Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN
Prof. Dr. Hilmi  ├ľZDEN
Macar Kaynaklar─▒na G├Âre Turan Co─črafyas─▒nda (Kuzey) Kafkasya
  • 23 Nisan 2021 Cuma
  • +
  • -
  • Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN /

Macarlar[1]┬á├Âzellikle 19.yy olmak ├╝zere kendi k├Âklerini (soylar─▒n─▒), dillerini ve geldikleri vatan co─črafyas─▒n─▒ ara┼čt─▒rm─▒┼člard─▒r. Bir├žok gezgin, amat├Âr merakl─▒ ve bilim adam─▒ bu konuda ├žal─▒┼čmalar yapm─▒┼čt─▒r. Anavatanlar─▒ ve dillerinin k├Âkleri a├ž─▒s─▒ndan ─░dil-Ural, T├╝rkistan, Kafkasya gibi tezler ortaya at─▒lm─▒┼čt─▒r.┬áBilim insanlar─▒ bu konuda farkl─▒ d├╝┼č├╝ncelere sahiptir. Bunlar i├žinde en g├╝├žl├╝leri T├╝rkistan ve Kafkasya co─črafyas─▒d─▒r. Bu ├žal─▒┼čmada Macarca literat├╝rden se├žti─čimiz baz─▒ makalelere g├Âre Macarlar─▒n Kafkasya ara┼čt─▒rmalar─▒ndan bahsedilecektir.

19.Y├ťZYILDA KAFKAS MACARLI─×I F─░KR─░

19.y├╝zy─▒lda, ilk zorlu etnografik, arkeolojik, dilbilimsel ve tarihi eserlerin ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ Macaristan’da bilimde ├Ânemli de─či┼čiklikler meydana gelmi┼čtir. Macar Bilimler Akademisi, dergiler, k├╝t├╝phaneler ile bilimsel topluluklar kuruldu ve ├ža─č─▒n tarih├žileri modern tarih yaz─▒m─▒n─▒n temellerini k├╝├ž├╝msediler. Tarih bilimi tarih├Âncesine b├╝y├╝k ├Ânem verdi ve Macar anavatan─▒n─▒ arama, tarih├žinin en asil ve en ├Ânemli g├Ârevlerinden biriydi. Zaten 18. y├╝zy─▒lda Macarlar─▒n k├Âkeni teorileri- Fin-Ugor veya T├╝rk-Tatar- hakk─▒nda bir tart─▒┼čma ba┼člatm─▒┼čt─▒. Bu teoriler ve temsilcileri, bilimsel dergilerin s├╝tunlar─▒nda ve yeni kurulan Akademi’nin duvarlar─▒nda bask─▒n bir konuma sahip olsalar da hem T├╝rk-Tatar k├Âkenli hem de Fin-Ugor akrabal─▒─č─▒ fikrine kar┼č─▒ pek ├žok muhalif vard─▒. B├Âylece Macar asaletini kan─▒tlamak i├žin bir├žok teori do─čdu. Bu y├╝zden Macarlar─▒n Hun-Avar k├Âkenli oldu─ču fikrine inanan ├žo─čunluktayd─▒ ve b├Âylece S├╝mer-Macar akrabal─▒k teorisi do─čdu. Ancak Macarlar─▒n M─▒s─▒r, Habe┼č veya Part k├Âkenlerine dair teoriler bile ortaya ├ž─▒kt─▒. Baz─▒ a├ž─▒lardan, Kafkasya Macarlar─▒ fikri de bu e─čilime uymaktad─▒r. 19. y├╝zy─▒l Macar bilimsel ve kamusal ya┼čam─▒n fikirlerinden birini, Kafkasya Macarlar─▒ fikri temsil eder. Macarlar─▒n tarih ├Âncesinin incelenmesi s─▒ras─▒nda, Kafkasya vatan─▒ aray─▒┼č─▒ bilimsel tart─▒┼čmalara, ke┼čif gezilerine, yay─▒nlara, 19. y├╝zy─▒lda Kafkas sergileri a├ž─▒lmas─▒na neden olmu┼čtur. Ayr─▒ca Mih├íly’nin destans─▒ ┼čiiri Kafkas Macarlar─▒ fikrinden ve Kafkasya’daki ÔÇťMacarÔÇŁ kalesi hakk─▒ndaki haberlerden esinlenmi┼čtir. Macarlar b├Âylece KafkasyaÔÇÖdaki karde┼člerini aramaya ba┼člad─▒[2] Bizim bu konu ve ile ilgili ara┼čt─▒rmalardan sadece L├íszl├│ Mar├íczÔÇÖ─▒n ├žal─▒┼čmas─▒ ─░ngilizce di─čerleri Macarcad─▒r. Dipnotlardaki ifadeler de kaynaklarda okuyucunun bilmesi a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli g├Ârd├╝klerimizden se├žtiklerimizden al─▒nt─▒lanm─▒┼čt─▒r. Bunlar ve di─čer Macarca ara┼čt─▒rmalar─▒n Kafkasolog ve T├╝rkologlara ufuk a├ž─▒c─▒ olaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmekteyiz. Biz bu yaz─▒m─▒zda Macar kaynaklar─▒ndan Macar ulusunun Kafkasya ara┼čt─▒rmalar─▒ ve kendi tarihlerini KafkasyaÔÇÖda arama ├žabalar─▒ ├╝zerinde duraca─č─▒z. Macar T├╝rkologlar─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒ ge├žmi┼č y├╝z y─▒llardan ba┼člam─▒┼č g├╝n├╝m├╝ze kadar devam etmi┼č ve etmektedir. ├ľzellikle Turan co─črafyas─▒ ve Kafkasya ortak kadim tarihi ortaya ├ž─▒kt─▒k├ža bu g├Âr├╝┼č ├Ânem kazanmaktad─▒r. Hatta denilebilir ki Macarlar─▒n (On-Ogurlar─▒n) bug├╝nk├╝ vatanlar─▒ndan ├Ânce Karadeniz Kuzey-Do─čusu, AsyaÔÇÖn─▒n kuzey bat─▒s─▒, Kuzey Kafkasya ve T├╝rkistan co─črafyas─▒nda ara┼čt─▒rmalar─▒ derinle┼čtirilmelidir. Buna T├╝rkmen-S├╝mer-Kafkasya-Macar ba─člant─▒s─▒ eklendi─činde ├ľn-AsyaÔÇÖda kat─▒labilir. Bu ara┼čt─▒rmalar tarih, k├╝lt├╝r ve dil ├╝zerine b├╝y├╝k bir zenginlik olu┼čturacakt─▒r.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Macar tarih ├Âncesine ili┼čkin Macar arkeolojik ara┼čt─▒rmalar─▒ da son yirmi y─▒lda ├Ânemli de─či┼čiklikler ge├žirmi┼čtir. Ancak yeni bir t├╝r ele┼čtirel yakla┼č─▒m─▒n geli┼čtirilmesinden de s├Âz edebiliriz. Bir yandan, Karpat Havzas─▒’n─▒n 10. y├╝zy─▒l miras─▒na ili┼čkin Do─ču Avrupa buluntular─▒, Macaristan’da daha ├Ânce oldu─ču gibi (kamuoyuna a├ž─▒k olarak) bilinir hale gelirken, di─čer yandan 1970’ler ve 80’lere benzer ara┼čt─▒rma yo─čunlu─ču, ara┼čt─▒rma i┼č birliklerinde veya konu hakk─▒nda herhangi bir iz g├Âstermemi┼čtir.

Bunun ├Âz├╝, arkeolojik buluntulara dayanan etnik tarih├Âncesinin varolu┼č nedeninin- ÔÇťetnisiteÔÇŁ yakla┼č─▒m─▒n─▒n mekanik uygulamas─▒n─▒n bariz s├╝rd├╝r├╝lemezli─činden dolay─▒- temelde Macaristan’da da sorgulanm─▒┼č olmas─▒d─▒r. ─░kinci sorun, ├Âzellikle daha ├Ânce g├Â├žten s─▒k├ža etkilenen b├Âlgelerde yayg─▒nd─▒r. Bu g├Â├žlere ve yer de─či┼čtirmelere art─▒k maddi k├╝lt├╝rde radikal bir de─či┼čim e┼člik etmedi─či ortaya ├ž─▒kt─▒, ancak geni┼č kapsaml─▒ bir de─či┼čim bazen (i├žeri) g├Â├ž olmadan bile tespit edilebilir. Bu, elbette, arkeolojinin rol├╝n├╝n tamamen g├Âz ard─▒ edilebilece─či anlam─▒na gelmez. Etnogenetik ara┼čt─▒rmada olacakt─▒r ancak ihtimalleri b├Âlgeden b├Âlgeye ve ├ža─čdan ├ža─ča de─či┼čir. ├ľrne─čin, Ural b├Âlgesindeki baz─▒ kaya ├žizimlerinde (M├ľ. 4) ve Bronz ├ça─č─▒ seramiklerinde (M├ľ. 3ÔÇô2) g├Âzlemlenen tasvirler de belirli bir b├Âlgenin n├╝fusunun etnografik miras─▒yla tam paralellik g├Âstermektedir. ─░yi bilinen ├Âr. Obi-Ugric halklar─▒ 17ÔÇô18. 8-10. Y├╝zy─▒l mezarl─▒klar─▒ (├Ârne─čin Halas Pogor) ve y├╝zy─▒l ├Ânc├╝lleri. Ayr─▒ca L├íszl├│ Klima’n─▒n yak─▒n zamanda sundu─ču Mordviyen b├Âlgelerinin benzer ├Ârneklerini de bilinmektedir.┬á Peter Simon Pallas’─▒n 18. y├╝zy─▒l gezgin kad─▒n erza ve moksa ├žizimlerini inceleyerek, 8-11. Elizavet-Mihajlovka ve 7-9. y├╝zy─▒l benzerlikler mutlaka bir ba─člant─▒ anlam─▒na gelmese de bu veriler elbette g├Âz ard─▒ edilemez. Gelecekte daha fazla arkeolojik ve antropolojik ├žal─▒┼čmalarla desteklenen bu ba─člant─▒lar, nicelikleri ve do─čalar─▒ nedeniyle, yerel n├╝fusun etnogenezinin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒yla ilgisiz de─čildir ve ┼čimdilik yaln─▒zca ├žal─▒┼čan bir hipotez olarak kullan─▒labilir. Elbette, 10. y├╝zy─▒l miras─▒n─▒n do─ču┼čunun ara┼čt─▒r─▒lmas─▒, Macar arkeolojik ara┼čt─▒rmalar─▒ i├žin temel bir g├Ârev olarak kalm─▒┼čt─▒r. Co─črafi perspektifleri, eski tek d├╝zlemli Do─ču Tercihi yakla┼č─▒m─▒na k─▒yasla memnuniyet verici bir ┼čekilde geni┼čledi. Rusya, Ukrayna ve Moldova’daki son (kurtarma) kaz─▒lardan elde edilen b├╝y├╝k miktardaki yeni buluntular─▒n ve yerel yay─▒nlar─▒n say─▒s─▒ndaki katlanarak art─▒┼č─▒n sundu─ču f─▒rsatlar─▒n ├žok gerisinde olsa da[3].

T├╝m bunlar─▒n bir sonucu olarak, bug├╝ne kadar Macaristan’da tarihi-arkeolojik tezler yay─▒nlan─▒rken, Rus ve Ukraynaca referanslar da ├Ânemlidir. Arkeolojik literat├╝r├╝n var olan sonu├žlar─▒ genellikle 1980’lerin sonlar─▒nda eskimi┼č olarak kabul edildi. Bununla birlikte, 20. y├╝zy─▒lda yeni buluntular─▒n i┼členmesinin daha ├Ânce bilinen ÔÇťdo─čuÔÇŁ arkeolojik buluntular─▒n de─čerlendirmesindeki de─či┼čiklikleri izlemek de ├Ânemlidir. B├Âyle bir sorun, ├Ârn. Saltovo’da, Hazarlar─▒n arkeolojik miras─▒n─▒ ve A┼ča─č─▒ Don boyunca 8. y├╝zy─▒l buluntular─▒n─▒n g├Âreceli kronolojisini belirlemeye y├Ânelik son giri┼čimler g├Âstermi┼čtir. Ayr─▒ca, Bulgar Kubrat ─░mparatorlu─ču’nun arkeolojik miras─▒n─▒n tan─▒mlanmas─▒n─▒ ve Maloje Perescsepino bulgusunun erken Hazar miras─▒ olarak tan─▒mlanmas─▒n─▒ sorgulayarak ve Saltovo k├╝lt├╝r├╝yle kronolojik-arkeolojik ba─člant─▒s─▒n─▒n g├Âsterilmesi de buna eklenebilir.

Saltovo’daki ├Âl├╝ yakma mezarlar─▒n─▒n di─čer yorumlar─▒ ve Macar tarih├Âncesi ile ilgili olarak, (─░til-Etil) Volga-G├╝ney Urallar─▒ i┼čaret etmektedir. K─▒rsal kesimde Kusnarenkovo ÔÇőÔÇőve Karajakupovo k├╝lt├╝rlerinin ayr─▒lmas─▒ ve bu buluntular─▒n Ural Ge├židi’nde ve Ural’─▒n do─ču taraf─▒nda artan ┼čekilde g├Âr├╝lmesi dikkat ├žekicidir. Bozk─▒r─▒n di─čer bat─▒ ucunda, Moldova’da, yerel arkeologlar son zamanlarda Macar bile┼čenini ciddi bir ┼čekilde yerel, 9. y├╝zy─▒l hat─▒ralar─▒na ta┼č─▒d─▒lar. Bu ba─člamda, iki yerel Slav kabilesi olan Ulics ve Tversklerin muhtemelen 940’lar─▒n ba┼člar─▒na kadar Kiev Rus egemenli─čine girmedi─činden (onlara kar┼č─▒ yap─▒lan m├╝cadelede ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒na dair verilerimiz var) ve Bulgaristan Devleti, 10. y├╝zy─▒l─▒n ilk ├╝├žte birinde Kiev Ruslar─▒ ile aras─▒nda diplomatik ili┼čkilere dair neredeyse hi├žbir iz yok. Sadece bir Viking kalabal─▒─č─▒ de─čil, ayn─▒ zamanda k├╝lt├╝r├╝ ├╝zerinde (├Âzellikle g├╝ney kesiminde) bozk─▒r g├Â├žebe etkisi g├Âr├╝lmektedir[4].

Yazar AtillaÔÇÖya g├Âre Karpat Havzas─▒’n─▒n 10. y├╝zy─▒l arkeolojik miras─▒n─▒n do─ču┼čunun ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ bir sorun olarak Macar bilim adamlar─▒n─▒n kar┼č─▒s─▒nda durmaktad─▒r. Saltovo (Hazar Devleti) k├╝lt├╝r ├ževresi Macar y├Ânleriyle ba─člant─▒l─▒ olarak, Do─ču Avrupa’da Saltovo-Majackaja k├╝lt├╝r├╝ ve Saltovo k├╝lt├╝r ├ževresi 8-10. ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n ├žo─čunlu─čunun ┼ču anda yakla┼č─▒k 1000 arkeolojik siteyi s─▒n─▒fland─▒rd─▒─č─▒ 19. y├╝zy─▒l tarihi ile ilgili materyal e─čitimi, ├žo─čunlukla yerle┼čim kal─▒nt─▒lar─▒ ara┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. T├╝m arkeolojik y├Ânleri kapsayan ger├žek monografik i┼člemleri do─čmam─▒┼č, ├žo─čunlukla Hazar tarihi a├ž─▒s─▒ndan tart─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Ortaya ├ž─▒kar─▒lan devasa buluntular─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču yay─▒nlanmam─▒┼čt─▒r ve raporlar─▒n ├Ânemli bir k─▒sm─▒ kullan─▒lmam─▒┼čt─▒r (├že┼čitli koleksiyonlarda yay─▒nlanan konferans tezleri, resimsiz ve ayr─▒nt─▒l─▒ konu a├ž─▒klamalar─▒). ─░lk k├╝lt├╝r k├ó┼čifi V. A. Babenko’ya ek olarak, o d├Ânemin bilinen ve daha az bilinen t├╝m uzmanlar─▒ taraf─▒ndan ele al─▒nm─▒┼čt─▒r: Sz. A. Pletnyova, Sz. Semjonov-Zuszer, D. Z. Berezovec, A. M. Pokrovsky, ├ë. P. Trefi lÔÇÖjev, P. P. ├ëfi menko, đ×. đÉ. Szpicyn, V. đ×. Gorodcov, N.A. Makarenko, đť. I. Artamonov, I. I. Lyapuskin, N. JA. Merpert, G. E. AfanaszÔÇÖev, V. S. Fljorov, R. I. Vetstein, A. T. Brajchevskaya, đť. Sovkopljac, VP Petrov, TA Sapovalov, MI Levchenko, IM Donetsk, EI Sapoval, VN Korpusova, AA Zimina, VG Olejnik, GP Zinevics, SI ZSiljaeva, MI Yagodzinsky, AG Nikolaenko, VK Mikheev, VS Akzyonov, VG Borodulin, VVoda Kol, AV Kryganov, đÉ. đÉ. Tortika ve N. V. CSernigova[5].

Daha dar anlamda Saltovo k├╝lt├╝r├╝ kavram─▒ ├žo─čunlukla isimlendirme alanlar─▒nda g├Âzlemlenen ├Âzelliklere dayanarak, ara┼čt─▒rman─▒n ├žo─čunlu─ču ile Alan / As / Burtas n├╝fusuna ba─čl─▒, eski Harkov vilayeti ve Voronej b├Âlgesi topraklar─▒ndaki arkeolojik sit alanlar─▒n─▒n toplam─▒ anlam─▒na gelir. Daha geni┼č anlamda, bu toplam, Kaganate’nin ÔÇťdevlet k├╝lt├╝r├╝ÔÇŁ idi. En dar anlam─▒yla cenaze gelenekleri ile ili┼čkili olan bir k├╝lt├╝rd├╝r. Bununla birlikte, standartla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č seramik ve metal i┼č├žili─činin baz─▒ unsurlar─▒ / ├╝r├╝nleri veya bunlar─▒n taklitleri, Kaganate b├Âlgesinden ├žok daha geni┼č bir alanda bulunur. Bunlar K├íma b├Âlgesi ve Ba┼čkurdistan bir├žok a├ž─▒dan ├Âne ├ž─▒ksa da k├╝├ž├╝k buluntular ve tipik seramikler K─▒rg─▒zistan’dan K─▒r─▒m’dan Tuna’ya kadar yay─▒mlanan erken Orta├ža─č arkeoloji literat├╝r├╝nde par├žalar toplanabilir. Arkeolojik k├╝lt├╝r kavram─▒n─▒ etnik ve ulusal s─▒n─▒rlar boyunca kapsayan ÔÇťmedeniyetÔÇŁ veya ÔÇťk├╝lt├╝rel-tarihsel birlikÔÇŁ terimlerini de bulabiliriz. Baz─▒lar─▒ klasik anlamda “Pletnyov ├Âncesi” Saltovo k├╝lt├╝r├╝ kavram─▒na tutarl─▒ bir ┼čekilde ba─čl─▒ kal─▒rken, di─čerleri S. Pletn├źva’n─▒n g├Âr├╝┼č├╝n├╝ baz─▒ b├Âlgesel de─či┼čikliklerle kabul etmi┼čtir[6].

V.A. Babenko mezarl─▒k yapman─▒n gerekli oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yordu. Ormanl─▒k bozk─▒r yak─▒nlar─▒nda (├Ârne─čin Verkhny Saltov, Volchansk, Belgorod, Nezegel, vb.) Gorodi┼í─Ź├ęk yo─čun ara┼čt─▒rma, ancak 1917’den ├Ânce bu hedefe hen├╝z ula┼č─▒lamam─▒┼čt─▒. Mezarlar─▒n kaz─▒s─▒ aksi halde ├Ânemliydi, 1902 ile 1915 y─▒llar─▒ aras─▒nda Verkhny Saltov mezarl─▒─č─▒nda 343 oda, 3 maden ve 7 at g├Âm├╝s├╝ bulundu, ancak Mayakoye Gorodische ile ilgili ara┼čt─▒rmalar da devam etti. 1911’de Kharkov ├ťniversitesi ad─▒na AS F├źdorovskij Saltovo’daki mezarl─▒k kaz─▒lar─▒nda 11 mezar odas─▒ kaz─▒ld─▒. 1915’te, Rus Arkeoloji Komisyonu nihayet Babenko’dan atama ve kaz─▒ iznini geri ├žekti ve i┼čini ba┼čta dok├╝mantasyon haz─▒rl─▒─č─▒ olmak ├╝zere eksik yapt─▒─č─▒n─▒ iddia etti. Verkhny Saltov’un zengin eserlerinden bir├žok nesne, Moskova’dan Helsinki’ye kadar bir├žok uzak m├╝zelere aktar─▒ld─▒. Saltovo eserinin erken tan─▒nmas─▒, I. D├╝nya Sava┼č─▒’nda Harkov b├Âlgesini k─▒sa bir s├╝re i┼čgal eden Alman birliklerinin ve Berlinli arkeologlar─▒n k─▒sa bir s├╝re i├žin birka├ž oda mezar─▒n─▒ g├Âmd├╝kleri ger├že─čiyle g├Âsterilmi┼čtir. K─▒rsal─▒n yerle┼čim tarihinde ger├žekte hangi yeri i┼čgal etti─či kimsenin umurunda de─čildi. Saltovo k├╝lt├╝r├╝n├╝n bilimsel kamu bilincine karma┼č─▒k bir b├╝t├╝n olarak de─čil, yaln─▒zca cenaze gelenekleriyle ili┼čkili olarak ta┼č─▒nmas─▒n─▒n nedenlerinden biri buydu ve bu burada ortaya ├ž─▒kar─▒lan hat─▒ralar─▒n ba┼čka bir k├╝lt├╝re ait oldu─ču teorisine yol a├žt─▒[7]

Bulgular─▒n tarihsel yorumu ├╝zerine tart─▒┼čma hemen ba┼člad─▒ ve ├Ânemli ├Âl├ž├╝de farkl─▒ yorumlar yap─▒ld─▒. Saltovo oda mezarlar─▒n─▒n karakteristik formlar─▒ ve buluntular─▒n─▒n, yerel ├Ânc├╝llerden k├Âkten farkl─▒ olan, Kafkasya’n─▒n kuzey eteklerindeki Alan-As k├╝lt├╝r ├ževresine ait mezarl─▒klarla do─črudan ili┼čkili oldu─ču en ba┼č─▒ndan beri a├ž─▒k olsa da baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar D. I. Bagalej ve D. Ja Samokvasov XII. Arkeoloji Kongresi’nde sunulan teorisine g├Âre, Saltovo’daki catacomb mezarlar─▒ ve benzerleri Hazarlar olarak kabul edilmelidir[8].

Macar tarih├Âncesi ├žal─▒┼čmalar─▒nda ├Ânemli bir tart─▒┼čmaya da yol a├žan ve ÔÇťhalklar da─č─▒ÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lan Kafkasya’n─▒n daha geni┼č b├Âlgesinde ya┼čayan halklarla etnok├╝lt├╝rel ili┼čkilerin bilimsel sorunudur. Macar tarih├Âncesi ├žal─▒┼čmalar─▒nda ├Ânemli bir tart─▒┼čmaya neden olan bu durum ┼čimdiye kadar, tarih├žiler ve etnograflar taraf─▒ndan bu karma┼č─▒k etnografya meselesinin incelenmesinde seslerini defalarca duymu┼č olsalar da ├žo─čunlukla Kafkasya dilbilimcilerin dikkatini ├žekmi┼čtir. Bu nedenle, di─čerlerinin yan─▒ s─▒ra, P├ęter Hajd├║’nun (1923ÔÇô2002) g├Âr├╝┼č├╝ne g├Âre, Avrasya bozk─▒r b├Âlgesinde atl─▒ g├Â├žebe hayvanc─▒l─▒kla u─čra┼čan eski Macarlar─▒n uzun g├Â├ž├╝ s─▒ras─▒nda, Kafkas dilleriyle olan ba─člant─▒lar─▒ hesaba katmal─▒y─▒z. ├ťnl├╝ akademisyen, bu kilit konu hakk─▒nda ├žok az ┼čey biliyorsak, bunun ana sebebinin, Kuzey Kafkasya halklar─▒n─▒n Macarlar ile tarihsel temaslar─▒n─▒n bug├╝n h├ól├ó b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ke┼čfedilmemi┼č olmas─▒ oldu─čunu a├ž─▒k├ža d├╝┼č├╝nmesidir. Andr├ís R├│na-Tas’─▒n ─░ngilizce ├Âzetinde k─▒salt─▒lm─▒┼č bir bi├žimde yay─▒nlanan Macar Prehistorya Ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n Kaynaklar─▒na Giri┼č m├╝kemmel ├╝niversite ders kitab─▒ serisinin bile Kuzey Kafkasya halklar─▒ ├╝zerine herhangi bir yabanc─▒ veya yerli bilimsel ├žal─▒┼čmadan bahsetmemesi karakteristiktir. Tibet├že ve ├çince ile ilgili ├žal─▒┼čmalar─▒ tart─▒┼č─▒r (Hajd├║ – Krist├│ – R├│na-Tas, 1980, cf. R├│na-Tas, 1996). Ayn─▒ zamanda, Kurulu┼čunda Macar bilim adamlar─▒n─▒n da ├Ânemli bir rol oynad─▒─č─▒ Kafkasoloji ├╝zerine bir edebiyat k├╝t├╝phanesi vard─▒r. ├ľrne─čin, Bern├ít Munk├ícsi’nin (1860ÔÇô1937) 20. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda yay─▒nlanan Kafkas etimolojileri ├╝zerine ├╝nl├╝ monografisi ve G├íbor B├ílint’in (1837ÔÇô1913) ├çerkes grameri gibi Kafkasya ├╝zerine temel eserler ve Kabardeyce-Macarca-Latince s├Âzl├╝k (Munk├ícsi, 1904; B├ílint, 1901, 1904). Yurtd─▒┼č─▒ndaki Kafkas ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ taraf─▒ndan kullan─▒l─▒rken bu de─čerli eserlerin ihmal edilmesine lay─▒k de─čildir. Ad─▒ ge├žen monografiler olmadan Macar-Kafkas etnok├╝lt├╝rel ili┼čkileri sorunu hakk─▒nda art─▒k nesnel bir bilim tarihi yazmak olamaz[9].

Kafkasya’n─▒n ├Ân plan─▒ sadece Hazar Ka─čanl─▒─č─▒ tarihinin yeri de─čil, ayn─▒ zamanda bir├žok b├╝y├╝k g├Â├žebe kabile ittifak─▒n─▒n tarihinin bir├žok b├Âl├╝m├╝ burada yer al─▒yor ve burada birbirine ba─čl─▒d─▒r. B├╝y├╝k Hun H├╝k├╝mdar─▒ Attila’n─▒n (Etele) 453 y─▒l─▒nda ├Âl├╝m├╝nden sonra Hun boylar─▒ ittifak─▒, Karadeniz’in kuzey k─▒y─▒lar─▒ boyunca Karpat Havzas─▒ndan Azak sahiline ve Kafkasya Hun ─░mparatorlu─ču’nun kuruldu─ču Kafkasya’n─▒n kuzey eteklerine kadar ├žekildi. Yeni bir kabile ittifak─▒n─▒n ad─▒ olan onogurok (on-ogur) da kroniklerde ge├žiyor. Bu kabile ittifak─▒ muhtemelen Orta Asya T├╝rklerinden de olu┼čuyor ve burada, muhtemelen esas olarak Hun soyundan gelenlerin ├Ânemli kat─▒l─▒m─▒yla ger├žek bir boy ittifak─▒ haline geliyor. Bu arada, Kafkasya’n─▒n da─člar─▒nda mahsur kalan ve yerel Kafkas n├╝fusu i├žin elit aileleriyle b├Âlgenin y├Ânetimini organize eden bir grup g├Â├žebe taraf─▒ndan hat─▒rlanan ─░├ž Asya k├Âkenli Avarlar bat─▒ya y├╝r├╝d├╝ler. Onlar─▒n haf─▒zas─▒, bug├╝n Kafkasya’da Avarca konu┼čan Da─č─▒stan’─▒n Avar halk─▒ taraf─▒ndan korunabilir. 600’lerin ba┼člar─▒nda, Onogur kabile ittifak─▒ Kuba Nehri boyunca ilk Bulgar imparatorlu─čunu kurdu (Bizans kaynaklar─▒ ona B├╝y├╝k Bulgaristan diyorlar, dolay─▒s─▒yla Magna Bulgaristan), daha sonra Bat─▒ Bulgarlar Balkanlar’a ula┼čt─▒ ve Balkanlar’─▒n ├žo─čunu fethetti. Tuna BulgaristanÔÇÖ─▒ daha sonra dilbilimsel olarak tamamen Slav oldu, ancak ad─▒na Do─ču fatihlerinin ve ayn─▒ zamanda bir imparatorlu─čun kurucular─▒n─▒n adlar─▒n─▒ korudular. En ilgin├ž ara┼čt─▒rma alanlar─▒ndan biri de Do─ču Kafkasya ile Hazar Denizi aras─▒ndaki ge├žit olan Derbent Kap─▒s─▒’n─▒n yak─▒nlar─▒na yerle┼čen g├Â├žebelerin kurgan mezarlar─▒n─▒n kaz─▒lmas─▒d─▒r. Kurgan─▒n ├žo─čunu kazm─▒┼č olan Rus arkeolog Profes├Âr Ludmilla Gmirya’ya g├Âre, bu mezarlar esas olarak Karpat Havzas─▒’ndan b├Âlgeye geri ├žekilen Hunlarla ili┼čkilendirilebilir. Bu nedenle gelecekte en ├Ânemli ara┼čt─▒rma alanlar─▒ndan biri olabilir. Dolay─▒s─▒yla Kafkas b├Âlgesi, Hun, Onogur, Bulgar ve Macar kabile ittifaklar─▒n─▒n tarihindeki en ├Ânemli ba─člant─▒ halkalar─▒ndan biri olabilir[10]ÔÇŁ.

