Hilmi ├ľZDEN
Hilmi  ├ľZDEN
├çarl─▒k RusyaÔÇÖs─▒nda Son D├Ânem T├╝rk Ayd─▒nlar─▒n─▒n Fikir ve Faaliyetleri
  • 13 A─čustos 2018 Pazartesi
  • +
  • -

┬á1.G─░R─░┼×

Ruslar─▒n, T├╝rk topraklar─▒n─▒ i┼čgale ba┼člamas─▒, onbe┼činci y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda Moskova Kinezli─čiÔÇÖnin Alt─▒nordu Devleti hakimiyetinden ├ž─▒kmas─▒yla ba┼člar. Bu tarihten itibaren, Moskova Prensli─či ├Ânderli─činde kurulan g├╝├žl├╝ ve merkezi Rus Devleti -ki bu merkezilik anlay─▒┼č─▒ Alt─▒nordu DevletiÔÇÖnin RusyaÔÇÖya bir miras─▒d─▒r-T├╝rk d├╝nyas─▒na kar┼č─▒ ilk b├╝y├╝k darbeyi onalt─▒nc─▒ asr─▒n ortalar─▒nda vurmu┼čtur. 1552ÔÇÖde Kazan Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ ve 1556ÔÇÖda da Astrakan Hanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ zapt etmi┼čtir. Bu geli┼čme T├╝rk D├╝nyas─▒ i├žin y─▒k─▒m olurken, RusyaÔÇÖya uzun y─▒llar s├╝recek Asya ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun kurulmas─▒nda ├Ânemli bir ba┼člang─▒├ž noktas─▒ olu┼čturmu┼čtur. Volga vadisinin Ruslar─▒n eline ge├žmesi, Orta Asya T├╝rkleri ile Osmanl─▒ T├╝rkleri aras─▒ndaki ileti┼čimi b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de sekteye u─čratm─▒┼čt─▒r[1].

Bu tehlikeyi vaktinde sezen Osmanl─▒ Devleti ├Âzellikle Sadrazam Sokulu Mehmet Pa┼ča ve Harezm h├╝k├╝mdar─▒ Hac─▒ Mehmet Han, Don ve Volga nehirlerini ba─člayan bir t├╝nel kazma ve b├Âylece de KaradenizÔÇÖden HazarÔÇÖa suyoluyla ula┼čma amac─▒n─▒ g├╝den program─▒ 1569ÔÇÖda uygulamaya koymu┼člar; ancak iyi niyetli ve uza─č─▒ g├Âren bu program ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonu├žlanm─▒┼čt─▒r. ─░ki b├╝y├╝k┬á T├╝rk k├╝tlesi aras─▒ndaki kopukluk giderilememi┼č, bu durum hem her y─▒l Hac i├žin yola ├ž─▒kan hac─▒lar─▒n i┼čini zorla┼čt─▒rm─▒┼č, hem de ticari, ilmi, entelekt├╝el, siyasi, askeri, sosyal ve k├╝lt├╝rel alanlarda birlikte harekat─▒ zorla┼čt─▒rarak, T├╝rk d├╝nyas─▒n─▒n topyek├╝n ve parelel kalk─▒nmas─▒n─▒ engellemi┼čtir[2].

Ruslar─▒n T├╝rk topraklar─▒ i├žerisindeki istilalar─▒ Vapu vadisiyle s─▒n─▒rl─▒ kalmam─▒┼č, onalt─▒nc─▒ asr─▒n sonlar─▒na do─čru Rusya ad─▒na hareket eden Cossack lideri Ye Ural da─člar─▒n─▒ ge├žip, Ka─čan K├╝├ž├╝m’├╝n Siberya Krall─▒─č─▒’na sald─▒rmas─▒yla Asya k─▒tas─▒na s─▒├žram─▒┼č ve s├╝rekli yay─▒lmac─▒l─▒k karakteri kazanm─▒┼čt─▒r. 1840’lara gelindi─činde Rusya, t├╝m Sibirya’y─▒ alarak Pasifik okyanuslar─▒na; ├çin ile yapt─▒─č─▒ m├╝cadelelerle Amour vadisine ve Mo─čol Kalmaklar─▒n─▒n b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de y─▒pratt─▒─č─▒ Kazak ordular─▒n─▒n topraklar─▒n─▒ alarak da s─▒n─▒rlar─▒n─▒ Orta Asya hanl─▒klar─▒ s─▒n─▒rlar─▒na dayam─▒┼čt─▒r. Burada “Orenburg-Sibirya” hatt─▒n─▒ meydana getirmi┼čtir. Hazar DeniziÔÇÖnde Yay─▒k (Ural) ─▒rma─č─▒n─▒n a─čz─▒nda kurulmu┼č olan Guriev ┼čehrinden ba┼člay─▒p, Orenburg ve Orsk ├╝zerinden Tobol, ─░┼čim, Omsk ve ─░ri┼čÔÇÖi izleyerek Semipolatinsk’ten ge├žerek ├çin s─▒n─▒r─▒na ula┼čan bu hat bir s─▒ra g├╝├žlendirilmi┼č Cossack kaleleri olup, hem s─▒n─▒rlar─▒ korumada hem de T├╝rk topraklar─▒na Cossack ak─▒nlar─▒n─▒n yap─▒lmas─▒nda ├╝s g├Ârevini yapmaktayd─▒. Bu hat ile Orta Asya T├╝rk hanl─▒klar─▒n─▒ bat─▒, kuzey ve do─ču s─▒n─▒rlar─▒nda genel olarak sarm─▒┼č bulunmakta ve hanl─▒klar─▒n d─▒┼čar─▒ ile il┼čkilerini s─▒n─▒rlam─▒┼č olmaktayd─▒. Rus yay─▒lmac─▒l─▒k zihniyeti g├Âsteriyordu ki Ruslar─▒n yapacaklar─▒ s─▒radaki hareket hanl─▒klar─▒ istila etmekti.

Rus tezlerine g├Âre, ├Âzellikle bir askeri tarih├ži olan Terentyef in kitab─▒nda ve Rus D─▒┼či┼čleri Sekreteri Prens Gorchakov’un 1864 tarihli bildirisinde ifadesini buldu─ču gibi, Ruslar─▒n T├╝rk topraklar─▒n─▒ istilas─▒ T├╝rklerin sosyal ya┼čant─▒lar─▒yla ve RuslarÔÇÖa kar┼č─▒ tutumlar─▒yla ilgiliydi. Bu ba─člamda, T├╝rk ├žo─čunlu─čunun g├Â├žebe olmas─▒ itibari ile g├Âsterdikleri a┼č─▒r─▒ hareketlili─čin (mobility) yaratm─▒┼č oldu─ču “d├╝zensizli─či” ┬áve s├╝rekli ganimet i├žin kom┼ču yerle┼čik toplumlar ├╝zerine yapt─▒klar─▒ ak─▒nlar─▒ sona erdirmeye kar┼č─▒ al─▒nan tedbirler olarak belirtiyorlard─▒. RuslarÔÇÖa g├Âre, “medeni” olan kendileri kom┼ču “barbar veya yar─▒-barbar” g├Â├žebelerin topraklar─▒n─▒ almak zorunda kalm─▒┼člar ve do─čal s─▒n─▒rlara veya kendilerine e┼č, yerle┼čik medeniyetlerin s─▒n─▒rlar─▒na var─▒ncaya kadar bu yay─▒lmay─▒ s├╝rd├╝receklerini belirtmi┼člerdir. Ancak, do─čal s─▒n─▒rlara ula┼čma tezi, Ruslar─▒n onalt─▒nc─▒ as─▒rda Ural da─člar─▒na, Hazar Denizi’ne ve Kafkaslar’a ula┼čmalar─▒yla bir noktada ba┼čar─▒lm─▒┼č olacakt─▒. Onalt─▒nc─▒ as─▒rda ula┼č─▒lan bu s─▒n─▒rlar, Rus yay─▒lmac─▒l─▒─č─▒n─▒ durdurmam─▒┼č, aksine RuslarÔÇÖ─▒ daha kapsaml─▒ istilalara itmi┼čtir. B├Âylece ortaya att─▒klar─▒ do─čal s─▒n─▒rlar tezi, Rus sald─▒rganl─▒─č─▒ ve emperyalizmi ile ├ž├╝r├╝t├╝lm├╝┼č oluyordu.

Ruslar─▒n ikinci tezi olan, yerle┼čik ve medeni toplumlar─▒n s─▒n─▒rlar─▒na ula┼č─▒ncaya kadar yay─▒lma fikrine gelince; Orta Asya’daki T├╝rk hanl─▒klar─▒n─▒n olduk├ža geli┼čmi┼č yerle┼čik bir hayat─▒ ve tarihi medeniyeti g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda, onlar─▒n s─▒n─▒r─▒ Ruslar i├žin yay─▒lman─▒n sonu olmal─▒yd─▒. Ancak, bu tez de sadece Ruslar─▒n kendi politik ve diplomatik oyunlar─▒n─▒n par├žas─▒ndan ba┼čka bir ┼čey olmad─▒─č─▒ndan, 1877’ye var─▒ncaya kadar Ruslar, Orta Asya T├╝rk hanl─▒klar─▒n─▒ yenmi┼čler, stratejik ve ekonomik ├Ânemi olan yerleri, ├Ârne─čin Ta┼čkent, Semerkand, Aral G├Âl├╝ ├ževresi ve Hokand Hanl─▒─č─▒ gibi, tamamiyle kendi askeri y├Ânetimleri alt─▒na alm─▒┼člar, geri kalan yerlerdeki Buhara ve Hive hanl─▒klar─▒n─▒ da kendi vasallar─▒ (ba─čl─▒ hanl─▒klar) haline getirmi┼člerdir. O tarihte Bat─▒ T├╝rkistan’─▒ tam bir Rus boyunduru─ču alt─▒na almak i├žin geride sadece T├╝rkmenlerin ya┼čad─▒─č─▒ topraklar kalm─▒┼čt─▒r.

Ruslar bu tezlerini daha ziyade 1860’larda ve 1870’lerde, Orta Asya T├╝rk hanl─▒klar─▒n─▒ ele ge├žirdikleri s─▒rada vurgulam─▒┼člard─▒r. Bunda, ─░ngiliz-Rus emperyalist rekabetinin ├Ânemli yeri vard─▒r. Bu tezlerle Ruslar, bir anlamda sald─▒rgan ve yay─▒lmac─▒ politikalar─▒n─▒ ├Ârtbas edip, kendilerini ─░ngilizlerÔÇÖe ve Avrupa’ya kar┼č─▒ masum g├Âstermek istemi┼člerdir. Bu tezlerin aksine, Ruslar─▒n T├╝rk topraklar─▒n─▒ ele ge├žirmelerinde daha ger├žek├ži bir├žok sebep vard─▒r. Bunlardan, bir Cossack olan Yermak’la ba┼člayan, Panslavist devlet adamlar─▒ndan Count Nikolai ─░gnatiev (1832-1908), D. A. Miliutin ve komutanlardan General V. A. Perovski, General A. K. Kaufman, General M. G. Cher-niaev ve General M. D. Skobelev gibi ┼čahsi ihtiraslar─▒n─▒ tatmin i├žin b├╝y├╝k bir imparatorlu─čun kaynaklar─▒n─▒ yay─▒lmac─▒l─▒k ve r├╝tbe u─čruna kullanan ki┼čilerin varl─▒─č─▒, Ruslar─▒n topra─ča doymayan a├ž g├Âzl├╝l├╝─č├╝, zenginlik ve prestij i├žin ticari yollar─▒ kontrol etme iste─či, bozk─▒r topluluklar─▒ ile giri┼čtikleri tarihi m├╝cadelenin canl─▒ an─▒lar─▒, Ortadoksluk ve Rusluk fikirlerini yayma veya ├╝st├╝n k─▒lma arzusu, T├╝rk topraklar─▒ ├╝zerinde ya┼čayan halk─▒n ve devletlerin geri kalm─▒┼čl─▒─č─▒, emperyalist d├╝┼č├╝ncenin olu┼čturdu─ču Rus siyaseti ve s─▒cak sulara inme politikalar─▒ gibi sebepler Ruslar─▒n yay─▒lmac─▒l─▒─č─▒nda daha etkili olmu┼čtur[3].

2.OSMANLI DEVLET─░ DI┼×INDAK─░ T├ťRKLER─░N FAAL─░YETLER─░

Zenskovsky ÔÇťRusyaÔÇÖda Pan-T├╝rkizm ve M├╝sl├╝manl─▒kÔÇŁ isimli eserinde Osmanl─▒ Devleti d─▒┼č─▒ndaki T├╝rklerin siyasi faaliyetleri hakk─▒nda ┼čunlar─▒ yazmaktad─▒r: ÔÇť1905ÔÇÖe kadar RusyaÔÇÖdaki T├╝rkler aras─▒nda mill├« bir hareketin ilk a├ž─▒k tezah├╝r├╝ duyulmam─▒┼čt─▒. Tatar liberal yenilik getirenlerin gayretleri o zamana kadar ba┼čl─▒ca bir k├╝lt├╝rel ve dini tabiatta idi ve daha ziyade RusyaÔÇÖdaki muhtelif M├╝sl├╝man gruplar aras─▒nda temas─▒n yerle┼čmesine, e─čitim reformuna ve Tatar hayat─▒n─▒n modernle┼čmesine yard─▒m ediyordu. Ne ─░smail Bey Gasprinsky (Gasp─▒ral─▒) ve ne de onu destekleyenler 1880 ve 1890ÔÇÖda herhangi bir politik i┼če kar─▒┼čmam─▒┼člard─▒ ve onlar─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒nda a├ž─▒k├ža mill├« bir ama├ž sezilmemi┼čti. Herhangi bir a┼č─▒r─▒ hareketin ba┼člang─▒├žta ba┼čar─▒ sa─člar gibi olan ┼č├╝pheli bir iyili─čin yarar─▒n─▒ ve onlar─▒ Rus idaresiyle bir ├žat─▒┼čmaya g├Ât├╝recek hareketin tehlikeli olaca─č─▒n─▒ bilecek kadar realistiler. Bir defa 1905ÔÇÖde sosyalist bir yay─▒n─▒n etkisi alt─▒nda kalarak bir s─▒n─▒f sava┼č─▒n─▒ hayal edinen ve Tatarlar aras─▒nda ├žat─▒┼čmaya yol a├žacak hevesdeki gen├ž bir TatarÔÇÖa verdi─či cevapta Gasp─▒ral─▒ filozof├ža ┼čuna i┼čaret etti: ┬źO─člum, senin tecr├╝ben yok ve bu y├╝zden sen kelimeler kar┼č─▒s─▒nda ├žok fazla duyarl─▒l─▒k g├Âsteriyorsun… K├╝lt├╝rs├╝z bir halk herhangi bir sanayie sahip olamaz. Sanayisiz de i├ž rekabet olamaz. Bug├╝n bizim ├Âdevimiz k├╝lt├╝r├╝m├╝z├╝ y├╝kseltmekten ibarettir.┬╗

