k Almanlar─▒n elinde esir iken, ailesine ├Âl├╝m haberi gitmi┼čtir. Almanlar─▒n K─▒r─▒m’a h├ókim olduklar─▒nda, yapt─▒klar─▒ zul├╝mleri g├Âren Bekir, dayanamam─▒┼č, da─člara ├ž─▒k─▒p, Almanlara kar┼č─▒ m├╝c├ódeleye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Almanlara kar┼č─▒ memnuniyetsizlik b├╝t├╝n K─▒r─▒m T├╝rklerinde vard─▒r. Ama kurtulu┼člar─▒ i├žin yeg├óne ├╝midin de onlarla beraberlikte oldu─čunu bilmektedirler. Dolay─▒s─▒yla da Almanlar─▒n her hareketine katlanmak, her k├Ât├╝l├╝─č├╝ sineye ├žekmek zorundad─▒rlar. Asl─▒nda T├╝rkler i├žin tek gaye, vatanlar─▒na kavu┼čup, oray─▒ m├╝stakil h├óle getirmektir. Bunun Almanlarla veya ba┼čka milletlerle olmas─▒ ├Ânemli de─čildir. Vatanlar─▒ Rus i┼čgalinde oldu─ču i├žin Almanlarla birliktedirler. Nitekim Astraganl─▒ Muhan, T├╝rkistan ordusunun geri, Polonya’ya d├Ând├╝─č├╝n├╝ ├Â─črenince, iki Alman askerini ├Âld├╝r├╝r ve s─▒rt─▒na Rus ├╝niformas─▒ giyerek vatan─▒na ula┼čmaya ├žal─▒┼č─▒r. Vatan her ┼čeyden ├╝st├╝nd├╝r. Ona kavu┼čmak i├žin hayat bile feda edilebilir. Muhan bir m├╝ddet sonra, Almanlar taraf─▒ndan yakalan─▒r ve kendi arkada┼člar─▒na kur┼čuna dizdirilir. [30] S├ód─▒k b├Âl├╝k komutan─▒d─▒r. Onun b├Âl├╝─č├╝ne esir sevk etme vazifeleri de verilir. Teslim edilen esirleri hi├ž telefat vermeden yerine ula┼čt─▒r─▒rlar. Bu Almanlar─▒n i┼čine gelmez, onlara g├Âre, esirlerin ancak yans─▒ istenilen yere varmal─▒d─▒r. Burada, Almanlarla T├╝rkler aras─▒ndaki karakter fark─▒ ortaya ├ž─▒kar. T├╝rkler hi├žbir zaman z├ólim olmam─▒┼člard─▒r. Himayeleri alt─▒ndakilere azam├« derecede iyi muamele etmi┼člerdir. Tabii T├╝rkistan b├Âl├╝─č├╝nce esirlere bu ┼čekilde davran─▒lmas─▒nda, kendilerinin de ayn─▒ ├žileyi ├žekmi┼č olmalar─▒n─▒n rol├╝ b├╝y├╝kt├╝r. Sava┼č─▒n a─č─▒r ┼čartlar─▒, ona m├óruz kalanlar─▒ birbirine yak─▒nla┼čt─▒r─▒r. Bu durum esir milletler i├žin de b├Âyledir[31].

T├╝rkistan Lejyonlar─▒, nas─▒l kurulmu┼čtur?

Abdulvahap KaraÔÇÖn─▒n, ÔÇťMustafa ├çokayÔÇÖ─▒n Hayat ve M├╝cadelesi[32]ÔÇŁni anlatt─▒─č─▒ eseri ile ÔÇťGamal─▒ Ha├ž ile K─▒z─▒l Y─▒ld─▒z Aras─▒ndaki yazar Cengiz Da─čc─▒ÔÇŁ[33], Cabbar Ert├╝rkÔÇÖ├╝n, ÔÇťK─▒z─▒lorduÔÇÖdan Kafkas Mill├« Lejyonuna, Bir T├╝rkÔÇÖ├╝n II. D├╝nya harbi Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ[34], Kemal ├ľzcanÔÇÖ─▒n, ÔÇťDr. Baymirza HayitÔÇÖin T├╝rkistan Ara┼čt─▒rmalar─▒ ve Mill├« m├╝cadelesindeki Rol├╝[35]ÔÇŁ, M├╝stecip ├ťlk├╝salÔÇÖ─▒n, ÔÇťK─▒r─▒m Yolunda Bir ├ľm├╝r Hat─▒ralar[36]ÔÇŁCafer Seydahmet K─▒r─▒merÔÇÖin, ÔÇťHat─▒ralar[37]ÔÇŁ, Tahir ├ça─čatay ve arkada┼člar─▒n─▒n haz─▒rlad─▒─č─▒ ÔÇťMuhammed Ayaz ─░shaki Hayat─▒ ve FaaliyetiÔÇŁ[38] gibi eserler bu konuda ara┼čt─▒rmac─▒lara ├Ânemli belgeler ve bilgiler sunmaktad─▒r. G├Âr├╝lece─či ├╝zere, neredeyse Stalin zulm├╝nden kurtulmak i├žin, esir d├╝┼čmeyi (olmay─▒) cana minnet bilen T├╝rk ve M├╝sl├╝man askerleri bilmedikleri bir ba┼čka trajedi beklemektedir:

Alman esir kamplar─▒, ├Âzellikle harbin ilk aylar─▒nda, Almanlar─▒n ─▒rk├ž─▒l─▒─ča dayal─▒ kibirleri ve ac─▒mas─▒zl─▒klar─▒ sonucu, a├žl─▒k ve salg─▒n hastal─▒klar, bak─▒ms─▒zl─▒k y├╝z├╝nden, esir kamplar─▒nda korkun├ž bir k─▒r─▒m ba┼člar. Mesel├ó, ÔÇť├çensthnov esir kamp─▒ndaÔÇŁ 30 bin esirden, tif├╝s salg─▒n─▒ sonucu 2 bin ki┼či hayatta kal─▒r. Alman resm├« makamlar─▒n─▒n bildirdiklerine g├Âre 1942 Aral─▒k ay─▒n─▒n her g├╝n├╝nde kampta ├Âlen insan say─▒s─▒ 2500 olup, Alman olmayan ara┼čt─▒rmac─▒lara g├Âre bu d├Ânemde b├╝t├╝n esirlerin y├╝zde 85’i ├Âlm├╝┼čt├╝r. 1944 May─▒s’─▒na kadar kay─▒tlara ge├žen 1 milyon 981.000 ├ľlum vakas─▒na, kur┼čuna dizilen 473.000 esir dahil de─čildir[39].

Bu deh┼čet verici sonu├žlar aras─▒nda, T├╝rk esirlerin durumu daha da fecidir. Bu defa T├╝rkleri, esmer ve s├╝nnetli olduklar─▒ kadar Asyal─▒ olmalar─▒ hasebiyle Hitler fa┼čizminin “a┼ča─č─▒ ─▒rk” zulm├╝ beklemektedir Naziler taraf─▒ndan, bir k─▒s─▒m T├╝rk ve M├╝sl├╝manlar “Yahudi” diye kur┼čuna dizilerek, bir k─▒sm─▒ da Esir kamplar─▒nda tel ├Ârg├╝ler i├žinde bar─▒naks─▒z ve a├žl─▒─ča mahk├╗m edilerek 600 bin T├╝rkistan T├╝rk’├╝nden 400 bin’i kamplarda ├Âl├╝r. Yine, bu esir kamplar─▒nda (├çesthnov) Yahudi san─▒larak, son anda kur┼čuna dizilmekten kurtulanlardan biri de Baymirza Hay─▒t’dir. Sava┼č─▒n ba┼č─▒nda Alman birliklerinin ilk taarruzlar─▒ esnas─▒nda Almanya’n─▒n ┼×ark ─░┼čleri Bakan─▒, Kosenberg’in ifadesine g├Âre, esir kamplar─▒ndaki K─▒z─▒l ordu esirlerinin say─▒s─▒ 3.6 milyon iken, sava┼č─▒ takip eden y─▒llarda Baymirza Hayit’─▒n bildirdi─čine g├Âre bu rakam yedi milyona ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Ne var ki Alman Y─▒ld─▒r─▒m harek├ót─▒ ilk s├╝rat ve ┼čiddetini kaybedip, uzamaya ba┼člad─▒─č─▒nda gerek Alman genel kararg├óh─▒nda gerekse buna ba─čl─▒ olarak esir kamplar─▒ndaki T├╝rk ve M├╝sl├╝man esirlerin durumu bu defa tersinden de─či┼čmeye ba┼člayacakt─▒r. Mal├╗m oldu─ču ├╝zere, Almanya’n─▒n sava┼č cephesini geni┼č tutmas─▒ yan─▒nda, Avrupal─▒ di─čer ├╝lkelere de sald─▒rmas─▒, Almanya’ya kar┼č─▒ bir blok olu┼čmas─▒na sebep olmakla, Sovyetler Birli─či lehine m├╝ttefik cephe kuruldu─čunda (ba┼č─▒n─▒ ABDÔÇÖnin ├žekti─či), ilk y─▒llardaki Alman zafer r├╝zg├ór─▒ bu defa tersine esmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r[40].