MACARLARIN K├ľKLER─░NE DO─×RU

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Gonda Ferenc, AVRUPA VE ASYA’DAK─░ TURAN HALKLARININ ANILARI isimli ├žal─▒┼čmas─▒nda Asya’da, on bin y─▒ldan fazla bir s├╝re ├Ânce deniz, TURAN’dan ├žekildi, kurudu. Daha sonra, do─čudan ve g├╝neybat─▒dan, yerle┼čik halklar s─▒zd─▒lar, kar─▒┼čt─▒lar ve kendi topraklar─▒n─▒n ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan TURAN HALKINI olu┼čturdular. Bu kar─▒┼č─▒m ├Ânceden hesaplanmad─▒ ve bu kar─▒┼č─▒m orant─▒l─▒ olmad─▒─č─▒ i├žin Turanl─▒lar tek tip de─čildir. Ancak tarih boyunca, onlar─▒ ├ževreleyen halklardan ay─▒ran ortak bir ├Âzellik geli┼čti. Mo─čollardan ve Aryanlardan olu┼čan insanlar─▒n ─▒rksal karakterini tespit etmenin imk├óns─▒z oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝lebilir. ├ç├╝nk├╝ bir veya di─čer bir ├Âzellik galip geldi. K├╝├ž├╝k hanlar, ┼čehir beylikleri, bu b├Âlgede geli┼čti ve baz─▒lar─▒ sava┼č├ž─▒ liderler taraf─▒ndan imparatorluklar halinde geli┼čtirildi. ├ľzg├╝rl├╝klerini korumay─▒ daha ├Ânemli bulan k├╝├ž├╝k Hanlar g├Â├ž etti. Turan halk─▒n─▒n ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ seven halklar─▒ndan biri Turan’dan ayr─▒l─▒p Urallar, Volga (─░til-Etil), Kafkaslar ├╝zerinden ├ľn Asya’ya y├╝r├╝rken bu t├╝r bir g├Â├ž 8.000 y─▒l ├Ânce ger├žekle┼čti. Bunlar─▒n izleri g├╝n├╝m├╝z Suriye, Mezopotamya ve Arabistan’da bulunabilir. Dahas─▒, k├╝├ž├╝k bir k─▒sm─▒ M─▒s─▒r topraklar─▒na g├Â├ž etti. Ayr─▒ca K├╝├ž├╝k Asya k├╝lt├╝r├╝n├╝n yarat─▒c─▒ par├žalar─▒ haline geldi. Bunlardan en ├žok ke┼čfedilen Mezopotamya S├╝mer k├╝lt├╝r├╝d├╝r[11].

Macar-Kafkas etnok├╝lt├╝rel ili┼čkileri sorunu hakk─▒nda kar┼č─▒m─▒za ÔÇťTuran halklar─▒ nerede?ÔÇŁ sorusu ├ž─▒kmaktad─▒r. Bu halklar─▒n en tan─▒nm─▒┼č isimleri ─░skitler, Hunlar, Uygurlard─▒r. Szamos├║jv├ír’─▒n b├Âlge rahibi Krist├│f Luk├ícsy, 1870 y─▒l─▒nda Cluj-Napoca’da yay─▒nlanan ÔÇťMacarlar─▒n atalar─▒, eski isimleri ve yerle┼čimleriÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ ├žal─▒┼čmas─▒nda ┼čunlar─▒ yazmaktad─▒r:

  1. Hun-Macarlar, Chusok, Kusok;
  2. Saca, Daha, Massageta-Scythak, Chusok;
  3. Hun-Macarlar, Saca, Daha, Massageta-Scyths.

Turan Haklar─▒ndan Macarlar─▒ Asya’da ├╝├ž farkl─▒ nokta buluyoruz: Asya’n─▒n ├╝├ž farkl─▒ b├Âlgesinde Macarlarla kar┼č─▒la┼č─▒yoruz: ─░├ž Asya’da Oxus ├ževresinde, Kuzey Kafkasya’da ve Aras’─▒n yan─▒nda. Ferenc Zajti ┼č├Âyle yazar: ÔÇťAvest ve Leplev literat├╝r├╝ ca. Oxus Nehri’nin kuzeyinde bin y─▒l ├Ânce, Kansu b├Âlgesi ├ževresinde dev bir halk ya┼č─▒yordu: Kuman halk─▒ … Bu halk, TURAN halk─▒ gibi ─░ranl─▒larla uzun s├╝re sava┼čt─▒ … Hunlar. ÔÇťMikl├│s ├ërdyÔÇŁ ÔÇťUygurlar─▒n anavatan─▒na ─░├ž Asya gezimÔÇŁ diye yaz─▒yordu: Yaxiong Macarlar─▒n k├Âkenleri hakk─▒nda ne diyor? ÔÇô ÔÇť─░pek Yolu’nun en parlak d├Âneminde 9. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda zirvede olan Orta├ža─č Uygurlar─▒n─▒n ┼ču anki halefleri, ├çin’in SIKIANG (Do─ču T├╝rkistan) kentinde ya┼čayan yakla┼č─▒k 7 milyon Uygur ve Sikiang’─▒ ├ževreleyen kom┼ču GANSU vilayetinde ┼čimdi k├╝├ž├╝k Yugurlard─▒r ve say─▒lar─▒ tam olarak belli de─čildir. Bunlara daha kesin olarak Sar─▒-Uygurlar denir. Yugur isimleri, Uygurlar─▒n ses de─či┼čtiren bir versiyonudur. Binlerce y─▒ld─▒r varl─▒─č─▒ izlenebilen bu karakter ├Âzellikleri, tarihte pek ├žok isimde yer alan Turan Halklar─▒n─▒n karakterlerine g├Âre bir tasnife yol a├žt─▒. Mikl├│s ├ërdy’nin yazd─▒─č─▒ ÔÇťUygurlar─▒n Anavatan─▒na Yolculu─čumÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ raporunda, ÔÇťTuran halk─▒ olarak Uygurlar olduk├ža dindard─▒rÔÇŁ. Onlar─▒n sabr─▒ Budizm, Maniheizm ve Nasturi H─▒ristiyanl─▒─č─▒n─▒n geli┼čmesiyle karakterizedir. Maniheizm dininin kutsal yaz─▒lar─▒ yaln─▒zca iki yerde hayatta kald─▒: M─▒s─▒r ve Uygurlarda[12].

─░├ž AsyaÔÇÖda Mo─čollar─▒n ve Hunlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ Ordos Puszta, Sar─▒ Nehir’in b├╝y├╝k dirse─činde ÔÇőÔÇőyer almaktad─▒r. ─░ki milyonluk atl─▒ n├╝fusuna ev sahipli─či yap─▒yor. Alan─▒n ad─▒ Ordos. ─░nsanlar─▒n kendileri; Macar Cizvit Peder J├│zsef Szajk├│, 1933’te buralar─▒n ├çin bakanl─▒─č─▒ÔÇÖna ba─čl─▒ oldu─ču s─▒rada Licent adl─▒ bir Frans─▒z papan─▒n kendisine eski Macarca denebilecek bir dilde hitap etti─čini bildirdi. Frans─▒z papaz─▒, Sar─▒ Nehir’in k─▒vr─▒m─▒ndaki kaz─▒lar─▒ s─▒ras─▒nda bu dili ├Â─črenmi┼č oldu─ču i├žin bu Ordos halk─▒ndan bir Macarla tan─▒┼čma f─▒rsat─▒n─▒ uzun zamand─▒r bekliyordu. 1936’da Peder Szajk├│, Macar d├Ânemi taraf─▒ndan Ordos’un tarihini ve orada ya┼čayan insanlar─▒n dilini ke┼čfetmek i├žin g├Ârevlendirildi. Ancak ├çin-Japon Sava┼č─▒ bu plan─▒ engelledi. O zamandan beri bu konuda Macar h├╝k├╝meti ve Akademi ad─▒na hi├žbir ┼čey olmad─▒[13]

Kafkasya, Do─ču Avrupa ve AsyaÔÇÖn─▒n co─črafyas─▒ ile tarihini ├žok y├Ânl├╝ etkileyen ─░skitlerinse Kafkasya’n─▒n g├╝neyindeki Aras nehrinden geldi─či ve ard─▒ndan kuzey Karadeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒ fethetmek i├žin Kafkasya’y─▒ kuzey y├Ân├╝nde ge├žtikleri Diodorus Siculus’un (yakla┼č─▒k M├ľ 90-yakla┼č─▒k M├ľ 27) kay─▒tlar─▒na uygundur. ─░skitler yanlar─▒nda demir i┼čleme bilimini getirdiler. Do─ču ve bat─▒ y├Ân├╝nde geni┼čleyerek Avrasya bozk─▒r b├Âlgesinin efendileri oldular. Medyadaki ─░skitler (eski ad─▒: Madaj) Sarmatyal─▒lar─▒ Tanais’in (Don Nehri) yan─▒na yerle┼čtirdiler. Herodot’a g├Âre Sarmatlar─▒n dili, biraz farkl─▒ olsa da ─░skitlerinkine benzer, ancak birbirlerini anl─▒yorlar. Yer de─či┼čtirme, daha ├Ânce bahsedilen Medyan-─░skit sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda ger├žekle┼čmi┼č olabilir. Daha sonra Sarmatlar g├╝├žlendi ve eski ─░skit b├Âlgelerini i┼čgal etti[14].

Diodorus Siculus (M├ľ 90-27) ┼č├Âyle yazm─▒┼čt─▒: ÔÇťÔÇŽ Ba┼člang─▒├žta Arares (Aras) nehri boyunca ya┼č─▒yorlard─▒, sonra say─▒lar─▒ h├ól├ó azd─▒. Sava┼č├ž─▒ bir prens olan eski krallar─▒ndan birinin y├Ânetimi alt─▒ndaki o m├╝kemmel bir sava┼č lideriydi, ─░skitler Kafkasya’ya kadar da─člar─▒, okyanusa ve Maiot G├Âl├╝’ne (Azak Denizi) ve b├Âlgenin geri kalan─▒n─▒ Don’a kadar fethettiler. … K─▒sa bir s├╝re sonra … Don’un ├Âtesinde, Trakya’ya kadar ├Ânemli bir toprak ┼čeridini fethettiler ve ard─▒ndan Don’un di─čer taraf─▒nda bir sefer d├╝zenlediler ve ├╝lkelerini M─▒s─▒r ve Nil’e kadar geni┼člettiler. Yol boyunca, ─░skit imparatorlu─čunu bir tarafta Do─ču Okyanusu’na, di─čer tarafta Hazar Denizi ve Maiot G├Âl├╝’ne kadar geni┼čleten bir├žok ├Ânemli halk fethedildi. Halk─▒n g├╝c├╝ ayn─▒ ├Âl├ž├╝de artt─▒ ve m├╝kemmel krallar─▒ vard─▒. ÔÇťBunlar Sakalar─▒n, Massaget’lerin, Arimasposlar─▒n ve di─čer halklar─▒n isimleri. Bu krallar, ma─člup ettikleri halklar─▒n ├žo─čuna yeni bir mesken verdiler. ÔÇŽ ─░ki koloni kuruldu: biri Asur halk─▒naÔÇŽ Medyadan di─čerine, insanlar─▒ Sauromathata (Sauromatlar─▒n bir di─čer ad─▒: Sarmatian ) olarak adland─▒r─▒lan Tanailer’e (Don Nehri) ta┼č─▒d─▒lar. Y─▒llar sonra bu halk g├╝├žlendi, sonunda ─░skit’in ├žo─čunu yok etti, ma─člup edilen herkesi yok etti ve topra─č─▒ ├ž├Âle ├ževirdi. Macarlar─▒n antropolojik imaj─▒n─▒n olu┼čumuyla ilgili olarak Dr. Tibor T├│th, ÔÇť├ľzet olarak, mevcut bulgulara dayanarak, Macarlar─▒n antropolojik olu┼čum s├╝reci Urallarda de─čil, Kuzey Hazar kolunda ger├žekle┼čti.ÔÇŁ demektedir[15].

Veres P├ęterÔÇÖe g├Âre yak─▒n zamanda ke┼čfedilen modern genetik, dilbilimsel ve arkeolojik verilere ve ayn─▒ zamanda paleozoolojik verilere dayanarak, modern uygarl─▒─č─▒n─▒n kurucular─▒n─▒n Kafkas halklar─▒n─▒n ├Ânc├╝leri oldu─ču art─▒k bilimsel bir ger├žektir. Son zamanlardaki multidisipliner ara┼čt─▒rmalar, Kuzey Kafkasya’da ya┼čayan halklar─▒n atalar─▒n─▒n sadece Neolitik devrimin mucitleri de─čil, ayn─▒ zamanda Anadolu’nun ├Ân Asya anavatanlar─▒nda verimli ├žift├žili─čin mucitleri oldu─čunu g├Âsteriyor. ┬áKafkasya Diller ailesine ve atalar─▒na ait deyimler ├╝zerine konu┼čan halklar ancak yaln─▒zca Kuzey Kafkasya i├žin kullan─▒l─▒r. Yukar─▒dakilere ek olarak, bir terminolojik a├ž─▒klamaya ihtiya├ž vard─▒r, ├ž├╝nk├╝ Kuzey Kafkasya dillerinin ve etnik k├Âkenlerinin orijinal men┼čei anavatanlar─▒ de─čildir. Mevcut etnik topraklar─▒n─▒n bulundu─ču Kafkasya b├Âlgesiydi, ancak g├╝neyde Anadolu ve ├ževresi daha geni┼čti. Konuyla ilgilenen uzmanlar, Kuzey Kafkasya dil ailesinin eski anavatan─▒n─▒, Protokafkasya konu┼čan gruplar─▒n Avrasya’da verimli tar─▒m─▒ yayarken, birka├ž dalga halinde kademeli olarak yay─▒ld─▒─č─▒ K├╝├ž├╝k Asya topraklar─▒nda buluyorlar. Macar tarih├Âncesindeki di─čer ├Ânemli konu, k─▒smen yukar─▒da bahsedilen Kuzey Kafkasya sorunuyla ilgili olan ├çuva┼č tipi, k─▒smen s├╝r├╝lm├╝┼č ├žift├žili─čin benimsenmesinin yeri ve kronolojisi ve buna e┼člik eden, ├Ânemli bir T├╝rk k├Âkenli yeni gelenler tabakas─▒ olan karma┼č─▒k bir ya┼čam tarz─▒na do─čru bir de─či┼čime i┼čaret ediyor. Bu kilit konu, tarih ├Âncesi ara┼čt─▒rmac─▒lar aras─▒nda ├že┼čitli nedenlerle ate┼čli tart─▒┼čmalara neden oldu. Bunun temel nedeni, bozk─▒r b├Âlgesindeki T├╝rk-Macar temas─▒n─▒n ├Âzel konumu ┼čimdilik h├ól├ó tart─▒┼čmal─▒d─▒r. Mesele ┼ču ki, baz─▒ uzmanlar bunu kuzeyde varsayarken, yani, Avrupa yaprak d├Âken ormanla ili┼čkili a─ča├žl─▒k bozk─▒rlar─▒n yan─▒nda; di─čerleri yar─▒ g├Â├žebe bir ya┼čam tarz─▒ pe┼činde ko┼čan T├╝rk├že konu┼čan halklarla yo─čun temas noktas─▒ ├žok daha g├╝neyde, Kafkasya’n─▒n hemen yak─▒n─▒ndaki bir kuru bozk─▒r ┼čeridinde yer almaktad─▒r. Bu, Rus arkeologlar─▒n fetih ├Âncesinden iki y├╝zy─▒l ├Âncesine ait a─č─▒r s├╝rg├╝ kal─▒nt─▒lar─▒ bulduklar─▒ yerdir. Iv├ín Balassa’n─▒n saban ad─▒n─▒, Slav k├Âkenine ili┼čkin yanl─▒┼č varsay─▒m─▒n─▒n aksine, bu arkeolojik bulgular, pulluk kelimesinin Macarca olarak T├╝rk├žede benimsenme olas─▒l─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒k├ža desteklemektedir.

Bu ├Ânemli tarih ├Âncesini yapan Zolt├ín Gombocz’a (1881ÔÇô1935) alternatif hipotezlerden birini, Macarlar ile Eski Bulgar T├╝rkleri aras─▒ndaki temas sahnesinin MS 9. y├╝zy─▒lda Kafkasya’n─▒n kuzey ├Ân plan─▒nda bir yerde oldu─ču ┼čeklindeki alternatif hipotezlerden birini ortaya att─▒. Bu 7. y├╝zy─▒l civar─▒nda da olmu┼č olabilirdi. Ancak sava┼čtan k─▒sa bir s├╝re ├Ânce ona kar┼č─▒, Elem├ęr Mo├│r, Macarlar─▒n s├Âz konusu da─člar─▒n eteklerinde ve asl─▒nda Do─ču Avrupa’n─▒n bozk─▒r b├Âlgesinde oldu─čunu ├Âne s├╝rd├╝. Dahas─▒, di─čerleri gibi, Gyula L├íszl├│ (1923ÔÇô1996) ve ├Â─črencisi P├ęter Tomka, daha sonra Mo├│r’un ├╝retken y├Ânetim i├žin daha kapsaml─▒ T├╝rk├že s├Âzc├╝klerin ancak 895-896 y─▒llar─▒ndan sonra kullan─▒laca─č─▒na dair varsay─▒msal g├Âr├╝┼č├╝n├╝ ele┼čtirmeden ancak Karpat Havzas─▒’ndaki Macar atalar─▒n─▒n diline, kendilerinden ├Ânce burada ya┼čayan ├že┼čitli T├╝rk gruplar─▒n─▒n k├╝lt├╝rel etkisi alt─▒nda girebildiler. Bununla birlikte, bu ge├žici a├ž─▒klama, arkeoloji profes├Âr├╝n├╝n kendi tart─▒┼čmal─▒ ÔÇť├žifte fetihÔÇŁ kavram─▒na tekab├╝l etmedi─či i├žin bir dizi ifade ile ├želi┼čiyordu ÔÇô Bu kavram─▒ daha fazla yanl─▒┼č anlamay─▒ ├Ânlemek i├žin ├ürmin V├ímb├ęry ve G├ęza Nagy’den ├Âd├╝n├ž ald─▒. Bu ba─člamda, Gyula L├íszl├│’nun ├žifte fetih hipotezinin yo─čun bir ┼čekilde yay─▒lmas─▒ sonucunda, fetheden n├╝fusun Macar etnik k├Âkenini ya┼čam─▒n─▒n sonlar─▒na do─čru sorgulad─▒─č─▒n─▒ ve ├ürp├íd halk─▒┬á┬á┬á┬á T├╝rk├žesini izin verilemez bir ┼čekilde ilan etti─čini not ediyoruz. Bu do─črulanmam─▒┼č varsay─▒mlar, J├ínos Makkay taraf─▒ndan desteklendi[16].

Ne yaz─▒k ki, Bloomington’daki ├╝nl├╝ bir do─ču ara┼čt─▒rmac─▒s─▒, Mo─čollar─▒n s─▒─č─▒r yeti┼čtiricili─či ve ├žift├žili─či hakk─▒ndaki s├Âzlerinin ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒ Macarlar gibi ├çuva┼č tipi dil konu┼čan gruplardan ald─▒klar─▒n─▒ dikkate almad─▒. G├íbor B├ílint’in ├Âl├╝m├╝nden sonra 1914’te Cluj-Napoca’daki Ural-Altay b├Âl├╝m├╝n├╝ miras alan ilk ki┼či olan Zolt├ín Gombocz, 1905’te ikinci g├Âr├╝┼č├╝ ikna edici bir ┼čekilde kan─▒tlamay─▒ ba┼čard─▒. 1921 Gombocz’da Almanca olarak yay─▒nlanan ├žal─▒┼čmas─▒nda, onun konsepti, sonraki ├žal─▒┼čmalarla a├ž─▒k├ža do─čruland─▒. Ancak tarih├Âncesi ara┼čt─▒rmalar sadece Macarlar ve Mo─čollar aras─▒nda de─čil, T├╝rkistanÔÇÖdaki ├ľzbekler, Anadolu’daki Osmanl─▒ T├╝rkleri ve hatta Orta ├ça─č’da Kuzey Kafkasya’n─▒n orta b├Âl├╝m├╝n├╝ i┼čgal eden Ortado─ču dili aras─▒nda da benzer bir k├╝lt├╝rel s├╝recin ya┼čand─▒─č─▒n─▒ hen├╝z yeterince fark etmedi. ─░kincisi, Osetlerin atalar─▒n─▒n Kafkas Da─člar─▒’na b├╝y├╝k g├Â├ž ├ža─č─▒nda oldu─ču zaman meydana geldi. Oradaki Kafkas ├žift├ži etnik gruplar─▒n─▒ i┼čgal ettiler ve ├že┼čitli g├Â├ž dalgalar─▒na yerle┼čtiler[17].

KAFKASYAÔÇÖDA MACARLAR

Tahmin edilen tarih├« Macar anavatan─▒ ge├žmi┼č d├Ânemlerin sisli, uzak konumlar─▒n─▒ varsayarak- ─░skit, daha sonra Magna Hungaria, Jugria- Macar ulusunun k├Âkeni ve erken tarihi dikkate al─▒narak 9. y├╝zy─▒ldan beri Avrupa ve Macaristan’da Do─ču’nun efsanevi alanlar─▒na yerle┼čtirildi. KafkasyaÔÇÖda Macarlar fikrinin olu┼čumunun ilk kaynaklar─▒n─▒ destekleyen ara┼čt─▒rmac─▒lar, yay─▒nlad─▒klar─▒ yay─▒nlar─▒n sayfalar─▒nda birka├ž yazara (Strab├│n, Ammianus Marcellinus, Iordanes, Prokopios of Caesarea, Priscus Rhetoric, Movses Chorenatsi) ve tarihi eserlere at─▒fta bulundular.┬á Hatta ÔÇťMacarlar─▒n torunlar─▒ÔÇŁ ve ÔÇťeski vatanda kalan MacarlarÔÇŁ 13. y├╝zy─▒l JulianÔÇÖ─▒n Do─ču Seferi’nden bu yana, Macar tarihi bilincinde ya┼čamaktayd─▒. Ulusal dilde ve bas─▒l─▒ olarak yayg─▒n olarak bulunabilen edebi ├╝r├╝nler hem Avrupa’da hem de Macaristan’da ulusal ├Âz fark─▒ndal─▒─č─▒n geli┼čmesine b├╝y├╝k katk─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Kafkasya anavatan teorisinin tarih yaz─▒m─▒, 18. y├╝zy─▒l─▒n ilk ├╝├žte birinde yaz─▒lan ve ard─▒ndan say─▒s─▒z olan tek bir mektuptan sonra, Macar anavatan─▒n─▒ ve eski Macarlar─▒ ÔÇťke┼čfetmekÔÇŁ amac─▒yla Macaristan’dan Kafkasya’ya en az bir d├╝zine sefer ba┼člad─▒[18].

Turkoly Samuel; II. Ferenc R├ík├│czi’nin ordusunda s├╝vari subay─▒yd─▒, 1716’da Rusya’ya ka├žt─▒ ve burada Hazar Denizi’nin bat─▒ k─▒y─▒lar─▒nda ─░ran’a kar┼č─▒ yap─▒lan seferde ├çar I. Petro’nun (B├╝y├╝k) ordusunda g├Ârev yapt─▒. Astrakhan’da 1725 y─▒l─▒nda, M├ít├ę Farkas adl─▒ bir yurtta┼č─▒n yard─▒m─▒yla, “Sziksz├│ karde┼člerine” bir mektup g├Ândererek, Kafkasya’da bulunan tarih├« Macar kenti hakk─▒nda ┼ču sat─▒rlar─▒ yazd─▒: ÔÇťsaraylar─▒ her ne kadar harap olsa da bug├╝n h├ól├ó var olan o yerle┼čim yeri buradaki pagan dilinde Macar olarak an─▒lanÔÇŽÔÇŁ[19] diye devam ediyordu.

Mektup, 18. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ kadar erken bir tarihte son derece pop├╝lerdi ve 19. y├╝zy─▒lda ├žok say─▒da bask─▒s─▒ yay─▒nland─▒. ├çe┼čitli versiyonlarda korunan on iki bilinen ├Ârne─čin, sekiz tanesi mektubun yaz─▒ld─▒─č─▒ tarihte 2 Nisan 1725’i g├Âsteren toplam be┼č farkl─▒ tarihe sahiptir. ─░lk olarak 1747’de Gy┼Ĺr’de, daha sonra 1783, 1795’te bas─▒l─▒ olarak ├ž─▒kt─▒. 1801, 1825 ve 1879’da ancak bunlara ek olarak, Bilim K├╝t├╝phanesi’nin (1843) ve (1867) d├óhil olmak ├╝zere birka├ž kez yay─▒nland─▒. ─░lk yay─▒nland─▒ktan sonra, mektup yakla┼č─▒k bir bu├žuk as─▒r boyunca s├╝rekli tart─▒┼čmalar─▒n konusu oldu. Bir dizi ├žal─▒┼čma onun ger├žekli─čini ├ž├╝r├╝tmeye veya kan─▒tlamaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bir d├╝zine Macar gezgini s├Âz konusu ┼čehrin kal─▒nt─▒lar─▒n─▒ g├Ârmek i├žin yolculuklar yapm─▒┼čt─▒r onlar─▒ cezbetmi┼čtir. [20]

Kafkasya Macarl─▒─č─▒ fikrinin olu┼čmas─▒nda b├╝y├╝k rol oynayan bir di─čer fakt├Âr ise Rus-Fars ve Rus-T├╝rk Kafkasya sava┼č b├Âlgesinden gelen haberlerdi. Kafkasya’n─▒n i┼čgali Da─č─▒stan[21]‘da ├çar I. Petro’nun toprak edinmesinden bu yana, Rus d─▒┼č politikas─▒ ├Ânemli bir yer i┼čgal etti. ├çar PetroÔÇÖnun hedefleri aras─▒nda Rus ─░mparatorlu─čunun g├╝neye yay─▒lmas─▒yd─▒. ─░mparatori├že B├╝y├╝k Katerina’n─▒n G├╝ney Kafkasya’n─▒n Karadeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒ i┼čgali ile bu hedefe ula┼čmak i├žin yap─▒lan sava┼člar devam etti. 12 Eyl├╝l 1801’de G├╝rcistan Krall─▒─č─▒ i┼čgal edildi, 10[22] B├Âylelikle b├Âlgedeki iki b├╝y├╝k g├╝├ž olan Osmanl─▒ ve Pers ─░mparatorluklar─▒ aras─▒ndaki stat├╝ko alt├╝st oldu ve g├╝├ž m├╝cadeleleri ba┼člad─▒ bu haritan─▒n yeniden ├žizilmesiyle sonu├žland─▒. ─░ki Rus-─░ran sava┼č─▒ (1804ÔÇô1814, 1826ÔÇô1828) ve 1828ÔÇô1829 Rus-T├╝rk sava┼č─▒n─▒n Kafkas sava┼č b├Âlgesi, haftal─▒k Hazai’nin 1828’deki Yabanc─▒ Raporlar─▒ gibi, Macar bas─▒n─▒n─▒ s├╝rekli i┼čgal etti[23].