1890 ortas─▒nda sosyal hareketin hayaline giren gen├ž Tatar ve Azerbaycan nesli az sab─▒rl─▒ idiler ve onun s─▒ralar─▒ndan hakiki T├╝rk milli hareketin yeni liderlerini bekliyorlard─▒. Bunlar─▒n ├žo─čunun politik g├Âr├╝┼čleri ─░stanbul veya Paris’de son ┼čeklini al─▒yordu ki onlar e─čitimlerini tamamlamak i├žin oraya gitmi┼člerdi. Rusya’daki T├╝rkler aras─▒nda politik k─▒┼čk─▒rtmaya ilk defa ba┼člayan Re┼čit ─░brahimofÔÇÖdu. Bu zat evvelce UfaÔÇÖda m├╝sl├╝man cemaat idaresinde Kad─▒ (hakim) idi. Abdurre┼čid ─░brahim T├╝rkiyeÔÇÖye g├Â├ž etti ve 1905ÔÇÖde orada ├çulpan Y─▒ld─▒z─▒ÔÇÖn─▒ (Kuzey y─▒ld─▒z─▒) yay─▒nlad─▒. Bu bir Tatar gazetecinin kaleminden RuslarÔÇÖa kar┼č─▒ yaz─▒lm─▒┼č ilk bro┼č├╝rd├╝. ─░brahimof bro┼č├╝r├╝nde eski, esas─▒ olmayan Rus h├╝k├╝metinin Tatarlar─▒ H─▒ristiyan yapmaya zorlad─▒─č─▒n─▒ tekrarlam─▒┼čt─▒ ve Tatarlar ile M├╝sl├╝man d├╝nyas─▒n─▒n bu zorlamalara kar┼č─▒ direnmeleri i├žin ├ža─čr─▒da bulunuyordu. Bu bro┼č├╝r Volga ve Ural sahalar─▒ M├╝sl├╝man halk─▒ aras─▒nda baz─▒ tats─▒zl─▒klara ra─čmen gizlice dola┼čt─▒r─▒l─▒yordu. 1904ÔÇÖte ─░stanbul polisi Abd├╝rre┼čid ─░brahimÔÇÖi RusyaÔÇÖya gerisin geriye g├Ânderdi ve O PetesburgÔÇÖda ÔÇťAynaÔÇŁ isimli bir tatar mecmuas─▒ ├ž─▒karmaya ba┼člad─▒. Abd├╝rre┼čid ─░brahim bu mecmuada RusyaÔÇÖn─▒n b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlar─▒n─▒ birle┼čmeye ├ža─č─▒rd─▒.[4]

8 Nisan 1905’te Petersburg’ta Abd├╝rre┼čid ─░brahim (1853-1944)’in evinde Ali Merdan Top├žuba┼č─▒ (1862-1934), Ahmed A─čao─člu (1869-1939), Ali H├╝seyinzade (1864-1941), Alim Maksud, B├╝nyamin Ahmed bir araya geldiler ve siyas├« bir parti kurmaya karar verdiler. Bu toplant─▒dan birka├ž g├╝n sonra Petersburg’a gelen ─░smail Gasp─▒ral─▒ da bu fikre kat─▒ld─▒ ve ilk toplant─▒n─▒n Mekerce Fuar─▒’nda (Nijni Novgorod) yap─▒lmas─▒na karar verildi. “M├╝sl├╝man ─░ttifak─▒” ad─▒ almas─▒ kararla┼čt─▒r─▒lan siyas├« partinin ikinci isti┼čar├« toplant─▒s─▒n─▒n ise 20 May─▒s 19O5’te ├çistay’da Zakir Hazret adl─▒ birinin k─▒z─▒n─▒ evlendirmesi dolay─▒s─▒yla d├╝zenledi─či d├╝─č├╝n merasiminde yap─▒lmas─▒na karar verildi ve bu d├╝─č├╝ne Rusya’n─▒n her taraf─▒ndan misafirler davet edildi. Toplant─▒ya da imamlar, talebeler, zenginler, edipler ve gazeteciler kat─▒ld─▒. Abd├╝rre┼čid ─░brahim bu toplant─▒da “Ne┼čr-i Maarif” adl─▒ bir dernek kurma teklifinde bulundu. O, bu teklifi halk─▒ siyas├« ve iktisad├« konulara al─▒┼čt─▒rman─▒n ancak bas─▒n yoluyla ger├žekle┼čtirilece─čine inand─▒─č─▒ i├žin yapm─▒┼čt─▒. Toplant─▒da kesin bir karar al─▒nmamakla birlikte Mekerce Panay─▒r─▒ÔÇÖnda toplanma fikri tekrarland─▒. Toplant─▒ karar─▒ ─░├ži┼čleri Bakanl─▒─č─▒ÔÇÖna ve kat─▒lacaklara bildirildi.[5]

1905 y─▒l─▒ndaki olaylar─▒n yank─▒lar─▒ Kazak bozk─▒rlar─▒na kadar yay─▒lm─▒┼č olup, Orenburg vilayetinden de 20 kadar vekil Petersburg’a gelmi┼člerdi. Bu vekillerin aras─▒nda Kazak zenginlerinden Bayram Sal Hac─▒ ile soylulardan Bahtcan Kara-tay da bulunuyordu. Onlar Re┼čid ─░brahim ile g├Âr├╝┼čerek “K─▒rg─▒zlar─▒n (Kazaklar) da Nogaylar (Tatarlar) ile birlikte hareket etmek” istediklerini bildirdiler. O tarihlerde Baku’da Hayat gazetesi de yay─▒na ge├žmi┼č ve Re┼čit ─░brahim de bu gazetede Mekerce Panay─▒r─▒’nda yap─▒lacak toplant─▒ ile ilgili ├že┼čitli makaleler yazm─▒┼čt─▒.

Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n birinci toplant─▒s─▒ (15 A─čustos 1905): 8 Nisan 1905’te Petersburg’ta al─▒nan gizli karar ve yap─▒lan davetler neticesinde A─čustos’un 10’una do─čru Mekerce Fuar’─▒na (Nijni Novgorod) ├╝lkenin ├že┼čitli yerlerinden temsilciler akmaya ba┼člad─▒. Bu ┼čah─▒slar T├╝rklerin yo─čunlukta bulundu─ču ─░dil-Ural, K─▒r─▒m, Kafkasya, T├╝rkistan ve Sibirya’dan gelmi┼člerdi. Rusya T├╝rklerinin belli ba┼čl─▒ ┼čah─▒slar─▒ndan olan Baku’dan Ali Merdan Top├žuba┼č─▒, Bah├že-saray’dan ─░smail Gasp─▒ral─▒, Kazan’dan Seyid Gerek Alk(in), Yusuf Ak├žura, Fatih Kerim├«, ulemadan Kad─▒ Abd├╝rre┼čid ─░brahim, Musa Carullah Bigi, Abdullah Apanay; zenginlerden Troyski’den Veli Yau┼č(ev), Orenburg’tan Zakir Remi(ev), Ahmed ve Gani H├╝seyin(ov) biraderler; eski subaylardan ve arazi sahiperinden Kutlukay Mirza Tevkil(ev), ┼×ah Haydar S─▒rtlan(ov), Selim Gerey Cant├╝re bu toplant─▒ i├žin Mekerce’ye gelen ┼čah─▒slar aras─▒nda idiler.[6]

 

─░lk olarak 8 A─čustos 1905’te Nijni Novgorod valisinden toplant─▒ i├žin izin istendi. Vali, ├Ârfi idareyi bahane ederek, kongreye izin vermedi. Bu haber Nijni Novgorod’a gelenleri huzursuz etti. Ayaz ─░shak├«, Fuat Tuktar gibi gen├ž┬şler bir toplant─▒ d├╝zenleyerek demokrasi talep ettiler. 13 A─čustosÔÇÖta ise molla Ali Yau┼č(ev) Bakulu misafirler ┼čerefine bir yemek verdi. Bu ziyafete kat─▒lanlar aras─▒nda ┼×emsi Esadulla(yev), Ha┼čim Vezir(ev), Ali Merdan Top├žuba┼č─▒, Ebusuud Ah-tem, ─░smail Gasp─▒ral─▒, Takizade Saf ar gibi ileri gelen 25 kadar ki┼či bulunuyordu.. Ziyafet neticede siyas├« bir miting havas─▒n─▒ ald─▒ ve Gasp─▒ral─▒, Top├žuba┼č─▒ ve ─░brahim Re┼čit birer nutuk s├Âylediler. Ard─▒ndan validen tekrar izin istenmesine karar verildi. Fakat 14 A─čustos’ta Ebusuud Ahtem’in yapt─▒─č─▒ m├╝racaat tekrar reddedildi. Baz─▒ gen├žler bunun ├╝zerine protesto y├╝r├╝y├╝┼č├╝ yapma teklifinde bulunmu┼člarsa da, Re┼čid ─░brahim’in bir gemi kiralayarak, kongreyi gemi yolculu─ču esnas─▒nda d├╝zenleme teklifi uygun g├Âr├╝ld├╝. Bundan sonra ancak belli ba┼čl─▒ ┼čah─▒slara davetiye yolland─▒ (talebeler ├ža─čr─▒lmad─▒), fakat davetsiz gelenleri de toplant─▒ya kabul etme karar─▒ al─▒nd─▒.

15 A─čustos 1905’te saat 9 sular─▒nda davetliler “Gustav Struve” adl─▒ gemide toplanmaya ba┼člad─▒lar. T├╝rklerin bu faaliyetinden gizli polis Ohranka’n─▒n haberi olaca─č─▒ endi┼česi ile gemi belirtilen saatten ├Ânce hareket etti. Bir fikre g├Âre ise, o devre g├Âre “sol” g├Âr├╝┼čl├╝ olduklar─▒ kabul edilen Ayaz ─░shak├« (1878-1954) ve arkada┼člar─▒n─▒n kat─▒lmas─▒na mani olmak i├žin geminin erken hareketi sa─čland─▒. Fakat ad─▒ ge├žen ┼čah─▒slar motorla gemiye yeti┼čtiler.

Gemi Oka nehri ├╝zerinde limandan bir mil kadar uzakla┼č─▒nca Kafkasya-├Âtesi imam─▒ ┼×akir Rahmankul Kur├ón-─▒ Kerim okuyarak toplant─▒y─▒ a├žt─▒. Toplant─▒n─▒n ba┼čkanl─▒─č─▒na ─░smail Gasp─▒ral─▒ se├žildi. Sonra ─░ptida, Hayat ve Kaspi gazetelerinin sahibi Azerbaycanl─▒ Ali Merdan Top├žuba┼č─▒ uzun bir konu┼čma yapt─▒. Daha sonra Uf al─▒ Ebusuud Ahtem ve ─░smail Gasp─▒ral─▒ da birer konu┼čma yapt─▒lar. Toplant─▒da esas olarak M├╝sl├╝manlar─▒n menfaatini korumak i├žin bir birlik (ittifak) kurulmas─▒ icap etti─či fikri ├╝st├╝nl├╝k kazand─▒. 120’den fazla ki┼činin (20 kadar─▒n─▒ talebeler te┼čkil ediyordu) kat─▒ld─▒─č─▒ bu toplant─▒da Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n 16 ┼čubeye b├Âl├╝nmesi ve her ┼čubenin merkezden gelecek talimatlara g├Âre faaliyet g├Âstermesi prensipte kabul edildi. B├╝y├╝k bir temkinle yap─▒lan T├╝rklerin bu ilk toplant─▒s─▒, belki b├╝y├╝k bir siyas├« faaliyet olarak de─čerlendirilemez, ancak o devirde T├╝rkler aras─▒nda ├žok m├╝sbet tesir b─▒rakm─▒┼čt─▒[7]. Zira bu herhangi siyas├« bilgi, terc├╝be ve bas─▒n deste─činden yoksun bir topluluk i├žin her┼čeye ra─čmen ba┼čar─▒l─▒ bir ad─▒md─▒. Organizasyonu yapanlara toplant─▒ya m├╝teakiben bir hayli tebrik telgraflar─▒ yolland─▒. Kongre burada temsil edilen z├╝mreler aras─▒nda bir dostluk havas─▒ yaratm─▒┼čt─▒. Toplant─▒da al─▒nan kararlar ise daha sonra Rus├ža olarak bast─▒r─▒ld─▒. 15 A─čustos 1905 toplant─▒s─▒n─▒n kararlar─▒ a┼ča─č─▒daki gibi idi:

Nijni Novgorod’ta Oka nehri ├╝zerinde “Gustav Struve” vapurunda, imparatorlu─čun ├že┼čitli vilayet ve b├Âlgelerinden gelen, i├žlerinde her s─▒n─▒ftan temsilciler bulunan M├╝sl├╝manlar, devletin ve kendilerinin durumlar─▒n─▒ i├žine alan b├╝t├╝n meseleleri m├╝zakere ederek, a┼ča─č─▒daki kararlar─▒ ittifakla alm─▒┼č bulunmaktad─▒rlar :

1.Bug├╝nk├╝ hayat ┼čartlar─▒ umum Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n siy├ós├«, i├žtima├« ve k├╝lt├╝rel i┼člerinde birle┼čmelerini gerektirmektedir.

2.Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ bu maksatlar─▒na eri┼čmek hususunda Rus terakkiperverleriyle (ilericileri) ayn─▒ fikirde olup, halk─▒n oyuyla se├žilen vekillerin devleti y├Ânetme, kanunlar─▒ haz─▒rlama ve yetkili k─▒l─▒nmas─▒ esas─▒na dayanan hukuk nizam─▒n─▒ tesis etmek yolunda faaliyette bulunacakt─▒r.

3.RuslarÔÇÖa verilen haklar aynen Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖna da verilmezse, ikinci maddede belirtilen maksadlara ula┼čmak asla m├╝mk├╝n de─čildir. Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ bu kanaatta olup, siyas├«, i├žtima├« ve din├« haklarda Ruslarla (aynen) tam m├ón├óda e┼čit duruma gelmek, h├ólen y├╝r├╝rl├╝kte olan kanunlar─▒, h├╝k├╝met kararnamelerini, y├Ânetim ┼čekillerini, Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖna konulan tahdidleri, istisnalar─▒ ortadan kald─▒rmak yolunda, me┼čru ┬ámaksatlar─▒na ne ┼čekilde olursa olsun eri┼čmeye ├žal─▒┼čacaklard─▒r.

4.Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ faaliyetlerine devletin ┼čimdiki ve gelecekteki ihtiya├žlar─▒na ┬á(┼čartlar─▒na) g├Âre istik├ómet vereceklerdir. M├╝sl├╝manlar kendilerini devlette olacak de─či┼čikliklere, yeni ┼čartlara, hayat tarz─▒na uygun bir ┼čekilde haz─▒rlamak i├žin itina g├Âstereceklerdir. Buna g├Âre heryerde ve kendi ihtiya├žlar─▒na uygun her ├že┼čit okul kurarak; kitap, gazete, dergi ne┼črederek; k├╝t├╝phane, k─▒raathane (okuma odas─▒) a├žarak, halktan toplanan ianelerle halk─▒ bug├╝nk├╝ asr├« ┼čartlara g├Âre yeti┼čtirme─če ├žal─▒┼čacaklard─▒r.