─░┼čte b├Âylesi bir ortamda Alman genel kararg├óh─▒ ile K─▒z─▒lordu esirleri aras─▒nda adeta g├Âr├╝nmez bir mutabakat olu┼čur. Almanlar─▒n istedi─či, esirlerden g├Ân├╝ll├╝ ordular kurarak Sovyet K─▒z─▒l ordusuna kar┼č─▒ sava┼čt─▒rmak. Esirlerin iste─či ise, topyek├╗n Stalin zulm├╝nden kurtulmak i├žin h├╝rriyetlerine kavu┼čmak. Gayri Rus halklar i├žin (Ukraynal─▒lar, T├╝rkistanl─▒lar, Azerbaycanl─▒lar, ─░dil-Ural, K─▒r─▒ml─▒lar, G├╝rc├╝ler v.s.) bu iste─čin bir ad─▒m daha ├Âtesi vard─▒r o da milli ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒na kavu┼čmak. Esir kamplar─▒nda ├že┼čitli vesilelerle Alman subay ve yetkililerle irtibata ge├žen T├╝rk ve M├╝sl├╝man esirler “kendilerinin Stalin Sovyetinden nefret etmekte, e─čer imk├ón yarat─▒l─▒rsa K─▒z─▒lordu’ya kar┼č─▒ sava┼čabileceklerini” bildirmeleri ├╝zerine Alman Genel Kararg├óh─▒ harekete ge├žer. Pek tabi ki, sava┼č─▒ dikkatle takip eden I. D├╝nya Harbinin muharip T├╝rk Subaylar─▒ ile eski g├Â├žmen liderlerin de devreye girmesiyle, Almanya saflar─▒nda, Sovyet K─▒z─▒l ordusuna kar┼č─▒ sava┼čacak “G├Ân├╝ll├╝ Milli Lejyon Birlikleri” kurulma ├žal─▒┼čmalar─▒ ba┼člar. Bu te┼čkilatlanman─▒n ger├žekle┼čmesinden, daha sonraki y─▒llarda hamiyetleriyle esirlerin kurtar─▒lmas─▒nda cansiperane ├žal─▒┼čan ba┼čta cennetmek├ón Enver Pa┼ča hazretlerinin karde┼či rahmetli Nuri Pa┼ča (Nuri Killigil) olmak ├╝zere, I. D├╝nya harbinin muharip (emekli) generallerinden H├╝sn├╝ Emir Erkilet, Ali Fuat Erden, g├Â├žmen liderlerden tarih├ži Zeki Velidi Togan (O y─▒llarda T├╝rkiyeÔÇÖde bulunmaktad─▒r), Said ┼×amil, Mustafa ├çokay (1941 y─▒l─▒ aral─▒k ay─▒nda ┼č├╝pheli ├Âl├╝m├╝ vuku bulur) yer al─▒rlar. Mill├« lejyonlar─▒n kurulmas─▒nda ├Âzellikle Enver Pa┼ča hazretlerinin karde┼či Nuri Pa┼ča’n─▒n (Killigil) rol├╝n├╝ belirtmek gerekir ki, Nuri Pa┼ča I. D├╝nya Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda Kafkas ─░slam Ordular─▒ Komutan─▒ olarak, Azerbaycan’─▒ Ermeni i┼čgalinden kurtaran kahraman olarak nam salm─▒┼č, yine ayn─▒ y─▒llarda Almanya’n─▒n eski Moskova B├╝y├╝kel├žisi Kont Schulenbung ile dostluk kurmu┼č oldu─čundan, ┼čimdi (II. D├╝nya Harbi) ge├žmi┼čteki bu dostlu─ča dayanarak, T├╝rk Milli Lejyonunun kurulmas─▒ i├žin Adolf Hitler’le g├Âr├╝┼č├╝r. Nuri Pa┼ča’n─▒n bu yoldaki faaliyetleri hakk─▒nda, daha sonraki y─▒llarda ÔÇťT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇŁ hareketinin ├Ânde gelen isimlerinden Prof. Dr. Reha O─čuz T├╝rkkan, Nuri Pa┼ča’n─▒n a─čz─▒ndan ┼čunlar─▒ aktar─▒r ÔÇťAlmanlar, bana g├Ân├╝ll├╝ T├╝rk BirlikleriÔÇŁnin ba┼č─▒na ge├žmem i├žin teklifte bulundular. Ben, Almanlara bir ├Ân ┼čart ko┼čtum, o da ┼ču idi; ÔÇťAlmanlar, Sovyet i┼čgali alt─▒ndaki T├╝rk memleketlerine sava┼č─▒ kazand─▒klar─▒ takdirde ba─č─▒ms─▒zl─▒k vereceklerini b├╝t├╝n d├╝nyaya deklare etsinler. Almanlar bunda m├╝tereddit kald─▒klar─▒ i├žin ben teklifi reddettim.ÔÇŁ[41]

Bu ├žabalar─▒n sonuncu olarak 1941 Aral─▒k’─▒nda Alman Genel Kararg├óh─▒ Milli lejyonlar─▒n te┼čkilatlanmas─▒na ba┼člarken, nihai karar RosenbergÔÇÖin, Hitler’e ÔÇťT├╝rk Lejyon BirliklerininÔÇŁ fiili olarak g├Âreve ba┼člamas─▒na dair resmi karar 22 Aral─▒k 1942’de tebli─č edilir. Bu karar ├╝zerine, Esir kamplar─▒nda sa─č kalm─▒┼č olan okumu┼č, yazm─▒┼č kimselerle diaspora ayd─▒nlar─▒ aras─▒nda kurulan irtibat sayesinde fiiliyata ge├žer. Her milletten olu┼čturulan Mill├« Komitelerle parelel olarak ├žal─▒┼čan Askeri B├Âl├╝m Ba┼čkanl─▒klar─▒na ba─čl─▒ muharip birlikler, Alman Do─ču Birlikleri’nden General Haygendorf, Kurmay Albay Reidel ve Albay Hayze taraf─▒ndan e─čitilirler. E─čitim Kamplar─▒ ilk ├Ânce i┼čgal edilen Polonya’da, daha sonra (1942) Sovyetler Birli─či’nin i┼čgali alt─▒ndaki b├Âlgelerde kurulur. Almanlar taraf─▒ndan yap─▒lan d├╝zenlemeye g├Âre, T├╝rkistan Milli Lejyonu; T├╝rkmen, ├ľzbek, Kazak, K─▒rg─▒z, Karakalpak T├╝rkleriyle, Taciklerden, Kafkas M├╝sl├╝man Lejyonu Azerbaycan ve Da─č─▒stan T├╝rkleriyle, ├çe├žen, ─░ngu┼č ve Lezgiler’den; G├╝rc├╝ Lejyonu, G├╝rc├╝lerden, Volga-Tatar Milli Lejyonu, Kazan, Ba┼čkurt ve di─čer Sibirya b├Âlgesi T├╝rklerinden olu┼čuyordu. Lejyonda g├Ârev alan en b├╝y├╝k birlikler tabur kuvvetinde olup, bunun tek istisnas─▒ 162. T├╝rk T├╝meni ile bundan ayr─▒ 19 m├╝stakil tabur ve 24 piyade b├Âl├╝─č├╝d├╝r. Bunlar─▒n tamam─▒ ise T├╝rklerden m├╝te┼čekkildir[42].

Sava┼č─▒n ilk y─▒llar─▒nda kurulmu┼č olsayd─▒ belki de sava┼č─▒n kaderini de─či┼čtirecek olan Mill├« Lejyonlar─▒n te┼čkil├ótlanmas─▒n─▒n bitmesiyle var─▒lan anla┼čma gere─či, birlikler ilk anda K─▒z─▒lordu’ya kar┼č─▒ Do─ču Cephesine g├Ânderilirler. T├╝rk birlikleri sava┼č─▒n son aylar─▒na kadar Leningrad, Slolensk, Stalingrad, Kafkasya, Ukrayna ve K─▒r─▒m Cephelerinde ├žarp─▒┼č─▒rlar. Sava┼čta T├╝rk birliklerinin g├Âsterdikleri dirayet kar┼č─▒s─▒nda zaman zaman ┼ča┼čk─▒na d├Ânen Alman Kurmay heyetleri, fevkal├óde ba┼čar─▒lar g├Âsteren T├╝rk taburlar─▒na ÔÇťAslanÔÇŁ ve ÔÇťKaplanÔÇŁ Taburu unvan─▒ vermekten kendilerini alamazlar. Ne var ki buna ra─čmen Alman ─▒rk├ž─▒l─▒─č─▒n─▒n bask─▒n ├ž─▒kt─▒─č─▒ d├Ânemler boyunca T├╝rk-Alman ├žat─▒┼čmas─▒ devam eder. Bu yoldan olmak ├╝zere, T├╝rk birliklerinin ba┼č─▒na verilen Nazi subaylar─▒n─▒n ─▒rk├ž─▒l─▒klar─▒, daha sonra (Alman cephesi bozulmaya ba┼člad─▒─č─▒ndan) yine T├╝rk birliklerinin komutanl─▒─č─▒na bir Rus generalin verilmesi (-ki bu b├╝y├╝k bir isyan hareketine sebep olacakt─▒r), keza T├╝rk birliklerinin hizmet i├ži e─čitim maksad─▒yla haz─▒rlanan Tarih et├╝tlerinde, Alman tarih├žilerin, t─▒pk─▒ Sovyet tarih├žilerinin yapt─▒klar─▒ gibi T├╝rkleri ÔÇťboyÔÇŁ esas─▒na g├Âre b├Âlmeleri gibi hareketler bunlardan baz─▒lar─▒d─▒r. Oysa, hat─▒ralarda g├Âr├╝lece─či ├╝zere gerek Cabbar Ert├╝rk’├╝n gerekse ayn─▒ kaderi payla┼čm─▒┼č tarih├ži Baymirza Hayit, gerekse K─▒r─▒ml─▒ Cengiz Da─čc─▒’n─▒n ve benzeri binlerce insan─▒n ┼čahitlikleriyle belirttikleri ├╝zere, b├╝t├╝n T├╝rkleri bir arada tutan ve itimat sa─člayan g├╝├ž onlar─▒n ÔÇťT├╝rk├že konu┼čmalar─▒ ve T├╝rk olmalar─▒d─▒rÔÇŁ. H├ótt├ó, hangi b├Âlgeden geldiklerine bakmaks─▒z─▒n e─čer aralar─▒nda okumu┼č-yazm─▒┼č bir m├╝nevver varsa, di─čer T├╝rk askerleri onu ├Ânder olarak g├Ârmekte ve ÔÇťa─čabeyÔÇŁ diye hitap etmektedirler[43].