Kafkasya sava┼člar─▒ raporlar─▒n─▒n 1828 say─▒s─▒n─▒n hemen hemen t├╝m say─▒lar─▒nda, ayn─▒ zamanda etnik k├Âkenleri de d├óhil olmak ├╝zere b├Âlgenin di─čer y├Ânleri hakk─▒nda Macar kamuoyuna bilgiler verildi.┬á B├Âylece, Kafkasya’n─▒n Avar─▒ olarak adland─▒r─▒lan Da─č─▒stan etnisitesi, o zamanlar- sadece Macaristan’da de─čil, ayn─▒ zamanda uluslararas─▒ alanda da- konu oldu. Bu bilgi 6. y├╝zy─▒ldaki Avarlarla ├Âzde┼čle┼čtirildiler. Useful Entertainment’─▒n 1828 tarihli cildinde, bu Kafkas ÔÇťkarde┼člerÔÇŁ ile ilgili birka├ž makalede ÔÇťMacar kalbi, bu milletler aras─▒nda karde┼člerinin izlerini buldu─čunda derin duygularla doluyor. [ÔÇŽ] Avarlar, halk─▒n bu ├žok ├╝nl├╝ kabileleri, Attila nehrinin yan─▒nda ve “Kafkasya’daki vadilerinde” ya┼čarlar, burada ana ┼čehir Chumsak veya Kuns├íg’d─▒r(HUNZAK)ÔÇŁ diyordu[24].

Haftal─▒k derginin bir sonraki say─▒s─▒nda belli bir ÔÇťKafkasya’daki Avar n├╝fusunun tarihi, etnik k├Âkeni ve dili i├žin otorite Macar bilim adamlar─▒, ÔÇťAvarlar─▒n isimlerini duymak! yukar─▒da belirtilen s├Âzlerin karde┼čli─či de te┼čvik etti─činiÔÇŁ s├Âylediler. Yukar─▒da ├Âzetlenen ko┼čullar, Macar toplumunun bilgili ve e─čitimli ├╝yelerini, bazen bilimsel ve bazen daha az bilimsel y├Ântemler temelinde Kafkas anavatan─▒ teorisini desteklemeye sevk etti. Bu y├Ândeki ilk giri┼čimler Gergely Jaksics, Orlay J├ínos ve ├ôgyallai Besse J├ínos K├íroly’nin Kafkasya seferleri ile Gergely Dankovszky, J├│zsef Erd├ęlyi ve J├ínos Jerney’in yay─▒nlar─▒ oldu. Esztergon’da do─čan Gergely Jaksics ve Rusya’da doktor olarak ├žal─▒┼čan Pal├így’li yerlisi olan J├ínos Orlay, Kafkas Macarlar─▒n─▒ aramak i├žin 1819’da Macar ┼čehrini ziyaret etti. ─░zleyece─či ara┼čt─▒rma yolu, zamanlar─▒n─▒n b├╝y├╝k kapital sahiplerinden Mikl├│s Jankovich taraf─▒ndan desteklendi. Macar Ulusal Minerva dergisinin ilk y─▒l─▒, ke┼čif gezileri ve son derece ┼č├╝pheli sonu├žlar─▒, kesinlikle fanteziler hakk─▒nda rapor verdi. Makaleye dayanarak, Jaksics ve Orlay Macar bir asilzade (mirza) ile Macarca konu┼čtuklar─▒ ve Macar prensinin gezginlere anlatt─▒─č─▒ dergide diyalog da yer ald─▒[25].

Makalenin yazar─▒ ifadelerini ÔÇťMuhommediler (M├╝sl├╝manlar), Persler, Mo─čollar ve di─čer uluslarla kar─▒┼č─▒kÔÇŁ Kafkas Da─člar─▒’n─▒n 300 millik bir alanda Macarca konu┼čtu─čunu s├Âyleyen sansasyonel bir haberle sonland─▒rd─▒. Kafkas Macarl─▒k fikrini yaymak Gergely Dankovszky’nin ÔÇťAntik Yerle┼čim Yerlerinde Macar Ulusunun Kal─▒nt─▒lar─▒ÔÇŁ adl─▒ k─▒sa kitab─▒, Milletimizin akrabalar─▒. Daha ├Ânce Kuzey Kafkasya’n─▒n Kara├žay’lar─▒nda Macaristan’da yerle┼čik olan Macarlar─▒n torunlar─▒n─▒ g├Ârd├╝ ve iddias─▒n─▒ sonradan kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ bir dilbilim y├Ântemi olan kendine ├Âzg├╝ ├Âzel isim kimlikleriyle kan─▒tlamak istedi. Bu y├╝zy─▒l─▒n sonunda yerli ara┼čt─▒rmac─▒lar i├žin belirleyici bir y├Ântem olarak kald─▒. Bununla birlikte, onun ├Ârnekleri, a┼č─▒r─▒ derecede basit ve s─▒radan arg├╝manlarla desteklenecek kelime geleneklerini i├žeriyordu. Kelimelerin etimolojisini g├Ârmezden gelerek, bunu baz─▒ yerle┼čim yerlerinin benzer ismini kan─▒tlayan bir delil olarak g├Ârd├╝[26].

Gergely Dankovszky[27]‘nin 1826’da yay─▒nlanan ÔÇťAntik Yerle┼čim Yerlerinde Macar Ulusunun Kal─▒nt─▒lar─▒ÔÇŁ adl─▒ k─▒sa kitap├ž─▒─č─▒ da yazar─▒n bunu desteklemek istedi─či Kafkas Macarlar fikrini yayd─▒. Kara├žaylar’da Macaristan kentinde bulunan ve iddias─▒n─▒ farkl─▒ ├Âzel isim kimlikleriyle desteklemek isteyen Macarlar─▒n torunlar─▒n─▒ g├Ârd├╝, bu y├╝zy─▒l─▒n sonunda daha sonraki anavatan ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒nda belirleyici olan kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ bir dil y├Ântemi. Bununla birlikte, ├Ârnekleri, s─▒radan kan─▒tlarla desteklenen ├žok basit kelime kombinasyonlar─▒ i├žeriyor, bu nedenle di─čer ┼čeylerin yan─▒ s─▒ra, Kara├žaylar─▒n en ├žok kefir t├╝ketti─čini gastronomi a├ž─▒s─▒ndan tan─▒mlad─▒. Kurulu┼člar─▒n─▒n zaman─▒n─▒ ve etimolojisini tamamen g├Ârmezden gelerek, bunu baz─▒ yerle┼čim yerlerinin benzer ismini kan─▒tlayan bir g├╝├ž olarak g├Âsterdi: ÔÇťKlaproth olarak Tsirikai, Tschirikai, tsira kelimesinden gelir. S├íros il├žesinde ayn─▒ ad─▒ ta┼č─▒yan bir Tsirts k├Ây├╝m├╝z var ve Mosony ─░l├žesindeki Arak k├Ây├╝ gibi.ÔÇŁ Dankovszky’nin kitap├ž─▒─č─▒n─▒ desteklemek i├žin J├│zsef Erd├ęlyi, ayn─▒ y─▒l i├žinde ├že┼čitli Kafkas dillerinin d├╝zensiz g├Âr├╝nd├╝─č├╝ ve tek bir varl─▒k olarak ele al─▒nd─▒─č─▒ 490 Macar-Kafkas kelimesi i├žeren s├Âzl├╝k tipi bir ├žal─▒┼čma yay─▒nlad─▒[28]. Teorinin ilk muhalifi, bir├žok eserinde yukar─▒da belirtilen yay─▒nlar─▒ ele┼čtirmesine ve iddialar─▒n─▒n ├žo─čunu ├ž├╝r├╝tmesine ra─čmen, Kafkas Macarlar─▒n varl─▒─č─▒n─▒ ink├ór etmek yerine onlar─▒ desteklemek isteyen Macar Tarih Kurumu ├╝yesi J├ínos Jerney idi. Jaksics ve Dankovszky 1829’da Kafkasya Macarlar─▒, hakk─▒nda birka├ž gazete makalesi ÔÇťAvarÔÇŁ Dilinin Macarl─▒─č─▒ ve K├║ns├ígiak i├žin haber ve yay─▒nlar─▒n─▒n bir sonucu olarak yazd─▒─č─▒ Ayd─▒nlanma; ÔÇťKafkasya halklar─▒ÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ ├žal─▒┼čmas─▒nda ve daha sonra, Journal of Science’─▒n 1843 say─▒s─▒nda yay─▒nlanan bir ├žal─▒┼čmada, kendi iddialar─▒n─▒ k─▒smen ├ž├╝r├╝terek, en erken d├Ânemlerde Pers ─░mparatorlu─ču’nun ┼čehirlerinin bulundu─ču yerde veya yak─▒n─▒nda Magyari’nin oldu─čunu yazd─▒ÔÇŁ[29].

Macar vatan─▒ fikrinin ana tezi olmasa da bu fikir ayn─▒ zamanda ├ža─č─▒n ├╝nl├╝ tarih├žisi Istv├ín Horv├ít’─▒ da etkiledi ve 1825’te Macarlar─▒n tarih├Âncesini ele alan Macar Milletinin En Eski Hikayelerinden ├çizimler ba┼čl─▒kl─▒ monografisi MacaristanÔÇÖda yay─▒nland─▒. K├Âkenlerini desteklemek i├žin, Macarlar─▒n G├╝rcistan’daki eski yerle┼čim yerleri hakk─▒nda ┼čunlar─▒ yazd─▒: ÔÇťBuralar─▒, benim ÔÇťMacarlarÔÇŁ olarak kabul etti─čimi g├Ârebilirsiniz. ├ürp├íd’─▒ G├╝rcistan’─▒n d─▒┼č─▒na ├ž─▒kar─▒yorumÔÇŁ.

1828 y─▒l─▒nda birka├ž makale de bu konuyu ele ald─▒. ÔÇťBir Kafkasya YurduÔÇŁnda, Avarlar─▒n k─▒sa ama anlaml─▒ bir anlat─▒m─▒ ÔÇťakrabalar─▒m─▒zÔÇŁ olarak ├ž─▒kt─▒. ÔÇťÔÇŽ Bunlar, ├žo─ču bu sonbahar─▒n bir par├žas─▒ olarak ve yeniden konu┼čmaÔÇŁn─▒n bir par├žas─▒ olarak Rus silah g├╝c├╝ taraf─▒ndan i┼čgal edilen ÔÇťKafkasya vatanda┼člar─▒ÔÇŁ ÔÇťMacar kalbiÔÇŁ bu halklar aras─▒nda karde┼člerinin izlerini buldu─čunda derin duygularla doluyor ifadeleri vard─▒. Bununla birlikte, birka├ž yay─▒n d─▒┼č─▒nda (ÔÇťS─▒radan Gazete Mektuplar─▒: AÔÇŁ da) Bir gazetede bahsedildi) [ÔÇŽ] Halk─▒n bu ├žok ├╝nl├╝ kabileleri olan ├üvar, Attila(─░T─░L-Etile) nehrinin yan─▒nda ve ÔÇťKafkasya’ya kadar uzanan vadilerdeÔÇŁ ya┼č─▒yor, ana ┼čehir Chumsak veya Kuns├íg (Hunzak) ÔÇŁ Ayr─▒ca Haftal─▒k Amats dergisi, tahayy├╝lden do─čan J├│zsef Rencz’in, Kafkas halk─▒yla Macarlarla ilgili kar┼č─▒la┼čmas─▒ hakk─▒ndaki hikayesini yay─▒nlad─▒: ÔÇť1827’de ÔÇťHazar Denizi’nden, yani Astrahan’dan d├Ând├╝─č├╝nde,ÔÇŁ Mosdok Yollar─▒’ndan b├╝y├╝k g├Âvdeli kalabal─▒─ča geldi. [ÔÇŽ] Bu k├╝├ž├╝k boy, bir tutku meselesi olarak kendi topraklar─▒nda ya┼č─▒yor ve asil ├Âzg├╝rl├╝─č├╝nden “her t├╝rl├╝ y├╝ce ├Âvg├╝n├╝n” [ÔÇŽ] y├╝k├╝ olmaks─▒z─▒n yararlan─▒yor ve e─čer [Rencz’in] tarihinden Macarca bir kelime ├ž─▒kar─▒rsa, onu anl─▒yor gibi g├Âr├╝n├╝yorlard─▒ ve ├žo─ču zaman taklit ediliyordu; ama Macar yoktu, sadece onlar gibi diller vard─▒. Yolcumuz 6 g├╝nde ÔÇťve daha fazlas─▒ÔÇŁ bizim dilimizde 15 g├╝nde konu┼čtu─čunu iddia ediyordu[30].

Kafkas Macar vatan─▒ tart─▒┼čmalar─▒n─▒ en ba┼č─▒ndan beri Macar halk─▒ taraf─▒ndan izlenen Kafkasya’da Macarlar─▒ aramak i├žin ilk ciddi giri┼čim, J├ínos ├ôgyallai Besse’nin 1829-1830’da Kafkasya seferiydi. BesseÔÇÖnin maceral─▒ hayat─▒ boyunca Besse, Napoli Kraliyet OrdusuÔÇÖnda k─▒demli subay olarak AvrupaÔÇÖy─▒ gezdi ve ard─▒ndan Do─čuÔÇÖda sekiz y─▒l ge├žirdi. Hindistan’da h├╝k├╝met sekreteri olarak ├žal─▒┼čt─▒. Paris’teki filolojik ├žal─▒┼čmalar─▒ s─▒ras─▒nda, Frans─▒z okurlar─▒n─▒ Macar edebiyat─▒ hakk─▒nda ilk bilgilendiren o oldu. Zaman─▒n─▒n en c├Âmert kapital sahiplerinden biri olan Mikl├│s Jankovich Macar ┼čehirleri i├žin ikincisi, seferin finansman─▒na katk─▒da bulundu. Ke┼čif, Odessa, Stavropol ve Georgievevsk ├╝zerinden Kafkasya’n─▒n kuzey b├Âlgelerine, buradan G├╝rcistan’a ve ard─▒ndan Ermenistan Yaylalar─▒ ├╝zerinden bir bu├žuk y─▒l boyunca K├╝├ž├╝k Asya’da dola┼čt─▒. Macar halk─▒n─▒, Useful Entertainment ve Scientific Collection gibi ├že┼čitli dergilerde ve haftal─▒k gazetelerde yay─▒nlanan toplam be┼č raporla bilgilendirdi. Bunlar ayr─▒ca ├Âzel bask─▒lar ┼čeklinde yay─▒nland─▒ ve ard─▒ndan tek cilt halinde d├╝zenlenen ilk ├╝├ž yaz─▒, 1830’da J├ínos ├ô-Gyallai’nin Kafkasya’y─▒ Macarlar─▒n eski yerle┼čim yeri olarak ele alan bir kitap├ž─▒k ┼čeklinde yay─▒nland─▒[31].Bu raporlar─▒n sayfalar─▒nda, Macarlar─▒n eski ikametgah─▒n─▒n Kafkasya oldu─čunu kan─▒tlamak istiyordu; burada ÔÇťyirmi farkl─▒ ku┼čakÔÇŁ, ÔÇťMacarlar─▒n eski konutlar─▒n─▒ kan─▒tl─▒yorÔÇŁdu. Esasen kula─ča benzer gelen ├Âzel adlara, baz─▒ antropolojik ├Âzelliklere ve yerel folklora at─▒fta bulunuyordu. Bunu kan─▒tlamak i├žin bir├žok Macarla ayn─▒ oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ ayn─▒ yeri ve ki┼čisel isimleri listeliyordu: Hub├íny, H├║ma, Terek, Kis-Malkab, Mara, Borz-Szukl├│, L├íba, Teberde, Bivala ve Tsemez nehirleri- Tsebi (Tsepi ) Barrakai, Karatsai, Tiga (Tege) Tsala, Gilanta’sa’t, Khong Sari k─▒y─▒lar─▒nda ya┼čayan soylu Bito ailesi ve di─čer aileler!

8 A─čustos 1829 tarihli ilk raporunda, yedi farkl─▒ Kafkas Boyunun Macarlarla akraba oldu─čunu s├Âyledi: ┬áÔÇťKara├žay, Kabardey, Abar, Beszleni├ę, Oruszpi├ę, ├çerkez-Adige ve Nogay Tatar─▒ halklar─▒n liderleri ile tan─▒┼čt─▒m. Kendilerini ├žo─čunlukla Macarlar─▒n bakiyesi olarak ifade ediyorlard─▒.ÔÇŁ Frans─▒zca g├╝nl├╝─č├╝n├╝ seyahatlerinden sonra Paris’te Voyage en Crim├ęe, au Caucase, en G├ęorgie en Arm├ęnie en Asie-mineure et a Constantinople, en 1829 et 1830’da yay─▒nlad─▒; pour servir ├í lÔÇÖHistorie de Hongrie, 1838’de Macarlar─▒n Kafkas k├Âkenini kan─▒tlamaya ├žal─▒┼čt─▒.[32] Ayr─▒ca, Macarcan─▒n yirmi be┼č farkl─▒ dilden s├Âzc├╝klerle kar┼č─▒la┼čt─▒ran 110 kelimelik kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ bir s├Âzl├╝─č├╝ bar─▒nd─▒r─▒yordu. The Observer in the Circle of Universal Literature’─▒n s├╝tunlar─▒nda ├╝├ž b├Âl├╝ml├╝k bir makalede Besse’nin kitab─▒n─▒ ele┼čtiren John Jerney, s├Âz konusu s├Âzl├╝k hakk─▒nda ┼čunlar─▒ yazd─▒: ÔÇťGezginimiz bununla neyi kan─▒tlamak istiyor? ÔÇťMacarÔÇŁ do─čudan m─▒ geldi? Art─▒k bunun ├╝zerinde tart─▒┼čmaya gerek yok. ÔÇŁ[33] diyordu.

Fakat Besse’nin kitab─▒n─▒ ele┼čtiren John JerneyÔÇÖin, Macarlar─▒n T├╝rkistanÔÇÖdan ve KafkasyaÔÇÖdan geldi─čini kabul etmemesi bu ger├že─či de─či┼čtirmiyordu.

J├ínos Besse’nin 1840’larda Istv├ín Nogel’in ara┼čt─▒rma gezisi d─▒┼č─▒nda, y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─čine kadar yapt─▒─č─▒ ke┼čif gezisinden sonra, Kafkas Macarlar─▒ arama fikrini tek bir vakada g├Âr├╝yoruz. G├íbor B├ílint’in 1869-1874 y─▒llar─▒ aras─▒nda Rusya’ya yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rma gezisi bu kadar nadir g├Âr├╝len bir ├Ârnektir ve bu gezide Oset-Macar dil ili┼čkilerini de incelemi┼čtir. G├íbor B├ílint, 1898 tarihli G├ęza G├írdonyi’ye yazd─▒─č─▒ mektubunda ise Kafkas Kabardeylerini ve Macarlar─▒ Turan halk─▒n─▒n ikizleri olarak g├Ârd├╝: H├║n Macar sorununun imk├óns─▒z ÔÇťtek tarafl─▒ dilbilimleri Macarlar─▒, n├╝fusun neredeyse anlams─▒z Finno-Ugric par├žalar─▒na zorla ba─članmak i├žin Hunlar par├žaland─▒. ├ç├╝nk├╝ dilbilimime g├Âre H├║n-Magyar ulusu, tarihsel gelene─či ak─▒lda tutarak, Germ├íns├íg gibi ba─č─▒ms─▒z bir ikiz dal olu┼čturur. Aryan dilinde ve insan ailesinde. [ÔÇŽ] Bu temel teoremi Kafkas halklar─▒n─▒n dillerinin ve aralar─▒nda Hazar kabilelerinin soyundan gelenlerin, Macarlar─▒n bir par├žas─▒n─▒ olu┼čturan Kabardaylar─▒n dilini inceleyerek do─čruluyorum diyordu[34].

L├íszl├│ Mar├ícz, G├íbor B├ílint de SzentkatolnaÔÇÖn─▒n, Kabardeylerden ├žok etkilendi─čini yazmaktad─▒r. Dillerin ├╝├ž ana dalda s─▒n─▒fland─▒r─▒lmas─▒, yani Turanca yahut t├╝m sondan eklemeli diller, Aryan; fleksiyon ve Semitik g├Âsteren diller, yani k├Âk fleksiyonu g├Âsteren diller, Oxford’da Dilbilim ├╝zerine verdi─či dersler ile bir Alman dilbilimci olan Max M├╝ller taraf─▒ndan ba┼člat─▒ld─▒. Bu ├žal─▒┼čma 1874’te Macarcaya ├ževrildi ve olduk├ža etkili oldu. G├íbor B├ílint de Szentkatolna M├╝llerÔÇÖin s─▒n─▒fland─▒rmas─▒ ve Rusya ve AsyaÔÇÖdaki dilbilimsel ├žal─▒┼čmalar─▒ hakk─▒ndaki raporunda, Man├žu, Mo─čol, T├╝rk-Tatar, Fince-Ugric gibi Turan dillerinin farkl─▒ dallar─▒, Macarca, Dravidce vb de kabul etti. Bir Sekel bilgini olan G├íbor B├ílint, Kabardeyce eski bir Turan dili olmas─▒ gerekti─čine ikna olmu┼čtu ve Macarca ile yak─▒ndan ilgiliydi. Kabardeyce s├Âzl├╝k haz─▒rlad─▒. Turan dil ailesi ise olduk├ža geni┼čti.┬á B├ílint de Szentkatolna Kabardeyce ve Macarca aras─▒ndaki ili┼čkiyi g├Âstermeye ├žal─▒┼čt─▒. Kabardeyce ve di─čer kendine ├Âzg├╝ Turan dilleri ├╝zerine yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n zaman─▒n s─▒nav─▒ndan ge├žmesinin nedeni ise bu dillerin do─čru bir ┼čekilde aglutinatif tip oldu─čunu bilmesiydi. B├ílint de Szentkatolna, genetik bir dil ili┼čkisini kan─▒tlayamayan k├Âkler gibi bir hayaletin yeniden in┼čas─▒ ile zaman─▒n─▒ bo┼ča harcamad─▒. Bunun yerine, dillerin k├Âkleri ve ekleri ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. Bu metodolojik bir bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ndan, eklemeli diller ├╝zerine ara┼čt─▒rmak ve analiz etmek i├žin do─čru yakla┼č─▒md─▒.┬á B├ílint de Szentkatolna, sondan eklemeli dilleri kar┼č─▒la┼čt─▒rmada ├Ânc├╝yd├╝. Macarca ve Turan dilleri alan─▒ndaki Paralellikleri ikna edici bir ┼čekilde g├Âsterdi─či gibi, k├Âk d├╝zeyi Mo─čol dilleri de bu nedenle b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de Macarca k├Âk s├Âzl├╝klere dayanmaktayd─▒. B├ílint de Szentkatolna’n─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒ istisnas─▒z olarak kullan─▒lm─▒┼č olup, kendine has Turan dillerinin durumunu da yans─▒tmaktad─▒r. Turan dilleri ├╝zerine ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n alaka d├╝zeyi ┼č├Âyle olabilir: ─░lk olarak, B├ílint de Szentkatolna, Kafkasya’n─▒n, ├Âzellikle de kuzey kesimlerinin, Macarlar─▒n eski tarihinde ├Ânemli bir rol oynad─▒. Bu alan g├Â├žlerde isk├ón yerleri olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒. Buralar ─░skitler, Sarmatlar, Hunlar, Avarlar gibi do─čudan gelen ve bat─▒ya do─čru g├Â├ž eden Macarlar bozk─▒rlar─▒n atl─▒ halk─▒n─▒n bulundu─ču b├Âlgelerdi. Bu nedenle, eski Macarlar, Kafkasya b├Âlgesindeki halklarla temas halindeydiler. Macar ve Kafkas dilleri paralellikleri bilinmeli ve akrabal─▒klar─▒ ara┼čt─▒r─▒lmal─▒yd─▒. B├ílint de Szentkatolna’n─▒n ├ža─čda┼č─▒, Macar dilbilimci Bern├ít Munk├ícsi, Macarca ve Oset├že ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. Kabardeyce bu ara┼čt─▒rmalarda ayn─▒ zamanda iyi bir adayd─▒. ├ç├╝nk├╝ Kabardeyler, KafkasyaÔÇÖda Hazarlar─▒n bir kolu idi ve Hazar Hakanl─▒─č─▒ÔÇÖyla anla┼čamay─▒nca ve ba┼č kald─▒r─▒nca bir k─▒sm─▒ Karpat Havzas─▒na g├Â├ž etmi┼čti. Bu sebeple Macarlar─▒ olu┼čturan yedi boydan bir de Kabarlard─▒. Fakat on dokuzuncu y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda Kuzey Kafkasyada en az 1500 y─▒l boyunca Kuban, Terek ve Malka nehirleri egemen olan on iki kabileden biri olan Kabardeyler, ├çarl─▒k Rusya’s─▒n─▒n imparatorluk politikas─▒ sonucu, 1864’te say─▒s─▒ azald─▒ ve zorunlu g├Â├že tabi tutuldular. Macar etnograf ve Kafkasya ara┼čt─▒rmac─▒s─▒ P├ęter Veres’e g├Âre Yar─▒m milyon Ad─▒ge-Kabardey, gitmek zorunda kald─▒─č─▒nda, topraklar─▒ ├Ânemli ├Âl├ž├╝de k├╝├ž├╝ld├╝ ve yak─▒n zamanda baz─▒lar─▒n─▒ g├Âzlemledi.

G├íbor B├ílint de SzentkatolnaÔÇÖin Kabardey s├Âzl├╝─č├╝nde bulunabilecek ilgin├ž dilbilimsel yak─▒nl─▒klar vard─▒. Mesela ┼čimdiye kadar, Macar dilbiliminin ÔÇťTanr─▒ÔÇŁ anlam─▒na gelen ÔÇťistenÔÇŁ kelimesi i├žin tatmin edici bir etimolojisi yoktu. Bu kelime bilinmeyen k├Âken olarak s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒rd─▒. Kabardeyce s├Âzl├╝─č├╝nde, B├ílint de Szentkatolna, Macarca isten ile ÔÇťate┼č verenÔÇŁ anlam─▒na gelen s-te-n bi├žimini Kabardeyce ili┼čkilendirdi. Kabardey formu O┼íten, Tanr─▒lar─▒n Kafkasya’n─▒n en y├╝ksek noktas─▒nda ya┼čad─▒─č─▒ yeri ifade eder, yani 5642 metre y├╝ksekli─čindeki Elbruz Da─č─▒’n─▒n bat─▒daki s─▒rada─člar─▒nda bulunan tepesinde. Macarca ─░sten kelimesinin etimolojisinin a┼ča─č─▒dakilerle ili┼čkili olabilece─čini varsaymaktad─▒r: Kabardey s-te-n ve O┼íten. Bu ba─člant─▒ elbette ki aras─▒ndaki genetik ili┼čkinin bir kan─▒t─▒ de─čildir. Macarca ve Kabardeyce, ancak daha fazla ara┼čt─▒rmay─▒ hak eden olduk├ža ilgi ├žekici bir dil temas─▒ izi sunuyordu[35].

Profes├Âr Harmatta’n─▒n da s├Âz konusu durumda Macarca Tanr─▒ kelimesinin etimolojisini kabul etmek istemedi─či ger├že─čini g├Ârmezden gelemeyiz, ├ž├╝nk├╝ onun son hipotezine g├Âre, daha ├žok Orta ─░ran’daki ortak kelime olan ÔÇťbenim Tanr─▒mÔÇŁ ile a├ž─▒klanabilir. Ana arg├╝man─▒, Macarlar─▒n Kafkasya civar─▒nda bu kelimeyi ├╝stlenemeyece─čidir, ├ž├╝nk├╝ orada ya┼čayan halklar i├žin bu terimin tamamen eksik oldu─ču s├Âylenir, bu nedenle ├çerkeslerde (Da─čl─▒larda) E┼íten ad─▒nda bir g├╝├žl├╝ varl─▒k bulmak da m├╝mk├╝n de─čildir. HarmattaÔÇÖn─▒n sayg─▒n ─░ranl─▒ meslekta┼č─▒ V. I. Abajev’e g├Âre, Macar Tanr─▒s─▒n─▒n etimonik dilbilimsel e┼čde─čerinin Oset dilinde bulunabilece─čini hesaba katm─▒yordu. Oset k├Âkenli ara┼čt─▒rmac─▒, 1963 y─▒l─▒nda Budape┼čte’de yay─▒nlanan de─čerli ├žal─▒┼čmas─▒nda, Tanr─▒ E┼íten Osetlerde g├Âr├╝lmesine ra─čmen ─░ran k├Âkenli olamazd─▒. ├ľnemli bir dini faaliyete at─▒fta bulunan bu ayn─▒ terim, Macarca ve Oset├že her iki dilde de mevcuttur, ancak muhtemelen ├╝├ž├╝nc├╝ bir kaynaktan ayr─▒ olarak elde edilmi┼čtir, ├ž├╝nk├╝ ├žok benzer olmalar─▒na ra─čmen, Tanr─▒ (ysten) ad─▒ birbirinden ├ž─▒kar─▒lamazd─▒[36].