Bu d├Ârt maddede zikredilen maksatlara ula┼čmay─▒ kolayla┼čt─▒rmak i├žin, M├╝sl├╝manlar belli zamanlarda toplanacak kongreler taraf─▒ndan verilecek talimatlara g├Âre hareket edecek, mahall├« “meclisler” olu┼čturacakt─▒r[8].

5-Bu kongrede b├╝t├╝n Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n bir “ittifak” kurmalar─▒ esas─▒ kabul edilmi┼čti, fakat bunun hen├╝z bir siyas├« parti mahiyeti almas─▒ kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č de─čildi. Buna ra─čmen birlik fikrinin do─čmu┼č olmas─▒n─▒n kongreyi d├╝zenleyenlere Rusya T├╝rklerinin gelece─či hakk─▒nda b├╝y├╝k cesaret verdi─či kesindi. Rusya’n─▒n ├že┼čitli b├Âlgelerinden gelmi┼č olan delegeler 20 A─čustos’ta memleketlerine geri d├Ând├╝ler.[9]

─░kinci Kongre ve Kadetlerle ─░┼čbirli─či

Yine resm├« olmayan ikinci kongre PetersburgÔÇÖda 12-23 Ocak 1906ÔÇÖda yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu kongrede resmen Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ Birli─či kurulmu┼čtur, (Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n ittifak─▒ veya ─░ttifak olarak). ┬źB├╝t├╝n Rusya┬╗ ismine ra─čmen ─░ttifak ne Rusya’n─▒n T├╝rk mill├« liderlerinden kuruluydu┬á ne de muhtelif T├╝rk mill├« gruplar─▒n veya sosyetelerin hakiki bir birli─čiydi. ─░ttifak─▒n kurucular─▒ ve ├╝yeleri herhangi bir ├Ârg├╝t├╝n veya b├Âlgelerin m├╝messillerinin kudretinde bir i┼č g├Ârmemekte fakat sadece n├╝fuzlu ┼čahsiyetlerdi. Bundan ba┼čka bir taraftan Volga ve Ural Tatarlar─▒, Azerbaycanl─▒lar ve K─▒r─▒ml─▒lar ├žo─čunlu─ču te┼čkil etmek ├╝zere ─░ttifakta geni┼č ├žapta temsil ediliyordu. Kazak stepleri, Sibirya ve Kuzey Kafkasya’dan az temsilci vard─▒ ve Orta Asya’dan hi├ž yoktu. Bilhassa Rusya Asyas─▒nda onalt─▒ b├Âlgesel merkezleri organize etmeye ait ikinci kongre karar─▒ hi├ž bir zaman yap─▒lmam─▒┼čt─▒r. Yaln─▒z Volga Tatarlar─▒, Azerbaycanl─▒lar ve K─▒r─▒ml─▒lar bundan sonra ─░ttifakla s─▒k─▒ ba─člar─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝ler. Konservatif Tatarlar buna kat─▒lmam─▒┼člard─▒. ├ľte yandan sosyalist gruplar ─░ttifak─▒n burjuva liberalleriyle b├╝t├╝n temaslar─▒n─▒ kestiler. ─░ttifak─▒n sosyal ve ekonomik program─▒ Rus Kadetleririnkine ├žok yak─▒nd─▒ ve bu iki taraf─▒n ayn─▒ sosyal te┼čekk├╝l├╝ bak─▒m─▒ndan s├╝rpriz de─čildi. Hemen hemen ─░ttifak─▒n b├╝t├╝n liderleri Tatar veya Ba┼čk─▒r burjuvazi, ayd─▒nlar, asiller ve ├žiftlik sahipleri s─▒n─▒f─▒na aitti.

─░kinci kongre ayn─▒ zamanda Rus Kadetleriyle birinci Rus ParlementosuÔÇÖnun (Duma) se├žiminde i┼čbirli─čine ve onlarla adaylar─▒n listelerini bildirmeye karar vermi┼čti. ├ťst kademedeki ─░ttifak liderleri Kadet PartisiÔÇÖnin merkezi icra organ─▒ ile bile birle┼čmi┼člerdi. PetersburgÔÇÖdaki ikinci M├╝sl├╝man kongresi ak┼čam─▒ olan Kadet toplant─▒s─▒nda da Yusuf Ak-├žora bir M├╝sl├╝man heyetini idare ediyordu ve Kadetlere Frans─▒zca hitabetti. ─░ttifak T├╝rk Milli Partisi olmak iddias─▒nda de─čildi, sade┬şce Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n k├╝lt├╝rel haklar─▒n─▒n m├╝dafaas─▒ i├žin bir birlik idi ve onun program─▒ gibi Ak├žora’n─▒n nutku da M├╝sl├╝manlar─▒n ba┼čl─▒ca e─čitim ve dini problemlerine ├Ânem vermi┼čti. Ak├žora ┬źk├Âyl├╝ i├žin tar─▒m konusu nas─▒l esas ├Ânemli konu ise M├╝sl├╝manlar i├žin de en ├Ânemli olan onlar─▒n dinleridir┬╗ diye il├ón ediyordu. Daha ├Ânceki Pan-T├╝rkizm ve RusyaÔÇÖya kar┼č─▒ olan faaliyetlerine ra─čmen Ak├žora ile Abd├╝rre┼čid ─░brahimÔÇÖin ikisi de M├╝sl├╝man az─▒nl─▒klar─▒n menfaatlerini temsilen Kadet PartisiÔÇÖnin merkez├« komitesine se├žilmi┼člerdi. Bundan ba┼čka yeni ─░ttifak─▒n sa─člamla┼čt─▒r─▒lmas─▒ ve Tatarlar─▒n daha ├žok nefes almalar─▒n─▒ temin i├žin Kadetler parti programlar─▒n─▒n baz─▒ maddelerini tashih etmeyi kabul ettiler. Bu de─či┼čikliklerin en ├Ânemlisi (1) Tatar iste─či olarak M├╝sl├╝man dini idaresinde tam otonominin kabul├╝, (2) M├╝sl├╝man mukaddesat ve ├Ârf kanunlar─▒n─▒n (┼×eriat ve ├ódet) haz─▒rlanmas─▒n─▒n tan─▒nmas─▒, Rus sivil ve ceza kanununun bunun arkas─▒ndan g├Âzden ge├žirilmesinin de d├╝┼č├╝n├╝lmesi ve (3) Rus olmayan milli gruplar─▒n ya┼čad─▒klar─▒ sahalarda yerli halk dilinin e─čitimde kullan─▒lmas─▒.

─░ttifak─▒n liderleri ba┼člang─▒├žtaki ba┼čar─▒lar─▒n─▒ izlemeye istekli idi ve me┼čru politik faaliyet i├žin istikbalde imk├ón dahilinde olan uzla┼čmadan ka├ž─▒nmak ad─▒na ┼čimdi resmi tebli─člerindeki b├╝t├╝n a┼č─▒r─▒ ve milliyet├ži fikirlerden vazge├žiyorlard─▒. 1890ÔÇÖdaki bro┼č├╝r├╝nde Rus h├╝k├╝metine kar┼č─▒ ┼čiddetle h├╝cum eden ─░brahimof ┼čimdi ├╝├ž├╝nc├╝ bir kongrenin toplanmas─▒na izin i├žin ricada bulunuyordu ve ┬źbiz Rusya’daki M├╝sl├╝manlar─▒n Rus h├╝k├╝mranl─▒─č─▒na sad─▒k kalarak Pan ─░slamizm, Sosyalizm ve Anar┼čizmÔÇÖin yay─▒lmas─▒ndan korkarak ÔÇö halk─▒n hayat─▒n─▒ bozan ve ─░sl├óm doktrinine z─▒t ideolojiler ÔÇö bu ideolojik e─čilmelere kar┼č─▒ sava┼č─▒ kanuni yolla yapmaya karar verdik. Biz Beyaz ├çarÔÇÖa┬á hizmet etmek isteriz[10]. Onun taht─▒na babalar─▒m─▒z ve cedlerimiz gibi sad─▒─č─▒z┬╗ Abd├╝rre┼čid ─░brahim dileklerinde din├« taassuba h├╝cum ediyor ve ─░ttifak’─▒n amac─▒n─▒n ┬źokullar─▒ ve medreseleri mollalar─▒n ellerinden kurtarmak ve okullar─▒ halk─▒n eline vermek┬╗; di─čer kelime ile ÔÇťtopluluklar─▒ Ufa’daki M├╝ft├╝n├╝n etkisinden kurtarmakt─▒rÔÇŁ diyordu.

Rusya Kadetleriyle ─░ttifak─▒n birle┼čmesi, maharetli fakat itidalli propoganda, Tatar Birli─či ve daha ├žok liberal din adamlar─▒n─▒n yard─▒m─▒ sayesinde Kadet grubu ile beraber Birinci Duma’ya y├╝zbe┼č mebus se├žmek suretiyle a├ž─▒k bir bar─▒┼č sa─člam─▒┼čt─▒. Maalesef birinci Duma o kadar k─▒sa s├╝rm├╝┼čt├╝ ki M├╝sl├╝man mebuslar mevcudiyetlerini g├Âstermeye f─▒rsat bulamam─▒┼člard─▒. Yaln─▒z Ufa temsilcisi ┼×. S─▒rtlanof Duma’da konu┼čtu ve M├╝sl├╝manlar i├žin e┼čit hak talebinde ─▒srar etti. Sonra Fin ┼čehri Vyborg’da birinci Duma’n─▒n kararlar─▒n─▒ protesto i├žin mebuslar toplan─▒nca M├╝sl├╝manlar yine ihtarda bulunmu┼člard─▒. Vyborg m├╝┼čaveresine┬á onlardan yaln─▒z alt─▒s─▒ kat─▒lm─▒┼čt─▒ ve S─▒rtlanof onlar─▒ Petersburg’a d├Ânmeleri i├žin ├ža─č─▒rd─▒ ve anayasal ├Âzg├╝rl├╝klerin k─▒s─▒lmas─▒na kar┼č─▒ vergi ├Âdememek suretiyle protesto etme ├ža─čr─▒s─▒nda bulundu[11].

├ť├ž├╝nc├╝ Kongre

Birinci ve ─░kinci DumaÔÇÖn─▒n toplant─▒lar─▒ aras─▒nda -16-21 A─čustos 1906- yine Nizjni NovgorodÔÇÖda ├╝├ž├╝nc├╝ ve ├žok manal─▒ m├╝sl├╝man kongresi yap─▒ld─▒. Bu kongre T├╝rk soylular─▒n mill├« ┼čuurlar─▒n─▒n geli┼čmesi ve berrakla┼čmas─▒nda ├Ânemli rol oynad─▒ ve asl─▒nda mill├« sloganlar─▒n ifade edildi─či ┬źM├╝sl├╝man┬╗ ve ┬ź─░slam┬╗ tabirleriyle k├Ât├╝ bir surette gizlendi─či ilk bulu┼čma idi.

16 A─čustos’ta toplanan kongrenin ilk oturumu g├Âr├╝n├╝r ┼čekilde gergin bir hava yaratm─▒┼čt─▒r. Bir ├žok delege Abd├╝rre┼čit ─░brahimÔÇÖe kar┼č─▒ k─▒zg─▒n idiler, OÔÇÖnu Pan ─░slamizmÔÇÖi if┼ča etmek f─▒rsat├ž─▒l─▒─č─▒ ve ─░├ži┼čleri Bakan─▒ÔÇÖna yazd─▒─č─▒ mektupla M├╝sl├╝man din adamlar─▒na h├╝cum etmekle itham ediyorlard─▒. Rusya’daki M├╝sl├╝man hareketinin babas─▒ gibi olan Rusya’daki M├╝sl├╝manlarÔÇÖ─▒n liderleri ─░smail Bey Gasp─▒ral─▒ ├žok tan─▒nm─▒┼č Bak├╝l├╝ avukat ve Kaspii’nin na┼čiri Ali Merdan Bey Topcuba┼čef ve Duma mebusu ve Kazan Muhbire’nin na┼čiri Seid Girey Alkin de kongre ├žal─▒┼čmalar─▒ndan ├žekilmeyi veya e─čer Abd├╝rre┼čid ─░brahim tatmin edici bir ayd─▒nlanma yapmaz ve ├Âz├╝r dilemezse kongreden ├ž─▒kmay─▒ d├╝┼č├╝n├╝yorlard─▒.