Alman Kararg├óh─▒ umum├«sinin ge├ž verilmi┼č karar─▒na ra─čmen, Stalin Sovyeti alt─▒nda inleyen milyonlarca insan i├žin bir ├╝mit ─▒┼č─▒─č─▒ olarak Mill├« Lejyonlar─▒n faaliyete ge├žmesinin ard─▒ndan ÔÇťs├╝rg├╝n h├╝k├╝metiÔÇŁ say─▒labilecek, siyas─▒ mahiyette ilk ÔÇťMill├« KomitelerÔÇŁin kurulmas─▒ takip eder. 1943 senesi 22 Ekim ay─▒nda Berlin’de ÔÇťAdlon OteliÔÇŁnde Azerbaycan ba┼čta olmak ├╝zere T├╝rkistan ve Kuzey Kafkasya Kurultaylar─▒ yap─▒l─▒p mill├« komiteler olu┼čturulur. Azerbaycan Mill├« Komitesi ba┼čkanl─▒─č─▒na Abdurrahman Fethi Ali Beyli, komite ├╝yeliklerine Fuat Emircan, Mecit Musazade, Cebbar Mehmetzade, Enver Gazi ve Ali ─░slam se├žilirler. Di─čer taraftan T├╝rkistan Milli Komitesi ba┼čkanl─▒─č─▒na (ad─▒ daha sonra pek ├žok spek├╝lasyona konu olacak olan) Veli Kayyum Han, ba┼čkan yard─▒mc─▒l─▒─č─▒na Baymirza Hayit, Kuzey Kafkasya Mill├« Komitesinin ba┼čkanl─▒─č─▒na M├╝sl├╝m Magoma se├žilerek, kendilerine diplomat stat├╝s├╝ verilir. Ne var ki, Almanya’n─▒n topyek├╗n sava┼č ilan─▒yla, yapm─▒┼č oldu─ču bir dizi hata ile ABD’nin Sovyetler ve Bat─▒ Avrupa lehine sava┼ča m├╝dahil olmas─▒, Almanlar─▒n y─▒ld─▒r─▒m zaferlerini geriye ├ževirmekle kalmayacak, Almanya’y─▒ tam anlam─▒yla bir harabeye ├ževirecektir. Elbette k─▒sa s├╝re ├Ânce te┼čkilatlanan ve uzun vadeli pl├ón yapmaya vakti olmayan ÔÇťkar┼č─▒-SovyetÔÇŁ Mill├« Komiteler ve Mill├« Lejyonlar─▒n─▒n da m├╝ttefik kuvvetlerin de─či┼čen bu durumdan etkilenmemeleri d├╝┼č├╝n├╝lemezdi. ├ľyle ki, Sovyet kar┼č─▒t─▒ ve gayr├« Rus milletlerin (T├╝rkistanl─▒lar, Ukraynal─▒lar, G├╝rc├╝ler, Kafkasyal─▒lar, ─░dil Ural, K─▒r─▒m T├╝rkleri v.d) sava┼č ba┼člad─▒─č─▒nda cephe de sava┼čmalar─▒, ard─▒ndan esarete d├╝┼čmeleri ve korkun├ž Alman esir kamp hayat─▒yla, yeniden K─▒z─▒lorduya kar┼č─▒ sava┼čmalar─▒ndan daha ├╝rpertici yeni bir m├╝cadele i├žinde bulacaklard─▒r kendilerini. Bu m├╝cadelenin tarifi; bir yanda K─▒z─▒lordu, di─čer yanda ABD ve m├╝ttefik kuvvetler aras─▒nda Alman deste─činden mahrum tek ba┼č─▒na can pazarl─▒─č─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ 1944’te art─▒k harbin kaderi a┼ča─č─▒ yukar─▒ belli olmu┼č, Almanlar b─▒rak─▒n Mill├« Komitelere sahip ├ž─▒kmay─▒, kendilerini bile m├╝dafaa edecek durumlar─▒ kalmam─▒┼čt─▒r[44].