Gramkalidze, (1986). ÔÇťG├╝ne┼č Tanr─▒s─▒ÔÇŁn─▒n ad─▒ olan s├Âz konusu Tanr─▒ kelimesi: E┼íten, Ata E┼íten veya ÔÇťbaba Tanr─▒ÔÇŁ, Hatti’cede bulunabilir. Kafkasya ile genetik olarak ilgili olan Kafkas dillerinde; ├Ârne─čin, ├çerkeslerde, yani Adige’de, Elbrus’ta, Kafkasya’daki en y├╝ksek zirve, di─čer halklar gibi, O┼íten bi├žiminde Tanr─▒lar─▒n ad─▒n─▒ ta┼č─▒r. Bu ├Ânemli dini terim, Hatticeye kom┼ču HurriÔÇÖde, Afro-Asya grubuna ait Akad’ca ve Hint-Avrupa k├Âkenli Hitit’e (I┼ítenu) aktar─▒ld─▒, ancak daha sonra ve ikincil olarak muhtemelen bir kad─▒n Tanr─▒ (Tanr─▒├ža) haline geldi. Anadolu’daki son iki halk yava┼č yava┼č etnik olarak M├ľ. 2. biny─▒lda, onlardan daha y├╝ksek bir k├╝lt├╝re sahip, Kafkas dilini konu┼čan bir alt tabakaya yerle┼čti. Bu nedenle, Macarca demir <wa┼Ťke <Hurri u┼íhu gibi metallerin adlar─▒na ek olarak, di─čer kelimeler Macar dilinde ├Ân Asya men┼čeli anlam─▒na gelebilir. Muhtemelen bunlar─▒n en ├Ânemlisi, k├Âkeni bilinmeyen bir etimolojiye sahip oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝len Tanr─▒ kelimesidir. John Harmatta’n─▒n aceleci ┼č├╝phecili─čine ra─čmen, Hattu┼ča┼č (Hattus-Hatti)ÔÇÖdaki ÔÇťG├╝ne┼č Tanr─▒s─▒ÔÇŁ teriminin etimolojik olarak, ┼ču ana kadar bilinmeyen bir k├Âken olarak kabul edilen dilimizdeki Tanr─▒’n─▒n etimonu ile olduk├ža iyi ili┼čkilendirilebilece─čine inan─▒yoruz. Tabii ki, bu ele ge├žirme Orta Do─ču’da de─čil, Kuzeybat─▒ Kafkasya’da da ├çerkes veya Oset dilleri arac─▒l─▒─č─▒yla, g├Â├žebe Macarlarla, b├╝y├╝k g├Â├ž s─▒ras─▒nda temas kurdu. En b├╝y├╝k k├╝lt da─člar─▒n─▒n ad─▒ ve toponimli─činde, ├çerkesler kesinlikle O┼íten benzeri bir bi├žimde alt─▒ harflik E┼ítenÔÇÖe(s-te-n) sahiptir. Her hal├╝karda G├íbor B├ílint, Macar Tanr─▒s─▒ kelimesini adige-kabard s-te-n formuna ba─člad─▒, bu ÔÇťAte┼č Tanr─▒s─▒ÔÇŁ anlam─▒na gelece─čini s├Âyledi, ancak onu daha fazla incelemeye tabi tutmak iyi olurdu. O┼íten toponym veya Oset ystenan veya ├çerkeslerin kutsal da─č─▒n─▒n ad─▒ olan Fars├ža Yazdan ad─▒ Macar ─░ranl─▒lar─▒n lehine hala gelmiyorsa, ─░ran’da tipolojik olarak benzer bir duruma dikkat ├žekmek istenebilir[37]. Yani, Pers topraklar─▒nda tamamen benzersiz bir yer ad─▒n─▒n, ayn─▒ zamanda bir k├╝lt da─č zirvesinin ad─▒ olan Manu, baz─▒ insanlar taraf─▒ndan insanl─▒kla do─črudan temasa ge├žmi┼čtir. Efsanevi ilahi babas─▒n─▒ elinden alarak daha yak─▒n zamanda, asl─▒nda J├ínos GulyaÔÇÖn─▒n s├Âyledi─či bu pratik olarak benzersiz ÔÇťHint-─░ranÔÇŁ verilerinden, Macarca kendi ad─▒n─▒n Macarca (<madz-) ├Ân ekini de ├ž─▒karmak istiyor; ona g├Âre Sanskrit├že manu ~ manu┼Ť ~ manu┼Ťa ve ├│ind manu ÔÇťinsanÔÇŁ ba─člam─▒nda idi[38]. Bu kelime, ekleyelim, bug├╝n├╝n ├çingene dilinde de bulunabilir. Bu man├╝s bi├žiminde, Fransa’da ya┼čayan Romanlar da kendilerine b├Âyle diyorlard─▒.

Macar kendini adland─▒rma ile ba─člant─▒l─▒ olarak GulyaÔÇÖn─▒n TESZ’de yay─▒nlad─▒─č─▒, yayg─▒n kabul g├Âren geleneksel Finno-Ugric ├žal─▒┼čmalar─▒ kavram─▒ndan; s├Âz konusu geleneksel Finno-Ugric anlay─▒┼č─▒na g├Âre, Macar halk isminin Macarca ├Ân eki etimolojik olarak Vansian kendi kendine yeterlili─čiyle ili┼čkilidir, yeniden yap─▒land─▒r─▒lm─▒┼č formu: ma┼ä─çĐŹ idi. Bernat Munk├ícsi, y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda Vogul ma┼ä┼Ťi’nin Sanskrit├že manu┼Ť ÔÇťinsan” etimonisinden t├╝retilebilece─čini, ancak do─črudan de─čil, yaln─▒zca ─░ran dilleri arac─▒l─▒─č─▒yla t├╝retilebilece─čini ├Âne s├╝ren ilk ki┼čiydi. ─░ranl─▒larla birka├ž g├Âr├╝┼čme yapt─▒ktan sonra, yerel ve uluslararas─▒ ara┼čt─▒rmalar─▒n dikkatini, Munk├ícs taraf─▒ndan ├Ânerilen Sanskrit├že harflere ne kadar benzer sesli harflerin kendi ad─▒n─▒ vermesi ne kadar benzer olursa olsun, Ma┼ä┼Ťi etnik ad─▒n─▒n ─░ran dillerinden t├╝retilemeyece─či ger├že─čine ├žekilmi┼čti. Sadece Macar halk ad─▒n─▒n etimolojisi ile de─čil Finno-Ugric dilbilimcilerle ve ayn─▒ zamanda ─░ranl─▒ J├ínos Harmatta ile ilgilenmek ne de Ugric halklar─▒n─▒n kendi adlar─▒n─▒ ve Obi-Ugric mos ~ mo┼ät’un evlilik s─▒n─▒f─▒ ad─▒yla ilgili olarak yeniden yap─▒land─▒r─▒lm─▒┼č ma┼ä─çĐŹ bi├žiminin ─░ran k├Âkenli oldu─ču iddias─▒nda ─▒srar ettiklerinde kendileriyle keskin bir ├želi┼čki i├žinde olduklar─▒n─▒ fark etmediler. Esas olarak grubun ad─▒ i├žin olan bu kelime, ÔÇťperi masal─▒, efsane, efsane, efsaneÔÇŁ kelimesinin yeniden yap─▒land─▒r─▒lm─▒┼č Ugric (Ugor), Finno-Ugric formuyla tamamen ├Ârt├╝┼č├╝r ki bunlar da ma┼ä─çĐŹ olacakt─▒r, daha kesin olarak: ma┼ä─çĐŹ ~┬á ma─çĐŹ Ayr─▒ca Macarca ÔÇťmasalÔÇŁ (mese) kelimesinin etimolojisi bununla ili┼čkilindirilebilir. Sonu├ž olarak, s├Âz konusu Ugric (Ugor) dili kendi ad─▒n─▒ istemeden geleneksel olarak dile getirilen ─░ran k├Âkenlerine kar┼č─▒ hem fonetik hem de semantik de─čerlendirmeler i├žin g├╝├žl├╝ dilbilimsel arg├╝manlar ├Âne s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Harmatta ─░ran ara┼čt─▒rmalar─▒yla ilgilenmesine ra─čmen, Macar Finno-Ugric dilbilimcileri Bern├ít Munk├ícsi’nin otoritesi taraf─▒ndan kesinlikle reddedildi. Munk├ícsi’nin s├╝rekli olarak manu┼Ť formundan Vogul[39]lar─▒n’─▒n resmi olarak benzer Ma┼ä┼Ťi ad─▒n─▒ ald─▒─č─▒nda a─č─▒rl─▒─č─▒ bir ┼čekilde atm─▒┼č olabilece─činin fark─▒nda de─čildiler. Sanskrit├že’de manu┼Ť ~ manu┼Ťa (manusya) de─čil, asl─▒nda bir manu formudur daha fazlas─▒ nitelikli s─▒fat formudur. ─░kincisi, yani ilk bak─▒┼čta manu┼Ť, ger├žekten de v┼äuli ma┼ä┼Ťi ad─▒na ├žok benzer, ancak Sanskrit├že’de ├│indind manu┼Ť ~ manu┼Ťa ~ manu┼Ťya, ÔÇťinsanÔÇŁ anlam─▒na gelen eski manu kelimesinden olu┼čan ba┼čka bir s─▒fat bi├žimiydi. Dahas─▒, kavram─▒ ─░ran’─▒n bu yayg─▒n ┼čekilde benimsemesindeki temel zorluk, ─░ran’daki ortak Hint-─░ran s> h ses de─či┼čikli─či ve manu kelimesinin anlam─▒n─▒n zamanla sadece s de─čil, ayn─▒ zamanda h foneminin de kal─▒c─▒ olarak ortadan kalkmas─▒d─▒r ve insandan insana de─či┼čmesidir[40]. ÔÇť─░nsan <├Âl├╝ml├╝ÔÇŁ anlam─▒na gelen ─░ran kelimesi marta, ger├žekten de pek ├žok Fin halk─▒ taraf─▒ndan al─▒nm─▒┼čt─▒r ve genellikle etnonim hale gelmi┼čtir, ├Ârne─čin: Moldovca, Udmurt[41], Kama-mortta. Yukar─▒da bahsedilen Manus, bir Pers da─č zirvesidir ve Avesta’daki neredeyse tek kadim olan─▒d─▒r. Etkiyi yans─▒tan ki┼čisel isim Manu┼Ť, muhtemelen bu efsanevi kahraman─▒n Sanskrit├že fig├╝r├╝ olan insanl─▒─č─▒n babas─▒ ile ilgilidir ve J├ínos Gulya’n─▒n son zamanlarda varsayd─▒─č─▒ gibi (Kafkasya’n─▒n en y├╝ksek zirvesi olan ├çerkes O┼íten <E┼íten ├Ârne─činde oldu─ču gibi) Macar etnik ad─▒yla hi├ž alakas─▒ yoktur[42].

Tekrar G├íbor B├ílint de Szentkatolna’n─▒n ├žal─▒┼čmas─▒na d├Ânersek; G├íbor B├ílint de Szentkatolna’n─▒n sahip oldu─ču Kabardey dili materyalini d├╝zenlemesi (s├Âzl├╝k) dokuz y─▒l s├╝rd├╝. Kafkasya’da koleksiyon yap─▒yor ve Kabardeyce s├Âzl├╝─č├╝n├╝ yay─▒nl─▒yordu. Bu s├Âzl├╝k bilimsel standartla e┼čle┼čen, Kabardey dilinin ilk s├Âzl├╝─č├╝d├╝r.┬á Zichy seferi s─▒ras─▒nda Sekel bilgini B├ílint de Szentkatolna kendi Kabardey bilgisi ile ├ľzellikle Odessa ve Tiflis’te bu dilin s├Âzl├╝klerini toplad─▒. Ayr─▒ca Tiflis’teki e─čitim m├╝fetti┼či Dr.L.Lopatinskij ile temasa ge├žti. Kabardey dili hakk─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi i├žeren Rus├ža-Kabardey s├Âzl├╝─č├╝ buldu. En sonunda, istihbarat subaylar─▒ ile ├žal─▒┼čt─▒. Onun istihbarat├ž─▒lar─▒ndan biri de ├çerkes subay─▒ A─čir Kanamat’d─▒. A─čir Kanamat 1895’te Kuban Nehri boyunca on g├╝n boyunca Zichy seferi rehberi oldu. Kabardey dilinin ├žok karma┼č─▒k olmas─▒ nedeniyle, herkes bunu yaz─▒ya d├Âkemezdi. Dilbilgisi B├ílint de Szentkatolna’n─▒n ├Âns├Âz├╝nde Dr. L. Loewe ÔÇť├çerkes Dili S├Âzl├╝─č├╝: Gezgin i├žin en gerekli t├╝m kelimeleri i├žeren, asker ve denizci: ─░ngilizce karakterdeki her kelimenin tam telaffuzuyla (1854, London), Kabardeyce s├Âzl├╝k ├Ârne─čidirÔÇŁ diyordu. Sekel dilbilimci, ─░ngilizlerin Adigece seslerini Latin ve Arap harfleriyle yaz─▒yordu. Bu ─░ngilizce-Ad─▒ge-T├╝rk├že ve Ad─▒ge-─░ngilizce-T├╝rk├že s├Âzl├╝k b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de yeni bir icatt─▒, ├Âyle ki kimse bunu anlayamazd─▒. ├ç├╝nk├╝ yazar─▒n Ad─▒ge dili hakk─▒nda hi├žbir fikri yoktu. B├ílint de Szentkatolna ancak, yazma konusunda muazzam bir e─čitim ald─▒─č─▒ i├žin Kabardey ├Â─čelerini yazmay─▒ ba┼čard─▒. Asya’daki seyahatleri s─▒ras─▒nda karma┼č─▒k dilleri ├ž├Âzd├╝. B├ílint de SzentkatolnaÔÇÖn─▒n 611 sayfal─▒k Kabardeyce s├Âzl├╝─č├╝ h├ól├ó kullan─▒labilir ve ├žok b├╝y├╝k bir de─čere sahiptir. Kabardeylerin kendilerine ve Kabardey dili ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒na asl─▒nda, B├ílint de SzentkatolnaÔÇÖn─▒n s├Âzl├╝─č├╝, g├╝n├╝m├╝z Kabardeyleri i├žin bir t├╝r kolektif haf─▒zad─▒r ve atalar─▒n─▒n bilgisini kapsamaktad─▒r. Kabardeyce konu┼čan ki┼čiler, ├žok say─▒da ├Âzg├╝n materyal bulabilirler. S├Âzl├╝kde, belirli bir kelimenin her bir dizi kelimenin kanonik formu, s├Âzl├╝k formu veya al─▒nt─▒ bi├žiminde alt─▒nda, o kelimeyi i├žeren ├Ârnek bir c├╝mle yer al─▒r. Bu nedenle, Kabardey topluluklar─▒, 1994’te B├ílint’in s├Âzl├╝─č├╝n├╝m birka├ž fotokopisi olunca son derece minnettar oldular.┬á SzentkatolnaÔÇÖn─▒n s├Âzl├╝─č├╝ Ad─▒ge-Kabardey dilinin konu┼čuldu─ču ve ├žal─▒┼č─▒ld─▒─č─▒ yer Maikop (Maykop) ve Naltshik (Nal├žik) ┼čehirlerindeki bilim merkezlerine ÔÇťgeri d├Ând├╝ÔÇŁ. Ama sadece Ad─▒ge-Kabardey de─čil konu┼čmac─▒lar k├╝├ž├╝msenen bir Sekel olan B├ílint de Szentkatolna’n─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ yeniden ke┼čfettiler ve onurland─▒rd─▒lar. Kafkasyada Kabardey ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ 1994 y─▒l─▒nda kendi imk├ónlar─▒ ile yay─▒nlayan dilbilimci Cluj Babes-Bolyai; ├ťniversitesi taraf─▒ndan desteklenen bilimsel bir sempozyum olan Szentkatolna NapocaÔÇÖda, Sekel dilbilimcinin do─čumunun 150. y─▒ld├Ân├╝m├╝n├╝ anmak i├žin kutlama yapt─▒. 2006 y─▒l─▒nda Budape┼čte, G├íbor B├ílint de’nin ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n do─črulu─čunu vurgulayan bilimsel bir konferans─▒n yeriydi. SzentkatolnaÔÇÖn─▒n Macarlar─▒n antik tarihi, Macar dili ve Kafkas dili Kabardeyce gibi di─čer ├Âzg├╝n Turan dilleri ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar i├žin ├Ânemliydi[43].

G├íbor B├ílint de SzentkatolnaÔÇÖn─▒n Kabardey Grameri-S├Âzl├╝─č├╝
G├íbor B├ílint de SzentkatolnaÔÇÖn─▒n Kafkasya Haritas─▒

G├íbor B├ílint de SzentkatolnaÔÇÖn─▒n ve ba┼čka ├žal─▒┼čmalarda Macarlar─▒n dil verileri onlar─▒n Kafkasya’n─▒n kuzey eteklerinde daha uzun s├╝re kald─▒klar─▒n─▒ g├Âsteriyordu. Istv├ín Zimonyi, Andr├ís R├│na-Tas’─▒n bitki ve biyografik verilerle ilgili bulgular─▒ndan dilbilimsel verilere dayanarak Kafkasya’n─▒n kuzey ├Ân plan─▒na at─▒fta bulunur: ÔÇťTablosunun 14 bitki ad─▒ndan dokuzunda, aras─▒nda yak─▒n dilsel temas olabilir. Macarca alan k├Âkenli me┼če, T├╝rk arabuluculu─čunda Alan k├Âkenli ise som, ┼čerbet├žiotudur. Di┼čbudak, kara├žal─▒, armut, kedi kuyru─ču, f─▒nd─▒k ve kuyruklu m─▒s─▒r, Macarca ve Alan’da T├╝rk k├Âkenlidir. Son olarak kay─▒n, ceviz, y├╝z├╝k (a─ča├ž), g├╝rgen ve meyve Macarca T├╝rk k├Âkenlidir. T├╝m bunlara dayanarak, alt Bat─▒, T├╝rk├že konu┼čan ve Macarca konu┼čan gruplar aras─▒nda nispeten uzun bir temas oldu─čunu varsayabiliriz. R├│na-Tas’a g├Âre, Alanlar─▒n kaynaklar─▒n─▒ hesaba katarsak, Alanlar Kafkasya-Don-Azak Denizi’nin do─ču k─▒y─▒s─▒ s─▒n─▒r─▒ndaki b├Âlgede ya┼čam─▒┼č olabilirler, ancak Alanlar da K─▒r─▒m’da ya┼č─▒yorlard─▒.┬á Biyografik veriler Volga (─░til-Etil) b├Âlgesine hi├ž at─▒fta bulunmuyor ve devralma birka├ž neslin bir arada varl─▒─č─▒n─▒ ├Âng├Âr├╝yordu. ├ľzetle, a─ča├ž isimleri ve di─čer bitki isimleri bal─▒k isimleri ve ba─čc─▒l─▒k ve ┼čarap k├╝lt├╝r├╝ Kafkasya’n─▒n fetheden Macarlar─▒n ├Ân saflar─▒nda yer ald─▒─č─▒n─▒ ├Âne s├╝rd├╝─č├╝n├╝ s├Âyleyebiliriz ve ├Ânemli bir rol oynam─▒┼č olabilirÔÇŁ P├ęter Veres’e g├Âre bir insan─▒n kimlik duygusunun ├╝├ž ana ├Âzelli─či, birlikte kulland─▒klar─▒ dil, antropolojik imaj─▒ ve toplulu─čun kendi ad─▒n─▒ vermesidir. Macarlar, Karpat Havzas─▒’na ta┼č─▒nana kadar bir toplulu─ča d├Ân├╝┼čmelerinden askeri ├╝st├╝nl├╝klerini ve b├╝t├╝nl├╝klerini korudular. At─▒n evcille┼čtirilmesinde, sava┼č arabas─▒n─▒n kullan─▒lmas─▒nda ve atl─▒-ok├žu d├Âv├╝┼č tarz─▒n─▒n geli┼čtirilmesinde ba┼člat─▒c─▒ rolleri bunda b├╝y├╝k rol oynam─▒┼č, ancak ─░ran ve T├╝rk dili (├Âd├╝n├ž) etkilerine dayanarak, tarih boyunca ├Ânemli yabanc─▒ etnik k├Âkenleri entegre edebilmi┼člerdir[44].

Kafkasya b├Âlgesi Macar ara┼čt─▒rmalar─▒nda yeni bir perde de M├│r D├ęchy’nin 1884’te d├╝zenledi─či Kafkas seferleri 1886’da Ferenc Schafarzik, 1898’de K├íroly Papp, 1902’de Dezs┼Ĺ Laczk├│ ve di─čer bir├žok co─črafyac─▒ taraf─▒ndan a├ž─▒ld─▒. Ke┼čif gezileri, Macar Kraliyet Co─črafya Enstit├╝s├╝’ndeki Ferenc Schafarzik de dahil olmak ├╝zere Kafkasya ile ilgili ├žok say─▒da bilimsel ├žal─▒┼čman─▒n yay─▒nlanmas─▒na yol a├žt─▒. M├│r D├ęchy’nin 1884’teki Kafkasya seferleri, Kafkasya b├Âlgesinin yerel ara┼čt─▒rmalar─▒nda yeni bir b├Âl├╝m a├žt─▒. Y├╝zy─▒l─▒n son ├žeyre─činde Kafkasya’ya toplam yedi gezi yapan ve Macaristan ile ilgili halklarla Kafkasya’n─▒n ilk Rus olmayan co─črafyac─▒ ve da─čc─▒lar─▒ndan biri olan D├ęchyÔÇÖdi. Kafkasya Macarlar─▒ ile kar┼č─▒la┼čma ihtimali nedeniyle Kafkasya’ya ilk seyahatini yapt─▒. Bu sorun, ÔÇťKafkasya’y─▒ ├ževreleyen d├╝nyay─▒ sarsan g├Â├žlerin, Kafkasya yaylalar─▒n─▒n bo─čazlar─▒na Macar Halk─▒na bin y─▒ld─▒r devlet kurma imparatorlu─čunu kuran Macarlar’a boylar ya da halk enkaz─▒ at─▒p atmad─▒─č─▒d─▒r …ÔÇŁ diyordu. D├ęchy, 1886’da Ferenc Schafarzik ile, 1898’de K├íroly Papp ile ve 1902’de Dezs┼Ĺ Laczk├│ ile yola ├ž─▒kt─▒. Ke┼čif gezileri, D├ęchy kaleminden Kafkasya Kraliyet Macar Co─črafya Enstit├╝s├╝ yay─▒nlar─▒n─▒n s├╝tunlar─▒nda yay─▒nlanan co─črafi sonu├žlar ├╝zerine Ferenc Schafarzik de d├óhil olmak ├╝zere ├že┼čitli ├žal─▒┼čmalar─▒n yay─▒nlanmas─▒na yol a├žt─▒. Geni┼č ├žapl─▒ uluslararas─▒ bir ├žal─▒┼čma olan Kafkas da─člar─▒ndaki ara┼čt─▒rma ve deneyimleri a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak co─črafi, jeolojik ve botanik bulgu ve sonu├žlar─▒ i├žermekte, ayn─▒ zamanda baz─▒ yerlerdeki yerel halklar─▒n tarihi ve k├╝lt├╝r├╝yle de ilgilenmektedir[45].

M├│r D├ęchy’nin seyahat arkada┼člar─▒ndan biri olan L├íszl├│ Holl├│s, Macar tarih├Âncesi ile ilgili bir meslekten olmayan ki┼či olarak ana Kafkas s─▒rada─člar─▒nda dola┼čt─▒. Kuzey Kafkasya’daki Kara├žay halk─▒ i├žin seyahat g├╝nl├╝─č├╝ne ┼čunlar─▒ yazd─▒: ÔÇťKara├žay’─▒n bu M├╝sl├╝man halk─▒n─▒n Macarlar─▒n atas─▒ oldu─ču s├Âyleniyor.ÔÇŁ D├ęchy’nin kaleminden ÔÇťReisen und Forschungen im kaukasischen HochgebirgeÔÇŁ, (Kafkas y├╝ksek da─člar─▒nda seyahat ve ara┼čt─▒rma) Almanca ├╝├ž ciltlik ara┼čt─▒rmas─▒ yay─▒nland─▒. Yazar, co─črafi ve jeolojik bulgular─▒na ve sonu├žlar─▒na ek olarak, Kafkas halklar─▒n─▒n tarihi ve k├╝lt├╝r├╝ hakk─▒nda bir fikir veriyordu. 1908’de Carl Diener, 1906 haritas─▒n─▒ 1: 400.000 ├Âl├že─činde Geographische Zeitschrift s├╝tunlar─▒ndaki en iyi Latin alfabetik haritas─▒ olarak adland─▒rd─▒[46]. Y├╝zy─▒l─▒n d├Ân├╝┼č├╝n├╝n yakla┼čmas─▒yla Kafkasya’daki Macarlar fikri kal─▒c─▒ olarak ortadan kalkmad─▒. Asl─▒nda 1890’larda geli┼čti, o s─▒rada Kont Jen┼Ĺ Zichy’nin ┼čahs─▒nda bir ki┼či vard─▒.