├çe┼čitli taraflar─▒n ate┼či alt─▒nda kalan Abd├╝rre┼čid ─░brahim a├ž─▒┼č konu┼čmas─▒nda bu durumu izaha karar verdi. Konu┼čmas─▒nda M├╝sl├╝man Birli─čiÔÇÖnin yaln─▒z Rusya’daki M├╝sl├╝manlarla s─▒n─▒rl─▒ kalmamas─▒, fakat kendisinin ve bu kongrenin amac─▒n─▒n d├╝nya ├╝zerinde Muhammedi izleyenlerin hepsinin birle┼čmesi oldu─čunu il├ón ediyordu. Abd├╝rre┼čid ─░brahim ┬ź─░slam halklar─▒n─▒n karde┼čli─či soyut bir teori de─čil, fakat realitedir┬╗ diyordu. Belli bir gururla ba┼člang─▒├žtaki gayesi olan┬á Rusya’daki b├╝t├╝n M├╝sl├╝man halklar─▒n delegelerinin bir araya getirilmesinin ├Ânemli bir ba┼čar─▒ oldu─čunu bildiriyordu. ├ç├╝nk├╝ ├╝├ž├╝nc├╝ Kongre Rus h├╝k├╝meti taraf─▒ndan tervi├ž edilmi┼čti ve ┼čimdi onun hakk─▒nda resmen karar verilebilecekti.┬á Ba┼člang─▒├žtaki i┼čaretinden sonra Abd├╝rre┼čid ─░brahim M├╝sl├╝manlar─▒n akidelerini savunmalar─▒n─▒n onlar─▒n ba┼čl─▒ca ├Âdevi olmas─▒ l├óz─▒m geldi─či ve kongrenin dini inan─▒┼č ve din adamlar─▒n─▒n, onun iddia etti─či gibi, h├╝k├╝metin deste─čiyle m├╝sl├╝manlar aras─▒nda hristiyanl─▒─č─▒ te┼čvik eden ve m├╝sl├╝man cemaatlerin┬á bar─▒┼č┬á i├žindeki┬á hayatlar─▒n─▒┬á bozan┬á┬á hristiyan┬á misyonerlerinin┬á sald─▒r─▒lar─▒ndan kurtarmak i├žin ne laz─▒msa yapaca─č─▒n─▒ bildiriyordu. Bu Abd├╝rre┼čid ─░brahimÔÇÖin 1895ÔÇÖte yay─▒nlad─▒─č─▒ bro┼č├╝r├╝nde belirtti─či ve en ├žok sevdi─či konu idi. Abd├╝rre┼čid ─░brahim nutkunda ├Â─črencilerin yaln─▒z e─čitimi de─čil ayn─▒ zamanda idame ve geli┼čmelerinden sorumlu olan M├╝sl├╝man din adamlar─▒n─▒n k├Ât├╝ hallerine de temas etmi┼čtir. (M├╝sl├╝man okullar─▒ndan ├Â─črenciler mutad oldu─ču ├╝zere burs ve yurdlar ile desteklenmi┼čtir). ─░├ži┼čleri Bakan─▒ÔÇÖna g├Ânderdi─či mektupta din adamlar─▒na kar┼č─▒ olan tutumunu tamamen de─či┼čtiren Abd├╝rre┼čid ─░brahim din adamlar─▒n─▒n ve pedagoglar─▒n cemaatler i├žin daha geni┼č surette desteklenmesini istemi┼čti. Bununla beraber cemaatlerin kendilerinin ekseriya g├╝venilmeyen mali durumda olduklar─▒n─▒ ve kongrenin en ba┼č i┼člerinden birinin dar g├Âr├╝┼čl├╝ m├╝sl├╝man okur sisteminin kuvvetlenmesi ve geni┼člemesi i├žin yeni yollar bulunmas─▒┬á oldu─čuna┬á ├Ânem veriyordu.[12]

A├ž─▒┼č konu┼čmas─▒n─▒ kongre ba┼čkanl─▒k divan─▒n─▒n se├žimi izledi. Top├žuba┼č─▒ ba┼čkan oldu. Di─čer ├╝yeler Gasp─▒ral─▒ Abd├╝rre┼čid ─░brahim, Duma ├╝yesi S─▒rtlano├«, Galimjan Barudi (Galiyef), Abdullah Apanaef, ┼×. Ko┼č├žegulof (bir Kazak ayd─▒n─▒), Eminyan Ilgamyanof ve Ali ─░skender A┼čurof idiler. Yusuf Ak├žora Birinci Sekreter olmu┼čtu. Sonra muhalefet ad─▒na Gasp─▒ral─▒, Abd├╝rre┼čid ─░brahimÔÇÖin konu┼čmas─▒ ve izahat─▒yla tatmin oldu─čunu bildirdi. Kongrenin sonuna do─čru Abd├╝rre┼čid ─░brahimÔÇÖin mektubu meselesi daha ├žok konu┼čuldu ve Abd├╝rre┼čid ─░brahimÔÇÖin Rus Bakan─▒ÔÇÖna kar┼č─▒ vakitsiz a├ž─▒lmas─▒ a├ž─▒k oylama ile af edildi. Yeni bir parti kurmak (h├ól├ó ─░ttifak denen) ve din meselelerini ve okul problemlerini tetkik i├žin komisyonlar te┼čkil edildi. Parti organizasyonu konusunda ve onun politik esas─▒ i├žin hararetli konu┼čmalar yap─▒ld─▒, ├ž├╝nk├╝ bir├žoklar─▒ bir M├╝sl├╝man Birli─či PartisiÔÇÖnin kurulmas─▒na kar┼č─▒ idiler. M├╝sl├╝man hareketinin eleba┼člar─▒ olan Gaspr─▒ral─▒ gibiler kongrenin faaliyetinin s─▒n─▒rl─▒ olarak k├╝lt├╝r ve din i┼člerini g├Âr├╝┼čmesini politika ile ilgilenmemesini m├╝l├óhaza ettiler. Rus ihtil├ólci sosyalistlerine yak─▒n olan Ayaz Ishaki bir siyasi partinin┬á dini ve de sosyal esaslara g├Âre kurulmas─▒ imk├ón─▒n─▒ ┼č├╝pheli g├Ârm├╝┼č ve burjuvazi, k├Âyl├╝ler ve i┼č├ži s─▒n─▒f─▒ gibi kar─▒┼č─▒k elemanlardan kurulacak bir partinin kar┼č─▒la┼čaca─č─▒ g├╝├žl├╝kleri g├Âz ├Ân├╝ne alarak endi┼čelerini izhar etmi┼čtir.

Ba┼č konu┼čmac─▒s─▒ Ak├žora olan yeni nesil gibi Duma’n─▒n bir├žok ├╝yeleri ve bilhassa S─▒rtlanof bir parti kurulmas─▒ i├žin en kuvvetli desteklerini vermi┼člerdi. Ak├žora ┬źbizim gayemiz Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒ birle┼čtirmek i├žin bir siyasi parti kurmak ve onun faaliyetini, etkisini ve otoritesini Rus ─░mparatorlu─ču’nun di─čer siyasi partileri aras─▒nda kuvvetlendirmektir. E─čer biz bunu yapmazsak Bulgaristan M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n ba┼č─▒na gelenler ÔÇö i├ž rakibler, birliklerin ve siyasi haklar─▒n kayb─▒ ÔÇö┬á aynen bizim de ba┼č─▒m─▒za gelebilir. Bulgaristan’daki M├╝sl├╝manlar─▒n bug├╝nk├╝ siyasi durumu bize uyar─▒c─▒ bir ├Ârnek olmal─▒d─▒r. Biz kendimizi ayn─▒ durumda buluyoruz. Biz kendi mill├« siyasi partilerini organize eden Avusturya’n─▒n, Polonyal─▒lar─▒n ve ├çeklerin ├Ârne─čini izlemeliyiz┬╗ diyor ve Tatar ─░htil├ólci SosyalistleriÔÇÖnin ve liderleri IshakiÔÇÖnin g├Âr├╝┼čleri olan de─či┼čik s─▒n─▒flar─▒n ayn─▒ parti i├žinde i┼čbirli─čini akla s─▒─čmaz olarak g├Âren d├╝┼č├╝ncesini kesin bir ┼čekilde reddetmekte idi[13]. Ak├žora ┬źRusya’daki M├╝sl├╝manlar─▒n birle┼čmesi ve mill├« ve dini prensiplere dayanan tesirli ve n├╝fuzlu bir siyasi partinin do─čmas─▒n─▒ her iki y├Ânden m├╝mk├╝n ve l├╝zumlu┬╗ g├Âr├╝yordu.

Ak├žoraÔÇÖn─▒n delilleri kar┼č─▒s─▒nda eski neslin direni┼či azald─▒ ve nihayet M├╝sl├╝man Birli─či Partisi (─░ttifak) te┼čekk├╝l etti. Bu partinin program─▒ on k─▒s─▒m, alt─▒ b├Âl├╝m ve yetmi┼č iki maddeden ibaretti. Kadetlerin┬á program─▒na ├žok yak─▒nd─▒.

K─▒s─▒m I (Madde 1-2) Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n dini, k├╝lt├╝rel, sosyal, ekonomik ve siyasi ┼čartlar─▒n─▒n d├╝zelmesi gayesiyle kongrenin bir M├╝sl├╝man partisi kurma karar─▒n─▒ bildiriyordu.

K─▒s─▒m II (Madde 3 – 16) Rusya’daki b├╝t├╝n halklara ve bilhassa M├╝sl├╝manlar i├žin e┼čit haklar─▒n tan─▒nmas─▒n─▒ istiyordu. Hukuki, sosyal ve k├╝lt├╝rel b├╝t├╝n ayr─▒l─▒klar ve s─▒n─▒rlamalar kald─▒r─▒lmal─▒d─▒r. M├╝sl├╝manlar─▒n Rus ─░mparatorlu─ču’nun H─▒ristiyan teba’alar─▒ gibi ayn─▒ meslek ┼čubelerinde ve sivil ve askeri ├Âdevlerde ├žal─▒┼čmalar─▒ isteniyordu. (Madde 10) 1905 ve 1906ÔÇÖn─▒n g├Âsterilerinde garantilenmi┼č ├Âzg├╝rl├╝klerin geni┼čletilmesi┬á ve korunmas─▒n─▒n l├╝zumu bildiriliyordu.

K─▒s─▒m III (Madde 17 – 24) daha evvelce Kadet program─▒ ile tesbit edilen imparatorlu─čun idaresinin anayasal kanunlar─▒ ve iskeletini g├Âsteriyordu.

K─▒s─▒m IV (Madde 25 – 27) Ortodoks itikatla b├╝t├╝n inan─▒┼člar─▒n ve organize┬á dinlerin┬á tamamen┬á e┼čit┬á olduklar─▒n─▒┬á g├Âsteriyordu.

K─▒s─▒m V (Madde 28 – 34) mahalli muhtar h├╝k├╝metin ayr─▒nt─▒lar─▒n─▒ g├Âsteriyordu ve 30ÔÇÖuncu madde bilhassa ilgi ├žekici idi ki bu madde ile b├╝t├╝n mahalli ├Ârg├╝tler, polis ve i├ž emniyet dahil, idarenin lokal, demokratik usulle se├žilen organlar─▒na b─▒rak─▒l─▒yordu. Bununla beraber milli toprak b├╝t├╝nl├╝─č├╝ i├žin otonomi istenmiyor ve Kadetler gibi ─░ttifak mahalli halk─▒n ihtiyac─▒n─▒ tatmin i├žin uygun bir te┼čekk├╝l olan Zemstvos’un (Vil├óyet Meclisi) ÔÇö haklar ├Ânemli olarak geni┼čletilerek ÔÇö olmas─▒n─▒ da ilan ediyordu. K─▒s─▒m VI (Madde 35 – 45) KadetlerÔÇÖin bildirdi─či adaletin tekrar ├Ârg├╝tlenmesi, fevkal├óde mahkemenin ve 1905-1906ÔÇÖda h├╝k├╝met taraf─▒ndan kurulan mahkemelerin ilgas─▒ ve adli idare ile icrai idarenin tamamen ayr─▒lmas─▒ bildiriliyordu.

K─▒s─▒m VII (Madde 46-53) tamamen e─čitimin d├╝zenlenmesine hasredilmi┼čti. Madde 46 ilk├Â─čretimin anadilde yap─▒lmas─▒n─▒n l├╝zumunu ve anadilde e─čitimin mecburi k─▒l─▒nmas─▒ gerekti─čini bildiriyordu[14]. Bunu izleyen madde 47 mahalli otonom idareye ilk├Â─čretim i├žin gerekli ┼čartlar─▒n haz─▒rlanmas─▒na ve cemaatlerde e─čitimin anadille yap─▒lmas─▒ ile okullarda┬á ┬źmilli┬á alfabenin┬╗┬á kullan─▒lmas─▒na y├Ânelik┬á sorumluluk y├╝kl├╝yordu.

K─▒s─▒m VIII, IX ve X (Madde 54 – 72) KadetlerÔÇÖe laz─▒m olan tar─▒m, ekonomik ve i┼č├ži problemlerinin genel ├žizgileriyle tatbikinin denenmesini g├Âsteriyordu. Tar─▒m program─▒nda ├ž├Âz├╝m olarak ├žiftlik sahiplerine arazilerini k├Âyl├╝lere satma mecburiyeti getirilmektedir. G├╝nl├╝k sekiz saat ├žal─▒┼čma, i┼č├ži birliklerinin kurulmas─▒ hakk─▒, i┼č├ži tefti┼činin ve i┼čte ├žal─▒┼čan memurlar─▒n uzla┼čt─▒rma mahkemelerinin yap─▒lmas─▒ program─▒n bu k─▒sm─▒n─▒n en ├Ânemli taraflar─▒ idi.

Di─čer komisyonlar da kendi vard─▒klar─▒ kararlar─▒ ve M├╝sl├╝man hayat─▒n─▒n en can al─▒c─▒ sorunlar─▒na ait program─▒ haz─▒rlam─▒┼člard─▒. Bunlardan biri ─░ttifakÔÇÖ─▒n siyasetinin genel prensiplerine ve M├╝sl├╝man inan─▒┼č─▒na kar┼č─▒ Rus Ortodoks misyonerlerinin sald─▒r─▒lar─▒na kar┼č─▒ savunmaya ayr─▒lm─▒┼čt─▒. Kongre ba┼čkanl─▒k divan─▒ndan bu kararlar─▒n telgrafla ─░mparatorlu─čun Bakanlar KuruluÔÇÖna ula┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒ istemi┼čtir. D├╝┼č├╝nce ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝n ve bas─▒n─▒n tam serbest olmas─▒ ancak m├╝sl├╝manlar─▒ ve ─░slamiyeti onlar─▒ hristiyanla┼čt─▒rmadan ve cemaatlerin faaliyetlerini s─▒n─▒rlamadan koruyabilece─či idi. D├╝┼č├╝nce ve bas─▒n ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ 7 Ekim 1905ÔÇÖte bir imparatorluk tebli─či olarak il├ón edilmi┼č ve temini zorlanm─▒┼čt─▒. Karar m├╝nasebe┬ştiyle h├╝k├╝met taraf─▒ndan k─▒sa bir zaman ├Ânce da─č─▒lm─▒┼č olan Duma’n─▒n faaliyetinin ─▒slah─▒ da daha az ├Ânemli de─čildi. ┬źMeydana ├ž─▒kan g├╝├ž durumun hallini ancak bir devlet Duma’s─▒n─▒n toplanmas─▒ sa─člayabilirdi.┬╗

Tamamen siyasi olan sorularda kongre ve yeni partinin liderli─či Kadetlerin program ve tutumlar─▒na s─▒k─▒ s─▒k─▒ya ba─članm─▒┼čt─▒. Okul meselelerine dair var─▒lan kararlar bilhassa b├╝y├╝k ilgi arzediyordu ve b├╝t├╝n M├╝sl├╝man okullar─▒n ve gen├ž neslin mill├« ruh alt─▒nda e─čitimini sa─čl─▒yordu. Karar, ba┼čkan─▒ A. Apanaef olan e─čitim komisyonu taraf─▒ndan haz─▒rlanm─▒┼čt─▒ ve bunlar─▒n ilki M├╝sl├╝manlar─▒n genel e─čitiminin masraflar─▒n─▒n devlet ve mahall├« otonom idarece yap─▒lmas─▒na ait siyasi program─▒n ilgili maddelerinde tamamen teyit ediliyordu. Sonra karar ─░slam dinince yap─▒lan e─čitimin ─░mparatorluk idaresinin m├╝dahalesi ve etkisinden korunmas─▒n─▒n garanti edilmesini istiyordu[15].