4.On sekiz May─▒s 1944 K─▒r─▒m s├╝rg├╝n├╝

Cengiz Da─čc─▒ bir├žok eserinde II. D├╝nya sava┼č─▒ ├Âncesi StalinÔÇÖin taraf─▒ndan uygulanan s├╝rg├╝nleri anlat─▒r. K─▒r─▒m T├╝rkleri ├že┼čitli bahanelerle yurtlar─▒ndan edilir ve yerlerine Ruslar yerle┼čtirilir. Uzun hikayesi ÔÇť─░htiyar Sava┼č├ž─▒ÔÇŁ isimli eserinde ise K─▒r─▒m T├╝rklerinin 1944 ve sonraki geli┼čmeleri tasvir edilmektedir. ─░htiyar Sava┼č├ž─▒, II. D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ba┼čar─▒l─▒ bir askeri olarak vatan─▒ K─▒r─▒mÔÇÖa d├Ânmektedir. D├Ân├╝┼č yolundan k├Ây├╝ne kadar, deh┼čet g├Âr├╝nt├╝lere ┼čahit olur: ÔÇťDut a─čac─▒ndan gelen kokunun ku┼čku uyand─▒r─▒c─▒ bir ko┬şku oldu─čunu gizleyemezdi art─▒k kendinden. A─čaca be┼č ad─▒m kala tekrar durdu. ┼×imdi iyice g├Âr├╝yordu ve g├Âr┬şd├╝kleri, az ├Ânce sand─▒─č─▒ gibi, haf─▒zas─▒n─▒n garip bir oyunu de─čildi: a─čac─▒n dibinde kur┼čunla vurulmu┼č ├╝├ž ceset yat─▒┬şyordu; bir ceset de dut a─čac─▒n─▒n kal─▒n dal─▒na as─▒l─▒yd─▒.ÔÇŁ Cesetlerin birinin yan─▒ndaki kalpa─č─▒ ald─▒. ┼×a┼čk─▒nl─▒k ve korku ile y├╝r├╝yordu. K├Ây├╝ne do─čru yakla┼čt─▒k├ža ├Âld├╝r├╝lm├╝┼č insanlar─▒n artt─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yordu. ├ľnce, ├Âl├╝lerin nas─▒l ├Âld├╝klerini merak etti, ce┬şsetlere yakla┼čt─▒. Be┼či de kur┼čunla ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝. Vuranlar kur┼čunlar─▒n─▒ yak─▒ndan ve kafataslar─▒na s─▒k─▒┼čm─▒┼člard─▒- kan i├žindeydi y├╝zleri; kimin gen├ž, kimin ihtiyar oldu─ču belli de─čildi: kimin kara sa├žl─▒, kimin san sa├žl─▒ oldu─ču da belli de─čildi; al─▒nlar─▒na, ┼čakaklar─▒na yap─▒┼č─▒k sa├žlar─▒ ─▒┼č─▒lt─▒l─▒ ama renksiz bir renge girmi┼člerdi ay ─▒┼č─▒─č─▒nda. Cesetlere bakarken hayal ve ger├žekler, korku ve umut┬şlar birbirine kar─▒┼čt─▒. Art─▒k ne d├╝┼č├╝nece─čini bilmiyordu bi┬şzim yorgun Sava┼č├ž─▒. ─░├ži patates dolu ve yere rastgele at─▒l┬şm─▒┼č, ├žuvallar gibi yat─▒yorlard─▒ cesetler duvar dibinde.ÔÇŁ[45] K├Ây├╝ne vard─▒─č─▒nda hayretler i├žinde etraf─▒ seyrederken eline bir el dokunur: ÔÇť─░nce ve uzun boylu, kara etekli, ak s├╝eterli, aln─▒n─▒n ya┬şr─▒m─▒n─▒ ve sol g├Âz├╝n├╝ ├Ârten d├╝z ve kumral sa├žlar─▒ sol omu┬şzu ├╝zerine d├Âk├╝l├╝, gen├ž bir kad─▒n… Yoksa ger├žekten bir melek miydi? ÔÇťSen kimsin?ÔÇŁ diye sordu Sava┼č├ž─▒ ┼ča┼čk─▒n. ÔÇťBen senin mele─činimÔÇŁ, dedi gen├ž kad─▒n, sava┼č├ž─▒n─▒n avu├žlar─▒n─▒ h├╝z├╝nl├╝ y├╝z├╝nden ay─▒rarak. Sava┼č├ž─▒ ba┼č─▒n─▒ kald─▒rd─▒, alabildi─čine a├ž─▒k g├Âzleriyle gen├ž kad─▒n─▒n y├╝z├╝ne bakt─▒ gene; uzunca bir s├╝re ne diyece─čini bilemedi. Ne┬şden sonra: ÔÇťSen ├Âlmedin mi?ÔÇŁ diye sordu. ÔÇťDedim yaÔÇŁ, dedi gen├ž kad─▒n, ÔÇťben bir mele─čim; me┬şlekler ├Âlmezler.ÔÇŁ ÔÇťAma… bu k├Âyde hi├ž kimse kalmad─▒.ÔÇŁ ÔÇťKald─▒ÔÇŁ, dedi gen├ž kad─▒n. ÔÇťKimÔÇŁ ┬ádiye sordu Sava┼č├ž─▒- ÔÇťBen kald─▒m. Ve sen… ve de…ÔÇŁ ve s├Âz├╝n├╝ tamamlama┬şdan: ÔÇťKorkuyor musun?ÔÇŁ diye sordu gen├ž kad─▒n. ÔÇťEvetÔÇŁ, dedi bizim yorgun ve umutsuz Sava┼č├ž─▒; ÔÇťKor┬şkuyorum.ÔÇŁ ÔÇť├ľl├╝mden mi?ÔÇŁ Yok yerine ba┼č─▒n─▒ sallad─▒. ÔÇťNeden korkuyorsun?ÔÇŁ ÔÇťGeceden.ÔÇŁ ÔÇťGeceden mi?ÔÇŁ ÔÇťBu gece sonsuz.ÔÇŁ[46] ÔÇťGece sonsuz de─čil. Her gecenin bir sabah─▒ var. Bu ge┬şcenin de sabah─▒ olacak.ÔÇŁ ÔÇťNe zaman?ÔÇŁ ÔÇťBilmiyorum ne zaman. Ama mutlaka olacak.ÔÇŁ dedi gen├ž kad─▒n ve yorgun sava┼č├ž─▒n─▒n yan─▒na ta┼ča oturdu, ba┬ş┼č─▒n─▒ onun omuzuna yaslad─▒, bir s├╝re ses etmedi; sonra onun elini ald─▒, ok┼čad─▒ ok┼čad─▒, y├╝z├╝ne kald─▒rd─▒, elinin i├ži┬şni ├Âpt├╝, ve ba┼č─▒n─▒ kald─▒r─▒p, Sava┼č├ž─▒’n─▒n kula─č─▒na f─▒s─▒ldad─▒: ÔÇťBana Melek han─▒m derler. Ama ben melek de─čilim. Etli, canl─▒, kanl─▒ bir kad─▒n─▒m. Ve ben bu k├Ây├╝n kad─▒n─▒y─▒m. Sen tan─▒yorsun beni. Ne olursun iyice bak y├╝z├╝me! Seni bek┬şledim bunca y─▒l. Buldum seni. Korkma art─▒k. Karanl─▒kta nur olaca─č─▒m senin y├╝r├╝d├╝─č├╝n yollarda; ate┼č olaca─č─▒m k─▒┼č─▒n so─ču─čunda g├Âlgeli s├Â─č├╝t olaca─č─▒m yaz─▒n s─▒ca─č─▒nda. Ama seninle… Sensiz hi├žbir ┼čey olamam, hi├žbir ┼čey yapa┬şmam. Geceyi de─či┼čtiremem sensiz; g├╝n├╝ de─či┼čtiremem, yolumuzu, y├╝k├╝m├╝z├╝ hafifletemem; sensiz seni seve┬şmem, ├žocuklar─▒m─▒z─▒ g├╝ld├╝remem.ÔÇŁ ÔÇť├çocuklar─▒m─▒z─▒ m─▒?ÔÇŁ dedi, yorgun Sava┼č├ž─▒, ┼ča┼čk─▒n, ÔÇť├çocuklar─▒m─▒z─▒ÔÇŁ, dedi gen├ž kad─▒n. ÔÇťEvet ├žocuklar─▒m─▒┬şz─▒! Etimizden, kan─▒m─▒zdan, solu─čumuzdan do─čmu┼č ve do┬ş─čacak ├žocuklar─▒m─▒z bekliyor bizi!ÔÇŁ G├Âzleri falta┼č─▒ gibi a├ž─▒ld─▒ bizim Sava┼č├ž─▒’n─▒n: ÔÇťAlay m─▒ ediyorsun benimle Melek Han─▒m?ÔÇŁ ÔÇťYok, alay etmiyorumÔÇŁ dedi Melek Han─▒m. Ve tekrar Sava┼č├ž─▒’n─▒n ku┬şla─č─▒na f─▒s─▒ldad─▒: ÔÇť├ľl├╝me mahk├╗m edildi ulusumuz.ÔÇŁ dedi ve┬á ┬áihtiyar sava┼č├ž─▒y─▒ elinden tuttu ve bir me┼če a─čac─▒n─▒n alt─▒na g├Ât├╝rd├╝. ÔÇťMe┼če a─čac─▒n─▒n dibinde ve ├ževresinde, ku┼č yavrular─▒ gi┬şbi, k├╝me k├╝me ├žocuklar oturuyorlard─▒ÔÇŁ. ÔÇťO ├žocuklar…O ├žocuklar bizim ├žocuklar─▒m─▒z m─▒? diye sordu Sava┼č├ž─▒ÔÇŁ. ÔÇťBizim ├žocuklar─▒m─▒z,┬╗ dedi Melek Han─▒m.ÔÇŁ[47]

Bu yavrularla dip├žikler alt─▒nda bir kamyona sonra tren vagonuna bindirildiler. G├╝nlerce yol al─▒rlar, bir aya yak─▒n. Kimi ├žocuklar, ya┼čl─▒lar, g├╝├žs├╝zler s├╝rg├╝n ┼čehitleri olurlar. Yollarda ┼čehitlerini vagonlardan a┼ča─č─▒ya b─▒rak─▒rlar. ─░htiyar sava┼č├ž─▒, ┼čehitlerini tren durdu─čunda bir ├žal─▒l─▒k alt─▒na g├Âmer. ┬áSonra S├╝rg├╝n yerine da─č─▒t─▒l─▒r aileler. Bu yerler mesk├╗n b├Âlgelerden en az 200 km uzakl─▒ktad─▒r. K─▒r─▒m T├╝rklerini, y─▒llarca yerli ├ľzbek T├╝rklerinden kopuk ya┼čamaya mahk├╗m ederler. Aradan y─▒llar ge├žer. S├╝rg├╝nde; gelen evlatl─▒klardan d├Ârd├╝ daha ├Âl├╝r, bay─▒ra bir mezarl─▒k a├žarlar. Romanda s├╝rg├╝n yerindeki mezarl─▒k ve┬áK─▒r─▒m T├╝rkleri ┼č├Âyle anlat─▒l─▒r:┬áÔÇťBuras─▒ zamanla b├╝y├╝d├╝, geni┼čledi, eni konu bay─▒r─▒ kap┬şlay─▒p, kendi k├Ây├╝ndeki mezarl─▒k kadar, b├╝y├╝k bir me┬şzarl─▒k oldu. ├çocuklar da b├╝y├╝y├╝p evlendiler; ├žocuklar ├žocuk do─čurdular ve ├Âlen ├žocuklar─▒n yerlerini ba┼čka ├žocuklar ald─▒lar. Melek han─▒m da d├Ârt ├žocuk do─čurdu t├╝m├╝ t├╝m├╝┬şne ve t├╝m├╝ o─član ve bizim sava┼č├ž─▒n─▒n ├žok sevdi─či Alim ad─▒n─▒ koydular her birine: Alim, Alimcan, Alimgir, Alimseyit.ÔÇŁ Y─▒llar y─▒llar─▒ kovalar StalinÔÇÖin ├Âl├╝m├╝ ile gelen serbestlik ile ├žocuklar okumu┼č i┼č g├╝├ž sahibi olmu┼člard─▒r.