JEN┼É Z─░CHY’N─░N KAFKASYA SEFERLER─░

1890’larda, Fej├ęr ─░l├žesindeki Szentmih├íly’de do─čan Kont Jen┼Ĺ Zichy, ara┼čt─▒rmalar─▒ i├žin ├Ânemli miktarda mali destek sa─člayan ve profesyonel olarak haz─▒rlanm─▒┼č bir finans├Âr taraf─▒ndan KafkasyaÔÇÖya y├Ânetildi. Kafkasya Zichy’nin ke┼čif gezileri, Kafkas Macarl─▒─č─▒ konusunu yeniden g├╝ndelik s├Âylem d├╝zeyini y├╝kseltti, ├Ârne─čin, 1895 Pazar Gazetesi’nin 1895. say─▒s─▒nda konuyla ilgili toplam 13 makale vard─▒. ÔÇťAttilaÔÇÖn─▒n Hun Halklar─▒n─▒n Par├žalar─▒ÔÇŁ ve ÔÇťEski Macarlarla ─░li┼čkili HalklarÔÇŁ ├╝zerine iki makale de ├Ân sayfada yer ald─▒. Jen┼Ĺ Zichy ve seyahat arkada┼člar─▒ (Bunlardan biri de Sekel Bilgini G├íbor B├ílint de Szentkatolna idi) ├že┼čitli gazete makaleleri, ara┼čt─▒rmalar ve monograflar yay─▒nlad─▒lar. Kafkasya Macarl─▒─č─▒ fikri ├╝zerine konu┼čmalar ve konferanslar verdiler. Bunlarda Macar tarihinin en erken safhas─▒nda ÔÇťb├╝t├╝n Macar ulusunun Kafkasya b├Âlgesinde ya┼čad─▒─č─▒ÔÇŁ ve ÔÇťbu b├Âlgenin neredeyse 800 y─▒ld─▒r Macar halk─▒n─▒n kal─▒c─▒ bir evi oldu─čuÔÇŁ ┼čeklindeki inanc─▒n─▒ anlat─▒ld─▒. Hemen hemen her Kafkas halk─▒nda Macarlar─▒n atalar─▒n─▒ g├Ârd├╝ ve baz─▒ durumlarda kendi ailesinin kadim akrabalar─▒ olan Zichy ailesini G├╝rc├╝ soylu bir ailede ke┼čfetti─čini d├╝┼č├╝nd├╝. 1895’teki ├╝├ž├╝nc├╝ seferin bir ├╝yesi olan Lajos Sz├ídeczky-Kardoss taraf─▒ndan yaz─▒lan seyahat g├╝nl├╝─č├╝ ├Âzellikle ├Ânemlidir ve Zichy’nin anavatan ara┼čt─▒rmas─▒ i├žin ├Ânemli bir kaynak de─čerine sahiptir. G├╝nl├╝k, ke┼čif gezisi s─▒ras─▒nda yerle┼čimleri ge├žen t├╝m Kafkas halklar─▒n─▒n kapsaml─▒ bir etnografik, dilbilimsel ve antropolojik ├žal─▒┼čmaya tabi tutuldu─čunu g├Âsteriyor. Her k├╝├ž├╝k benzerlik, Macarlar ile bir akrabal─▒k kan─▒t─▒ olarak kabul edildi. Kara├žay halk kost├╝m├╝ -ÔÇťgala k─▒yafetleri Macar t├╝reviÔÇŁ anlam─▒nda – Macar oldu; Abhaz ÔÇť├╝zengisi eski MacarÔÇÖ─▒n ki gibidirÔÇŁ, G├╝rc├╝ k├Ây├╝n├╝n d─▒┼č hatt─▒ ÔÇťMacarlarla ilgilidirÔÇŁ ve : ÔÇťb├╝t├╝n halk─▒n g├Âr├╝n├╝┼č├╝, davran─▒┼č─▒, karakteri, ata binmesi, ata g├╝zel davran─▒yor olmalar─▒, Macarl─▒kla ilgiliÔÇŁ g├Âr├╝ld├╝. Bunlar ├çerkes halklar─▒n─▒n Macarl─▒─č─▒n─▒ kan─▒tlamak i├žin anlat─▒lm─▒┼čt─▒. Zichy ayn─▒ zamanda kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ kelime e┼čle┼čtirme y├Ântemini de kulland─▒ ve Besse gibi, ├Ânyarg─▒s─▒n─▒ kan─▒tlamak i├žin ├žok az ele┼čtiri vard─▒: ÔÇťKafkasya Bottlik-aul, Dargo halk─▒ ve Gori kasabas─▒ aras─▒nda olduk├ža ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ bir e┼čle┼čme yapt─▒. Tifl, Scout Bito, G├╝rcistan’daki Sh├íki, Szumbatoff, Zichianoff aileleri ve Macaristan’daki Bottlik ailesi, Darg├│ nehri ve Dargo ailesi (Zempl├ęn) Fetih zaman─▒ndan beri eski Macar Gori ailesi, Gori k├Ây├╝ veya Guari (Vas County’de), Bitt├│, Cs├íki, Szombati, Zichy vb. Zichy’nin ├╝├ž├╝nc├╝ seferinin bilimsel sonu├žlar─▒ alt─▒ ciltlik bir ├žal─▒┼čmada ├Âzetlendi, Kont Jen Zichy’nin ├ť├ž├╝nc├╝ Asya Yolculu─ču ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda Budape┼čte ve Leipzig’de 1900ÔÇô1905’te yay─▒nland─▒. Zichy’nin yol arkada┼člar─▒ndan birka├ž─▒ onun bulgular─▒na kat─▒ld─▒. G├íbor B├ílint, Macarlar─▒n en yak─▒n akrabalar─▒n─▒n, dilleri, k─▒yafetleri ve t├╝m zihinsel ve fiziksel al─▒┼čkanl─▒klar─▒n─▒n g├╝n├╝m├╝z Macarlar─▒n─▒n bir akrabas─▒ oldu─čunu kan─▒tlayan ve t├╝m Kafkasyal─▒lar─▒ d├╝┼č├╝nd├╝ren “Kafkas Bey Adighe-Kabardaylar─▒ oldu─čunu kan─▒tlamak istedi. Lajos Sz├ídeczky-Kardoss, ├çerkes halklar─▒ ├╝zerine yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmas─▒nda Macar ve Sekeller halklar─▒n─▒n en yak─▒n akrabalar─▒n─▒ da g├Ârm├╝┼č ve ÔÇťSekeller ─░mparator Konstantin’in Kabardaylar─▒ndan ba┼čka olamazÔÇŁ diyerek Kafkasya hakk─▒nda ┼č├Âyle yazm─▒┼čt─▒r: evde kalan akrabalar─▒n yavrular─▒ h├ól├ó ya┼č─▒yor ÔÇŁ[47]J├ínos Jank├│, 634 sayfal─▒k monografisinde, Macar bal─▒k├ž─▒l─▒─č─▒n─▒n belirli unsurlar─▒n─▒n Kafkas k├Âkenli oldu─čunu yazd─▒.[48] Ayn─▒ zamanda, ke┼čif gezileri hakk─▒ndaki gazete makalelerinde, benzer bir ruhu yans─▒tan ciltler ortaya ├ž─▒kt─▒: gramer ├Â─čretmeni N├índor Lov├íszy’nin Kafkasya etnografyas─▒ ile ilgili ├žal─▒┼čmas─▒ yay─▒nland─▒. Herman, Ott├│ ZichyÔÇÖnin Kafkas sergisi hakk─▒nda ┼čunlar─▒ yazd─▒: ÔÇťg├╝zel oldu─čunu s├Âyledim; ama Macar analojileriyle durumumu ele┼čtiriyorum. [ÔÇŽ] nesneleri bir├žok kez, neredeyse tamamen Macaristan’daki tarih ├Âncesi buluntu t├╝rlerine kar┼č─▒l─▒k geliyor, ancak bunlar daha az MacarÔÇŽ ÔÇŁ ZichyÔÇÖnin ke┼čif gezilerine y├Ânelik ele┼čtiri her zaman Etnografya’n─▒n s├╝tunlar─▒nda ifade edilmi┼čtir: ÔÇťBu b├╝y├╝k maliyetli ┼čirketlerin [ÔÇŽ] belirtilen bilimsel enstit├╝lerin kat─▒l─▒m─▒ ve y├Ânlendirmesi olmadan ger├žekle┼čmesi talihsiz bir fenomendir. ┼×imdiye kadar Jen┼Ĺ Zichy’nin ke┼čif gezileri ve ara┼čt─▒rma sistemi hakk─▒nda pek ├žok yarg─▒ya sahip olacakt─▒k; ama onlar─▒ sessiz tutman─▒n daha iyi olaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝ld├╝ÔÇŁ. Tart─▒┼čmalar─▒n buzlar─▒, Macar Etnografya Derne─čisi’nin akademik ba┼čkan yard─▒mc─▒s─▒ Bern├ít Munk├ícsi taraf─▒ndan k─▒r─▒ld─▒. Finno-Ugric dillerinde ─░ran unsurlar─▒; daha sonra Fince ve Macar Dillerinde Aryan ve Kafkas Unsurlar─▒ ba┼čl─▒kl─▒ ├çal─▒┼čmalar─▒n─▒ Journal of Linguistics’in s├╝tunlar─▒nda yay─▒nlad─▒. ─░kincisi nihayet 1901’de Macar Bilimler Akademisi taraf─▒ndan ayr─▒ bir cilt ┼čeklinde yay─▒nland─▒. Giri┼č konu┼čmas─▒nda Munk├ícsi, onlardan ÔÇťde─čerli ├Ânc├╝lerÔÇŁ diye s├Âz etti. ├çal─▒┼čmas─▒nda nihayet Finno-Ugric vak─▒flar─▒ ile Macar dilinin T├╝rk, Aryan ve Kafkas etkileri s─▒ras─▒nda g├╝n├╝m├╝ze kadar Macar ana dilinin oldu─ču sonucuna vard─▒. Munk├ícsi’nin yaz─▒lar─▒ndan sonra Kafkas dillerinde Macar kelime ├žal─▒┼čmalar─▒ ├žo─čald─▒lar. Konuyu tart─▒┼čan tezler ve Kafkas Macarlar─▒ fikrini daha fazla kaynak ele┼čtirisiyle inceleyen ├žal─▒┼čmalar da akademik dergilerde yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r[49]

Ott├│ ZichyÔÇÖnin Kafkasya Gezisi

DENE-├ç─░N- KAFKAS /├ľN ASYA/ D─░LLER─░

Macar tarih├Âncesi Macar literat├╝r├╝nde Kafkas boylar─▒na ait Adigelerin Macarlar─▒nkine yak─▒n antropolojik bir imaja sahip oldu─ču ├žok az bilinmektedir. Bununla birlikte, Kafkas yap─▒s─▒n─▒n etkisi ayn─▒ zamanda mevcut etnik topraklar─▒nda ├Âzg├╝n diller konu┼čan kom┼ču Osetyal─▒lar i├žin de karakteristiktir[50]. Bu sadece son zamanlarda g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Nitekim, Kuzey Kafkas dil ailesinin bat─▒ koluna ait yak─▒ndan ili┼čkili Adige-Abhazya-Abaza-Ubih etnik gruplar─▒n─▒n Osetler ile birlikte son zamanlarda ikna edici bir ┼čekilde Do─ču Avrupa’ya benzer oldu─ču bilinmektedir. Bu pop├╝lasyonlar─▒n hem somatoloji ve dermatoglif a├ž─▒s─▒ndan hem de genetik olarak antropolojik ├Âzellikleri akrabal─▒─č─▒ kan─▒tlanm─▒┼čt─▒r. Ad─▒geylerin Do─ču leh├želeri grubunda Kabardeylerin, G├íbor B├ílint taraf─▒ndan 1895’te ┼čimdiye kadar en ayr─▒nt─▒l─▒ olarak dilbilimsel olarak incelendi─či ├╝zere at yeti┼čtiricili─či son derece y├╝ksek bir benzerli─če sahiptir. KafkasyaÔÇÖn─▒n h─▒r├ž─▒n sert at s├╝r├╝leri son derece ├╝nl├╝d├╝r. Sultan Han-Girej’e g├Âre 1848’de ├çarl─▒k saray─▒ i├žin Ad─▒geyler hakk─▒ndaki ayr─▒nt─▒l─▒ etnografik monografisinden, ge├žmi┼čte ├çerkes sava┼č├ž─▒lar─▒n─▒n s├╝vari taktiklerinin geriye aldat─▒c─▒ ka├ž─▒┼č ┼čeklinde (Turan Takti─či) olan Macarlar─▒n sava┼č tarz─▒na benzedi─čini biliyoruz. Orta ├ça─č’da Macarlar─▒n da yirminci y├╝zy─▒la kadar iyi bir ├╝ne sahip olan Kafkasya’dan atlar─▒ sat─▒n almaya istekli olmalar─▒ tesad├╝f de─čildir. ┬áBu hafif s├╝variler muhafaza edilmi┼čtir ve d├╝nyan─▒n en iyisi olan Avrupa toplar─▒n─▒n kullan─▒lmas─▒na kadar rakipsizdir. Muhtemelen d├╝nyay─▒ fetheden Mo─čollar─▒n ve daha sonra Timur Han’─▒n birliklerinin, ├Âzellikle de Napolyon’un ortaya ├ž─▒kmas─▒na kadar y├╝zy─▒llar boyunca M─▒s─▒r’─▒ y├Âneten ├çerkes Meml├╝klerinin[51] yenilmesi bir tesad├╝f de─čildi. Adige sava┼č├ž─▒lar─▒n─▒n geleneksel giyimi h├ól├ó biliniyor. Sadece di─čer Kafkas halklar─▒yla de─čil bug├╝n h├ól├ó geleneksel bir ulusal bayram kost├╝m├╝ olarak kabul edilmektedir ve ├çerkesk ad─▒ bug├╝n h├ól├ó iyi tan─▒nmaktad─▒r. Bu kost├╝m, mahallelerinde ya┼čayan Kazaklar (Kozaklar) taraf─▒ndan da benimsendi. Bununla birlikte, ├çerkeslerin en b├╝y├╝k k├╝lt├╝rel prestijine sahip oldu─ču Kafkas binicilik ├Âzellikleri, ┼č├╝phesiz ├çarl─▒k ordusunun subaylar─▒ ├╝zerinde ├Ânemli bir etkiye sahip oldu. ├ťniforman─▒n yan─▒ s─▒ra Kraliyet ├ťrd├╝n korumas─▒n─▒n elbisesi de ├çerkeskaÔÇÖd─▒r. Macar bilim ├ževrelerinde Adigelerin uzak dil akrabalar─▒ oldu─ču, sadece demiri de─čil ├želi─či de icat eden, Asya ├Âncesi y├╝ksek k├╝lt├╝re mensup HattiÔÇÖlerin hen├╝z ├žok iyi bilinmemesi gariptir. ├ťnl├╝ Hattilerin Kuzeybat─▒ Kafkasya ile yani Adige-Abhazca-Abaza- Ubih ile dilbilimsel ve genetik ba─člant─▒s─▒n─▒n Ankara ├ťniversitesi’nde ders verirken Macar ara┼čt─▒rmac─▒ Gyula M├ęsz├íros taraf─▒ndan 1930’larda ke┼čfedilmi┼č olmas─▒ bilim tarihi a├ž─▒s─▒ndan ilgin├žtir[52].

Adige edebi dili, Kafkasya eteklerinin bozk─▒rlar─▒nda, Laba ve Belaja nehirleri ├ževresinde ya┼čayan bat─▒ Temirgoj etnografik grubunun dilinden geli┼čti. Macar Bilimler Akademisi Etnografik Ara┼čt─▒rma Enstit├╝s├╝’n├╝n folklor b├Âl├╝m├╝ eski ba┼čkan─▒ M├írton Istv├ínovits (1930ÔÇô1991), 1956ÔÇô1959’da Tiflis ├ťniversitesi’nde okudu─ču, Adige dilinin Kabardey leh├žesini ve Kafkas halklar─▒n─▒n folklorunu iyi biliyordu. ├ľl├╝m├╝nden k─▒sa bir s├╝re ├Ânce, Kafkas ┼čamanizmi ├╝zerine yapt─▒─č─▒ ilgin├ž ├žal─▒┼čmas─▒nda g├Âr├╝┼č├╝n├╝ ifade etti: Macar ├žocuklar─▒n─▒n 19. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒ndaki ÔÇťleylek, ayaklar─▒n─▒ kanl─▒ yapan nedir?ÔÇŁ anlat─▒s─▒, ├çerkeslerin geleneksel k├╝lt├╝r├╝nde rol oynayan halk tababeti denen geleneksel hastal─▒─č─▒ iyile┼čtirme al─▒┼čkanl─▒─č─▒ ve halk t─▒bb─▒ ile ilgili olabilirdi. Kabardey Halk─▒n─▒n ba┼čkenti Nal├žik’teki Adige halk m├╝zi─či uzmanlar─▒ndan ├Â─črendiklerimizle, H─▒ristiyanl─▒k ve ─░slam’─▒n yay─▒lmas─▒ndan ├Ânceki ├çerkes halk ┼čark─▒lar─▒n─▒n arkaik katman─▒n─▒n ├Âzellikle pentatonik oldu─čunu ├Â─črendik. Vilmos Voigt’in son ara┼čt─▒rmas─▒na g├Âre Kafkas-Macar folklor ili┼čkileri de muhtemeldir. G├Âr├╝┼č├╝m├╝ze g├Âre, ┼ču ana kadar G├íbor B├ílint’in en az bir etimolojisi hakl─▒ olarak kabul edilebilir. G├íbor B├ílint, Kabardey-Macarca-Latince s├Âzl├╝─č├╝nde, Adige dilindeki ÔÇťceÔÇŁ ÔÇťdi┼čÔÇŁ kelimesinin, Macar y├╝z├╝n├╝n ÔÇôc, -ca bi├žimi ~ orca sonu ile do─črudan etimolojik ba─člant─▒yla ili┼čkili olabilece─či fikrini ortaya att─▒. Sonraki etnolojik ara┼čt─▒rmalar bu hipotezi g├╝├žlendirdi. ├ťnl├╝ g├Âstergebilimci ve dilbilimci V. V. Ivanov, 1985 y─▒l─▒nda Uluslararas─▒ Finno-Ugric Kongresi’ndeki sunumunda ┼čuna dikkat ├žekti: Yaln─▒zca Kuzeybat─▒ Kafkasyal─▒lar grubunda (maske kullan─▒m─▒n─▒n yayg─▒n bir fenomen oldu─ču) ve Macarlarda d├╝nya halklar─▒ burun + a─č─▒z ┼čeklinde iki kelime kombinasyonunda y├╝z├╝n ├Âzel e─čitimini g├Âsterebilir. K─▒rktan doksana kadar onlarca ile biten say─▒lar, e─čer T├╝rk├že rakam─▒ ÔÇťonÔÇŁ Volga Bulgarlar─▒ ve onlar─▒n soyundan gelenler Chuvash ve Vyn ┼čeklinde telaffuz ediliyorsa, dolayl─▒ olarak Kafkas dillerinin etkisine de at─▒fta bulunur, yani Kuzey Kafkas dillerinin tipik v ├Ân ekiyledir. Birka├ž Kafkasya yabanc─▒ kelime ile birlikte dahas─▒, Rus etnograf V. P. Kobichev’e g├Âre ├çerkes odas─▒, Karadeniz b├Âlgesinde ve Balkanlar’da yayg─▒n olan bir s├Âzc├╝k birimi olan ÔÇťf─▒r─▒n, f─▒r─▒nda ─▒s─▒t─▒lm─▒┼č odaÔÇŁ terimine kar┼č─▒l─▒k geldi─činden kesinlikle bahsetmeye de─čer[53].

├ťnl├╝ Rus dilbilimci ve g├Âstergebilimci Akademisyen Toporov, V.N.’nin etimolojik ├Ânerisine g├Âre, Macarca, ÔÇťzeminÔÇŁ ve ÔÇťbah├žeÔÇŁ s├Âzc├╝kleriyle birlikte etimonik Tohar k├Âkenli olabilir. ─░kinci fikir kesinlikle herhalde yanl─▒┼čt─▒r, ├ž├╝nk├╝ ÔÇťbah├žeÔÇŁ kelimesi neredeyse evrensel bir yayg─▒nl─▒─ča sahip ve evrensel bir s├Âzc├╝k olarak kabul edilirdi. Neticede etnografik ve folkloristik a├ž─▒klamalar bile ekleyebilece─čimiz co─črafi, tarihi ve antropolojik m├╝lahazalar temelinde, b├╝y├╝k ├Âl├žekli hayvanc─▒l─▒kla u─čra┼čan Macar kabilelerinin eski g├Â├žebe ya┼čam tarzlar─▒n─▒ art─▒k kategorik olarak d─▒┼člayamay─▒z. Kafkasya’n─▒n baz─▒ bozk─▒rlar─▒nda ve yar─▒ kurak yerlerinde daha uzun s├╝re kalma olas─▒l─▒─č─▒ T├╝rk k├Âkenli deve s├Âzc├╝─č├╝nden de anla┼č─▒laca─č─▒ ├╝zere, ikinci yerde sulu tar─▒m da yap─▒lm─▒┼čt─▒r. ┼×imdiye kadar bilinen Macar-Osetya ili┼čkilerine ek olarak, fetih ├Âncesi Macar-Adige k├╝lt├╝rel etkile┼čimi olas─▒l─▒─č─▒, G├íbor B├ílint’in ├çerkes-Macar paralellikleri hakk─▒ndaki baz─▒ yanl─▒┼č kan─▒lar─▒n─▒ hesaba katmazsak, ciddi bir ┼čekilde ├žal─▒┼čmalar─▒ takdir edilmeliydi[54].

J├ínos Arany’e g├Âre, G├íbor B├ílint, 1913’teki ├Âl├╝m├╝ne kadar ─▒srarl─▒ bir ┼čekilde, her ne pahas─▒na olursa olsun, Macar dili Kafkas dillerinden ba┼čka hi├žbir dilin akrabas─▒ olamazd─▒ demi┼čtir. Kuzey-Kafkasya-Macaristan’─▒n etno-k├╝lt├╝rel ili┼čkisinin do─čas─▒, dilsel materyalin incelenmesiyle desteklenip d├╝zeltilebilir, ancak kendi ba┼č─▒na g├Âz ard─▒ edilemez. Ancak Macarlar─▒n etnogenezi i├žin ├Ânemli daha ba┼čka bir ├žal─▒┼čma ger├žekle┼čtirilinceye kadar, kimse fetih ├Âncesinde Macar atalar─▒n─▒n Kuzey Kafkasya ├ževresindeki ├že┼čitli yerli halklarla k├╝lt├╝rel ve dilsel ba─člar─▒n─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ kesin olarak iddia edemez. Bunu ├Âzellikle vurguluyoruz ├ž├╝nk├╝ Elem├ęr Mo├│r’un son hipotezini takiben, Macar edebiyat─▒nda Kafkasya’n─▒n eteklerinde g├Â├žebe bir ya┼čam tarz─▒ pe┼činde ko┼čan Macarlar─▒n kal─▒┼č─▒n─▒ kategorik olarak ├ž├╝r├╝tmek neredeyse moda olmu┼čtu. Y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda ve hatta ondan ├Ânce, Kafkasya’da ya┼čayan ├çerkeslerin (Adige) Macarlar─▒n yak─▒n dil akrabalar─▒ olabilece─či Macaristan’da olduk├ža yayg─▒n bir g├Âr├╝┼čt├╝. Ne de olsa bu, J├ínos Besse (1765ÔÇô1841) d├óhil olmak ├╝zere daha ├Ânce olduk├ža s─▒k yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Asl─▒nda, bu varsay─▒m─▒n bir sonucu olarak, G├íbor B├ílint, Zichy’nin ├╝├ž├╝nc├╝ Asya seferine ki┼čisel kat─▒l─▒m─▒ da ├╝stlendi.

├çERKES-MACAR D─░L─░ ─░L─░┼×K─░S─░ SORUNU

G├íbor B├ílint i┼čte tam da bu y├╝zden d├╝nyan─▒n en zor dillerinden birini yerinde inceledi. Macar-├çerkes dili ili┼čkisi umuduyla muazzam miktarda Kabardey dili materyali toplad─▒─č─▒ ┼č├╝phesiz bir ger├žektir. Asl─▒nda, Macar Kafkas dilinin akrabal─▒─č─▒n─▒ kan─▒tlama ├žabas─▒ i├žinde, Adige dilinin gramerini yazd─▒ ve bu nedenle d├╝nyadaki en eksiksiz, bilimsel olarak istekli ├çerkes s├Âzl├╝─č├╝n├╝n bas─▒m─▒n─▒ ger├žekle┼čtirdi. Bununla birlikte, pop├╝ler ve ├žekici hipotez de bu sefer bilimsel olarak kan─▒tlanmad─▒. G├íbor B├ílint, ├Âl├╝m├╝ne kadar Macarlar─▒n ve ├çerkeslerin birbirlerinin yak─▒n akrabalar─▒ oldu─ču ┼čeklindeki kan─▒s─▒na ra─čmen, ├žal─▒┼čmalar─▒nda bunu anlatamad─▒. Ayr─▒ca Japonlar─▒n yan─▒ s─▒ra Buryat, Kalmyk(Kalmuk), Dravidian ve ├çinliler gibi ÔÇťTuran dil ailesineÔÇŁ ait olduklar─▒n─▒ s├Âyledi. Ancak a├ž─▒k├ža Kuzey Kafkasya dil ailesine ait olan ├çerkes dili, Macarca Fin-Ugor k├Âkenli kabul edilirse Macarca ├çerkes Dilleri ile ili┼čkilendirilemezdi[55].

Tam bu noktada esas─▒nda G├íbor B├ílintÔÇÖinin bilimsel isabetlili─čini ve uzak g├Âr├╝┼čl├╝─č├╝n├╝ hat─▒rlatmak bize d├╝┼čmektedir. ├ç├╝nk├╝ g├╝n├╝m├╝zde ├Âzellikle ├çin-Kafkascas─▒ veya Dene-Kafkasca yahut Yenisey dil akrabal─▒klar─▒ g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulursa Macarca ile Kafkas dilleri akrabal─▒klar─▒ ara┼čt─▒rmalar─▒ gerekmektedir. Yine vurgulamak gerekir ki Kabartayca ve Macarcan─▒n akrabal─▒─č─▒ ise ba┼čta G├íbor B├ílint olmak ├╝zere bir├žok bilim insan─▒ olmak ├╝zere Karpatlardaki (Bug├╝nk├╝) MacaristanÔÇÖdaki Kabar boyu nedeniyle daha rahat ├žal─▒┼č─▒labilmektedir.

Daha fazla yanl─▒┼č anlama ve yanl─▒┼č yorumdan ka├ž─▒nmak i├žin, B├ílint’in ├Âzellikle Kafkasya’daki ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n, hatalar─▒na ra─čmen, tamamen bo┼čuna olmad─▒─č─▒n─▒n g├Âr├╝lmesi gerekti─čini vurgulamak gereklidir. Bunun nedeni, uluslararas─▒ dilbilimini, bug├╝ne kadar uluslararas─▒ Kafkas ara┼čt─▒rmalar─▒nda neredeyse e┼či olmayan ciddi tan─▒mlay─▒c─▒ dil materyalleri s├Âzl├╝─č├╝yle zenginle┼čtirmi┼č olmas─▒d─▒r[56]. Asla G├íbor B├ílint’in s├Âzl├╝─č├╝ metodolojik hatalar i├žerse de g├Âz ard─▒ edilmemesi gerekir. ├ç├╝nk├╝ Max M├╝llerÔÇÖin ÔÇťTuran dil ailesiÔÇŁ kavram─▒ hipotezini ele┼čtirmeden ald─▒ ve her ne pahas─▒na olursa olsun uygulamaya ├žal─▒┼čt─▒. Yine de umdu─ču gibi Macar tarih├Âncesi ara┼čt─▒rmalar─▒nda olmasa da, bu alandaki bilimsel rol├╝ yaln─▒zca tarihsel ve dolayl─▒ bir nitelikte oldu─čundan, ancak ba┼čka bir disiplin olan Kafkasya’da de─čerler kazand─▒. Bug├╝n, ├çerkes├ženin yaln─▒zca Macarca de─čil, ayn─▒ zamanda eserlerinde b├╝y├╝k bir hayranl─▒kla vurgulad─▒─č─▒ Japonlar─▒n ve Dravid-Macarca veya Mo─čol-Macar dilbilimsel akrabal─▒klar─▒n─▒n dilbilimsel akrabas─▒ oldu─ču varsay─▒m─▒n─▒n yoruma a├ž─▒k oldu─ču g├Âr├╝l├╝yor. Profes├Âr Lajos Ligeti’nin G├íbor B├ílint’in Mo─čol diliyle ilgili ├žal─▒┼čmalar─▒na y├Ânelik ele┼čtirisi bilimsel olarak do─črudur[57].

Veres P├ęterÔÇÖin Lajos Ligeti’ye dayanarak yapt─▒─č─▒ bu yorum Alt─▒n Orda (1242-1380) Devletini g├Ârmemek anlam─▒na gelir. Bu co─črafyaÔÇÖn─▒n yani De┼čt-i K─▒p├žakÔÇÖtan AzerbaycanÔÇÖa kadar olan topraklarda h├╝k├╝m s├╝ren T├╝rk-Mo─čol devletinin dilinin Kafkas Dillerini etkilemedi─či d├╝┼č├╝n├╝lmemelidir. Maalesef TimurÔÇÖun y─▒kt─▒─č─▒ ve Kazan, K─▒r─▒m, Astrahan, Nogay ve Sibir hanl─▒klar─▒na ├Ânce par├žalanan sonra tarihten silinen Alt─▒n Orda sadece Kuzey Kafkasya Dillerini de─čil Rus knezlikleri ve Rus├žay─▒ da etkilemi┼čtir.

Veres P├ęterÔÇÖe g├Âre OsetlerÔÇÖe ek olarak, Kuzey Kafkasya’n─▒n ilgili Halklar─▒, Macar halk─▒n─▒n tarih ├Âncesi i├žin son derece ├Ânemlidir: Ad─▒geler (Do─ču etnografik ve diyalektik gruplar─▒, Kabard─▒lar dahil), ─░ngu┼č-├çe├žen-(Voynahlar) ve ├žok say─▒da Da─č─▒stan dili ve insanlar─▒yla yak─▒ndan ilgili ├žal─▒┼čmalar─▒n incelenmesi maalesef ba┼čta siyasi nedenlerden dolay─▒ ├že┼čitli sebeplerle Macar ara┼čt─▒rmas─▒ taraf─▒ndan ihmal edilmi┼čtir. Asl─▒nda tamamen bilim 1917-1989 aras─▒ Sovyetler Birli─či’nin Kuzey Kafkasya b├Âlgesi, esasen yabanc─▒lar i├žin yasak bir b├Âlgeydi[58]. Ayn─▒ zamanda, 19. y├╝zy─▒lda, daha sonra yava┼č yava┼č ÔÇťunutulanÔÇŁ Kafkasya b├Âlgesini ke┼čfetmek i├žin hi├žbir giri┼čimde bulunulmad─▒. ├ľrne─čin, 1829’da J├ínos Besse (1765ÔÇô1841) e┼čli─činde Neredeyse Elbruz’un zirvesine ula┼čt─▒─č─▒ Kabardey topraklar─▒n─▒ ziyaret etti ve ayr─▒ca biraz ├çerkes dili ara┼čt─▒rmas─▒ yapt─▒. Hatta kan─▒tlanmam─▒┼č olan Adige-Macarca ve Kara├žay-Macarca akrabal─▒k sorununu g├╝ndeme getirdi. Besse’nin ad─▒ ve Paris’te Frans─▒zca ├žal─▒┼čmas─▒ Rusya’da yay─▒nlanan ├žok ciltli ├žal─▒┼čmas─▒, Kafkasya halklar─▒yla ilgilenen bilim adamlar─▒ aras─▒nda art─▒k iyi biliniyor, ancak bir├žok ki┼či taraf─▒ndan yanl─▒┼čl─▒kla Frans─▒z olarak kabul ediliyor[59]. Sadece Macaristan’da de─čil, Bat─▒l─▒ bilim adamlar─▒nda da ─░ran dili konu┼čan Osetler ve T├╝rk├že konu┼čan Kara├žay-Balkarlar ve Nogaylar d─▒┼č─▒nda yukar─▒da s─▒ralanan Kafkas Halklar─▒n─▒n ortak bir dil ailesi olu┼čturduklar─▒ ├žok az bilinmektedir ve uzmanlar aras─▒nda bile bunu bilen yoktur. ─░lgili literat├╝rde Kuzey Kafkasya veya Kafkas dil ailesi olarak adland─▒r─▒l─▒r. Dahas─▒, ├çince, Tibet ve Birmanca ile birlikte, ├çin-Kafkas ad─▒ verilen genetik bir ├╝st dil ailesini olu┼čturur. Boyutu, Nostroik (Avrasya) dil ailesininkiyle yar─▒┼č─▒r. Bir ├Ânceki dil kabilesine g├Âre, baz─▒lar─▒ yak─▒n zamanda Yenisey kaynak b├Âlgesinde bulunan ikisini hem bat─▒ hem de do─čudaki Hunlar─▒n diliyle ili┼čkilendiren bir s─▒n─▒fland─▒rmad─▒r. Yukarda da vurgulad─▒─č─▒m─▒z gibi son ara┼čt─▒rmalara g├Âre ├žok ├Ânemli yeni bir geli┼čmedir[60].