Ayn─▒ karar b├╝t├╝n M├╝sl├╝man okullar─▒nda ┬źtek bir edebi M├╝sl├╝man dilinin┬╗ (hatta M├╝sl├╝man olmayan T├╝rk as─▒ll─▒ okullarda da) ikamesini tavsiye ediyordu. Kongrenin g├Âr├╝┼č├╝ yaln─▒z Osmanl─▒ T├╝rk├žesiÔÇÖnin M├╝sl├╝man edebi dili olabilece─či y├Ân├╝nde idi. Bu karar─▒n 30. Maddesi ┬źOsmanl─▒ T├╝rk├žesiÔÇÖnin M├╝sl├╝manlar─▒n orta okullar─▒n ikinci ve ├╝├ž├╝nc├╝ derecelerinde okunmas─▒ i├žin bilhassa itina g├Âsterilmesi┬╗ni ┼čart ko┼čuyordu.┬á Bundan┬á ba┼čka┬á ┬źilk┬á okullarda Rus dilinin okutulmas─▒na l├╝zum olmad─▒─č─▒, fakat orta okullarda ders programlar─▒ i├žerisine sokulabilece─či┬╗nden┬á bahsediliyordu.

Ayn─▒ kararda do─ču ve g├╝neydo─ču Rusya’n─▒n Rus olmayan halk─▒ i├žin Mill├« E─čitim Bakan─▒ Kont Ivan Tolstoy taraf─▒ndan 31/3/1906ÔÇÖda tatbik edilen ilk okullar─▒n t├╝z├╝klerinin iptali de h├╝k├╝metten isteniyordu. Bu t├╝z├╝k M├╝sl├╝man e─čitim ├Ârg├╝t├╝n├╝n geli┼čmesini engelleyecekti ve M├╝sl├╝man okullar─▒nda┬á Rus├žan─▒n┬á okutulmas─▒n─▒┬á istiyordu.

├çok tan─▒nm─▒┼č Kazan medresesinden muhterem bir teolog ve M├╝sl├╝manlar─▒n dini lideri olan Galimjan Barudi (1917ÔÇÖde m├╝ft├╝ olmu┼čtu) din meselelerinde komisyona ba┼čkanl─▒k ediyordu. Bu komisyon daha geni┼č bir kararla Rus h├╝k├╝metini M├╝sl├╝man dini idare ├╝zerindeki nezaret ve kontrol├╝nden ay─▒rarak tam otonomiyi istihdaf etmekteydi. Orenburg Tatar m├╝ft├╝s├╝, Bah├žesaray’─▒n K─▒r─▒m m├╝ft├╝s├╝, TranskafkasyaÔÇÖn─▒n S├╝nn├« ve ┼×ii m├╝ft├╝leri olarak d├Ârt m├╝ft├╝n├╝n d├Ârd├╝ de k─▒sa bir zaman evvel yap─▒lan tayinlerin h├╝k├╝met taraf─▒ndan olmay─▒p M├╝sl├╝man dini cemaatlerin delegeleri taraf─▒ndan se├žilmesi isteniyordu. ├çar taraf─▒ndan kabul edilme hakk─▒na sahip (devlet bakan─▒ derecesine e┼čit) Rusya’daki b├╝t├╝n ─░sl├óm CemaatiÔÇÖnin ruhan├« ba┼č─▒ olan Ramsul Ulema’n─▒n ba┼čkanl─▒─č─▒nda Rusya’daki b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlar i├žin ayn─▒ zamanda bir merkezi idare kurulmas─▒ isteniyordu.

Siyasi sahada program─▒n ve kararlar─▒n mutedilli─čine ra─čmen bu kararlar─▒n hepsinin Tatarlar taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝len Rusya’daki m├╝sl├╝manlar─▒n tam k├╝lt├╝rel ve dini otonomiyi imparatorluk idaresinden ve Rus k├╝lt├╝r├╝n├╝n etkisinden kurtarmas─▒ i├žin yap─▒ld─▒─č─▒ ger├že─či meydanda idi[16]. Bundan ba┼čka d├╝┼č├╝n├╝len otonom M├╝sl├╝man cemaatinin ba┼čl─▒ca edebi dili i├žin Osmanl─▒caÔÇÖn─▒n d├╝┼č├╝n├╝lmesi, bu otonominin T├╝rkiye ile b├╝y├╝k bir k├╝lt├╝rel ve belki politik yak─▒nla┼čman─▒n ka├ž─▒n─▒lmaz bir durum yarataca─č─▒n─▒, bu sayede Tatarlarla di─čer M├╝sl├╝manlar─▒n Ruslarla entellekt├╝el ve psikolojik kayna┼čmas─▒n─▒ tamamen ├Ânleyece─čini g├Âstermekte idi.

Kongrenin di─čer bir tebli─či ErmenilerÔÇÖin Azerbaycan katliam─▒na dairdi ki bunun tekrar─▒n─▒n ├Ânlenmesine ait tedbirlerin al─▒nmas─▒na vurgu yap─▒yordu. Di─čer bir tebli─čde de ─░ran’da Anayasan─▒n il├ón─▒ sel├ómlan─▒yordu.

Kongre bir M├╝sl├╝man partisi de kurmu┼čtu ve a┼ča─č─▒da isimleri yaz─▒l─▒ olanlar merkezi komiteye se├žilmi┼čti: (1) Abd├╝rre┼čid ─░brahim, (2) Yusuf Ak├žora, (3) Seid Girey Alkin, (4) Abdullah Apanaef (Orenburg), (5) Galimyan Barudi (Kazan), (6) Sadri Maksudof (Volga Tatar─▒, Avukat), (7) ┼×ahaidar S─▒rtlanof (Ufa Tatar─▒, ├çiftlik sahibi, Duma ├╝yesi), (8) Musa Bigeef (KazanÔÇÖdan ├Â─črenci ve gazeteci), (9) Bobinski (Tatar, Viatka), (10) Hadi Maksudof (Y─▒ld─▒z na┼čiri, Tatar, Kazan), (11) Selim Girey Jantorin (Vil├óyet Meclisi Ba┼čkan─▒ ve Duma ├ťyesi), (12) ─░smail Bey Gasprinsky (K─▒r─▒m),┬á (13)┬á┬á Mustafa┬á┬á┬á Davidovi├ž (Bah├žesaray Belediye Ba┼čkan─▒, K─▒r─▒m), (14) ┼×al Mardan Ko┼č├žegulof (Kazak, Astrahan ili) ve (15) Ali Mardan Bey Top├žuba┼čef (Azerbaycan). ─░lk on birin hepsi Ural ve Volga m─▒nt─▒kalar─▒ndan gelen Tatarlard─▒; bunlar Merkezi KomiteÔÇÖde ├žo─čunlu─ču┬á te┼čkil┬á ediyorlard─▒.

Yaln─▒z bir M├╝sl├╝man Birli─či’nin kurulmas─▒ de─čil, fakat ayn─▒ zaman┬şda halktan siyasi bir partinin ┬áve Osmanl─▒ T├╝rk├žesiÔÇÖnin ┬źm├╝┼čterek M├╝sl├╝man┬╗ dili olarak Rusya’daki M├╝sl├╝man okullar─▒nda kabul├╝ a├ž─▒k├ža Rusya’daki T├╝rk liderleri aras─▒nda kuvvetli bir mill├« siyaset arzusu oldu─čunu g├Âsteriyordu. Tatarlar ve onlar─▒n Azarbaycan ve K─▒r─▒mÔÇÖdaki T├╝rk soylar─▒ndan olan dostlar─▒ ikinci parlamento se├žiminde se├žilen Duma’daki Kadetlerle i┼čbirli─čine devam ettiler. Tatar liderlerinin bu noktada manevralar─▒n─▒ de─či┼čtirmede g├Ârterdikleri g├Âr├╝n├╝┼čteki tersli─či Rusya T├╝rklerinin ÔÇö bilhassa Tatarlar─▒n ÔÇö kendilerini bulduklar─▒ karma┼č─▒k k├╝lt├╝rel ve siyasi durum yans─▒t─▒yordu. Unutulmamal─▒d─▒r ki 1905ÔÇÖde Rusya’daki T├╝rklerin yerle┼čmi┼č geleneklerine g├Âre ├ža─čda┼č ilim ve felsefenin karma┼č─▒k problemlerini dile getirecek herhangi bir edebi dili bulunmamaktayd─▒. Nasyri taraf─▒ndan edebiyata sokulan dil bir Tatar dilinin yarat─▒lmas─▒ i├žin sadece ilk basamak idi ve Nasyri’nin yolunu bir s─▒ra yazarlar izledilerse de onlar─▒n dili basit hik├óyeler ve gazetecilik i├žin bir ─▒┼č─▒k idi; ancak siyasi, artistik ve ilmi mefhumlar─▒ nakletmeye yeterli de─čildi. Bunun sonucu olarak Tatarlar ve Rusya’n─▒n di─čer T├╝rkleri onlara daha kolay gelen ve dil a├ž─▒s─▒ndan (l├╝gat ve terminoloji bak─▒m─▒ndan) geli┼čmi┼č olan Osmanl─▒ T├╝rkleriÔÇÖnin diline d├Ând├╝ler. Rusya’daki M├╝sl├╝man okullar─▒nda Osmanl─▒ T├╝rk├žesiÔÇÖnin kabul├╝ Rusya’daki T├╝rkleri T├╝rkiye ile k├╝lt├╝rel ola┬şrak birbirine yakla┼čt─▒rm─▒┼č ve onlar─▒ siyaset bak─▒m─▒ndan T├╝rkiye’ye do─čru y├Âneltmi┼čtir. Bu Rusya’daki M├╝sl├╝man liderlerin ekseriyetini te┼čkil eden Tatarlar─▒n ├žok ak─▒ll─▒ca bir siyasi manevras─▒ olup bunun i├žin de Rusya’daki T├╝rk soylu halklar aras─▒nda ├╝st├╝nl├╝klerini idame ettirmelerine imk├ón vermekte idi. M├╝┼čterek bir M├╝sl├╝man siyasi parti, k├╝lt├╝rel ve siyasi liderlik bak─▒m─▒ndan Tatar ihtiraslar─▒na yard─▒m etmi┼čtir.

Bununla beraber ger├žekte Rusya hesab─▒na kat─▒lm─▒┼č ve Volga – Ural sahas─▒ M├╝sl├╝manlar─▒ b├╝t├╝n halk─▒n ancak ├╝├žte biri veya d├Ârtte birini te┼čkil etmekteydi ve ├╝├ž├╝nc├╝ M├╝sl├╝man kongresinin tebli─čleri Tatar siyasi ihtiraslar─▒yla Rus realitesi aras─▒ndaki bir uzla┼čma idi. Tatarlar onlar─▒n k├╝lt├╝rel ve dini gruplar─▒n─▒n program─▒n─▒ kabul eden Rus grubu ile ak─▒ll─▒ca i┼čbirli─čine gitmi┼čti[17].

─░kinci Duma’da Tatarlar Ve Partileri

Kadetler ile ikinci Duma’n─▒n se├žiminde i┼čbirli─či ba┼čar─▒l─▒ idi. M├╝sl├╝┬şmanlar┬á parlamentoya otuz dokuz mebus g├Ândermi┼člerdi.┬á Ba┼člang─▒├žta┬á ba┼č─▒nda tecr├╝beli liderleri olmamas─▒ onlar─▒n faaliyetlerini ├Ânl├╝yordu. Fakat S. G. Alkin yerine ittifak─▒n ba┼č─▒ A. M. Top├žuba┼č─▒ ┬áolunca Duma’da M├╝sl├╝manlar─▒n ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ tanzim etti. Otuz dokuz mebustan yaln─▒z on sekizi resmen Kadet grubu ile birle┼čmi┼č, on be┼či Kadetlerle i┼čbirli─či yapm─▒┼č ve alt─▒s─▒ ─░ttifakla birle┼čmeyerek M├╝sl├╝man Hazret Tayfas─▒ denen K. Hasanof’un ba┼čkanl─▒─č─▒nda solcu i┼č├ži grubunu te┼čkil etmi┼člerdi. ┬ź─░┼č├žiler┬╗le ┬ź─░ttifakalar┬╗─▒n aras─▒ndaki ayr─▒l─▒k parlamento ve politikadaki tutumlar─▒n─▒n esas─▒ndan farkl─▒ olmas─▒ndan kaynaklan─▒yordu. ─░ttifak tamamen bir burjuvazi pl├ótformunda bulunuyordu ve ├Âncelikle mill├« ve dini meselelerle┬á ilgileniyordu. ─░┼č├žiler sosyal program ├╝zerinde du┬şruyorlar ve ─░ttifak ┬źburjuvazi┬╗ Kadetlerle i┼čbirli─čine yakla┼č─▒yor ve orta Rusya ─░┼č├ži partisi gev┼ček, s─▒k─▒ ili┼čki kurulmam─▒┼č sol ile i┼čbirli─čini tercih ediyordu ki bunlar Duma’n─▒n k├Âyl├╝ ve i┼č├ži mebuslar─▒n─▒n her ikisi ile birle┼čmi┼čti. Duma gazetesini yay─▒nlayan M├╝sl├╝man ─░┼č├ži mebuslar takma ad olarak Dumac─▒lar (Dumailar) ile kendilerini belli eden ismi alm─▒┼člard─▒. Bu grup ikinci Duman─▒n da─č─▒lmas─▒ndan sonra s├╝r’atle da─č─▒lm─▒┼č ve onu destekleyenler ya sosyal demokratlar veya ihtil├ólci sosyalistlerle birle┼čmi┼člerdi.

1905-1907ÔÇÖde Tatar ─░htil├ólci Sosyalistleri ÔÇö ki bunlar Rus muhalifleri gibi tar─▒m i┼č├žileri idiler ÔÇö ─░ttifak─▒n burjuvazi vatanda┼člar─▒ ve onlar─▒n Rus Sosyalist meslekda┼člar─▒n─▒n her ikisiyle i┼čbirli─či yapm─▒┼člard─▒. Onlar─▒n liderleri aras─▒nda her biri enerjik ve kuvvetli birer milliyet├ži olan Ayaz ─░shakof, Fuad Tuktarof ve A. Davlet├žin vard─▒. M├╝mtaz bir yazar ve gazeteci olan ─░shakof gen├ž Tatarlar aras─▒nda b├╝y├╝k bir sevgi kazanm─▒┼čt─▒ ve 1917 ihtil├ólinden sonra Tatar mill├« sol kanad─▒n─▒n dinamik bir lideri olmu┼čtu. Onlar─▒n ba┼čl─▒ca organ─▒ Tan gazetesiydi ve onlara Tanc─▒lar denirdi.