K─▒s─▒tl─▒ olsa da K─▒r─▒mÔÇÖa d├Ân├╝┼č izni de verirler. Art─▒k, s├╝rg├╝n yerinde sevin├ž vard─▒r. ─░htiyar Sava┼č├ž─▒ ve Melek Han─▒mÔÇÖ─▒n b├╝y├╝y├╝p ├žoluk ├žocu─ča kavu┼čmu┼č evlatl─▒klar─▒ndan K─▒r─▒mÔÇÖa d├Ânenler olur. ─░htiyar Sava┼č├ž─▒ ve daha sonra Melek Han─▒m K─▒r─▒mÔÇÖda vefat ederek zor ┼čartlar alt─▒nda vatan K─▒r─▒mÔÇÖda topra─ča verilirler. K─▒r─▒mÔÇÖa d├Ânm├╝┼č evlatl─▒klar─▒n─▒n birinin o─člu ├çora ailesinin hikayesini yeni nesillere anlat─▒r: ÔÇť┼×imdi de as─▒l ├Âyk├╝m├╝ze ge├žiyorum: ├žok eski bir za┬şmanda bir Sava┼č├ž─▒ ya┼č─▒yordu K─▒z─▒lta┼č’ta. G├╝n├╝n birinde cenk ├ž─▒kt─▒ ve Sava┼č├ž─▒ hasta babas─▒n─▒ ve hasta annesini K─▒┬şz─▒lta┼č’ta b─▒rak─▒p cenge gitti. D├Ârt y─▒l sava┼čt─▒ bizim Sava┼č├ž─▒. ├ť├ž kez mi, d├Ârt kez mi yaraland─▒; bir keresinde d├╝┼čman─▒n kur┼čunu g├Â─čs├╝nden ge├žip arkada belkemi─činin bir santim kenar─▒ndan ├ž─▒kt─▒. Yaral─▒ysa da Sava┼č├ž─▒ sava┼čt─▒ durmadan; bu topraklar u─čruna kan─▒n─▒ d├Âkt├╝, madalyalar kazand─▒; Sovyetler Birli─či’nin kahraman─▒ oldu. Korkmaz bir yi─čit, e┼čsiz bir sava┼č├ž─▒ dediler ona. Sonra d├╝┼čman yenildi ve bi┬şzim Sava┼č├ž─▒ k├Ây├╝ne d├Ând├╝. D├Ând├╝ amma… Karanl─▒k bir geceydi; insan nam─▒na kimseyi bulamad─▒ Sava┼č├ž─▒ K─▒z─▒l┬şta┼č’ta. Evler talan edilmi┼čti; evlerin ├Ân├╝nde ba┼č─▒bo┼č hay┬şvanlar b├Â─čr├╝┼č├╝yorlard─▒. Bulabildi─či insanlar da ya kur┼čun┬şlan─▒p duvar diplerine b─▒rak─▒lm─▒┼člard─▒ ya da a─ča├žlar─▒n dal┬şlar─▒na as─▒lm─▒┼člard─▒ÔÇŁ[48].

Cengiz Da─čc─▒ milletinin zorunlu s├╝rg├╝n ac─▒s─▒n─▒ g├Ârmedi─či halde hissedebilmi┼čtir. ┬áÔÇť─░htiyar Sava┼č├ž─▒ÔÇŁdaki 1944 K─▒r─▒m s├╝rg├╝n├╝ tarihi belgelerde adeta bire bir takip edilebilir: ÔÇťK─▒z─▒lordu birliklerinin K─▒r─▒m’a h├╝cumu 8 Nisan 1944 de ba┼člam─▒┼čt─▒r. 18 Nisan 1944’de sadece Akyar Almanlar─▒n elinde kalm─▒┼čt─▒. 13 Nisan’da Almanlar, Akmes├žit ┼čehrini terk etmi┼čler ve K─▒r─▒m’dan sava┼čarak geri ├žekilmi┼člerdir. Ba┼čta Akmes├žit olmak ├╝zere K─▒r─▒m ┼čehirleri; ÔÇťiki taraf─▒n top├žu ate┼čiyle harabelere d├Ânm├╝┼č, halk korku i├žinde peri┼čan, K─▒z─▒lordu’nun giri┼čini seyrediyordu[49].ÔÇŁ ┬áK─▒z─▒lordu i┼čgalinin ilk iki haftas─▒ en ┼čiddetli tedhi┼č zamanlar─▒ idi. Almanlarla i┼č birli─či yapt─▒─č─▒ tespit edilen T├╝rkler, ordu komutanlar─▒nca derhal ├Âl├╝me mahk├╗m edilmi┼čti. ─░ki ki┼činin ifadesi veya ihbar─▒, herhangi bir kimseyi Almanlarla i┼č birli─čiyle su├žlamaya ve ├Âl├╝me mahk├╗m etme─če k├ófi geliyordu. Raporlar, cadde ortas─▒nda yap─▒lan toplu kur┼čuna dizilmelerden bahsetmektedir. Akmes├žit caddelerinin a─ča├žlar─▒nda ve telefon direklerinde Sovyet cell├ótlar─▒n─▒n as─▒lm─▒┼č kurbanlar─▒ sallan─▒yordu. Olaylar─▒ bizzat g├Ârenlerin ifadesine g├Âre, en fazla tevkif ve katli├óma maruz kalanlar; K─▒r─▒m’─▒n bilhassa yal─▒ boyunda ya┼čayan T├╝rk k├Âyl├╝leri idi. O g├╝nlerde binlerce, belki de on-binlerce K─▒r─▒m T├╝rk├╝ÔÇÖn├╝n ├Âld├╝r├╝lm├╝┼č oldu─ču tahmin edilebilir[50].

G├Ârg├╝ ┼čahitlerinden biri, bu y├╝rekler ac─▒s─▒, insanl─▒k d─▒┼č─▒ olaylar─▒ ┼č├Âyle tasvir ediyor: ÔÇťSovyet ordular─▒ K─▒r─▒m’a girdikten sonra, kumandanl─▒─č─▒n hususi bir emriyle b├╝t├╝n T├╝rk ahalisi iki hafta m├╝ddetle NKVD k─▒talar─▒n─▒n keyfi muamelesine terkedilmi┼čti. Azg─▒n askerler, kad─▒nlar─▒n ve ├žocuklar─▒n ─▒rz─▒na ge├žiyorlard─▒. M├╝dafaas─▒z insanlar ya─čma ediliyor ve rast gele as─▒l─▒yorlard─▒. ─░ki hafta m├╝ddetle K─▒r─▒m da tecav├╝ze u─črayan, i┼čkence edilen ve ├Âld├╝r├╝len insanlar─▒n y├╝rekler paralayan feryatlar─▒ duyuluyordu[51]. ÔÇťK─▒r─▒m T├╝rklerinin s├╝r├╝lmesinde vazifeli bulunan ve 1953 y─▒l─▒ haziran ay─▒nda h├╝rriyeti se├žerek Bat─▒ya s─▒─č─▒nan sab─▒k NKVD yarbay─▒ Grigoriy Stepanovi├ž Burlitski’nin verdi─či ifadeye g├Âre, K─▒r─▒m T├╝rklerinin topyek├╗n s├╝r├╝lmesi olay─▒ 1944 y─▒l─▒ haziran─▒nda, yani Sovyet ordusu K─▒r─▒m’a girdikten iki ay sonra vuku bulmu┼čtur. Burlitski a├ž─▒klamalar─▒na devam ederek, K─▒r─▒m T├╝rklerinin s├╝rg├╝n├╝ esnas─▒nda kullan─▒lan metotlar─▒n; Kuzey Kafkasya’n─▒n ├çe├žen ─░ngu┼č Cumhuriyetinde tatbik edilmi┼č olan metotlar─▒n ayn─▒ oldu─čunu, yani s├╝rg├╝n├╝n; K─▒r─▒m’a bu maksatla sevk edilen NKVD k─▒talar─▒ taraf─▒ndan ay─▒rt edilmeden b├╝t├╝n T├╝rk halk─▒n─▒n ayn─▒ zamanda ve ans─▒z─▒n tevkif edilerek yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ s├Âylemi┼čtir. On sekiz may─▒s─▒ on dokuza ba─člayan gece, ┼čehir ve kasabalarda ya┼čayan T├╝rklerin tamam─▒ kendi evlerinde, sil├óhl─▒ askerlerin bask─▒n─▒na u─čruyor. Kendilerine ├ževrilen Tompsonlar─▒n namlular─▒ kar┼č─▒s─▒nda, elleri kald─▒r─▒larak ve duvar dibine dizilerek ┼ču emri al─▒yorlar: ÔÇťElde g├Ât├╝rebilecek e┼čyan─▒z─▒ al─▒n ve 15 dakikada haz─▒r olun…ÔÇŁ. Burlitski’nin anlatt─▒─č─▒na g├Âre; K─▒r─▒m T├╝rkleri, ÔÇťgafil avlanarak ans─▒z─▒n yakaland─▒klar─▒ÔÇŁ i├žin mukavemet etme─če f─▒rsat bulamam─▒┼člard─▒r.[52]ÔÇŁ