Y├╝zy─▒l─▒m─▒zda ├Âzellikle Sakalar, ─░skitler ve B├╝y├╝k Hun ─░mparatorlu─čunun eski s─▒n─▒rlar─▒ ve co─črafyas─▒ ├╝zerine ara┼čt─▒rmalar artt─▒k├ža, dildeki de─či┼čimin gerek├želeri daha sonra ├çinliler taraf─▒ndan ele ge├žirilen Turan Halklar─▒ topraklar─▒nda g├Âr├╝necektir. Sakalar M.├ľ 5000 y─▒l─▒ndan itibaren AvrupaÔÇÖda 12.000 y─▒l─▒ndan itibaren AsyaÔÇÖda g├Âr├╝lmektedir. Sakalar, Hunlar daha sonra G├Âkt├╝rkler ve Kubilay Han zaman─▒nda T├╝rklerin ├Ânemli bir k─▒sm─▒ ├çinÔÇÖin i├ž k─▒s─▒mlar─▒nda ya┼čam─▒┼člard─▒r. Ba─č─▒ms─▒zl─▒k ve esaret d├Ânemleri de d├óhil G├Âkt├╝rk, Uygur Devletleri zaman─▒nda bile Turan├« boylar─▒n─▒n durumunu ve dillerini ├çinÔÇÖi g├Ârmezden gelerek de─čerlendiremeyiz. Bu sebeple Kafkas dillerinin ├çin-Kafkascas─▒ ailesi i├žinde adland─▒r─▒lmas─▒n─▒n bilimsel zeminini bu ger├žekleri bilerek yorumlamak m├╝mk├╝nd├╝r. Aksi halde binlerce kilometre uzakta sarp da─člar aras─▒nda oturan, antropolojileri ├çinlilerden ├žok farkl─▒ Kafkasyal─▒lar─▒n dillerinin bilim insanlar─▒nca ├çin dilleri ile ayn─▒ grup alt─▒nda toplanmas─▒ m├╝mk├╝n olamazd─▒. S├╝merlerin de bug├╝nk├╝ T├╝rkmenistan co─črafyas─▒ndan MezopotamyaÔÇÖya g├Â├žmeleri ve M.├ľ 5000ÔÇÖlerde g├Âr├╝lmeleri Anadolu Medeniyetleri ve Turan Halklar─▒ a├ž─▒s─▒ndan ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ gereken hususlard─▒r. Dilleri T├╝rk├že ile ili┼čkili oldu─ču ispatlanm─▒┼č, S├╝mer, Hatti, Hurri, Urartu, Etr├╝sk, Kas dillerinin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ Kafkas dillerinin hem uzak Asya Yenisey dilleri hem de ├Ân Asya Turan ve AvrupaÔÇÖda Bask, AmerikaÔÇÖda K─▒z─▒lderili dilleri ile akrabal─▒klar─▒n─▒ g├Âsterecektir.

G├╝ney Kafkasya veya ─░berya veya Kartvel (G├╝rc├╝, Migrel, Swan, Laz) olarak da bilinen Kafkasya d─▒┼č─▒ndaki grubun, daha ├Ânce G├╝rc├╝ bilim adamlar─▒n─▒n varsayd─▒─č─▒ gibi, genetik olarak Kuzey Kafkasya dil ailesiyle ili┼čkili olmad─▒─č─▒n─▒, ├Âzg├╝n bir Kafkas-─░ber dil ailesi, esas olarak tipolojik e┼čle┼čmelere dayal─▒ olarak yeniden in┼ča edildi. Son ara┼čt─▒rmalara g├Âre, Kuzey Kafkasya ile ─░ber-Kartvel dil ailesi aras─▒ndaki ÔÇťdil ittifak─▒ÔÇŁ ili┼čkisi sadece ikincildir, yani b├Âlge ili┼čkilerine dayanmaktad─▒r. Ancak Kartvel (─░ber), dilleri Nostratik[61] diller grubuna aittir. Uzmanlar─▒n d─▒┼č─▒nda Kuzey Kafkas dil ailesinin M├ľ 19. y├╝zy─▒lda K├╝├ž├╝k Asya’y─▒ da kapsad─▒─č─▒ herkes taraf─▒ndan ├žok iyi bilinmemektedir. Etnik gruplar─▒n d├╝nya tarihinde ├Ânemli bir rol oynad─▒─č─▒ 2. biny─▒lda ├ľn Asya Hitit ve Hurri hakimiyetindeydi (Gyjakonov, 1967). Bu diller, g├╝n├╝m├╝z├╝n Kuzey Kafkasya grubu ile genetik olarak yak─▒ndan ili┼čkili dillerdir. Gyula M├ęsz├íros zaten 20. y├╝zy─▒l─▒n otuzlu y─▒llar─▒nda bu dilin, Adige (├çerkes), Abhaz ve Abazalar─▒n yan─▒ s─▒ra yak─▒n zamanda nesli t├╝kenmi┼č Ubihler─▒n de ait oldu─ču Kafkas dillerinin kuzeybat─▒ ┼čubesiyle daha yak─▒ndan ili┼čkili oldu─čunu kan─▒tlad─▒. Hurri dili (Hurrita), akademisyen I. M. Gyjakonov taraf─▒ndan g├╝venilir bir ┼čekilde bildirildi─či ├╝zere, ├çe├žen- ─░ngu┼č- (Vaynah) ve Da─č─▒stan dilleriyle ba─člant─▒l─▒ olabilir.[62].

Her hal├╝karda Hint-Avrupa dillerinde at ve ar─▒ d├óhil olmak ├╝zere ├žift├žilik ve hayvanc─▒l─▒─ča at─▒fta bulunan kelimelerin, metal isimlerin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunun yan─▒ s─▒ra, S├╝mercede oldu─ču gibi yabanc─▒ dil ge├ži┼čleri oldu─ču a├ž─▒k bir ger├žektir. Her iki grup Mezopotamya’da nispeten ge├ž d├Ânem yeni gelenlerden biri hem Hint-Avrupal─▒lar hem de S├╝merler i├žin, ├╝retken tar─▒ma devrimci ge├ži┼č, nispeten ge├ž tarih ├Âncesi Asya etkisi alt─▒nda ger├žekle┼čti. Ancak, S├╝merce ses sistemi ve ├╝retken ├žift├žilik ├╝zerine yeni gelen s├Âzlerinin kan─▒tlad─▒─č─▒ gibi, yerel n├╝fusun alt tabaka en az─▒ndan M. I. Gyjakonov’un g├Âr├╝┼č├╝ne g├Âre etkisi g├Âz ard─▒ edilemez. Dahas─▒, sadece Hitit ve Hurri-Urartu ve bunlarla ilgili Etr├╝skler ile uzak, akrabal─▒k ili┼čkisi olan Kafkas dil ailesidir. Hatta baz─▒ Kafkas dilleri ayn─▒ zamanda Bask├ža S├╝mer dili ile akraba oldu─čunu g├Âsterir. Son ara┼čt─▒rmalar, ├çin-Kafkas dil ailesinde S├╝mercenin Eski Tibet├žeye en yak─▒n oldu─čunu g├Âstermektedir[63].

Son ara┼čt─▒rmalara g├Âre, Kafkas halklar─▒n─▒n anavatan─▒n─▒n bir zamanlar g├╝neye, muhtemelen Anadolu’ya ve daha geni┼č bir alana, ├Âzellikle de en eskilerden biri olan M├ľ ├çatal-H├╝y├╝k Neolitik K├╝lt├╝r B├Âlgesi’nde yay─▒ld─▒─č─▒ ├žok iyi bilinmemektedir. Arkeologlar 7. biny─▒ldan kalma bir ├Âl├╝ maskesi buldular. ├ľn Asya ku┼čkusuz Kafkas dillerinin anavatan─▒d─▒r, ancak k─▒smen Afro-Asya dillerinin kaynak alan─▒ burada yerelle┼čtirilebilir ve ayn─▒ zamanda varsay─▒msal olarak, Paleolitik ├ža─čda ├Âzg├╝n Nostratik bir dil grubun be┼či─či bile olabilir. Proto-Kafkasya konu┼čan pop├╝lasyonlar g├╝neyden Anadolu anavatanlar─▒ndan kuzeye, mevcut etnik topraklar─▒na ve Karpat Havzas─▒ d├óhil Balkanlar ├╝zerinden Avrupa’ya g├Â├ž etti. ┬áKafkasya, ├Âzellikle g├╝ney kesimi ├ľn Asya ile birlikte Kafkas, ├çin-Kafkas ve ─░ber (Kartvel) dillerinin orijinal aral─▒─č─▒ olabilir. Daha fazla yanl─▒┼č anla┼č─▒lmay─▒ ├Ânlemek i├žin, Orta Do─ču’daki anavatanlar─▒nda Kafkas dilleri konu┼čan etnik olarak farkl─▒la┼čmam─▒┼č gruplar─▒n Avrasya’ya ve hatta d├╝nyan─▒n d├Ârt bir yan─▒na ilk gidenler oldu─čuna dikkat ├žekmek isteriz. Kafkas Halklar─▒, Anadolu anavatanlar─▒ndan g├Â├žleri s─▒ras─▒nda Balkanlar ├╝zerinden Karpat Havzas─▒’na, ├Âzellikle de G├╝ney Avrupa’n─▒n her yerine ula┼čt─▒. Neolitik tar─▒m devrimini yayd─▒lar. Bu b├╝y├╝k ├Âl├žekli g├Â├ž art─▒k sadece arkeolojik ve antropolojik materyalle kan─▒tlanmakla kalm─▒yor, ayn─▒ zamanda modern genetik DNA ara┼čt─▒rmalar─▒yla da a├ž─▒k├ža g├Âsteriliyor. ├çok dalgal─▒ g├Â├žleri s─▒ras─▒nda, K├╝├ž├╝k Asya’dan g├Â├ž eden Kafkasya Dilleri konu┼čan gruplar, Neolitik Devrim’in en ├Ânemli k├╝lt├╝rel ba┼čar─▒lar─▒n─▒ yayarak, bir zamanlar Avrupa’daki anavatanlar─▒nda ya┼čayan Hint-Avrupal─▒lar ├╝zerinde son derece ├Ânemli bir k├╝lt├╝rel etkiye sahip oldular.

Burada Veres P├ęterÔÇÖin bu yorumuna katk─▒da bulunmak i├žin Dene-Kafkasca[64] dil ailesinin en do─ču s─▒n─▒r─▒n─▒ ├žizen Amerikan k─▒z─▒lderililerinin konu┼čtu─ču Na-Dene dillerini de ara┼čt─▒rmac─▒lar hesaba katmal─▒d─▒r. K─▒z─▒lderililerin ─░├ž ve Do─ču AsyaÔÇÖdan g├Â├žt├╝kleri teorileri etnografik, k├╝lt├╝rel delillerle bir├žok bilim adam─▒ taraf─▒ndan ├Âne s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝. Art─▒k dilbilim ├žal─▒┼čmalar─▒ da bunu desteklemektedir. Veres P├ęter ve bir├žok ara┼čt─▒rmac─▒n─▒n DNA bulgular─▒n─▒ dil aileleri ve halklarla s─▒k s─▒k kar┼č─▒la┼čt─▒rmalar─▒na ise bize g├Âre g├╝n├╝m├╝zde temkinli yakla┼č─▒lmal─▒d─▒r. Zira DNA meselesi bir g├╝n Hint-Avrupa efsanesinin y─▒k─▒ld─▒─č─▒ gibi ├Ârne─čin prionlar[65] vb. taraf─▒ndan nonfinito (tamamlanmam─▒┼č) duruma d├╝┼čebilir. Bunu hat─▒rlatman─▒n bilimsel a├ž─▒k s├Âzl├╝l├╝─če uygun oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yoruz. Hatta Merritt Ruhlen Bask dili ve Basklar─▒ anlat─▒rken DNA analizlerinin Dil kar┼č─▒la┼čt─▒rmalar─▒ndaki yanl─▒┼č─▒n─▒ vurgulamakta ve ┼ču ifadeyi kullanmaktad─▒r: ÔÇťDiller cinsel ili┼čkiye girmez[66]ÔÇŁ.

Tekrar Veres P├ęterÔÇÖin yorumlar─▒yla devam edersek; bu arada, ├žok daha k├╝├ž├╝k boyutlar─▒ ve dillerinin a┼č─▒r─▒ karma┼č─▒kl─▒─č─▒ nedeniyle, demografik h├ókimiyette say─▒sal olarak y├╝zde seksen, muhtemelen Paleolitik d├Âneme ├Âzg├╝ Hint-Avrupal─▒lara kademeli olarak da asimile oldular. Alt k─▒tam─▒zda, yeni gelen proto-Kafkaslar─▒n eski Hint-Avrupal─▒lar ├╝zerindeki ├Ânemli k├╝lt├╝rel etkisi, ikincisinin daha sonraki egemenli─činin b├╝y├╝k s─▒rr─▒d─▒r.[67]

Yukar─▒da ├Âzetlenen fikir ba─č─▒ms─▒z olarak son zamanlarda yap─▒lan dilbilimsel, genetik ve arkeolojik ara┼čt─▒rmalarla a├ž─▒k├ža kan─▒tlanm─▒┼čt─▒r. Akademisyen A. Starostin’in (1955ÔÇô2005) dilbilimsel ke┼čfi, bunda ola─čan├╝st├╝ bir rol oynad─▒ ve bu, ┼čimdiye kadar bilimsel kavramlar─▒, ├Âzellikle de Ivanov ve Gramkalidze’nin Hint-Avrupal─▒lar─▒n s├Âzde ├Ân Asya anavatan─▒ hakk─▒ndaki ├╝nl├╝ hipotezlerini ├ž├╝r├╝tt├╝. Starostin, Hint-Avrupa temel dilinde, tar─▒m, hayvanc─▒l─▒k ve metal i┼čleme i├žin antik terminoloji sistemindeki ├╝├ž y├╝z kelimenin Hint-Avrupa de─čil Kafkas Dillerine ait oldu─čunu g├Âsterdi. ┬áBunlar, ├žo─čunlukla ├╝retken ├žift├žilikle ilgili etymonlar, dilsel k├Âkenli bir Kafkas karakterine sahip olduklar─▒ i├žin neredeyse tamamen Hint-Avrupa dillerine yabanc─▒ edinimlerdi. B├╝t├╝n bunlar, Hint-Avrupa halklar─▒n─▒n anavatan─▒n─▒n Anadolu ve kom┼ču kuzey Mezopotamya olmad─▒─č─▒n─▒ ispat etti. Sonu├ž olarak Hint-Avrupa halklar─▒n─▒n Neolitik Tar─▒m Devrimi’nin be┼či─či ile ├Âzde┼čle┼čtirilebilece─či ┼čeklindeki ┼ču anda son derece pop├╝ler olan kavram─▒ da de─či┼čtirdi[68].

Ba┼čka bir deyi┼čle, en son dilsel veriler arkeolojik ve genetik verilerle tam uyumlu olarak, Avrupa Medeniyetini yaratan verimli tar─▒m ve metal i┼č├žili─činin, Kafkas halklar─▒n─▒n eski vatan─▒ olan Anadolu’da ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ ve oradan Avrupa’da ├Ânemli bir g├Â├žle yay─▒ld─▒─č─▒n─▒ kan─▒tl─▒yor. Bunun etkisi, bug├╝n├╝n Avrupa pop├╝lasyonlar─▒nda %18 oran─▒nda genetik olarak h├ól├ó iyi bir ┼čekilde g├Âsterilmektedir. Ancak bundan yola ├ž─▒karak, Kafkasya Dilleri konu┼čan halklar─▒n atalar─▒n─▒n k├ó┼čifi Istv├ín Magyari-Beck’in eserlerinden birinde varsayd─▒─č─▒ gibi, MacaristanÔÇÖda en yarat─▒c─▒ etnik grup olaca─č─▒ sonucuna varmak yanl─▒┼č olur. Daha ├Ânce birka├ž kez vurguland─▒─č─▒ gibi ilgin├ž bir ┼čekilde, biyolojik evrime benzer ┼čekilde, k├╝lt├╝rel, ekonomik nitelikteki yenilikler genellikle hem ge├žmi┼čte hem de ciddi bir kriz durumu ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒nda ger├žekle┼čir. Son y├╝zy─▒llarda, iklim de─či┼čikli─čine ba─čl─▒ ekolojik kriz, hayatta kalmak i├žin m├╝cadele eden sorunlu bir etnik grubun k├╝lt├╝rel adaptasyonunu a├ž─▒k├ža belirlemi┼čtir, yani de─či┼čen co─črafi ortama adapte olmu┼čtur. S├╝rekli hayatta kalma aray─▒┼č─▒n─▒n bir sonucu olan bu kritik durum, sadece k├╝lt├╝rel yenili─čin tan─▒t─▒lmas─▒n─▒ de─čil ayn─▒ zamanda de─či┼čimi de m├╝mk├╝n k─▒lmaktad─▒r[69].

Bu hipotez i├žin bilim, son zamanlarda yeni de─čerli veriler ve teoriler sa─članm─▒┼čt─▒r. Bu, ani bir kriz durumunda beynin sa─č yar─▒m k├╝resini b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de uyaran insan beyninin i┼člevsel asimetrisine adaptasyonun n├Ârobiyolojik bir sonucudur. Bu yarat─▒c─▒l─▒k merkezinde bulunur. Bu ba─člamda, art─▒k davran─▒┼čsal genetik ve n├Ârobiyoloji alan─▒nda ilgin├ž yeni kavramlara sahibiz. Bu teorilerin yard─▒m─▒yla a├ž─▒k├ža neden ├žoklu do─čal afetlerin bir sonucu olarak a┼č─▒r─▒ ekolojik bask─▒ alt─▒ndayken, ├ľn-Asya anavatanlar─▒nda ya┼čayan Kafkas dilleri konu┼čan n├╝fus i├žin yarat─▒c─▒ ├╝retken tar─▒m ilk nas─▒l ke┼čfedildi─čini ve ba─č─▒ms─▒z oldu─čunu a├ž─▒klar. Daha sonra, de─či┼čen demografik durumun bir sonucu olarak, baz─▒ gruplar─▒ istemeden Avrupa’ya g├Â├ž etmek zorunda kald─▒. Mevcut bilgi d├╝zeyinde, art─▒k geni┼č terimlerle g├╝venilir bir ┼čekilde buna g├Âre d├╝nya tarihi yeniden yap─▒land─▒r─▒labilir. ├ľnemli ekotip, ├žift├žilik ve hayvanc─▒l─▒─č─▒n, Kafkas halklar─▒n─▒n ortak atalar─▒ ve kom┼čular─▒ taraf─▒ndan bozk─▒r ve yar─▒ ├ž├Âle en iyi ┼čekilde adapte olurken nas─▒l geli┼čtirildi─či ├Â─črenilir. Ayn─▒ zamanda bu, M.├ľ. 19. y├╝zy─▒lda Anadolu’da verimli tar─▒m─▒ icat edenlerin Kafkasyal─▒lar oldu─ču anlam─▒na gelir. Yani onlardan yay─▒lm─▒┼č olabilir: yava┼č yava┼č ve zincirleme bir reaksiyonla do─čuya ve bat─▒ya hem tar─▒m hem de hayvanc─▒l─▒k, yani modern medeniyetin temeli at─▒lm─▒┼čt─▒r. Bilim tarihi a├ž─▒s─▒ndan ilgin├ž kabul edilmelidir ki, iki Macar bilim insan─▒, Transilvanya’dan Sekel G├íbor B├ílint ve yine Transilvanya’dan Sandwich K┼Ĺr├Âsi Csoma Hatti dilinin Kuzey-Bat─▒ Kafkas dilleri ile yak─▒n genetik ba─člant─▒s─▒ g├Âsterilmi┼čtir. Bu ger├žek Macar ara┼čt─▒rmac─▒ Gyula M├ęsz├íros taraf─▒ndan 1930’larda Budape┼čte’deki Ubih dili, hakk─▒nda yakla┼č─▒k d├Ârt y├╝z sayfa uzunlu─čunda kitap yaz─▒l─▒nca ke┼čfedildi. B├Âylece Ubih dilinin de ilk s├Âzl├╝─č├╝ olan monografisini yay─▒nlad─▒[70].

Ger├žek ┼ču ki, G├íbor B├ílint’in Kabardey-Macarca veya daha do─črusu Adige-Macarca etimolojik ├Ânerileri ile Dravidas─▒, Japonca, Mo─čolca vb. kar┼č─▒la┼čt─▒rmalar─▒, modern dilbilimin ─▒┼č─▒─č─▒nda son ara┼čt─▒rmalara dayanan paralellikler g├Âsteriyordu. Yine de bu durum, G├íbor B├ílint’in Kafkas dillerinin incelenmesi alan─▒nda ├žok az ara┼čt─▒r─▒lm─▒┼č, ancak uluslararas─▒ dilbilim i├žin anahtar olan muazzam uluslararas─▒ tarihsel ├Ânemini gizlememelidir[71].

Adige leh├želerinin, G├íbor B├ílint’in eserinde defalarca at─▒fta bulundu─ču ├çerkes-Macar etnok├╝lt├╝rel ili┼čkisine at─▒fta bulunan belirli kelimeleri i├žerebilece─či hari├ž tutulmamaktad─▒r. Sekel bilim adam─▒n─▒n Kabardey-Macar-Latince bilimsel s├Âzl├╝─č├╝ ancak-anla┼č─▒l─▒r bir ┼čekilde- hen├╝z ├žok modern bir tarihsel-etimolojik s├Âzl├╝k de─čildir, ├ž├╝nk├╝ onun faaliyeti s─▒ras─▒nda Macar bilim adamlar─▒n─▒n aktif rol ald─▒─č─▒ modern dilbilim hem Macaristan’da hem de yurtd─▒┼č─▒nda yeni geli┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Gyula M├ęsz├íros da Adige dilinin ba┼čka bir leh├žesini inceleyen ilk ki┼či oldu, Ubih Kafkas (Kuzey Kafkasya) dil ailesi i├žinde baz─▒lar─▒n─▒n hakl─▒ olarak ayr─▒ bir dil olarak de─čerlendirebilece─či bir leh├že idi. S├Âz konusu Ubih etnik grup, bir zamanlar Karadeniz’in manzaral─▒ da─člarla ├ževrili dar k─▒y─▒ ┼čeridinde, bug├╝nk├╝ kapl─▒ca kenti Sochi ve Maceszta’n─▒n kapl─▒calar─▒n─▒n daha geni┼č b├Âlgesinde, 1864’e kadar ya┼č─▒yordu. Ard─▒ndan II. ├çar ─░skender y├Ânetiminde Rus birlikleri, b├╝y├╝k ├žapl─▒ etnik temizlik ve soyk─▒r─▒m d├╝zenledi. Onlarca y─▒l s├╝ren kanl─▒ ├žat─▒┼čmalardan sonra, Kafkasya’daki sava┼č─▒n sonunda topraklar─▒n─▒ i┼čgal ettiler. Ne yaz─▒k ki, dilleri art─▒k tamamen t├╝kendi. T├╝rkiyeÔÇÖde I.-II. d├╝nya sava┼č─▒ d├Âneminde Abhazca ve ├çerkesce aras─▒nda bir yere konmaya ├žal─▒┼č─▒lan ve ├╝ns├╝z sistemi 85 ses birimine sahip olan bu ├žok ├Âzel dilin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒nda T├╝rkolog Gyula M├ęsz├íros aktif rol oynad─▒. Bununla birlikte, G├íbor B├ílint’in aksine, Kafkasoloji ve antik bilimler alan─▒ndaki bilimsel ├žal─▒┼čmalar─▒, en az─▒ndan son zamanlarda, uluslararas─▒ bilim camias─▒nda nispeten iyi biliniyordu. Gyula M├ęsz├íros, 1930’larda d├Ânemin T├╝rkiye Cumhuriyeti Cumhurba┼čkan─▒ Atat├╝rk’├╝n ki┼čisel daveti ├╝zerine Ankara ├ťniversitesi’nde profes├Ârd├╝. Bunun d├╝nyaca ├╝nl├╝ bilimsel sonucu daha sonra 1935’te Macaristan’─▒n ba┼čkentinde yay─▒nlad─▒─č─▒ Ub─▒h diliyle ilgili kal─▒n cilt kitab─▒n─▒n ad─▒; Die P├Ąkhy Sprache (Almanca- Ub─▒h Dili) oldu[72].

Ne yaz─▒k ki, ÔÇťhi├ž kimse kendi ├╝lkesinde peygamber de─čildirÔÇŁ ┼čeklindeki me┼čhur atas├Âz├╝, sadece G├íbor B├ílint’in ├çerkes diliyle ba─člant─▒l─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒na de─čil, ayn─▒ zamanda Macaristan’da Gyula M├ęsz├íros’un tan─▒nmas─▒na da at─▒fta bulunmaktad─▒r. Bu Gyula M├ęsz├íros’un son zamanlarda Hatti dili ├╝zerine Kafkasya ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n tan─▒nmas─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒lmas─▒yla da ilgilidir. ─░ranl─▒ John ve Neolitik arkeolog J├ínos Makkai neredeyse Gyula M├ęsz├íros’a ki┼čisel bir sald─▒r─▒ ba┼člatt─▒. Onlara g├Âre, Gyula M├ęsz├íros’un ├çerkeslerle ilgili yak─▒n bir Ubih yard─▒m─▒yla eski K├╝├ž├╝k Asya’n─▒n ├╝nl├╝ Hatti dilini de┼čifre etti─či ger├že─čiyle uyu┼čmuyor du. Dahas─▒, ─░ranl─▒ John ve Neolitik arkeolog J├ínos MakkaiÔÇÖye g├Âre Macar Oryantalistinin yetmi┼č y─▒l ├Ânce kan─▒tlad─▒─č─▒ gibi eski hatt─▒n Kuzeybat─▒ Kafkasya dilleriyle genetik bir ba─č─▒ oldu─ču bile do─čru de─čildi. Ancak Gyula M├ęsz├íros, yerel ele┼čtiriler taraf─▒ndan haks─▒z yere k├╝├ž├╝mseniyordu. Rusya’da ise sadece eski dillerin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ de─čil, Kafkasya’n─▒n da son zamanlarda ├žok yo─čun bir ┼čekilde ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ s├Âz konusu idi[73]. Ayr─▒ca, d├╝nyaca ├╝nl├╝ dilbilimci V.V.─░vanov, 1985 y─▒l─▒nda eski Hatti ve Adige- Abhazca-Abaza-Ubih’ca hakk─▒nda ayr─▒ bir ├žal─▒┼čma yay─▒nlad─▒. Ku┼čkusuz genetik yap─▒ya sahip dilbilimsel bir akrabal─▒k temelinde oldu─čunu kesin bir ┼čekilde ifade etti─či, gruplar aras─▒nda ├žok say─▒da dilsel e┼čle┼čme vard─▒. Daha fazla yanl─▒┼č anla┼č─▒lmay─▒ ├Ânlemek i├žin, Ivanov’un ┼ču anki g├Âr├╝┼č├╝n├╝n, M├ęsz├íros taraf─▒ndan yar─▒m y├╝zy─▒ldan fazla bir s├╝re ├Ânce yay─▒nlanan dilbilimsel kavramla tamamen ayn─▒ oldu─ču ger├že─čine bir kez daha dikkat ├žekmek istiyoruz. Bu etkileyici durum Ara┼čt─▒rmac─▒ Gyula M├ęsz├írosÔÇÖun Macarca ve Kafkas dillerindeki bilimsel ├Ânceli─čini netle┼čtirir. Bu konudaki yarat─▒c─▒ g├╝c├╝n├╝n zirvesinde ├Âlen, Kuzey Kafkas dilleri etimolojik s├Âzl├╝─č├╝n├╝n ortak yazar─▒ ve edit├Âr├╝ olan akademisyen Starostin de Gyula M├ęsz├íros ile tamamen benzer bir sonuca ula┼čt─▒. ─░kisi de ikna edici kan─▒tlara dayanarak, ÔÇťHatti dilinin genetik olarak en yak─▒n dil akrabalar─▒ Kuzeybat─▒ Kafkasya Adige-Abhazya-Abaza-Ubih grubunun ├╝yeleridirÔÇŁ dedi. Hatti’nin Kuzeydo─ču Kafkasya’n─▒n Nah-Da─č─▒stan dilleriyle daha uzak bir genetik ili┼čkisi vard─▒ ve ikincisinin Huri Dili ile akrabal─▒k ili┼čkisi M. I. Gyjakonov ve Sz. A. Starostyin taraf─▒ndan kan─▒tlanm─▒┼čt─▒. Rusya, Starostin, Kumahov, Kumahova, Ardzimba ve Nikolaev gibi en tan─▒nm─▒┼č Kafkas uzmanlar─▒, Macar ┼čark ara┼čt─▒rmac─▒s─▒ M├ęsz├íros’un ├žal─▒┼čmalar─▒nda bu konudaki ├Ânceli─čini tek tek kabul ediyor. ┬á─░lgin├žtir ki, ilgili dilbilimsel k─▒lavuzlar, ansiklopediler ve s├Âzl├╝klerin, yar─▒m y├╝zy─▒ldan fazla bir s├╝redir ├╝nl├╝ Macar oryantalistin ba┼čar─▒l─▒ bilimsel ba┼čar─▒lar─▒n─▒ oybirli─čiyle kabul etmesi gariptir. Gyula M├ęsz├íros’in bilimsel ├Ânceli─či, ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n ├Ânemi ve ayn─▒ zamanda Hatticenin Kuzey Kafkasya dil ailesine ait olmas─▒n─▒ onun katk─▒lar─▒ iledir. Asl─▒nda onun takdir edilmesindeki gecikme, ilgili yabanc─▒ literat├╝r├╝n tamamen ihmal edilmesinin veya daha basit bir cehaletin zararl─▒ bir sonucu olan bilimsel bilgi eksikli─činden kaynaklanan bir g├Âr├╝┼čt├╝r[74].