Daha ziyade tar─▒m ve ticaretle u─čra┼čan Tatarlar aras─▒nda sosyal demokratlar kuvvetli de─čildiler. Bununla beraber yirminci y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda Tatar i┼č├ži s─▒n─▒f─▒n─▒n b├╝y├╝mesi ve ┼čiddetli sosyal demokrasi propogandas─▒ onlara destek kazand─▒r─▒yordu. Tatar sosyal demokratlar─▒ Sad─▒k Sagaef, Zarif Sadikof, H├╝seyin Yama┼čef, ─░brahim Ahtiamof ve Galimjan Seifu KazanÔÇÖda Tatar i┼č├žileri aras─▒nda propaganda faaliyetini y├╝r├╝t├╝yorlard─▒, fakat onlar─▒n ufac─▒k bro┼č├╝rlerinin say─▒s─▒ en fazla bin ├╝├žy├╝zd├╝. 1907ÔÇÖden sonra H├╝seyin Yana┼čef Orenburg’da Ural isimli bir sosyal demokrat gazete yay─▒nlamaya ba┼člam─▒┼č, fakat bu gazete otuz say─▒ bas─▒ld─▒ktan sonra kapanm─▒┼čt─▒. Bu yay─▒n─▒n ba┼čl─▒─č─▒ndan sosyal demokratlara bazan Uralc─▒lar da denmi┼čti. Bu ufak sosyal demokratik organizasyon on y─▒l i├žinde Tatar Bol┼čevik grup i├žin bir ├žekirdek te┼čkil etmi┼čti ve onun ├╝yeleri ÔÇö bilhassa ─░brahim Ahtiamof ÔÇö Tatar K─▒z─▒l Muhaf─▒zlarÔÇÖ─▒n lideri olmu┼čtu[18].

Dini idarenin konservatif hocalar─▒ ve aristokrat Petersburg m├╝sl├╝manlar─▒ PetersburgÔÇÖda Ahunda S. Bayazidof ba┼čkanl─▒─č─▒nda ve S─▒rat─▒ M├╝stakim partisini organize eden Ufa’da M├╝ft├╝ Yar Sultanof M├╝sl├╝man sa─č kanad─▒ te┼čkil ederek Rus sa─čc─▒lar─▒yla i┼čbirli─či yapm─▒┼člard─▒. Kadimistlerin kudsi lideri Din ve Mai┼čet Mecmuas─▒ÔÇÖn─▒n na┼čiri M. Velihazret de liberallerle devaml─▒ sava┼č i├žinde idi. Velihazret Allah’─▒n ve Peygamberinin mevcudiyetini ink├ór etmekteydi ve hainler olarak g├Ârd├╝─č├╝ Cedidlere ve ─░ttifak liderlerine kar┼č─▒ kini o kadar b├╝y├╝kt├╝ ki onlar─▒n yeni us├╗l medresede Pan T├╝rkizm propagandas─▒ yapt─▒klar─▒n─▒ polise ihbar etmekte hi├ž teredd├╝t etmedi (bu sebebten Bobinsky Karde┼čler Okulu kapanm─▒┼čt─▒). Tutucu mollalar taraf─▒ndan Rus gizli polisine yap─▒lan ihbarlar saklanm─▒┼čt─▒ ve Bol┼čevik ─░htil├óliÔÇÖnden sonra yay─▒nlanan bu belgeler onlar─▒n dar g├Âr├╝┼čl├╝ softal─▒klar─▒n─▒ g├Âstermesi bak─▒m─▒ndan ilgi ├žekici idi. Hatta onlar Arap├ža yerine Tatarca olarak dua okuyan mollalar─▒ da ihtil├ólci olarak g├Ârmekteydiler ve Pan T├╝rkizm propagandas─▒n─▒ yaymak i├žin modern ders kitaplar─▒n─▒ kullanan her ├Â─čretmeni su├žluyorlard─▒. S├Âylemeye l├╝zum yok ki onlar┬á meslekda┼člar─▒n─▒n┬á b├╝t├╝n┬á faaliyetlerinden┬á polisi┬á haberdar┬á ediyorlard─▒.

Bu partilerden ve grupla┼čmadan ÔÇö ─░htil├ólden evvelki Rus siyas├« hayat─▒n─▒n tablosunu tamam─▒ tamam─▒na yans─▒tmakta idi ÔÇö yaln─▒z ─░ttifak ve ─░┼č├ži ├╝yeler ─░kinci Duma’da temsil ediliyorlard─▒. Onlar M├╝sl├╝manl─▒k i├žin yapt─▒klar─▒ faaliyetlerini ba┼čl─▒ca ├╝├ž noktaya inhisar ettirmi┼člerdi: M├╝sl├╝man okullar─▒n─▒ Rus h├╝k├╝metinin herhangi bir giri┼čiminden kurtarmak, M├╝sl├╝man ve Rus halk─▒n─▒n tam e┼čitli─či ve M├╝sl├╝man dini idarenin tekrar ├Ârg├╝tlenmesi. M├╝ft├╝lerin tayini yerine onlar─▒n se├žilmelerini ve Rus h├╝k├╝metinin herhangi bir ┼čekilde m├╝dahale etmemesini istiyorlard─▒. Fakat m├╝ft├╝lerin tayinleri ihtil├óle kadar devam etti ve h├╝k├╝met M├╝sl├╝manlar─▒ kontrol i├žin b├Âyle bir ├Ânemli hareketten vazge├žmeyi istemedi. Bununla beraber Kadet partisinin yard─▒m─▒ ile onlar okullardaki ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ idameye devam ettiler.

M├╝sl├╝manlar─▒ ─░kinci Duma’da rahats─▒z eden di─čer ├Ânemli bir sorun da Ruslar─▒n s├Âm├╝rgele┼čtirme siyaseti idi. Kazaklar ve Ba┼čk─▒rlar g├╝neydo─ču sahalar─▒nda Ruslar─▒n yerle┼čmesinin s─▒n─▒rland─▒r─▒lmas─▒n─▒ ve g├Â├žebelerin topraklar─▒n─▒n tar─▒msal s├Âm├╝rgele┼čtirilme i├žin al─▒nmas─▒n─▒n ├Ânlenmesini istiyorlard─▒. Ural sahas─▒ndan bir Kazak mebusu olan Karataef Duma’ya ve Rus h├╝k├╝metine g├Â├žebelerin topraklar─▒ ├╝zerindeki haklar─▒n─▒n tan─▒nmas─▒ i├žin ba┼čvurmu┼č ve Kadetlerin program─▒na uyarak ├žiftlik sahiplerinin ellerindeki topraklar─▒n k├Âyl├╝lere verilmek suretiyle tar─▒msal sorunun hallini tavsiye ediyordu[19]. Bu nutuklar, bununla beraber ─░ttifak─▒n son nefesleri idiler. ─░kinci Duma ile Rus h├╝k├╝meti aras─▒ndaki ├žat─▒┼čma Duma’n─▒n 3 Haziran 1907ÔÇÖde da─č─▒lmas─▒na sebep oldu ve durumun de─či┼čmesi┬á m├╝sl├╝manlar─▒n Rusya’daki siyasi┬á faaliyetlerini s─▒f─▒ra indirdi.

1-11 May─▒s 1917 Moskova Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ Kongresi

1917 y─▒l─▒na gelindi─činde ├çarl─▒k Rusyas─▒ÔÇÖn─▒n y─▒k─▒lmas─▒nda Birinci D├╝nya Sava┼č─▒’n─▒n ├Ânemli rol├╝ olmu┼čtur. Devrimin lideri Lenin Rusya’daki az─▒nl─▒klara ├Âzg├╝rl├╝k vaadinde bulunuyor ÔÇťToprak k├Âyl├╝n├╝n, ├Âzerklikte milletlerin!ÔÇŁ hakk─▒d─▒r diyordu.

Rusya’daki 1905 ayaklanmas─▒, Balt─▒k’tan B├╝y├╝k Okyanus’a kadar topraklarda ya┼čayan az─▒nl─▒klara zaten umut kap─▒s─▒ a├žm─▒┼č, ┼čiir, edebiyat, tiyatro, m├╝zik, bas─▒n ve mill├« e─čitim al─▒nmda gizli a├ž─▒k ├žal─▒┼čmalara neden olmu┼čtu.

Afgan T├╝rklerinden ┼×eyh Cemaleddin’in (1836-1897-─░stanbul) “b├╝t├╝n ─░slam d├╝nyas─▒n─▒n ya┼čayabilmesi i├žin, M├╝sl├╝man milletlerin, mill├« ┼čuura ├Ânemle sar─▒lmalar─▒ gerekir!” s├Âz├╝, ayd─▒n ├ževreler i├žin b├╝y├╝k bir uyar─▒ idi. Arap├ža ve Fars├ža da bilen bu b├╝y├╝k bilgin ─░slam d├╝nyas─▒n─▒ dola┼čarak verdi─či dersler, att─▒─č─▒ nutuklar, yay─▒nlad─▒─č─▒ eserlerle ayd─▒n toplumlara uyar─▒c─▒ bir ─▒┼č─▒k sunmu┼čtu.

K─▒r─▒ml─▒ ─░smail Gasp─▒ral─▒ da 1881’den itibaren K─▒r─▒m ve geldi─či ─░stanbul’da ‘T├╝rk ve Tatarlar, kendi okullar─▒nda kendi dilleriyle Bat─▒ bilim ve e─čitimini ├Â─črenmeli. End├╝stri alan─▒nda Avrupa’ya yeti┼čmelidir!” diyordu. Bu alanda kitap dergi, gazeteler yay─▒nlayarak toplumun uyand─▒r─▒lmas─▒n─▒, k├╝lt├╝r ve sosyal seviyenin y├╝kseltilmesini ├Âneriyor, “dilde, d├╝┼č├╝nce ve ├žal─▒┼čmada birlik!” istiyordu[20]. Gasp─▒ral─▒, t├╝m T├╝rkl├╝k d├╝nyas─▒na sa├žt─▒─č─▒ ─▒┼č─▒kla, K─▒r─▒m T├╝rkleri gibi, kuzey ve do─ču T├╝rklerince de bu yolda bir lider say─▒lm─▒┼č, 1883’te ├ž─▒kard─▒─č─▒ “Terc├╝man gazetesi” b├╝t├╝n T├╝rk boylar─▒nda aran─▒r olmu┼čtu. Bu ─▒┼č─▒kla Kazanl─▒ bilim adamlar─▒ndan Sahabettin Mercani, M├╝stefad ├╝l Ahbar Kazan Tarihi adl─▒ eserinde, Kazanl─▒lara dinden ba┼čka bir de toplumlar i├žin milliyet duygusunun oldu─čunu ac─▒ ve sert bir dille a├ž─▒k├ža ilan ediyordu. ─░stanbul’da da ┼×emsettin Sami, Ahmet Mithat, Necip As─▒m, S├╝leyman, Cevdet ve M├╝nif Pa┼čalarÔÇÖ─▒n T├╝rk├ž├╝l├╝k alan─▒ndaki u─čra┼č─▒lar─▒ Do─ču T├╝rk boylar─▒nda da ├Ânemli etki yapmakta, ayd─▒nlar aras─▒nda elden ele, dilden dile dola┼čarak geli┼čmekteydi. Emrullah Efendi, Bursal─▒ Tahir Bey, Raif Fuat, Ahmet Hikmet, Mehmet Emin, Ziya G├Âkalp, Yusuf Ak├žura T├╝rk├ž├╝l├╝k, T├╝rk dili ├žal─▒┼čmalar─▒nda ├Ânemli ad─▒mlar atmaktayd─▒. Bu ├žal─▒┼čmalar─▒n 1917 devriminden sonra T├╝rk boylar─▒nda ├Âzg├╝rl├╝k hareketleri bak─▒m─▒ndan ├Ânemli etkisi olmu┼čtu.

Sovyet Rusya Kurucu Meclisi i├žin T├╝rk boylar─▒nda yap─▒lan se├žimler s─▒ras─▒nda alelacele kurulmu┼č siyasi partilerle Kazan, T├╝rkistan, K─▒r─▒m, Azerbaycan T├╝rkleri kendi g├Âr├╝┼č ve davalar─▒n─▒ ileri s├╝r├╝yor, m├╝cadeleler g├╝nden g├╝ne geli┼čerek geni┼čliyordu. Balt─▒k k─▒y─▒s─▒nda Finler, Estonlar, Letonlar Litvanyal─▒lar ve Lehler ├Âzg├╝rl├╝k bak─▒m─▒ndan kuvvetli ve ayd─▒n kadrolarla i┼če giri┼čmi┼člerdi. Bu az─▒nl─▒klar Balt─▒k sahilinde olmalar─▒, Avrupa’ya yak─▒nl─▒klar─▒ ve H─▒ristiyan olmalar─▒ nedeni ile ├çarl─▒k devrinde, devlet hizmetinde ve orduda g├Ârev alm─▒┼č olduklar─▒ndan daha ba┼čar─▒l─▒ idiler. T├╝rkler genellikle devlet hizmetinde ve askerlik alan─▒nda g├Ârev alamad─▒klar─▒ndan bu hareketlerde ge├ž kald─▒lar. Azeriler 1919 Nisan─▒nda Baku’da bir kurultay toplad─▒lar, burada her┼čeyden evvel Sosyalist Rusya’n─▒n alaca─č─▒ yeni y├Ânetim ┼čeklini ├Â─črenmek istiyorlard─▒. Uzun tart─▒┼čmalardan sonra, Sovyet Rusya yeni idare bi├žimi olarak “B├Âlgesel Federasyon esas─▒ do─črultusunda birer Cumhuriyet”in kurulmas─▒ istenmi┼čti. Bu karar kurultaya kat─▒lan Mehmet Emin Resulzade, Neriman Nerimano─člu, Dr. H├╝srev Sultanof, ┼×emkirli Ali, Mehmet Sad─▒k Aran, ┼×efi Bey gibi de─či┼čik partiden ├╝yelerin g├╝nlerce s├╝ren tart─▒┼čmalar─▒ sonucu al─▒nm─▒┼čt─▒. ├ľzellikle tart─▒┼čma, bir tarafta T├╝rk├ž├╝ler di─čer tarafta ─░slamc─▒larla Sosyalistler aras─▒nda s├╝r├╝p gidiyordu. Federasyon g├Âr├╝┼č├╝n├╝ – Sovyet Rusya’dan ayr─▒lman─▒n ilk a┼čamas─▒ olarak -T├╝rk├ž├╝ler savunuyor; bu g├Âr├╝┼čte olanlar, T├╝rk d├╝nyas─▒ i├žin b├Âlgesel ├Âzg├╝rl├╝kler istiyorlard─▒. Buna kar┼č─▒ olanlar ise ba┼čta Neriman Nerimanof olmak ├╝zere milliyet meselesinin ├ž├Âz├╝m├╝n├╝n b├Âlgesel ├Âzg├╝rl├╝klerle de─čil, Sovyet Rusya’n─▒n birle┼čimi i├žinde d├╝┼č├╝n├╝lmesi gerekti─či fikrini savunuyorlard─▒[21]. Kuzey T├╝rkleriÔÇÖnden Kazan’da da 1905 ayaklanmas─▒ndan ├Ânce, Rusya’da ya┼čayan t├╝m T├╝rk topluluklar─▒ gibi Kazan T├╝rkleriÔÇÖnde de hi├žbir siyas├« kurulu┼č ve giri┼čim yoktu. Bu y├Ânden halkta bir siyasi ve sosyal hareket g├Âr├╝lmemi┼čti. 1905 hareketleri bu y├Ânen bir uyan─▒┼ča neden oldu. 1905 y─▒l─▒ yaz─▒nda b├╝t├╝n Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n temsilcilerinden olu┼čan ve izin almaya gerek duyulmadan yap─▒lan toplant─▒da “Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ Birli─či” adl─▒ bir siyasal parti kurulmas─▒na karar verildi. Bu karar─▒n al─▒nmas─▒nda Yusuf Ak├žura’n─▒n ├Ânemli rol├╝ oldu.