T├╝rk halk─▒n─▒ K─▒r─▒m’dan ├ž─▒karma i┼činin ilk safhas─▒ yukar─▒da anlat─▒ld─▒─č─▒ gibi olmu┼čtur. Fakat baz─▒ teferruatlar─▒nda da belirli farklar yok de─čildir… ─░┼čte, Sankiza ─░brahim imzal─▒ ve Sovyet H├╝k├╝metine yaz─▒lan mektupta ┼č├Âyle deniliyor: ÔÇťSaat 3 de ├žocuklar uyurken, askerler geldi. Haz─▒rl─▒k yapmak i├žin bize 5 dakika verildi. Ne e┼čya ve ne de yiyecek almam─▒za m├╝saade edildi. Zannettik ki, kur┼čunlanmaya g├Ât├╝r├╝l├╝yoruz.[53]ÔÇŁ S├╝rg├╝n edilen K─▒r─▒m T├╝rklerinin mukadderat─▒ ve onlar─▒n halen bulunduklar─▒ mahal, Sovyet H├╝k├╝meti taraf─▒ndan ─▒srarla gizli tutulmaktad─▒r. Burlitski diyor ki: ÔÇťs├╝r├╝lenler, hayvan nakline mahsus, hi├žbir iptida├« tertibat─▒ olmayan vagonlara doldurulmu┼člard─▒.ÔÇŁ ÔÇťVagonlar bal─▒k istifi dolduruluyor, kilitleniyor, m├╝h├╝rleniyor ve askeri k─▒talar taraf─▒ndan muhafazaya al─▒n─▒yordu.ÔÇŁ ÔÇťS├╝rg├╝n mahalli bildirilmemi┼čti.ÔÇŁ Burlitski’nin tahminine g├Âre s├╝rg├╝n edilenlerin ÔÇťb├╝y├╝k k─▒sm─▒ÔÇŁ daha yolda iken telef olmu┼čtur. Sankiza ─░brahim’in protesto mektubu devam ediyor: ÔÇť… Fakat ├žabuk ├Âl├╝m de─čildi bu. Hayvan nakline mahsus vagonlarla t─▒ka basa dolu bir ┼čekilde 3-4 hafta s├╝recek yolculu─ča ├ž─▒kar─▒ld─▒k. Yolumuz Kazakistan’─▒n k─▒zg─▒n ├ž├Âl├╝nden ge├žiyordu. G├Ât├╝r├╝lenlerin i├žinde Almanlara kar┼č─▒ ├žete harbi yapanlar, gizli mukavemet mensubu, Kom├╝nist Partisi ├╝yesi, Sovyet H├╝k├╝metinde faal rol oynayan K─▒r─▒ml─▒lar da vard─▒. Sakatlar ve ─░htiyarlar da mevcuttu. Erkekler o ara Fa┼čistlere kar┼č─▒ sava┼ča devam ediyorlard─▒, onlar─▒n s├╝rg├╝n├╝ sava┼č sonuna kadar geciktirilmi┼čti. E┼čleri ve ├žocuklar─▒ ise, zorla g├Ât├╝r├╝lenlerin ekseriyetini te┼čkil ediyordu, ├Âl├╝m nispeti; k├╝├ž├╝kler, ihtiyarlar ve hastalar aras─▒nda bilhassa y├╝ksekti, ├Âl├╝m sebebi; susuzluk, havas─▒zl─▒k ve pislikti. Yolda can verenlerin cesetleri d─▒┼čar─▒ ├ž─▒karamad─▒─č─▒ndan, ya┼čayanlar aras─▒nda ├ž├╝r├╝r, su ve g─▒da almak i├žin yap─▒lan k─▒sa durmalar esnas─▒nda, demiryolu hatt─▒ kenar─▒nda b─▒rak─▒l─▒rd─▒. G├Âm├╝lmelerine izin yoktu.[54]ÔÇŁ

Temmuz ve A─čustos 1969’da Ta┼čkent’te muhakemeleri yap─▒lan 10 K─▒r─▒m T├╝rk├╝nden Yusuf S├╝leyman ifadesinde k─▒sa ve ├Âz olarak ┼č├Âyle diyordu: ÔÇťBizleri mezbahaya g├Ât├╝r├╝len hayvanlar gibi al─▒p g├Ât├╝rd├╝ler ve Orta Aulda b─▒rakt─▒lar.ÔÇŁ 115 K─▒r─▒m T├╝rk halk─▒ temsilcisi taraf─▒ndan Sovyetler Birli─či Kom├╝nist Partisi Merkez Komitesine, Bakanlar Kuruluna ve Y├╝ksek ┼×├╗ras─▒na sunulan muht─▒rada ise aynen ┼ču sat─▒rlar yer al─▒yordu: ÔÇť 24 y─▒l ├Ânce, 18 May─▒s 1944’de, babalar─▒, kocalar─▒ ve o─čullar─▒ b├╝y├╝k anayurt sava┼č─▒nda hayatlar─▒n─▒ feda ettikleri, kanlar─▒n─▒ d├Âkt├╝kleri ve i┼č├ži birliklerinde hizmet ederek tahrip edilen fabrikalar─▒ yeniden kurduklar─▒ bir zamanda, a├ž ve ├ž─▒plak m├╝dafaas─▒z ├žocuklar, kad─▒nlar ve mal├╗l ─░htiyarlar sil├óhl─▒ erler muhafazas─▒nda, kapal─▒ y├╝k vagonlar─▒nda temerk├╝z kamplar─▒na g├Ât├╝r├╝l├╝yorlard─▒. S├╝rg├╝n mahalline kadar s├╝ren hemen hemen ├╝├ž haftal─▒k ÔÇťseyahatinÔÇŁ (!) deh┼čet ve k├óbuslar─▒n─▒ unutma─ča imk├ón var m─▒? Bu -seyahat- esnas─▒nda insanlar a├žl─▒ktan ┼či┼čiyor, bitlere yem oluyorlard─▒. Hasta ve a├ž insanlar─▒n yan─▒ ba┼č─▒nda yolda ├Âlenlerin, muhaf─▒zlar─▒n zaman─▒nda kald─▒rmad─▒klar─▒ ├ž├╝r├╝me─če y├╝z tutmu┼č cesetleri yat─▒yordu. Bu arada yak─▒nlar─▒n ve akrabalar─▒n hi├ž olmazsa demiryolu boyunca g├Âm├╝lmesine m├╝saade edilmiyordu. ─░nsanlar vagonlardaki havas─▒zl─▒ktan bo─čuluyor, bir├žoklar─▒ ak─▒llar─▒n─▒ kaybediyorlard─▒[55].ÔÇŁ

K─▒r─▒m T├╝rkleri; Ural, Sibirya, Kazakistan ve Orta Asya’n─▒n binlerce kilometre i├žerlerine nakledilmi┼člerdir. Bir k─▒sm─▒n─▒n AlmanyaÔÇÖdan d├Ânm├╝┼č i┼č├žilerle beraber ├ľzbekistan’─▒n Ta┼čkent b├Âlgesine ve V─▒borg’un 25 km. kuzeyinde, Karelya ┼čeridine s├╝r├╝ld├╝kleri anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.[56]. ÔÇťK─▒r─▒m Tatarlar─▒n─▒n Rus Dostlar─▒ÔÇŁ imzal─▒ mektupta bu konuda ┼č├Âyle deniliyordu: -K─▒r─▒m T├╝rklerinin bir k─▒sm─▒ Kazakistan’daki ve ├žo─ču ├ľzbekistan’daki barakalara getirildi. ─░┼čte K─▒r─▒m T├╝rklerinin bu memlekete gelmeleri b├Âyle oldu. S├╝rg├╝n sona erdi. Fakat halk─▒n toptan imha edili┼či bundan sonra ba┼člad─▒. Yerli halk aras─▒nda h├╝k├╝met ajanlar─▒ taraf─▒ndan yap─▒lan aleyhle propaganda sebebiyle bunlar, gelenleri olduk├ža so─čuk kar┼č─▒lad─▒lar. Al─▒┼č─▒lmam─▒┼č s─▒caklar, s─▒tma ve hele K─▒r─▒m’─▒n temiz sular─▒na al─▒┼čm─▒┼č v├╝cutlarda arklar─▒n bulan─▒k suyunun yayd─▒─č─▒ hastal─▒klar sebebiyle ba┼člang─▒├žta pek ├žok kimse ├Âld├╝. Evvel├ó baraka, ah─▒r ve bodrumlarda isk├ón edildiler. Bil├óhare ilk safha atlat─▒ld─▒ktan sonra, insan bar─▒nd─▒rmaya mahsus evlere kavu┼čtular. ├çetin ve sebatl─▒ bir ├žal─▒┼čman─▒n m├╝k├ófat─▒ olarak K─▒r─▒m T├╝rklerinin yeni evleri olduk├ža d├╝zg├╝nd├╝. Fakat bunlar ├žok sonradan olan ┼čeylerdir. 1944-1945 senelerinde ise halk, yeni yerinde, k─▒r─▒l─▒yordu.[57]ÔÇŁ