Macar ve Derbent ┼×ehirleri

MADZSAR/MAGYAR V├üROS (MACAR─░STAN / MACAR ┼×EHR─░)

S├Âzl├╝klerde Majar ┼×ehri, Brockhaus Ansiklopedisi’nin 1890-1907 bask─▒s─▒ndan ilgili makale: Madzsary, Stavropol vilayetinin Pyatigorsky b├Âlgesinde, Kuma nehrinin sol k─▒y─▒s─▒nda bir yerle┼čim yeridir. Ge├žen y├╝zy─▒l─▒n gezginleri (Herbert, G├╝llenschtedt, Pallace ve di─čerleri, yerle┼čim yerinde camiler ve ├žok say─▒da b├╝y├╝k t├╝rbe de dahil olmak ├╝zere bir dizi tu─čla bina g├Ârd├╝ler) Ge├žen y├╝zy─▒l─▒n sonunda ve y├╝zy─▒l─▒m─▒z─▒n ba┼č─▒nda, kentin ad─▒na dayanan genel kanaat, bir zamanlar b├Âlgede saha ara┼čt─▒rmalar─▒ yapan Heinrich Julius Klaproth (1808) gibi ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n bulundu─ču Macarlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ y├Ân├╝ndeydi. Derbent-Name, Majar’─▒ bir Hazar kenti olarak da adland─▒r─▒r ve B├╝y├╝k ve K├╝├ž├╝k Majar’─▒n 8. y├╝zy─▒lda ├Ânemli ┼čehirler oldu─ču s├Âylenir. Rus kroniklerine g├Âre, 1321’de Alt─▒nordu Han─▒ ├ľzbek han─▒ taraf─▒ndan i┼čkence g├Âren Prens Mikhail Yaroslav, Pek ├žok Rus t├╝ccar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ ve bir Ortodoks kilisesi olan sba’ya g├Ât├╝r├╝ld├╝. XVI. 16. y├╝zy─▒lda art─▒k ┼čehirden s├Âz edilmiyor, sadece s├Âzde 7 caminin d├Ârtte biri ÔÇťMozsar yurtÔÇŁ Kuma k─▒y─▒lar─▒n─▒ hat─▒rlatmaktad─▒r.[75].

Kafkasya’n─▒n kuzey avlusunun do─ču taraf─▒nda, ┼ču anda, Derbent kalesi, I. Kavad Sasani’nin h├╝k├╝mdar─▒ (488-496 ve 498-531) ve ard─▒ndan o─člu Hussrav Anorsiva’n─▒n (531-579) ├╝zerine Kici Majar ve Ulu Majar da dahil olmak ├╝zere ├že┼čitli tahkimatlar in┼ča edildi. [DERBENT-NAMEH] Tahkimatlar─▒n isimleri, garnizonun milliyetine at─▒fta bulunabilir. Bu temelde, Kral Muageris’in halk─▒ Bizans ─░mparatorlu─ču’nun rakibi Bizans ─░mparatorlu─ču’na hizmet edebildi. Burada, Kuma Nehri k─▒y─▒s─▒nda, 15. y├╝zy─▒lda Timur HanÔÇÖ─▒n birlikleri taraf─▒ndan y─▒k─▒lan Al-Majar kentinin 14. y├╝zy─▒lda oldu─ču bildirildi.

Derbent Kalesi

Hunlar─▒n 370 civar─▒nda ortaya ├ž─▒kmas─▒ndan ├Ânce, Kafkasya’n─▒n kuzey ├Ân plan─▒n─▒n egemenleri Sarmatlard─▒ ve onlardan ├Ânce de ─░skitler vard─▒. Bu halklar, Hunlar taraf─▒ndan imparatorluklar─▒na entegre edildi. Mucize geyik efsanesi olan Macar k├Âkenli efsane, ├╝├ž halk─▒n, Macarlar─▒n, T├╝rklerin ve Alanlar─▒n birle┼čmesini anlat─▒r. Efsaneye g├Âre Hunor ve Magor, bir geyi─či takip ederek Pers’ten Meotis (Azak Denizi) batakl─▒klar─▒na ve oradan da ─░skit’e ta┼č─▒nd─▒. Bu arada, Kral Dul’un iki k─▒z─▒ da dahil olmak ├╝zere Belar (Bulgar) kad─▒nlar─▒ ve k─▒zlar─▒ ka├ž─▒r─▒ld─▒. Bu iki k─▒z Hunor ve Magor taraf─▒ndan al─▒nd─▒ ÔÇőÔÇőve onlar─▒n torunlar─▒ Hunlar veya Macarlar oldu. Macar efsanelerinde Meotis’in batakl─▒klar─▒, Don’un halicini (eski kaynaklarda Tanaisz) temsil eder. Macar efsanelerine paraleline, Utigur ve Kutrigur adl─▒ iki geyik karde┼čin ard─▒ndan Kimmer Bo─čaz─▒’n─▒ (K─▒r─▒m yar─▒madas─▒ndaki Ker├ž’te dar bir bo─čaz) ge├žtiklerini ve Hunlar─▒n iki kolundan ├ž─▒kt─▒klar─▒n─▒ s├Âyleyen Procopius taraf─▒ndan kaydedildi. Macarlar─▒n Kafkasya’da ya┼čad─▒klar─▒yla ilgili hat─▒ralar, orada ya┼čayan halklar aras─▒nda g├╝n├╝m├╝ze kadar gelmi┼čtir. Kuzey Kafkasya’da ÔÇťMajarÔÇŁ yerle┼čim yerleri ve kurganlar, k─▒l─▒├žlar, arabalar, giysiler vb. yayg─▒n olarak biliniyor. Bu isimlerin al─▒┼č─▒lmad─▒k g├╝c├╝ elbette tesad├╝f├« de─čildir. Belli Macar gruplar─▒n─▒n b├Âlgede ya┼čad─▒─č─▒ ve b├Âlgenin etno-k├╝lt├╝r tarihine ├Ânemli bir iz b─▒rakt─▒─č─▒ a├ž─▒kt─▒r. Spek-Sulak Nehri’nde ya┼čayan Nogay’lar─▒n i├žinde bir Majar ailesi vard─▒r. G├╝ney Kafkasya’da, bug├╝nk├╝ Azerbaycan topraklar─▒nda, ÔÇťMajarÔÇŁ ─▒n etnik isimlerini yans─▒tan birka├ž co─črafi isim tespit edilebilir: Majar-garaoglan, Majarli, Majar-jeri[76] gibi.

Alan Hasharov’un Majar ┼čehri ├╝zerine ├žal─▒┼čmas─▒ ÔÇťAnsi-KalaÔÇŁ Kumikf├Âld Peyzaj Tarihi Derne─či himayesinde, Kuzey Kafkasya T├╝rkleri ├╝zerine Alan-Kazar ├žal─▒┼čma cildi, A.A Hasarov Yu-Idrisov, S.M Batchev, Aslan-Gerej makaleleri ve kitab─▒n edit├Âr├╝ dahil olmak ├╝zere yay─▒nland─▒. ┬áMakalelerin derlemesinde, di─čer ┼čeylerin yan─▒ s─▒ra, Kuzey Kafkasya’daki Alan-Yass’─▒n onomasti─či, Kuzey Kafkasya’daki T├╝rk halklar─▒n─▒n soy a─čac─▒ ve tarihi ili┼čkileri tart─▒┼č─▒l─▒yor. Yaz─▒lar─▒n derlemesinde, y├╝zlerce y─▒ld─▒r b├Âlgeyi T├╝rk s├╝per etnosu birli─čine lehimlemenin merkezi olan Majar ┼čehri hakk─▒nda bir ├žal─▒┼čma var. [http://kumukia.ru/?id=726, indirildi: 2017-01-01] Bu makale art─▒k okuyucuya ├Ânerilmektedir. Kumuklar ve Kara├žay-Balkarlar b├Âlgesinde, Bugyonovsk yak─▒nlar─▒ndaki Kuma Nehri’nin orta kesimlerinde bulunan Majar ┼čehri ├Âzellikle ├Ânemli bir rol oynad─▒. Bu manzarada Macarlar, Bat─▒’ya gitmeden ├Ânce g├Â├žebe ya┼čamlar─▒na devam ettiler. Gyula Moravcsik, Macarlar─▒n (On-ogurlar) Azak Denizi’nin do─ču k─▒y─▒s─▒nda 5. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda ortaya ├ž─▒kt─▒klar─▒na inan─▒yor. Macarlar─▒n ÔÇťMacarÔÇŁ ad─▒n─▒n da i┼čaret etti─či gibi, Majjah ┼čehrini kurduklar─▒ d├╝┼č├╝n├╝lebilir. 1837’de harabeleri ziyaret eden Alman botanik├ži Karl Henrich Koch, Mo─čol ordular─▒ndan sonra Majar n├╝fusunun bir k─▒sm─▒n─▒n ┼čehri terk ederek Kafkasya da─č halklar─▒ aras─▒na yerle┼čti─čini varsayd─▒. Koch’a g├Âre, da─č sakinlerinin, Balkarlar─▒n, ├çe├ženlerin, Urusbievlerin k├Âkenleri eski ┼čehir Majar’a dayan─▒yor. Da─čda ya┼čayan boylar k├Âklerini do─črudan Majar Handan al─▒r[77].

1333’te Macar ┼čehrini ziyaret eden Arap gezgin ─░bn Battuta, ─░bn Battuta’n─▒n Seyahatleri ve G├Â├žleri adl─▒ kitab─▒nda ┼č├Âyle yaz─▒yor: Majar, bol bah├želi b├╝y├╝k bir nehrin yan─▒nda, T├╝rk ├ťlkelerinin en bay─▒nd─▒r en b├╝y├╝k ┼čehirlerinden biriydi. Irak’taki Batiah a┼čiretinden gelen dindar, ya┼čl─▒ bir ┼čeyh olan Muhammed Elbatha ile birlikte bulunuyorduk. Tekkesinde evli ve bek├ór 70 Arap, Fars, T├╝rk ve Rus fakir ya┼č─▒yordu. Bu ├╝lkenin sakinleri fakirlere b├╝y├╝k bir inanca sahipler ve her gece buraya atlar─▒, inekleri, kuzular─▒ getiriyorlar. Hanlar ve e┼čleri ┼čeyhi bizzat ziyaret ederek ondan bir nimet al─▒rlar. ├ľzellikle sadaka payla┼čan ve hay─▒r i┼čleri yapan kad─▒nlara c├Âmert hediyeler veriyorlard─▒.

Macar ┼×ehri

Majarah ┼čehrinin tap─▒na─č─▒nda Cuma namaz─▒n─▒ k─▒ld─▒k. Bir zamanlar BuharaÔÇÖn─▒n hukuk├žular─▒ndan biri ve se├žkin bir bilgindi. Bir grup arkada┼č ve KurÔÇÖan okurlar─▒ ondan ders ald─▒lar ve onun ├Ân├╝nde tilavet ederlerdi. ─░nananlar─▒ i┼čaret etti ve g├╝zel bir ┼čekilde vaaz verdi. Emir de ┼čehrin b├╝y├╝kleriyle birlikte oradayd─▒. ┼×eyh Muhammed el-Batasihi aya─ča kalkt─▒ ve ┼č├Âyle dedi: Vaiz (─░bn-i Battuta) seyahat etmek isterse, size bir seyahat ├žantas─▒ verece─čiz. Ke├ži derisi c├╝ppesini ├ž─▒kard─▒. ÔÇťOna verece─čimÔÇŁ dedi. Orada bulunanlardan, giysilerini b─▒rakan, onlara at veren ve onlara para verenlerden, her t├╝rl├╝ yararl─▒ ┼čey topland─▒. ┼×ehrin ├žar┼č─▒s─▒nda beni selamlayan ve benimle Arap├ža konu┼čan bir Yahudi g├Ârd├╝m. Nereden oldu─čunu sordum. End├╝l├╝s’ten (─░spanya) ama deniz yoluyla de─čil, karadan, B├╝y├╝k Konstantinopolis, Rum diyar─▒ ve ├çe├ženya’dan geldi─čini, ayr─▒ca End├╝l├╝s’ten d├Ârt ayd─▒r seyahat etti─čini belirtti. Rotay─▒ bilen gezgin t├╝ccarlar, s├Âzlerinin do─črulu─čunu onaylad─▒. ┬áÔÇť─░bn Battuta notlar─▒nda bir kez daha Majar’dan Alt─▒n Orda’daki en b├╝y├╝k ┼čehirlerden biri olarak bahsetmektedir. ├ľzbek Han hakk─▒nda yazarken ┼č├Âyle diyor: ÔÇťSiteleri ve alanlar─▒ ├žok b├╝y├╝k, ┼čehirleri bay─▒nd─▒r. Bunlar─▒n aras─▒nda Kefe, K─▒r─▒m, Majar, Azak, Sudak, Khorezm ve ba┼čkent Saraj varÔÇŁ. Sonraki y├╝zy─▒llarda t├╝rbelerin tamamen y─▒k─▒lmas─▒na kadar Majar, seleflerinin kutsal mezar yeri olarak b├Âlgenin M├╝sl├╝man n├╝fusu taraf─▒ndan ziyaret edildi[78].

XIX. Y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda h├ól├ó ├žok say─▒da yeralt─▒ ve baz─▒ yer ├╝st├╝ ta┼č yap─▒lar vard─▒ ve bunlar daha sonra Svyoya Kreszt (Kutsal Ha├ž) ┼čehrinin in┼čaatlar─▒na g├Ât├╝r├╝ld├╝. Yerliler taraf─▒ndan y├╝zlerce y─▒ll─▒k varolu┼člar─▒na ra─čmen ÔÇťMamaji tu─člalar─▒ÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lan yanm─▒┼č tu─člalar, sadece in┼čaat i├žin uygun olmakla kalm─▒yor, ayn─▒ zamanda yenilerinden ├žok daha iyiydi. Kaz─▒lar, fayans fabrikalar─▒n─▒ f─▒r─▒nlar ve b├╝y├╝k bir c├╝ruf k├╝tlesi ile y├╝zeye ├ž─▒kar─▒r. Kaz─▒lar s─▒ras─▒nda bir dizi dikd├Ârtgen kerpi├ž ve ate┼č tu─člas─▒ yap─▒lar ortaya ├ž─▒kt─▒: ├žok odal─▒ ├žok katl─▒ binalar, camiler ve t├╝rbeler, s─▒rl─▒ (mavi, ye┼čil veya sar─▒ ├žizimlerle s├╝slenmi┼č) kabartma yaz─▒tl─▒ majolika ├žiniler, s─▒rl─▒ kaplar zaman zaman ├ži├žek ve bitki desenleriyle s├╝slenmi┼čtir. Soylular─▒n evleri, kamu binalar─▒ ve t├╝rbeler mozaiklerle kapl─▒yd─▒: minik s─▒rl─▒ par├žalar, y─▒ld─▒zlar, renkli zikzaklar ve di─čer geometrik ┼čekiller ┼čeklinde ├že┼čitli s├╝slemelere sahipti. Mozaikler binalar─▒n korni┼člerini, yar─▒ ah┼čap pencere ve kap─▒lar─▒, duvarlar─▒ ve yerleri s├╝sl├╝yordu. Cami ve medreselerin duvarlar─▒ da Kuran al─▒nt─▒lar─▒ olan lacivert ve g├Âk mavisi ├žinilerle (beyaz veya siyah Arap├ža harflerle) kaplanm─▒┼č, zenginlerin evlerinin yap─▒m─▒ i├žin uzaktan getirilen meyve ta┼člar─▒ da kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Yoksul mahallelerde dikd├Ârtgen kerpi├žten dikd├Ârtgen evler yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu t├╝r evlerde yanm─▒┼č tu─čladan kil zeminler yayg─▒nd─▒. Bazen tu─čla zemin ├╝zerinde ibadet yerini i┼čaretlemek i├žin s─▒rl─▒ renkli bir tu─čla vard─▒. Duvar boyunca hal─▒ kapl─▒ bir bank gibi geni┼č ve dar ├ž─▒k─▒nt─▒lar bulunuyordu. Samanla ─▒s─▒t─▒ld─▒lar, altlar─▒ndaki ─▒s─▒nma nedeniyle yerler s─▒cakt─▒. Evin giri┼či avludan a├ž─▒kt─▒, dar soka─ča bakan taraf─▒ soka─ča do─čru kapal─▒ bir duvarla korunuyordu. Bir yeralt─▒ seramik su kemerinin kal─▒nt─▒lar─▒ g├╝n y├╝z├╝ne ├ž─▒kt─▒. 648 metre uzunlu─čunda, silindirik bir t├╝p, tu─čla bir hende─čin i├žinde yanm─▒┼č ve kuzeybat─▒dan g├╝neydo─čuya y├Ânelmi┼čtir. Kuma Nehri’nin dik yamac─▒nda, b├╝y├╝k beyaz kiremitlerden indirilmi┼č geni┼č bir merdiven ┼čehrin kuzey k─▒sm─▒na iniyordu. Bunun ├╝zerine ┼čehrin alt k─▒sm─▒na, Kuma Vadisi’ne inilebilir.┬á┬á Sadece Majar ┼čehri, burada bulunan ├╝├ž t├╝rden biri olan “ta┼č yurt” t├╝rbesi ile karakterize edildi. Sekizgen bir yap─▒d─▒r, silindirik s├╝tunlu, piramit gibi daralan, bir yanda sekiz kenardan biten bir yap─▒d─▒r. Y├╝ksekli─či genellikle 18 metre, duvar kal─▒nl─▒─č─▒ 1 metredir. Giri┼č ├╝stte bir kemerle biter. Benzer yap─▒lar ba┼čka hi├žbir yerde bulunmaz. Kuzey Kafkasya’da ÔÇťmadjarÔÇŁ yerle┼čimleri ve kurganlar, k─▒l─▒├žlar, arabalar, giysiler vb. yayg─▒n olarak bilinmektedir. Bu halk isimlerinin al─▒┼č─▒lmad─▒k g├╝c├╝ elbette tesad├╝f├« de─čildir. Belli Macar gruplar─▒n─▒n b├Âlgede ya┼čad─▒─č─▒ ve b├Âlgenin etno-k├╝lt├╝r tarihine ├Ânemli bir iz b─▒rakt─▒─č─▒ a├ž─▒kt─▒r.[79].

Kumuk Tarihî Eserleri
Kumuk Macar B├Âlgesi

En tan─▒nm─▒┼č Macar gelenekleri Osetliler, Kara├žay-Balkarlar, Kumikler aras─▒ndad─▒r ve baz─▒ tan─▒kl─▒klara g├Âre Kabardaylar, ─░ngu┼č ve Adigeler aras─▒nda da iyi bilinirler. Ek olarak. S.B Nogmov’a g├Âre, baz─▒ Macarlar─▒n Da─č─▒stan’a ta┼č─▒nd─▒─č─▒ Kumuklar─▒n ve Kabardelerin s├Âzl├╝ gelene─činde varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu ├žizgi, Kumuklar─▒n ÔÇťMacarlar─▒n soyundan gelen halklaraÔÇŁ sahip olmas─▒yla kan─▒tlanmaktad─▒r. ÔÇťMacarlar, Kafkasya’n─▒n t├╝m halklar─▒ ├╝zerinde derin bir iz b─▒rakt─▒lar, ancak bu etkinin izleri, yaln─▒zca Kafkasya’n─▒n a┼ča─č─▒daki halklar─▒n─▒n eski halklar─▒n- T├╝rkler, Macarlar-g├Â├ž├╝ yoluyla olu┼čtu─ču Kuzey Kafkasya’da hayatta kald─▒. kumuklar, kara├žaylar, kabardaylar ve di─čerleri ÔÇŁ. Derbent-Name’ye (Muhammed Akta┼čl─▒) g├Âre, 19. y├╝zy─▒lda kumuklar taraf─▒ndan yapt─▒r─▒lan Kulak ├çay─▒’n─▒n arkas─▒nda (Endirej yak─▒n─▒nda) ya┼čayan kumuklar da ÔÇťK├╝├ž├╝k MajarÔÇŁ adl─▒ bir kale vard─▒. 19. y├╝zy─▒lda Rus Kafkas bilim adamlar─▒, kendilerine ÔÇťkendi ┼čanl─▒ kaleleriÔÇŁ olarak de─čer verildi─čini ifade ettiler. T├╝rkolog M. Aliyev, hayatta kalan ┼ču gelene─či a├ž─▒klar: Bazen Malkar olarak an─▒lan Balkarlar, Basian liderlerinin an─▒s─▒na Basian ad─▒n─▒ da kullan─▒rlar. Pallas B├╝y├╝k S├Âzl├╝─č├╝ 1893-1897’den ilgili makale: 6. y├╝zy─▒lda Pers hanedan─▒ndan Pers Kral─▒ Anusirvana’dan Macar ┼čehri (bug├╝nk├╝ Ulu Majel├ór ve Kicskine Majel├ór) etraf─▒na in┼ča edilmi┼č (yakla┼č─▒k M.S. 528). (Ulu Majar ve K├╝├ž├╝k Majar ┼čehirleri, Derbend ad─▒na g├Âre 12. y├╝zy─▒lda bilinen bir tarihe g├Âre, g├╝n├╝m├╝z Da─č─▒stan─▒n’da Kafkasya’n─▒n do─ču taraf─▒nda Turanlara kar┼č─▒ birka├ž m├╝stahkem ┼čehir in┼ča eden Sakson kral─▒ Hosrau An├║rs├şrv├ín (531-579) taraf─▒ndan kuruldu. ÔÇťFetih ├ça─č─▒nda MacarlarÔÇŁ, Prehistory Topic Group taraf─▒ndan yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. H├ól├ó bu iki yerle┼čim yeri mevcuttur: Nagy-Macar Kuma nehrinin y├╝ksek k─▒y─▒s─▒nda, y├╝ksek bir platoda, devasa kumlarla (kurganlar) ├ževrili ve daha kuzeyde yakla┼č─▒k 25 km. mesafede, yine Kuma’n─▒n sol yakas─▒nda, s─▒n─▒rda g├Â├ž├╝ an─▒msatan ├žok say─▒da kurgan var. ─░kisi aras─▒nda bug├╝nk├╝ Poksinoi k├Ây├╝ eskiden Merkez yerle┼čimdi. ├ť├ž├╝ de Hazar Denizi’nden ├žok uzak olmayan Astrakhan’da. Nagy-Macar1839, oraya yerle┼čen Ermeniler Kara-Ba─č, Ruslar ise Kutsal Ha├ž diyorlard─▒: ancak eski Madsar’─▒n ad─▒ halk─▒n bilincinde ve resmi sicilinde hala ya┼č─▒yor: banliy├Âleri (Macar(M) eski kentinin durdu─ču yer) Eski Macar denir. Eski Kis-Macar (Tatarlar─▒n Kicskine Macar dedikleri) art─▒k Ruslar taraf─▒ndan Burgon-Macar olarak adland─▒r─▒l─▒yor, ├ž├╝nk├╝ yerle┼čimciler h├ól├ó g├╝zelce dekore edilmi┼č olan s─▒n─▒r─▒na Skarzinski bordo ├╝z├╝mlerini dikti. Buran─▒n sakinleri Nogay Tatarlar─▒ art─▒k Ruslar taraf─▒ndan yerlerinden edildi. 1319’da Fransiskenlerin burada h├ól├ó bir manast─▒r─▒ vard─▒. ├ľld├╝r├╝len Prens Tver buraya g├Âm├╝ld├╝. ─░bn Battuta zaman─▒nda, bu ┼čehir h├ól├ó bay─▒nd─▒rd─▒, ancak 1400 civar─▒nda ├žoktan ├ž├Âkm├╝┼č ve sadece 1728’de yeniden in┼ča edilmi┼čti. 1808ÔÇÖde Klaproth, 1829ÔÇÖde o─člu J├ínos Besze ve son olarak 1895’te Zichy seferinin ├╝yeleri bu ┼čehirlerin kal─▒nt─▒lar─▒n─▒n ├žok az─▒n─▒ buldular. Yerden ├ž─▒kan mavi boyal─▒ emaye tu─člalar, do─ču sanat─▒yla in┼ča edilmi┼č eski Macar kasabas─▒n─▒n an─▒lar─▒n─▒ an─▒msat─▒yor. H├ól├ó Tatarlar─▒n yan─▒nda, eski ┼čehrin kal─▒nt─▒lar─▒ ├╝zerinde y├╝kseldi. ┬áUlu-MacarÔÇÖda Besze’de 40 Ermeni, 30 Alman ve 4 Kalmuk ailesi bulundu, Zichy seferi burada tar─▒m ve ba─čc─▒l─▒k yapan zengin Ermeni ve Rus yerle┼čimcileri buldu. Kis ve Nagy-Macar ku┼čkusuz Persler taraf─▒ndan in┼ča edilmi┼čti, ancak muhtemelen Macar isminin Kafkasya b├Âlgesinde birka├ž kez ge├žti─či ve Anus├şrv├ín’─▒n bu iki ┼čehre sakinleri olarak isimlendirdi─či i├žin muhtemelen Macarlardan alm─▒┼čt─▒r. Volga’ya (─░til-Etil) do─čru birka├ž mil ileride, bir tuz g├Âl├╝ de Macar-tuzu olarak adland─▒r─▒l─▒r. Bu ayn─▒ zamanda, bu k─▒rsal Kuma bozk─▒rlar─▒n─▒n g├Â├ž s─▒ras─▒nda Macarlar taraf─▒ndan isk├ón edildi─čini de g├Âstermektedir[80].

SONUÇ

Saka-─░skit, Kimmer, Alan ve Hunlardan beri Turan Halklar─▒n─▒n yurdu olan Kafkasya daha sonraki y├╝zy─▒llarda On-Ogurlara, Hazarlara da yurtluk yapm─▒┼čt─▒r. Tabii olarak Macarlar─▒n k├Âklerini ararken KafkasyaÔÇÖy─▒ unutmamalar─▒ ciddi ve ilm├« bir yakla┼č─▒m olmu┼čtur. Bu konuda g├╝n├╝m├╝zde de halen ├žal─▒┼čmalar─▒na devam etmektedirler. K├╝lt├╝rel ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n yan─▒nda s├Âzl├╝k ├žal─▒┼čmalar─▒ ise takdir edilmesi gereken bilimsel bir hassasiyettir. ─░lgililer ve akademisyenler bilir ki yery├╝z├╝nde en zor ├žal─▒┼čmalar dil (gramer, s├Âzl├╝k vd.) ├╝zerine yap─▒lanlard─▒r. G├╝n├╝m├╝zde ileti┼čim ├ža─č─▒n─▒n verdi─či imk├ónlarla Halklar─▒n birbirleri ile tan─▒┼čmalar─▒ eski ├ža─člara g├Âre kolayla┼čm─▒┼čt─▒r. Macar gezginlerinin Kafkasya veya Orta Asya gezilerini ne zor ┼čartlar alt─▒nda yapt─▒klar─▒n─▒ tahmin etmek zor de─čildir. Kafkasya co─črafyas─▒na gidenlerin kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ zengin do─ča g├╝zelli─či yan─▒nda birbirlerinden derin, vadiler ve da─člarla ayr─▒lm─▒┼č Kafkas Halklar─▒na tan─▒k olmakt─▒r. Macar seyyahlar─▒n o d├Ânemde dil zorlu─ču da d├óhil b├╝t├╝n m├╝┼čk├╝llere ra─čmen y─▒llarca s├╝ren yolculuklar─▒n─▒ ve ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ okumak gen├ž Kafkasolog ve T├╝rkologlara ├Ârnek olacak mahiyettedir. Macar akademisyenlerden Kafkasya ve KafkasyaÔÇÖda Macarlar─▒n izlerini arayanlarla tan─▒┼čm─▒┼č oldu─čumuz i├žin bu hususun ehemmiyetini ├Ân├╝m├╝zdeki y─▒llarda da koruyaca─č─▒ndan ┼č├╝phemiz yoktur. T├╝rk├žeye ├ževrilmi┼č Macar kaynaklar─▒ ve telif eserler bulunsa da bunlar─▒n say─▒lar─▒n─▒n daha da artmas─▒ gerekti─čini d├╝┼č├╝nmekteyiz. Bu ve benzeri ├žal─▒┼čmalara bizler de katk─▒da bulunmay─▒ planlamaktay─▒z. Turan Halklar─▒n─▒n 21. y├╝zy─▒lda daha ├žok i┼čbirli─či imk├ónlar─▒na kavu┼čaca─č─▒ ┼č├╝phesizdir. Kaynaklar─▒n kar┼č─▒l─▒kl─▒ payla┼č─▒laca─č─▒ ve bilimsel olarak tarih├« ve yery├╝z├╝ ger├žeklerinin t├╝m ayd─▒nl─▒─č─▒ ile ortaya ├ž─▒kar─▒laca─č─▒ g├╝nlerin yak─▒n oldu─ču g├Âr├╝lmektedir.