Bu siyasal giri┼čimler ile ├çarl─▒k Rusyas─▒ Meclisi’ne ilk se├žimde 24 T├╝rk, ikinci se├žimde de 34 T├╝rk milletvekili olarak girmeyi ba┼čarm─▒┼člard─▒. Birincide bunlar─▒n 12’si, ikinci se├žimde ise 15’i Kazanl─▒ idi. Ne yaz─▒k ki Ak├žurao─člu siyasal at─▒l─▒mlar─▒ sonucu tutuklanm─▒┼č, meclise girememi┼č, ─░stanbul’a gelmi┼čti. ├çarl─▒k T├╝rk milletvekillerinin meclise gittik├že daha fazla say─▒da girmesinden endi┼čelenmi┼č, bu y├╝zden ├╝├ž├╝nc├╝ se├žimde ancak 10 T├╝rk milletvekilinin┬á meclise kat─▒labilmesine izin vermi┼čti. 1907 y─▒l─▒nda patlak veren ÔÇťgericilik hareketleriÔÇŁ ÔÇťRusya M├╝sl├╝manlar─▒ Birli─čiÔÇŁ partisinin da─č─▒lmas─▒na yol a├žm─▒┼č, Parti bir daha toplanamam─▒┼čt─▒. Ama buna kar┼č─▒n k├╝lt├╝rel ve sosyal hayatta geli┼čme durmam─▒┼č, mill├« bir sahne do─čarak geli┼čmi┼č, yeni ve ciddi bir mill├« Tarih ak─▒m─▒ olu┼čmu┼č, ├že┼čitli eserler yay─▒nlanm─▒┼čt─▒. E─čitim ve okullara ├Ânem verilmi┼č, ├çarl─▒─č─▒n amans─▒z izleme ve engellemelerine ra─čmen ge┬şli┼čmeye devam etmi┼č, Kazanl─▒ T├╝rk kad─▒n─▒ hayat m├╝cadelesine at─▒lm─▒┼č, her alanda erke─čine ve ailesine yard─▒mc─▒ olmak yolunu tutmu┼čtu.

1917 Moskova ─░slam KongresiÔÇÖne Kazan T├╝rkleri de kat─▒lm─▒┼člard─▒. B├╝t├╝n Rusya’daki T├╝rk boylar─▒ ve Kazanlar kendilerini temsil edecek ve ileriye d├Ân├╝k hamleleri ortaya ├ž─▒karacak ve y├╝r├╝tecek bir topluluk, bir siyasal parti kurmak iste─činde idiler. On y─▒l kadar ├Ânce Mekerce (Niyejini) KongresiÔÇÖnde oldu─ču gibi toplumlar─▒n g├Âr├╝┼č birli─čine varamamalar─▒ nedeniyle bu birlik fikrine ula┼čam─▒yorlard─▒. Bu sonuca varamamalar─▒nda Bol┼čevik y├Âneticilerinin sabotajlar─▒n─▒n da ├Ânemli rol├╝ oluyordu[22]. Milliyet├ži idealist grup ise t├╝m te┼čebb├╝sleri engellenmesine ra─čmen yeni yeni kongrelerle hedeflerine varma ├žabas─▒nda idiler. 1917 Temmuzunda Kazan’da toplanan ├╝├ž kongrenin (─░kinci Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ Kongresi, Din Adamlar─▒ Kongresi, Askeri Kongre) hepsinde Rusya ve Sibirya T├╝rkleriÔÇÖnin b├Âlgesel ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ ilan edilmi┼č ve yedi ki┼čilik bir ├Âzerklik idar├« kurulu olu┼čturulmu┼čtu. Hatta amaca ula┼čmak i├žin mill├« bir b├╝t├že yap─▒lmas─▒ giri┼čimine ge├žilmi┼č, kurulacak “Millet Meclisi” i├žin se├žimler yap─▒lm─▒┼čt─▒. Bu ├žal─▒┼čmalar─▒n liderli─čini ├╝stlenen ki┼či ise y─▒llarca Ankara ├ťniversitesi’nin Hukuk Fak├╝ltesiÔÇÖnde┬á profes├Ârl├╝k ve Millet Meclisimizde milletvekilli─či yapacak olan rahmetli Sadri Maksudi Beydi. Kazan T├╝rkleriÔÇÖnin Millet Meclisi UFA kentinde 1917 y─▒l─▒ 30 Kas─▒m─▒nda b├╝y├╝k bir umutla toplanm─▒┼č, 1918 y─▒l─▒n─▒n 22 Ocak─▒nda ge├žici y├Ânetim kurulu yerine s├╝rekli bir milli idare kurularak ├Âzerk bir devlet kurma ve ya┼čatma kayg─▒s─▒na d├╝┼č├╝lm├╝┼čt├╝. Ne yaz─▒k ki Devrim hareketi sonucu Sovyetler 1918 y─▒l─▒n─▒n 25 Nisan─▒nda ani bir kararla Milli Meclisi kapayarak yaln─▒z dinsel kurulu┼čun siyasal alana kaymamak ├╝zere devam─▒na izin vermi┼člerdi.

1917 Devrim hareketi ├╝zerine Petersburg ve MoskovaÔÇÖda gerek g├Ârev, gerek i┼č hayat─▒, gerekse y├╝ksek tahsil i├žin bulunan T├╝rkistan, Kazan, K─▒r─▒m ve Azeri T├╝rkleri birbirleri ile bulu┼čup, ├Âzg├╝r bir T├╝rk d├╝nyas─▒ yaratma ├žabas─▒ i├žine girmi┼člerdi. Rusya ise bir akla kara ├žeki┼čmesi i├žerisindeydi. Kol├žak, Denikin gibi ├çar taraftar─▒ olan gruplar, K─▒z─▒llar─▒n Rusya’y─▒ b├Âl├╝p da─č─▒tmas─▒na imk├ón vermemek ├žabas─▒ i├žindeydiler. Petersburg’da Mustafa ├çokayo─člu, ─░lyas Alkin, Azer├« Ali Ekber Top├ž├╝ba┼č─▒, T├╝rkmen Kakacan Berdiyev, Kazak T├╝rklerinden ─░sa Ka├žg─▒nbay, Tatarlardan Sultanbek M├ómhyev, Mustafa ┼×ahkulu, Ali Merdan Top├ž├╝ba┼č─▒, Alihan B├╝keyhan s─▒k s─▒k “Petersburg ─░slamlar─▒ Cemiyeti Hayriye”sinde ve Selm Giray Cant├╝rin ile Aliasyar S─▒rtlanov’un Emine S─▒rtlanov’un evlerinde ├Âzel toplant─▒lar yaparak, Sovyet DevrimiÔÇÖnin nerede durup, nas─▒l bir d├╝zen alaca─č─▒n─▒ tart─▒┼č─▒yorlard─▒.

Devrimin ilk haftas─▒nda Kazan, K─▒r─▒m, Azerbaycan, Kazakistan T├╝rklerinin ileri gelenleri t├╝rl├╝ etkiler ve g├Âr├╝┼člerle Petersburg ve Moskova’da toplant─▒lar yapmaktayd─▒lar[23]. Ama├ž ├Âzg├╝rl├╝kt├╝. Ama nas─▒l ve ne yoldan hangi kadro ve imk├ónlarla hedefe ula┼č─▒lacakt─▒? G├╝├ž olan bunu ortaya koymakt─▒; birle┼čme ve anla┼čma yollar─▒n─▒ saptamak gerekiyordu. Ahmet Saliko, ─░smail Limanov ve ├çokayo─člu, Rusya’n─▒n Demokrat bir Cumhuriyet olmas─▒, T├╝rk boylar─▒n─▒n bu Cumhuriyet i├žinde ├Âzerkli─čini s├╝rd├╝rmesi g├Âr├╝┼č├╝ndeydiler. Zeki Velidi Togan ile Selim Giray Cant├╝rin ise Rusya’n─▒n bir Cumhuriyetler Federasyonu halinde yarat─▒lmas─▒n─▒ istemekteydiler. T├╝rklerÔÇÖden Rus Siyas├« partilerinde g├Ârev alanlar ├že┼čitli etkiler alt─▒nda kalarak ├Âzerklik fikrine sar─▒lam─▒yordu. Bu g├Âr├╝┼č ve ├žal─▒┼čmalar t├╝m Azerbaycan, K─▒r─▒m, Kazan ve T├╝rkistan’da s├╝r├╝p gitmekteydi. ├ľzellikle T├╝rkistan’da toplanan ge├žici komite uzun s├╝re ├Âzerklik ve federasyon hakk─▒nda kesin bir karara varamam─▒┼čt─▒. Kesin bir karara varmak i├žin se├žilen ÔÇťT├╝rkistan M├╝sl├╝manlar─▒ Merkez ┼×uras─▒ÔÇŁ Moskova KongresiÔÇÖne Mustafa ├çokay Ba┼čkan, Zeki Velidi Togan Sekreter, M├╝nevner Kari, Abican Mahmut, Mahmut Hoca Behbudi, Ubeydullah Hoca olmak ├╝zere delegelerini se├žmi┼čti. Devrimden sonra Lenin iktidara gelmeden Rusya’n─▒n da─č─▒lmas─▒na raz─▒ olmayan Krenskiy h├╝k├╝meti, ayr─▒l─▒k├ž─▒ g├Âr├╝┼čte olan T├╝rk delegelerinin se├žilmesine ├žok ├Ânem veriyordu.

7 May─▒s 1917’de 12 ki┼čilik T├╝rkistan Komitesi ile Ba┼čkurt ve Kazak ÔÇô K─▒rg─▒nlarÔÇÖdan delegeler gelmi┼čti. ─░lk toplant─▒da Ahmed Salihov, ┼×akir Mehmet Yaro, Ayaz ─░shaki ve Kazanlar─▒n federasyona kar┼č─▒ ├ž─▒kacaklar─▒ san─▒lm─▒┼čt─▒. Azerbaycanl─▒lar, K─▒r─▒ml─▒lar T├╝rkistanl─▒larÔÇÖ─▒n da federasyon fikrinde olduklar─▒ ├Â─črenilince anla┼čmak kolayla┼čt─▒. Kongre ba┼čkan─▒ se├žiminde de zorluk ├žekilmedi. T├╝m delegeler Ali Merdan Top├žuba┼č─▒’y─▒ ba┼čkan se├žti. Anadilini unutarak kongrede Rus├ža konu┼čmak zorunda olan T├╝rk boylar─▒ delegelerinin biribirleriyle anla┼čabilmek i├žin Rus├ža’ya ba┼čvurmak zorunda kald─▒klar─▒n─▒ kongre tutanaklar─▒ndan y├╝re─čimiz burkularak izlemekteyiz. ─░┼čte bu durumlardan kurtulmak i├žin bu kurultaylar─▒n manevi mimarlar─▒ Gasp─▒ral─▒ÔÇÖn─▒n ÔÇťdilde, fikirde, i┼čte birlikÔÇŁ ┼čiar─▒n─▒ hayata ge├žirmek istiyordu. B├╝t├╝n felaketler, b├╝t├╝n hastal─▒klar okulsuzluktan ve bilgisizliktendir. Cahil bir toplumun ├Ân├╝ne t├╝m d├╝nya nimetlerini getirseniz ondan yararlanamaz. Onu ├Ânce okutmak gerekir, ├ž├╝nk├╝ k├╝lt├╝r insanlara ve toplumlara varacaklar─▒ ayd─▒n yolu g├Âsterir, ki┼čileri ve toplumlar─▒ ayd─▒nl─▒─ča ula┼čt─▒r─▒r[24].

Kongrenin ana problemi, Rusya’n─▒n gelecekteki devlet ┼čekli ve kendilerinin ona kar┼č─▒ alaca─č─▒ tedbir idi. Bu konuyla, T├╝rk kavimlerinin her delegasyonu ate┼čli bir surette ilgileniyordu. M├╝zakerelerin devam─▒nda delegelerin, biri di─čerinden esasl─▒ bir ┼čekilde farkl─▒ iki g├Âr├╝┼če sahip olduklar─▒ ortaya ├ž─▒kt─▒. Ayaz ─░s├ók├«’nin (─░sh├ók├«) sevk ve idare etti─či ─░dil – Ural delegasyonunun desteklemekte oldu─ču Ahmet Salih├óti (Salihov) idaresindeki bir grup, bilhassa Kuzey Kafkasya grubundan, birle┼čmi┼č bir Rus devleti camias─▒nda T├╝rk kavimleri i├žin k├╝lt├╝r otonomisi talep ediyordu. ┬źAhmet Salih├ót├« , Rusya T├╝rkleri probleminin ├ž├Âz├╝mlenmesi i├žin birle┼čmi┼č bir Rusya’y─▒ daha uygun buluyordu. ├ç├╝nk├╝ birle┼čtirilmi┼č bir devlet, toprak meselesini ve sosyal problemleri daha iyi ├ž├Âzebilecek; bir toprak b├Âl├╝nmesi ise, kavimlerin da─č─▒lmas─▒na neden olacak ve k├╝lt├╝r bak─▒m─▒ndan olduk├ža farkl─▒ geli┼čmi┼č T├╝rk boylar─▒n─▒n birle┼čtirilmesine engel olacakt─▒r.ÔÇŁ

Salih├ót├«’nin g├Âr├╝┼č├╝ ┼ču idi : ÔÇťMill├« meselelerin ├ž├Âz├╝mlenmesi konusunda M├╝sl├╝manlar i├žin tek bir ├ž├Âz├╝m yolu, ┼čahs├« h├╝rriyet esas─▒na dayanan k├╝lt├╝r otonomisine kavu┼čmakt─▒r.ÔÇŁ Burada ┼čunu belirtmelidir ki, Salih├ót├«, Rus Anayasal Demokrat Partisi’nin tesiri alt─▒nda idi. Bundan ba┼čka o, Rusya’n─▒n gelecekteki devlet ┼čekline, ├že┼čitli b├Âlgelerde, mesel├ó, Sibirya ve Kuzey Kafkasya’da Rus ahalisi kar┼č─▒s─▒nda az─▒nl─▒kta ya┼čamakta olan T├╝rk gruplar─▒n─▒n penceresinden bak─▒yordu. Salih├ót├«, Duma’da daima M├╝sl├╝manlar─▒n ortak ├ž─▒karlar─▒n─▒ dile getirmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. 1917 Bol┼čevik ─░htil├óli’nden sonra memleket d─▒┼č─▒na ka├žt─▒ ve 2 Eyl├╝l 1928’de Var┼čova’da vefat etti. Onun birle┼čik devlet fikirlerini benimseyen Ayaz ─░s├ók├« ┼ču g├Âr├╝┼č├╝ savunuyordu : ÔÇťBir federasyon kurulursa millet ve ona ait olan topraklar, esas olarak al─▒n─▒r. Bu prensipler kabul edildi─či takdirde, s─▒n─▒r b├Âlgelerindeki M├╝sl├╝manlar─▒m─▒z kendi devletlerini kurabilir ve memleket meselelerinin sahibi olurlar. K─▒rg─▒zlar (Kazaklar) ve T├╝rkistanl─▒lar, topraklar─▒nda ├žo─čunlu─ču temsil ettiklerinden m├╝stakil ├╝lke olabilirler.ÔÇŁ

ÔÇťFakat, Rusya’n─▒n i├ž taraflar─▒nda b├Âyle devletlere ayr─▒lmak imk├óns─▒zd─▒r. ─░dil (Volga) b├Âlgesi ve Sibirya M├╝sl├╝manlar─▒, ya┼čad─▒klar─▒ b├Âlgelerde az─▒nl─▒kta olduklar─▒ndan otonomi elde edemezler. Bunlar, di─čer milletlerle birlikte, bulunduklar─▒ memleketin otonom devletine ba─članacakt─▒r. Az─▒nl─▒kta olmalar─▒ y├╝z├╝nden haklar─▒n─▒ korumalar─▒ g├╝├ž olacakt─▒r. Bundan sonra milyonlarca T├╝rk-Tatarlar, di─čer milletler i├žinde peyderpey kaybolacaklard─▒rÔÇŁ.