Ta┼čkent mahkemesinde Yusuf S├╝leyman ifadesine devamla: ÔÇťKimse bizimle me┼čgul olmuyordu. A├ž, kirli ve hastayd─▒k. Hastalar a├žl─▒ktan ┼či┼čme─če ve aileler toptan ├Âlme─če ba┼člad─▒lar. ┼×unu s├Âyleyeyim ki, 206 ki┼čilik k├Ây├╝m├╝zden 100 ki┼či ├Âld├╝. En az 18’ini ellerimle g├Âmd├╝m. Akrabam olan 7 aileden kimse kalmad─▒.ÔÇŁ Yine K─▒r─▒m T├╝rklerinden olan gen├ž fizik├ži Yusuf Osman: ÔÇťEvet, K─▒r─▒m T├╝rklerine kendilerini g├Âmmeleri i├žin 1,5 metrekare toprak verilmi┼čtir.ÔÇŁ diyordu. Hayat zorlu─ču, idarecilerin y├╝z k─▒zart─▒c─▒ gaddarl─▒klar─▒ ve salg─▒n hastal─▒klar y├╝z├╝nden ├Âlen on binlerce K─▒r─▒m T├╝rk├╝n├╝n insanl─▒k vicdan─▒nda b─▒rakt─▒─č─▒ yara acaba kapanabilir mi? Di─čer ifadeler de yukar─▒dakilerden farks─▒z: ÔÇť…K├Ây├╝m├╝zden 30 aile g├Ât├╝r├╝ld├╝, bunlardan ancak 5 aile az zayiatla kurtulabildi.ÔÇŁ ÔÇťYe─čenim Menube ┼×eyhisl├óm, 8 ├žocu─ču ile birlikte s├╝r├╝ld├╝, hepsi ├ľzbekistan’da a├žl─▒ktan ├Âld├╝ler. Oysa kocas─▒ harbin ba┼č─▒ndan beri orduda bulunuyordu cephede ├Âld├╝. Bu aileden ancak Nera isminde bir k─▒zca─č─▒z kurtuldu ise de ya┼čant─▒n─▒n deh┼četi ve a├žl─▒k sebebiyle sakat kald─▒ÔÇŁ ÔÇť…Erkeklerimiz cephede ├žarp─▒┼č─▒yorlard─▒. Cenazeleri kald─▒racak adam bulunmad─▒─č─▒ i├žin ├Âl├╝lerimiz bazen yan─▒m─▒zda kal─▒rd─▒[58].ÔÇŁ

Sovyet mahkemelerindeki tutanaklara g├Âre ├ľzbekistan’a s├╝r├╝len ÔÇť200.000-250.000 n├╝fustanÔÇŁ b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču ancak 11 g├╝nde ve geri kalanlar 8 Haziran 1944 tarihinde yerle┼čecekleri b├Âlgelere ula┼čm─▒┼člard─▒. 1 Temmuz 1944’de ancak 151.424 n├╝fuslu 35.750 aile ├ľzbekistan’a varabilmi┼čtir. Sene sonuna kadar 818 aile daha gelmi┼čtir. 1.945 y─▒l─▒nda da ordudan tart edilen 2.000 K─▒r─▒m T├╝rk├╝ daha ├ľzbekistan’a ula┼čabilmi┼čtir. Sovyet istatistiklerinde ger├žeklerin genellikle ÔÇťtahrif edildi─čiÔÇŁ nazar─▒ dikkate al─▒n─▒rsa durumun vahameti ve korkun├žlu─ču daha da iyi anla┼č─▒lm─▒┼č olur[59]. Ayn─▒ Sovyet makamlar─▒ndan ├ľzbekistan G├╝venlik Komitesinin ÔÇťresm├« kay─▒tlar─▒naÔÇŁ g├Âre; ÔÇťK─▒r─▒ml─▒ g├Â├žmenler (yani s├╝rg├╝n edilenler) aras─▒nda 1944 May─▒s─▒ndan 1 Ocak 1945 tarihine kadar ancak 13.598 ki┼či ├Âlm├╝┼čt├╝r, ki bu da K─▒r─▒m T├╝rklerinin %9.1 oran─▒n─▒ te┼čkil etmekte idi.ÔÇŁ Yine ayn─▒ istatistikte; 1 Ocak 1945-1 Ocak 1946 devresinde ise 2562 erkek, 4525 kad─▒n ve 16 ya┼č─▒ndan k├╝├ž├╝k 6096 ├žocuk olmak ├╝zere, 13.183 ki┼či ├Âld├╝─č├╝ ileri s├╝r├╝lmektedir. Sovyet istatistik otoriteleri (!) 1946’ya kadar yuvarlak hesap olarak K─▒r─▒m g├Â├žmenlerinin (!) %22’sinin ├Âld├╝─č├╝nde ve bunun da 33.000 insan oldu─čunda ─▒srar etmektedirler. Bu rakam do─čru olsa bile s├╝rg├╝n s─▒ras─▒nda yolda ├Âlen insanlar─▒ kapsamamaktad─▒r. Bunun yan─▒ s─▒ra K─▒r─▒m T├╝rkleri, baz─▒ b├Âlgelerde bu ├Âl├╝m nispetinin mesel├ó Ural b├Âlgesinde %100’e ula┼čt─▒─č─▒n─▒ belirtmi┼člerdir[60]. K─▒r─▒m T├╝rk halk─▒ temsilcilerinin 1966’da yapt─▒klar─▒ istatistiklerin sonu├žlar─▒na g├Âre, s├╝rg├╝n s─▒ras─▒nda ve ondan sonraki 18 ay i├žinde K─▒r─▒m T├╝rklerinin n├╝fuslar─▒n─▒n %46’s─▒n─▒n mahvoldu─čunu ileri s├╝rm├╝┼člerdir. Bu ise 110.000 insan─▒n ├Âl├╝m├╝ demektir. Bat─▒l─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar ise yapt─▒klar─▒ ara┼čt─▒rmalar sonucu elde ettikleri istatistiklerde bu rakam─▒ 80.000 olarak g├Âstermektedir[61].

Sonu├ž:

Da─čc─▒ eserlerinde ne yazd─▒ysa kendi hayat─▒ ile K─▒r─▒m T├╝rklerinin ya┼čad─▒─č─▒ ger├žekleri yazm─▒┼čt─▒r. ├ç├╝nk├╝ onun ifadesi ile ÔÇťhayal etmeye vakti olmam─▒┼čt─▒rÔÇŁ. Hat─▒ralar─▒n─▒n atmosferi i├žinde ÔÇťK─▒r─▒m T├╝rklerinin Kay─▒p TarihiniÔÇŁ daha do─črusu resmi Rus makamlar─▒nca kaybedilmek istenen tarihini yazm─▒┼čt─▒r. ABD, Avrupa, Rusya ve Almanya; T├╝rklere kar┼č─▒ i┼čledikleri sava┼č su├žlar─▒n─▒ itiraf etmedik├že ÔÇťtarih T├╝rkler i├žin kay─▒pt─▒rÔÇŁ.

 

D─░PNOTLAR

[1] Edit├Ârler: Nurcan Ankay, Deniz Tepe, Uluslararas─▒ Cengiz Da─čc─▒ Sempozyumu Bildiri Kitab─▒, EST├ťDAM ve T├ťDAM, 16-17 May─▒s 2017, s., 269-280.

[2] Cengiz Da─čc─▒, Anneme Mektuplar, ├ľt├╝ken Yay─▒nevi, ─░stanbul, 1988, s. 15.

[3] ─░sa Kocakaplan, Cengiz Da─čc─▒’n─▒n D├Ârt Roman─▒, M.E.B.- ─░stanbul,1999. s.163.

[4] Mehmet Er├Âz, Marxizm Leninizm ve Tenkidi, ─░rfan Yay─▒nevi, ─░stanbul, 1974, s. 269-270.

[5] A.g.e., s.270.

[6] A.g.e., s.270-271.

[7] A.g.e., s.271-272.

[8] A.g.e., s.272.

[9] Wolgang Leonhard, Bug├╝nk├╝ Sovyet ─░deolojisi (├çeviren: Cemil Ziya ┼×anbey), Cilt II, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1976, s. 310.

[10] A.g.e., s.310-311.

[11] A.g. e., s.312.

[12] Kocakaplan, a. g. e., s.167.

[13] Kru┼č├ževÔÇÖin An─▒lar─▒ (T├╝rk├žesi: Mehmet Harmanc─▒) Milliyet Yay─▒nlar─▒, birinci bask─▒.1971. Cilt 1.s. XVII.

[14] ─░brahim ┼×ahin, Cengiz Da─čc─▒ÔÇÖn─▒n Hayat─▒ ve Eserleri, T.C. K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒, Ankara, 1996, s.244.

[15] Cengiz Da─čc─▒, Badem Dal─▒na As─▒l─▒ Bebekler, Varl─▒k Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1970, s.82-83.

[16] ┼×ahin, a.g.e., s.199., Da─čc─▒, a.g.e., s. 280.

[17] Ahmet Buran, Kur┼čunlanan T├╝rkoloji, Ak├ža─č yay─▒nevi, 3. Bask─▒, Ankara, 2011, s.519.

[18] A.g.e., s.521.

[19] A.g.e., s.522.

[20] A.g.e., s.525.

[21] A.g.e., s.526.

[22] A.g.e., s.527.

[23] William L. Shirer, ÔÇťNazi ─░mparatorlu─čuÔÇŁ Do─ču┼ču, Y├╝kseli┼či, ├ç├Âk├╝┼č├╝, I, II, III.Cilt, ─░nk─▒lap Kitabevi, ─░stanbul, 1992.

[24] Patrik von zur M├╝hlen ise ÔÇťGamal─▒ Ha├ž ile K─▒z─▒l Y─▒ld─▒z Aras─▒nda, ┼×ema yay─▒nevi, ─░stanbul, 2006.

[25] ┼×ahin, A.g. e., s.56.

[26] A.g.e., s.58.

[27] A.g.e., s. 58-59.

[28] A.g.e., s. 59.

[29] A.g.e., 61.

[30] Kocakaplan, A.g.e., s. 159.

[31] A.g.e., s.160.