(Turan ─░lim Fikir ve Medeniyet Dergisi, Say─▒ 43, 2021)

 

KAYNAKÇA

  • Gonda Ferenc. (2005). A tur├íni n├ępek eml├ękei Eur├│p├íban ├ęs ├üzsi├íban, Sorozatszerkeszt┼Ĺ: Csih├ík Gy├Ârgy, ACTA HISTORICA HUNGARICA TURICIENSIA IV. ├ęvfolyam 1. sz├ím ZMTE 46. sz. kiadv├ínya Budapest ÔÇô Fels┼Ĺ┼Ĺr, s. 126.
  • Jonah Lehrer (2009). Proust Bir Sinirbilimciydi, ├çev: Ferit Burak Aydat, Bo─čazi├ži ├ťniversitesi Yay─▒nevi, ─░stanbul.
  • Julianus bar├ítai Madzsar/Magyar Varos,┬á Kauk├ízusi kapcsolatok,┬á https://julianusbaratai.blog.hu/2017/01/01/madzsar_magyar_varos
  • Kranitz Peter Pal (2014). A kauk├ízusi magyars├íg gondolata a 19. sz├ízadban, V─▒lagtortenet, 3:529-544.
  • Kr├ínitz P├ęter P├íl.(2016). ┬áMagyarok a Kauk├ízusban Hungarians in the Caucasus,┬á Budapest.
  • L├íszl├│ Mar├ícz, G├íbor B├ílint de Szentkatolna (1844-1913) and the Study of Kabardian , Citation for published version (APA): Mar├ícz, L. (Author). (2018). G├íbor B├ílint de Szentkatolna (1844-1913) and the Study of Kabardian. Web publication/site, Circassian World. Retrieved from http://circassianworld.com/analysis/1709-gabor-balint-deszentkatolna- 1844-1913-and-the-study-of-kabardian-by-laszlo-maracz.
  • Magyar ┼Ést├Ârt├ęnet, Julianus Bar├íta─▒, Magyarok A Kauk├ízusban, Szk├şta-Hun-Magyar, 2018. Janu├ír 21.┬á–┬áBenk┼Ĺ Istv├ín) Https://Julianusbaratai.Blog.Hu/2018/01/21/Magyarok_A_Kaukazusban
  • M├íria Sz┼Ĺke: Kafkasya B├Âlgesi’nde Tarih ├ľncesi Ara┼čt─▒rma, kaynak: http://www.reggeliujsag.ro/ostorteneti-kutatasok-a-kaukazus-videken/, 28 Nisan 2015
  • Merritt Ruhlen. (2017). Dilin K├Âkeni Ana Dilin Geli┼čimi, T├╝rk├žesi: ─░smail Uluta┼č, Hece Yay─▒nlar─▒, Ankara.
  • T├╝rk Atilla. (2014). A Kora─▒ Magyar T├Ârt├ęnelem ├ës A Szaltov├│─▒ R├ęg├ęszet─▒ Kult├║rk├Âr, Szegedi K├Âz├ępkort├Ârt├ęneti K├Ânyvt├ír 28. ├ęs MTA BTK M┼ÉT Kiadv├ínyok 2. BudapestÔÇôSzeged.
  • Veres P├ęter, Az ├ęszak-kauk├ízusi n├ępek etnokultur├ílis szerepe a magyars├íg honfoglal├ís el┼Ĺtti ko rai etnikai t├ rt├ęnet├ęben

D─░PNOTLAR

[1] Bu makale EST├ťDAM (Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) M├╝d├╝r├╝ Prof. Hilmi ├ľzden taraf─▒ndan kaleme al─▒nm─▒┼čt─▒r.

[2] Kranitz Peter Pal, A kaukázusi magyarság gondolata a 19. században, Vılagtortenet (2014) 3:529.

[3] T├╝rk Atilla, A Kora─▒ Magyar T├Ârt├ęnelem ├ës A Szaltov├│─▒ R├ęg├ęszet─▒ Kult├║rk├Âr, Szegedi K├Âz├ępkort├Ârt├ęneti K├Ânyvt├ír 28. ├ęs MTA BTK M┼ÉT Kiadv├ínyok 2. BudapestÔÇôSzeged, 2014 , 5-6.

[4] T├╝rk Atilla, a. g. m., s.6-7.

[5] T├╝rk Atilla, a. g. m., s.8.

[6] T├╝rk Atilla, a. g. m., s.9-10.

[7] T├╝rk Atilla, a. g. m., s.23.

[8] T├╝rk Atilla, a. g. m., s.23-24.

[9] Veres P├ęter, Az ├ęszak-kauk├ízusi n├ępek etnokultur├ílis szerepe a magyars├íg honfoglal├ís el┼Ĺtti ko rai etnikai t├ rt├ęnet├ęben, s. 3.

[10]M├íria Sz┼Ĺke: Kafkasya B├Âlgesi’nde Tarih ├ľncesi Ara┼čt─▒rma, kaynak: http://www.reggeliujsag.ro/ostorteneti-kutatasok-a-kaukazus-videken/, 28 Nisan 2015

[11] Gonda Ferenc, A tur├íni n├ępek eml├ękei Eur├│p├íban ├ęs ├üzsi├íban, Sorozatszerkeszt┼Ĺ: Csih├ík Gy├Ârgy, ACTA HISTORICA HUNGARICA TURICIENSIA IV. ├ęvfolyam 1. sz├ím ZMTE 46. sz. kiadv├ínya Budapest ÔÇô Fels┼Ĺ┼Ĺr 2005, s. 126.

[12] Gonda Ferenc, a. g. m., s. 127.

[13] Gonda Ferenc, a. g. m., s. 127-128.

[14] MAGYAR ┼ÉST├ľRT├ëNET, JULIANUS BAR├üTAI, MAGYAROK A KAUK├üZUSBAN, Szk├şta-Hun-Magyar, ┬á2018. Janu├ír 21.┬á–┬áBenk┼Ĺ Istv├ín) Https://Julianusbaratai.Blog.Hu/2018/01/21/Magyarok_A_Kaukazusban

[15] MAGYAR ┼ÉST├ľRT├ëNET, JULIANUS BAR├üTAI, MAGYAROK A KAUK├üZUSBAN, Szk├şta-Hun-Magyar, ┬á2018. Janu├ír 21.┬á–┬áBenk┼Ĺ Istv├ín) Https://Julianusbaratai.Blog.Hu/2018/01/21/Magyarok_A_Kaukazusban

[16] Veres P├ęter, a. g. e., s. 5-6.

[17] Veres P├ęter, a. g. e., s. 7-8.

[18] Kr├ínitz P├ęter P├íl, Magyarok a Kauk├ízusban Hungarians in the Caucasus, Budapest, 2016, s.┬á 12

[19] Mektubun pek ├žok versiyonu k├╝t├╝phanelerde ve ar┼čivlerde- Ulusal Sz├ęch├ęnyi K├╝t├╝phanesi’nin d├Ârt n├╝shas─▒, Macar Bilimler Akademisi’nin ├╝├ž n├╝shas─▒ ve Macar Ulusal Ar┼čivlerinin d├Ârt n├╝shas─▒- ve ├že┼čitli s├╝reli yay─▒nlar─▒n s├╝tunlar─▒nda ├žok say─▒da yay─▒n muhafaza edilmektedir. Turkoly, 1801. 146ÔÇô165.

[20] Turkoly’nin mektubu ve Kafkas Macarlar Munk├ícsi, 1897a. 459ÔÇô467. Mektubun ger├žekli─či tart─▒┼čmas─▒nda ilgin├ž bir b├Âl├╝m, Y├╝zy─▒llar─▒n Ka─č─▒tlar─▒’nda yay─▒nland─▒: De├ík, 1885. 579ÔÇô589; Thaly, 1885. 683.

[21] Da─č─▒stan’da ya┼čayan Kuzey Kafkasya’daki Avar ulusu ile 6. y├╝zy─▒lda Karpat Havzas─▒’na yerle┼čen ve bir├žok ki┼či taraf─▒ndan Macaristan’la ili┼čkili oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝len Avarlar aras─▒ndaki etnik ili┼čki tart─▒┼čmal─▒d─▒r. Bununla birlikte, 19. y├╝zy─▒lda, iki etnik k├Âken, bir ─░ngiliz politikac─▒ olan James Bryce ile ayn─▒ kabul edildi ve ├Ârne─čin tarih├ži, Bryce 1877 tarihli ├žal─▒┼čmas─▒nda ┼č├Âyle yazm─▒┼čt─▒: ÔÇť┼×amil, alt─▒nc─▒ ve sekizinci y├╝zy─▒llar aras─▒nda Pannonia’y─▒ (Macaristan) y├Âneten b├╝y├╝k g├Â├žebe ulusun hat─▒ras─▒ olarak kalan Lezgi ile ili┼čkili Avar kabilesinden geldiÔÇŽÔÇŁ

[22] Gen├ž ├çar I. ─░skender’in 23 Mart 1801’de ta├ž giyme t├Âreninden yakla┼č─▒k yar─▒m y─▒l sonra, G├╝rcistan Halklar─▒n─▒n Tezah├╝r├╝ ba┼čl─▒kl─▒ ferman─▒n─▒ yay─▒nlad─▒. ┼×├Âyle diyor: G├╝rcistan tamamen d├╝┼čmanlar─▒yla ├ževrili oldu─ču i├žin, ├žar sadece onu ilhak etme hakk─▒na sahip de─čil, ayn─▒ zamanda bunu yapma y├╝k├╝ml├╝l├╝─č├╝ne de sahip. Ayn─▒ g├╝n ayr─▒ca yeni Rus h├╝k├╝meti taraf─▒ndan krall─▒─č─▒n ├╝├že b├Âl├╝nd├╝─č├╝ (Lori, Gori, Duseti) G├╝rcistan’─▒n yeni h├╝k├╝meti hakk─▒nda bir kararname yay─▒nlad─▒. Takip eden aylarda ├╝lkede 1917 Rus Devrimi ba┼člad─▒.

[23] Kr├ín─▒tz P├ęter P├íl, A kauk├ízusi magyars├íg gondolata a 19. sz├ízadban, s. 531.

[24] Kr├ínitz P├ęter P├íl, Magyarok a Kauk├ízusban Hungarians in the Caucasus, s. 13.

[25] Kr├ínitz P├ęter P├íl, Magyarok a Kauk├ízusban Hungarians in the Caucasus, s. 14.

[26] Kr├ínitz P├ęter P├íl, Magyarok a Kauk├ízusban Hungarians in the Caucasus, s. 14.

[27]Dankovszky Kafkasya’y─▒ ziyaret etmedi, kendi koleksiyonundan yola ├ž─▒karak inceledi─či Kara├žay kelimelerine at─▒fta bulunmad─▒, bunlar─▒ Alman oryantalist dilbilimci ve filolog Heinrich Julius Klaproth’un ├že┼čitli eserlerinden ├ž─▒kard─▒.

[28] Kr├ín─▒tz P├ęter P├íl, a. g. m., 533.

[29] Kr├ínitz P├ęter P├íl, Magyarok a Kauk├ízusban Hungarians in the Caucasus, s. 15.

[30] Kr├ín─▒tz P├ęter P├íl, a. g. m., 532.

[31] Kr├ín─▒tz P├ęter P├íl, a. g. m., 534.

[32] Besse, cildinin s├╝tunlar─▒nda, a┼ča─č─▒daki Macar soyadlar─▒n─▒n Kafkas kar┼č─▒l─▒klar─▒ da dahil olmak ├╝zere ├žok say─▒da ├Âzel ad kimli─čini listeledi: Szombati, Apponyi, Sz├ęchenyi, Laky, Alm├ísy, Cs├íky, Cs├ínyi, Csepy, Kutasy, Laky, Zicsy, S├íghy, Bacs├ínyi, H├ízy, P├ípay, etimolojileri olmadan yapt─▒.

[33] Kr├ín─▒tz P├ęter P├íl, a. g. m., 535.

[34] Kr├ínitz P├ęter P├íl, Magyarok a Kauk├ízusban Hungarians in the Caucasus, s. 19.

[35] László Marácz, Gábor Bálint de Szentkatolna (1844-1913) and the Study of Kabardian , Citation for published version (APA): Marácz, L. (Author). (2018). Gábor Bálint de Szentkatolna (1844-1913) and the Study of Kabardian. Web publication/site, Circassian World. Retrieved from http://circassianworld.com/analysis/1709-gabor-balint-deszentkatolna- 1844-1913-and-the-study-of-kabardian-by-laszlo-maracz

[36] Veres P├ęter, a. g. e., s. 29-30

[37] Veres P├ęter, a. g. e., s. 30

[38] Veres P├ęter, a. g. e., s. 30-31.

[39] Mansi RusyaÔÇÖda ├Âzerk b├Âlgede ya┼čayan bir Ugric(Ugor)┬á yerli halk─▒d─▒r. Mansi dili, Ural ailesinden varsay─▒lan Ugric dillerinden biridir. Mansi halk─▒ eskiden Vogul olarak biliniyordu.

[40] Veres P├ęter, a. g. e., s. 31-32.

[41] Udmurt┬álar Altay T├╝rklerinin k├╝├ž├╝k bir boyudur.┬á 1740 y─▒l─▒na kadar ┼×amanizmin farkl─▒ bir kolundaki dini inan├žlar─▒n─▒ ve dillerini koruyan┬ákorudular. Udmurtlar bu tarihten sonra ├žarl─▒─č─▒n bask─▒lar─▒yla zorla hristiyanla┼čt─▒r─▒ld─▒.

[42] Veres P├ęter, a. g. e., s. 32.

[43] László Marácz, Gábor Bálint de Szentkatolna (1844-1913) and the Study of Kabardian , Citation for published version (APA): Marácz, L. (Author). (2018). Gábor Bálint de Szentkatolna (1844-1913) and the Study of Kabardian. Web publication/site, Circassian World. Retrieved from http://circassianworld.com/analysis/1709-gabor-balint-deszentkatolna- 1844-1913-and-the-study-of-kabardian-by-laszlo-maracz

[44] MAGYAR ┼ÉST├ľRT├ëNET, JULIANUS BAR├üTAI, MAGYAROK A KAUK├üZUSBAN, Szk├şta-Hun-Magyar, ┬á2018. Janu├ír 21.┬á–┬áBenk┼Ĺ Istv├ín) Https://Julianusbaratai.Blog.Hu/2018/01/21/Magyarok_A_Kaukazusban

[45] Kr├ín─▒tz P├ęter P├íl, a. g. m., 536.

[46] Kr├ínitz P├ęter P├íl, Magyarok a Kauk├ízusban Hungarians in the Caucasus, s. 17.

[47] Zichy, 1900ÔÇô1905. Serinin alt─▒nc─▒ cildinde Zichy, Macarlar─▒n Kafkas k├Âkenli oldu─čunu anlat─▒yor. Kafkasya hakk─▒nda konu┼čurken Finno-Ugric ve T├╝rk-Tatar teorileri aras─▒nda daha temkinli ve orta yol olarak yazd─▒.

[48] Bu ├žal─▒┼čma Jank├│ ve Herman Otto aras─▒nda b├╝y├╝k bir tart─▒┼čmaya neden oldu. Jank├│’nun Macar ve Sekeller bal─▒k├ž─▒l─▒─č─▒n─▒n Kafkas unsurlar─▒ ├╝zerindeki teoremi daha sonra Zsigmond B├ítky taraf─▒ndan yalanland─▒.

[49] Kr├ín─▒tz P├ęter P├íl, a. g. m., 537-538.

[50] Veres P├ęter, a. g. e., s.19- 20.

[51] Toplara kar┼č─▒ s├╝vari birlikleri ile sava┼č─▒yorlard─▒.

[52] Veres P├ęter, a. g. e., s. 20.

[53] Veres P├ęter, a. g. e., s. 21.

[54] Veres P├ęter, a. g. e., s.21- 22.

[55] Veres P├ęter, a. g. e., s. 22.

[56] Veres P├ęter, a. g. e., s. 23.

[57] Veres P├ęter, a. g. e., s. 23.

[58] Veres P├ęter, a. g. e., s. 23.

[59] Veres P├ęter, a. g. e., s. 23-24.

[60] Veres P├ęter, a. g. e., s. 24

[61] Nostratik Diller, Hint-Avrupa, Ural-Altay ve G├╝ney Kafkas Dil grubudur. Bazen Afro-Asyatik ve Hindistan Alt k─▒tas─▒ndaki Dravid dilleri de dahil edilir.

[62] Veres P├ęter, a. g. e., s. 24.

[63] Veres P├ęter, a. g. e., s. 24-25.

[64] Merritt Ruhlen, Dilin K├Âkeni Ana Dilin Geli┼čimi, T├╝rk├žesi: ─░smail Uluta┼č, hece Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2017, s.164.

[65] Prionlar, DNAÔÇÖn─▒n talimatlar─▒ndan, h├╝crenin ya┼čam d├Âng├╝s├╝ne kadar her ┼čeyi g├Ârmezden gelebilirler. Prionlar yap─▒s─▒nda bir tesad├╝fl├╝k ├Âgesi vard─▒r (Jonah Lehrer, Proust Bir Sinirbilimciydi, ├çev: Ferit Burak Aydat, Bo─čazi├ži ├ťniversitesi Yay─▒nevi, ─░stanbul, 2009, s. 105.)

[66] Merritt Ruhlen, a. g. e., s. 166.

[67] Veres P├ęter, a. g. e., s. 24-25.

[68] Veres P├ęter, a. g. e., s. 26.

[69] Yukar─▒da bahsedilen, yak─▒n zamanda yay─▒nlanan ├Ânemli yeni bilimsel sonu├žlar─▒n t├╝m├╝, baz─▒ insanlar─▒n tarihsel-kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ dilbilimin ┼ču anda d├╝nyada tek ba┼č─▒na ve yaln─▒zca Macaristan’da Macar Bilimler Akademisi’nde anakronik olarak ele al─▒nd─▒─č─▒n─▒ ilan etmelerinin ger├že─čine uymad─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒k├ža g├Âstermektedir. Nostratik ve ├çin-Kafkas dil ailelerinin yan─▒ s─▒ra Altay, Avustralya ve Kuzey Kafkas dilleri taraf─▒ndan kan─▒tland─▒─č─▒ ├╝zere Rusya ve Japonya’daki kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ dilbilim ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n son zamanlardaki ola─čan├╝st├╝ ba┼čar─▒lar─▒ ve bununla ilgili Dene dil ailelerinin yeniden in┼čas─▒nda tarihsel kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ y├Ântemin kan─▒tlanm─▒┼č uygulamas─▒yla ba┼čar─▒ld─▒.

[70] Veres P├ęter, a. g. e., s. 27.

[71] Veres P├ęter, a. g. e., s. 27-28.

[72] Veres P├ęter, a. g. e., s. 28.

[73] Veres P├ęter, a. g. e., s. 28.

[74] Veres P├ęter, a. g. e., s. 29.

[75]Julianus barátai Madzsar/Magyar Varos,  Kaukázusi kapcsolatok,  https://julianusbaratai.blog.hu/2017/01/01/madzsar_magyar_varos

[76] Julianus barátai Madzsar/Magyar Varos,  Kaukázusi kapcsolatok,  https://julianusbaratai.blog.hu/2017/01/01/madzsar_magyar_varos

[77] Julianus barátai Madzsar/Magyar Varos,  Kaukázusi kapcsolatok,  https://julianusbaratai.blog.hu/2017/01/01/madzsar_magyar_varos

[78] Julianus barátai Madzsar/Magyar Varos,  Kaukázusi kapcsolatok,  https://julianusbaratai.blog.hu/2017/01/01/madzsar_magyar_varos

[79] Julianus barátai Madzsar/Magyar Varos,  Kaukázusi kapcsolatok,  https://julianusbaratai.blog.hu/2017/01/01/madzsar_magyar_varos

[80]Julianus barátai Madzsar/Magyar Varos,  Kaukázusi kapcsolatok,  https://julianusbaratai.blog.hu/2017/01/01/madzsar_magyar_varos

Toplam Okuma: 656 , Bug├╝n: 1 

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľzden, 1959 y─▒l─▒nda d├╝nyaya geldi. Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde ─░lk ve Orta ├Â─črenime devam etti. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Prof. Dr. G├╝rsel ORTU─× ve Prof. Dr. Nedim ├ťNAL dan─▒┼čmanl─▒klar─▒ndaÔÇťOmurgan─▒n Torakal B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde Medulla Spinalis ├çaplar─▒n─▒n Manyetik Rezonans Tekni─či ─░le ├ľl├ž├╝m├╝ ve De─čerlendirilmesiÔÇŁisimli tezi tamamlayarak Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. Yurt i├žinde s─▒├žan ve farelerde transplantasyon, embriyonik k├Âk h├╝cre ve mikrocerrahi ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapan ekiplerde g├Ârev ald─▒. 2013 y─▒l─▒nda, Eski┼čehir T├╝rk D├╝nyas─▒ Ba┼čkenti Ajans─▒ Dan─▒┼čma Kurulunda ESOG├ť temsilcisi oldu. ┼×u anda EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak da g├Ârev yapmaktad─▒r. Anatomi sahas─▒nda yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunan yazar ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim dal─▒nda ├Â─čretim ├╝yesidir. Evli ve iki ├žocuk babas─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
hilmi ├Âzden
  • YEN─░
├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi

4 A─čustos 2021, ├ça─čda┼č Kaynaklardaki Kronolojik Verilere G├Âre Sultan OrhanÔÇÖ─▒n ─░znik Ku┼čatmas─▒ ve Fethi i├žin yorumlar kapal─▒
Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti?

4 A─čustos 2021, Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ Padi┼čahlar m─▒ ─░dare Etti? i├žin yorumlar kapal─▒
TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller

4 A─čustos 2021, TBMM Tutanaklar─▒nda M├╝badele ve M├╝badiller i├žin yorumlar kapal─▒
Ba─člamam Var 3 Telli

Ba─člamam Var 3 Telli

27 Haziran 2021, Ba─člamam Var 3 Telli i├žin yorumlar kapal─▒
1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒

27 Haziran 2021, 1925 Y─▒l─▒nda Bursa’da Bir Haffaf D├╝kk├ón─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek

27 Haziran 2021, AzerbaycanÔÇÖda Hambeles Yemek i├žin yorumlar kapal─▒
Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni

27 Haziran 2021, Abla, Afiyet Olsun, Ana, Anadolu S├Âzc├╝klerinin K├Âkeni i├žin yorumlar kapal─▒
K├Ây Enstit├╝leri

K├Ây Enstit├╝leri

27 Haziran 2021, K├Ây Enstit├╝leri i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rk Kim ve T├╝rkl├╝k Ne?

T├╝rk Kim ve T├╝rkl├╝k Ne?

21 Haziran 2021, T├╝rk Kim ve T├╝rkl├╝k Ne? i├žin yorumlar kapal─▒
Hac─▒bekta┼č Derg├óh─▒ndan Mahlas Alan A┼č─▒klarda Hac─▒bekta┼č Sevgisi

Hac─▒bekta┼č Derg├óh─▒ndan Mahlas Alan A┼č─▒klarda Hac─▒bekta┼č Sevgisi

21 Haziran 2021, Hac─▒bekta┼č Derg├óh─▒ndan Mahlas Alan A┼č─▒klarda Hac─▒bekta┼č Sevgisi i├žin yorumlar kapal─▒
Herodot’la Duru S├Âylenceden Kanl─▒ Ger├že─če

Herodot’la Duru S├Âylenceden Kanl─▒ Ger├že─če

21 Haziran 2021, Herodot’la Duru S├Âylenceden Kanl─▒ Ger├že─če i├žin yorumlar kapal─▒
Kore Gazisi Amcam Zeki Y├Âr├╝ko─člu ve Esarette 3 Y─▒l

Kore Gazisi Amcam Zeki Y├Âr├╝ko─člu ve Esarette 3 Y─▒l

31 May─▒s 2021, Kore Gazisi Amcam Zeki Y├Âr├╝ko─člu ve Esarette 3 Y─▒l i├žin yorumlar kapal─▒
Nazilli S├╝merbank Basma Sanayii M├╝essesesi

Nazilli S├╝merbank Basma Sanayii M├╝essesesi

30 May─▒s 2021, Nazilli S├╝merbank Basma Sanayii M├╝essesesi i├žin yorumlar kapal─▒
Z├╝ht├╝ Sivritepe: ÔÇśMermi boynumun sol taraf─▒n─▒ s─▒y─▒rd─▒ ge├žtiÔÇÖ

Z├╝ht├╝ Sivritepe: ÔÇśMermi boynumun sol taraf─▒n─▒ s─▒y─▒rd─▒ ge├žtiÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Z├╝ht├╝ Sivritepe: ÔÇśMermi boynumun sol taraf─▒n─▒ s─▒y─▒rd─▒ ge├žtiÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
┼×efket G├╝nayd─▒n: ÔÇśD├╝kk├ón─▒m─▒ Kore Sava┼č─▒ an─▒lar─▒m─▒ toplad─▒─č─▒m m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝mÔÇÖ

┼×efket G├╝nayd─▒n: ÔÇśD├╝kk├ón─▒m─▒ Kore Sava┼č─▒ an─▒lar─▒m─▒ toplad─▒─č─▒m m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝mÔÇÖ

30 May─▒s 2021, ┼×efket G├╝nayd─▒n: ÔÇśD├╝kk├ón─▒m─▒ Kore Sava┼č─▒ an─▒lar─▒m─▒ toplad─▒─č─▒m m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝mÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Mehmet Emin ├çall─▒: ÔÇśKomutan─▒m─▒z Nuri Pamir ┼čehit oldu─čunda biz oradayd─▒kÔÇÖ

Mehmet Emin ├çall─▒: ÔÇśKomutan─▒m─▒z Nuri Pamir ┼čehit oldu─čunda biz oradayd─▒kÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Mehmet Emin ├çall─▒: ÔÇśKomutan─▒m─▒z Nuri Pamir ┼čehit oldu─čunda biz oradayd─▒kÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Beytullah Efe: ÔÇśKore Sava┼č─▒ tarihe unutulan sava┼č diye ge├žmi┼č, ke┼čke biz de unutabilsek.ÔÇÖ

Beytullah Efe: ÔÇśKore Sava┼č─▒ tarihe unutulan sava┼č diye ge├žmi┼č, ke┼čke biz de unutabilsek.ÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Beytullah Efe: ÔÇśKore Sava┼č─▒ tarihe unutulan sava┼č diye ge├žmi┼č, ke┼čke biz de unutabilsek.ÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
Ali Kulcu: ÔÇśSeulÔÇÖden KunuriÔÇÖye kadar harita olmaks─▒z─▒n gittimÔÇÖ

Ali Kulcu: ÔÇśSeulÔÇÖden KunuriÔÇÖye kadar harita olmaks─▒z─▒n gittimÔÇÖ

30 May─▒s 2021, Ali Kulcu: ÔÇśSeulÔÇÖden KunuriÔÇÖye kadar harita olmaks─▒z─▒n gittimÔÇÖ i├žin yorumlar kapal─▒
G├╝re┼čin Payitaht─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde Bir Koca Pehlivan: Yeni┼čehirli R├╝stem

G├╝re┼čin Payitaht─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde Bir Koca Pehlivan: Yeni┼čehirli R├╝stem

29 May─▒s 2021, G├╝re┼čin Payitaht─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde Bir Koca Pehlivan: Yeni┼čehirli R├╝stem i├žin yorumlar kapal─▒
Anadolu’dan Semerkant’a, Semerkant’tan Anadolu’ya

Anadolu’dan Semerkant’a, Semerkant’tan Anadolu’ya

29 May─▒s 2021, Anadolu’dan Semerkant’a, Semerkant’tan Anadolu’ya i├žin yorumlar kapal─▒