[32] Abd├╝lvahap Kara, T├╝rkistan Ate┼či- Mustafa ├çokayÔÇÖ─▒n Hayat─▒ ve M├╝cadelesi- da yay─▒nc─▒l─▒k ─░stanbul, 2002,

[33] Abdulvahap Kara, Gamal─▒ Ha├ž ile K─▒z─▒l Y─▒ld─▒z Aras─▒ndaki yazar Cengiz Da─čc─▒, Ufuk ├ľtesi yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2006.

[34] Cabbar Ert├╝rk, K─▒z─▒lorduÔÇÖdan Kafkas Mill├« Lejyonuna, Bir T├╝rkÔÇÖ├╝n II. D├╝nya harbi Hat─▒ralar─▒, (Haz─▒rlayan: Erol Cihangir), Turan K├╝lt├╝r Vakf─▒, ─░stanbul, 2005.

[35] Kemal ├ľzcan, ÔÇťDr. Baymirza HayitÔÇÖin T├╝rkistan Ara┼čt─▒rmalar─▒ ve Mill├« m├╝cadelesindeki Rol├╝ÔÇŁ, Turan K├╝lt├╝r Vakf─▒, ─░stanbul, 1996.

[36] M├╝stecip ├ťlk├╝sal, ÔÇťK─▒r─▒m Yolunda Bir ├ľm├╝r Hat─▒ralarÔÇŁK─▒r─▒m T├╝rkleri K├╝lt├╝r ve Yard─▒mla┼čma Derne─či, Ankara, 1999.

[37] Cafer Seydahmet K─▒r─▒mer, ÔÇťHat─▒ralarÔÇŁ, Emel T├╝rk K├╝lt├╝r├╝n├╝ Ara┼čt─▒rma ve tan─▒tma Vakf─▒, ─░stanbul, 1993.

[38] Tahir ├ça─čatay ve arkada┼člar─▒, Muhammed Ayaz ─░shaki hayat─▒ ve Faaliyeti, Ayy─▒ld─▒z, Ankara, 1979.

[39] Cabbar Ert├╝rk, (├ľns├Âz: Erol Cihangir) A.g.e., s. 11.

[40] A.g.e., s.12.

[41] A.g.e., s.13-14.

[42] A.g.e., s.15.

[43] A.g.e., s.16.

[44] A.g.e., s.16-17.

[45] Cengiz Da─čc─▒, ─░htiyar Sava┼č├ž─▒, ├ľt├╝ken Yay─▒nevi, ─░stanbul. 2005, s.15.

[46] A.g.e., s.26.

[47] A.g.e., s.27-28.

[48] A.g.e., s.202.

[49] Necip Abd├╝lhamito─člu (Hablemito─člu), T├╝rkÔÇÖs├╝z K─▒r─▒m Y├╝zbinlerin S├╝rg├╝n├╝, Bo─čazi├ži Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1974, s.69.

[50] A.g.e.,s.70.

[51] A.g.e.,s.70-71.

[52] A.g.e.,s.71-72.

[53] A.g.e.,s.72.

[54] A.g.e.,s.73.

[55] A.g.e.,s.74.

[56] A.g.e.,s.75.

[57] A.g.e.,s.75-76.

[58] A.g.e.,s.76-78.

[59] A.g.e.,s.78.

[60] A.g.e.,s.78-79.

[61] A.g.e.,s.79-80.

Toplam Okuma: 746 , Bug├╝n: 7 

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľzden, 1959 y─▒l─▒nda d├╝nyaya geldi. Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde ─░lk ve Orta ├Â─črenime devam etti. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Prof. Dr. G├╝rsel ORTU─× ve Prof. Dr. Nedim ├ťNAL dan─▒┼čmanl─▒klar─▒ndaÔÇťOmurgan─▒n Torakal B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde Medulla Spinalis ├çaplar─▒n─▒n Manyetik Rezonans Tekni─či ─░le ├ľl├ž├╝m├╝ ve De─čerlendirilmesiÔÇŁisimli tezi tamamlayarak Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. Yurt i├žinde s─▒├žan ve farelerde transplantasyon, embriyonik k├Âk h├╝cre ve mikrocerrahi ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapan ekiplerde g├Ârev ald─▒. 2013 y─▒l─▒nda, Eski┼čehir T├╝rk D├╝nyas─▒ Ba┼čkenti Ajans─▒ Dan─▒┼čma Kurulunda ESOG├ť temsilcisi oldu. ┼×u anda EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak da g├Ârev yapmaktad─▒r. Anatomi sahas─▒nda yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunan yazar ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim dal─▒nda ├Â─čretim ├╝yesidir. Evli ve iki ├žocuk babas─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
hilmi ├Âzden
  • YEN─░
Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či

Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či

17 Nisan 2021, Ahi Evran ve Ahilik Gelene─či i├žin yorumlar kapal─▒
Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus

Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus

17 Nisan 2021, Ke┼či┼č Da─č─▒ndaki Zeus i├žin yorumlar kapal─▒
Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa

Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa

17 Nisan 2021, Kitap Binay─▒ ├çip Soka─č─▒ ├ľld├╝rd├╝ – Nitelik De─či┼čtiren Bursa i├žin yorumlar kapal─▒
Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒

Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒

17 Nisan 2021, Necip Faz─▒l ve Dersim Yalan─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░znik’te ├çekilen Filmler

─░znik’te ├çekilen Filmler

4 Nisan 2021, ─░znik’te ├çekilen Filmler i├žin yorumlar kapal─▒
─░znik Sinemalar─▒

─░znik Sinemalar─▒

4 Nisan 2021, ─░znik Sinemalar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Kutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒

Kutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒

4 Nisan 2021, Kutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Mizah, Tarih ve ─░nsan

Mizah, Tarih ve ─░nsan

4 Nisan 2021, Mizah, Tarih ve ─░nsan i├žin yorumlar kapal─▒
├ľzg├╝rl├╝k Heykelinin ─░lgin├ž ├ľyk├╝s├╝

├ľzg├╝rl├╝k Heykelinin ─░lgin├ž ├ľyk├╝s├╝

4 Nisan 2021, ├ľzg├╝rl├╝k Heykelinin ─░lgin├ž ├ľyk├╝s├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Ergenekon Destan─▒ÔÇÖndan ├ç─▒kar─▒mlar

Ergenekon Destan─▒ÔÇÖndan ├ç─▒kar─▒mlar

4 Nisan 2021, Ergenekon Destan─▒ÔÇÖndan ├ç─▒kar─▒mlar i├žin yorumlar kapal─▒
Nevr├╗zÔÇÖdaki Vatan

Nevr├╗zÔÇÖdaki Vatan

4 Nisan 2021, Nevr├╗zÔÇÖdaki Vatan i├žin yorumlar kapal─▒
Karacahisar’da Vatan

Karacahisar’da Vatan

16 Mart 2021, Karacahisar’da Vatan i├žin yorumlar kapal─▒
Anadolu’nun Antik ve Mitolojik Belle─či ├çanakkale

Anadolu’nun Antik ve Mitolojik Belle─či ├çanakkale

16 Mart 2021, Anadolu’nun Antik ve Mitolojik Belle─či ├çanakkale i├žin yorumlar kapal─▒
├çerkes S├╝rg├╝n├╝ – Bir Soyk─▒r─▒m ├ľyk├╝s├╝

├çerkes S├╝rg├╝n├╝ – Bir Soyk─▒r─▒m ├ľyk├╝s├╝

14 Mart 2021, ├çerkes S├╝rg├╝n├╝ – Bir Soyk─▒r─▒m ├ľyk├╝s├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Kalayc─▒l─▒k ├ťzerine

Kalayc─▒l─▒k ├ťzerine

20 ┼×ubat 2021, Kalayc─▒l─▒k ├ťzerine i├žin yorumlar kapal─▒
Aya┼č A┼čireti ve Aya┼čl─▒lar ÔÇô Ankara Aya┼čÔÇÖa Ba─čl─▒ Bayram K├Ây├╝

Aya┼č A┼čireti ve Aya┼čl─▒lar ÔÇô Ankara Aya┼čÔÇÖa Ba─čl─▒ Bayram K├Ây├╝

20 ┼×ubat 2021, Aya┼č A┼čireti ve Aya┼čl─▒lar ÔÇô Ankara Aya┼čÔÇÖa Ba─čl─▒ Bayram K├Ây├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Zamanlar Bir Hasan Turan Vard─▒

Bir Zamanlar Bir Hasan Turan Vard─▒

20 ┼×ubat 2021, Bir Zamanlar Bir Hasan Turan Vard─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
├çukurova, Tura├ž Senin ├ľzku┼čun

├çukurova, Tura├ž Senin ├ľzku┼čun

20 ┼×ubat 2021, ├çukurova, Tura├ž Senin ├ľzku┼čun i├žin yorumlar kapal─▒
Nyenrode-Utrecht ve Runik Yaz─▒

Nyenrode-Utrecht ve Runik Yaz─▒

20 ┼×ubat 2021, Nyenrode-Utrecht ve Runik Yaz─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Mahkeme h├╝km├╝n├╝ verdi: ÔÇťTamgalar Kamuya AittirÔÇŁ

Mahkeme h├╝km├╝n├╝ verdi: ÔÇťTamgalar Kamuya AittirÔÇŁ

20 ┼×ubat 2021, Mahkeme h├╝km├╝n├╝ verdi: ÔÇťTamgalar Kamuya AittirÔÇŁ i├žin yorumlar kapal─▒