Bu fikirlerin te┼čvik├žileri, kendi mill├« gruplar─▒n─▒n haklar─▒n─▒ koruyabilmek i├žin, T├╝rkistan’─▒n, K─▒r─▒m ve Azerbaycan’─▒n devlet haline gelmesini feda etmek e─čiliminde idiler. Halbuki, bu ├╝lkelerde, Rus imparatorlu─čunun mutlak M├╝sl├╝man ├žo─čunlu─ču ya┼čamakta idi. (Birle┼čmi┼č Devlet├žiler), Salih├ót├«’nin arzetti─či kendi tasar─▒lar─▒n─▒ ├Âne s├╝rd├╝ler. Bu tasar─▒n─▒n metni ┼č├Âyle idi :

┬ź1. Rusya, merkeziyet├ži temele dayanan, parlamentosu olan bir halk cumhuriyeti olmal─▒d─▒r.

┬ź2. M├╝sl├╝manlar─▒n mill├« k├╝lt├╝rel otonomisi, Rusya anayasas─▒yla da garanti alt─▒na al─▒nmal─▒d─▒r.┬╗

Federalistler (federasyon taraftarlar─▒), ├╝lke otonomisi istekleri ile ├╝nitaristlere kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒lar. Bu ak─▒m─▒n yetkili s├Âzc├╝s├╝, Azerbaycan temsilcisi Mehmed Emin Resulzade idi. O, konu┼čmalar─▒n─▒n bir b├Âl├╝m├╝nde ┼č├Âyle diyordu :

┬źBiz, T├╝rk-Tatar kavimleri, her ne kadar bir ─▒rktan ve T├╝rk evl├ótlar─▒ isek de, farkl─▒ leh├želer konu┼čtu─čumuzu ve farkl─▒ ├Âzelliklere sahip oldu─čumuzu ink├ór edemeyiz. Halihaz─▒rda Volga Havzas─▒ Tatarlar─▒ÔÇÖn─▒n kendilerine ├Âzg├╝ edebiyat─▒, bas─▒n─▒, yazarlar─▒ ve ┼čairleri vard─▒r. T├╝rkistan-├ça─čataycas─▒ da, zengin bir edebiyata sahiptir. Kazak-K─▒rg─▒zlar dahi bir geli┼čim i├žindedirler. Bunlardan hi├žbiri, ┼čartlar ne olursa olsun, kendi ├Âzelliklerinden vazge├žmeyeceklerdir. B├Âylece, Azerbaycan T├╝rkleri de dilinden, edebiyat─▒ndan ve ├ódetlerinden vazge├žemez. Bu ├Âzelliklerinden sarf─▒nazar etmeleri, ne l├╝zumludur, ne de faydal─▒d─▒r. Herkes kendi tabi├« yolunda y├╝r├╝melidir. T├╝rk nehirlerinin ak─▒p ula┼čt─▒─č─▒ bir deniz vard─▒r; bu deniz bir T├╝rk denizidir. Bu sebeplerden dolay─▒ mill├« ve memleket├že farkl─▒l─▒─č─▒ esas alarak kendi ├╝lkelerine ve farkl─▒ ├Âzelliklere sahip olan Azerbaycan, T├╝rkistan, Da─č─▒stan ve K─▒rg─▒zistan (Kazakistan – m├╝ellif) i├žin otonomi (muhtariyetler) arzu ediyoruz┬╗[25].

Federasyoncular, delegeleri kendi fikirlerinden haberdar etmeye te┼čebb├╝s ettiler. T├╝rkistan delegasyonu ba┼čkan─▒ Ubeydullah Hoca, konu┼čmas─▒nda, T├╝rkistan’─▒n mill├« muhtariyete olan hakk─▒n─▒ ┼ču delillere istinat ettirdi :

┬źSay─▒n Beyler! Burada iki ayr─▒ ak─▒ma b├Âl├╝nme var. Bu b├Âl├╝nmede bir hata g├Âr├╝yorum. Yanl─▒┼č yolda y├╝r├╝yenler, problemlere kendi din├« ve mill├« a├ž─▒lar─▒ndan bak─▒yorlar, bundan ┼č├╝phe dahi edemeyiz. Bu problemlerin, siyas├« bak─▒mdan kendine ├Âzg├╝ s─▒n─▒rlar─▒ vard─▒r. ┼×u halde, meseleyi iktisad├« a├ž─▒dan ele almal─▒d─▒r. Bu noktada M├╝sl├╝manlar─▒n ├žo─čunlu─ču, T├╝rkistan, Kafkasya ve Kazakistan i├žin federasyon taraf┬ştand─▒r. Bu ├╝├ž b├╝y├╝k ├╝lke, ittifakla; ‘biz bir federasyona girmek istiyoruz’ diyorlar. Buna kar┼č─▒ olanlar ise az─▒nl─▒kta bulunuyorlar. Bunlar─▒n bir federasyona kat─▒lmalar─▒ gerekseydi, ┼ča┼čk─▒nl─▒─ča kap─▒lacaklard─▒. T├╝rkistan’da hi├ž bir M├╝sl├╝man, federasyona kar┼č─▒ fikir beyan etmedi. T├╝rkistan’da iktisad├« bak─▒mdan ezilmi┼č ├žok insan vard─▒r. Biz T├╝rkistan┬şl─▒lar, mazlumluktan kurtulmak i├žin federasyon talep ediyoruz. Bizim mill├« ve din├« arzular─▒m─▒z ile siyas├« hudutlar─▒m─▒z ├╝zerindeki g├Âr├╝┼člerimizde ihtil├óf vard─▒r. Bizim topraklar─▒m─▒zda bizim isteklerimizin h├ókim olmas─▒n─▒ isteme─če hakk─▒m─▒z vard─▒r. Federasyon aleyhinde konu┼čanlar :

  1. Federasyonun antidemokratik oldu─čunu ileri s├╝rd├╝ler. Bu zatlar Amerikan DevletiÔÇÖnin federatif bir devlet oldu─čunu unutuyorlar. Kimse iddia edemez ki, bu memlekette demokratik bir hukuk yoktur veya bask─▒ vard─▒r. Amerikan demokrasisi gibi bir demokrasiye sahip bir millet daha yoktur.
  2. Federasyon kuruldu─ču takdirde kuvvetlerin par├žalan─▒p M├╝sl├╝manlar─▒n zay─▒flayaca─č─▒n─▒ ileri s├╝rd├╝ler. Bu g├Âr├╝┼č de yanl─▒┼čt─▒r. Hi├žbir devletin kap─▒s─▒ kapanmayacakt─▒r, aksine bunlar, herkes i├žin a├ž─▒k tutulacakt─▒r. Bundan ba┼čka, ayr─▒ ayr─▒ devletler parlamentoda (Rus Devleti parlamentosunda m├╝ellif) tek bir g├╝c├╝ temsil edeceklerdir.
  3. Bir federasyon mevcut olursa, M├╝sl├╝manlar─▒n da─č─▒laca─č─▒n─▒ iddia ettiler. Memleket s─▒n─▒rlar─▒ tesbit edilse dahi, birle┼čme m├╝mk├╝nd├╝r. Siyas├« ve iktisad├« bak─▒mdan M├╝sl├╝manlar ba─č─▒ms─▒z olunca, din├« bak─▒mdan yine ─░sl├óm birli─činde kalacaklard─▒r. Mesel├ó; T├╝rkiye’ye kar┼č─▒ bir harp yap─▒ld─▒─č─▒nda, biz Rusya M├╝sl├╝manlar─▒, T├╝rklerle ruh ve din beraberli─či i├žinde kalaca─č─▒z. Se├žkin devletlerin oldu─ču yerde, ─░sl├óm birli─či daha kuvvetli olur (alk─▒┼č). Biz T├╝rkistanl─▒ delegeler, kongreye gelirken bir federasyon i├žin karar alm─▒┼č ve topraklar─▒n (Rusya’n─▒n-m├╝ellif) 1/3’├╝nde oturdu─čumuzdan, ald─▒─č─▒m─▒z karara kimsenin kar┼č─▒ gelmeyece─čini d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝k. Fikirlerimizi delegelerin iyi kar┼č─▒layaca─č─▒n─▒ sanm─▒┼čt─▒k. Biz diyorduk ki, Moskova’ya, biri di─čerimizi ma─čl├╗p etmek i├žin de─čil, birle┼čmek i├žin gidiyoruz. Bu y├╝zden biz, kalabal─▒k bir delegasyon ile gelmedik. Sizlere g├╝vendik. Burada g├Ârm├╝┼č olduklar─▒m─▒z─▒ ├Ânceden bilseydik, beraberimizde 500 temsilci getirirdik. Kafkasl─▒lar, K─▒rg─▒zlar (Kazaklar-m├╝ellif) ve di─čerleri de ayn─▒ ┼čeyi yapard─▒. O zaman, sizlere nazaran ├žo─čunlukta olurduk. Biz buraya ├žal─▒┼čmak i├žin geldik. Bu kongrenin bir m├╝cadele meclisi olaca─č─▒n─▒ bilmiyorduk… ├ťnitaristler, bizim gericili─čimizi i┼čaretle, kendi kendimizi idare etmekten ├óciz oldu─čumuzu iddia ediyorlar. B├Âyle bir iddian─▒n, Nikola’n─▒n (Rus ├çar─▒-m├╝ellif) iddialar─▒yla bir benzerli─či vard─▒r (alk─▒┼č). Bizim tarihimiz, atalar─▒m─▒z─▒n ┼č├Âhreti ile maruftur. T├╝rkistan milleti, kendi siyaseti ve idaresi i├žin m├╝cadele etmi┼č bir millettir… Bizde de, e─čitim g├Ârm├╝┼č ├žok insanlar vard─▒r. Burada k├╝├ž├╝k bir ├Ârnek vermeyi l├╝zumlu g├Âr├╝yorum: Kurtulu┼čtan sonra (1917, ┼×ubat ─░htil├óli – m├╝ellif) 21 ki┼čiden ibaret bir ┼č├╗ra te┼čkil ettik. Bu ┼č├╗ra, kanun ├ž─▒karan bir ┼č├╗ra Mevzi├«, idari mevzuat i├žin projeler haz─▒rlad─▒. Bu ┼č├╗raya kimler ├╝ye oldu dersiniz? Bu ┼č├╗ran─▒n ├╝yeleri geri fikirli molla ve zenginlerden olu┼čmu┼č de─čildir. Hepsi y├╝ksek tahsil g├Ârm├╝┼č kimselerdir. Millet, kimleri se├žmesi gerekti─čini bildi ve onu sevenleri se├žti. Bu da, milletin ne kadar titiz oldu─čunu a├ž─▒k├ža g├Âstermektedir. ┼×├╗ra ├╝yelerinden 8 ki┼či burada haz─▒r bulunmaktad─▒r. Bizim (kendi kendimizi idare etmek i├žin-m├╝ellif), adamlar─▒m─▒za sahip olmad─▒─č─▒m─▒z─▒ iddia edemezsiniz. Bu adamlar─▒m─▒z vard─▒r ve bundan b├Âyle de olacakt─▒r (alk─▒┼č).

Federasyoncular da KongreÔÇÖye Resulzade’nin arzetti─či, kendi karar tasar─▒lar─▒n─▒ sundular. Bu tasar─▒da, T├╝rk kavimleri i├žin belirli bir ├╝lke b├╝t├╝nl├╝─č├╝ne sahip olanlara mill├« muhtariyet; toprak b├╝t├╝nl├╝─č├╝ne sahip olmayanlara da mill├« k├╝lt├╝r muhtariyeti talep edildi. Federasyon taraftarlar─▒, ├╝nitaristlerin ald─▒─č─▒ 271 oya kar┼č─▒l─▒k 446 oy almak suretiyle fikirlerini kabul ettirdiler.

Baymirza HayitÔÇÖe g├Âre ÔÇťbelirtmelidir ki, her iki teklif de, Rus DevletiÔÇÖndeki T├╝rklerin farkl─▒ durumlar─▒n─▒n bir sonucu idi[26]. Federasyon ve ayn─▒ zamanda ├╝lkesel muhtariyet isteyenler, t─▒pk─▒ ├╝nitaristler gibi, yani k├╝lt├╝rel muhtariyet isteyenler gibi, isteklerini T├╝rk kavimlerinin farkl─▒ co─čraf├«, iktisad├« ve siyas├« ÔÇô ulusal- durumlar─▒ ├╝zerine dayand─▒rm─▒┼člard─▒ÔÇŁ.

6 May─▒s 1917ÔÇÖde Zeki Velidi federalist bir rapor verdi:

Zeki Velidi ÔÇťkongremizin program─▒nda bulunan meselelerden de─čil yaln─▒z m├╝lki idare, din├« idare, mill├« e─čitim i┼čleri hatt├ó toprak ve askerlik i┼člerinde dahi Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n etnografik ├Âzelliklerine dikkat ve ├Ânem vermek ve i┼čleri tabii dairesinde y├╝r├╝tmek gerektir. B├Âyle yapmazsak yapt─▒─č─▒m─▒z b├╝t├╝n i┼čler fiksiyondan (hayalden) ibaret kal─▒r. Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n etnografyas─▒ndan ve tarihlerinden, sosyal durumlar─▒ndan ve ├Âzelliklerinden haberi olan adam bunlar─▒n hepsini “Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ÔÇÖn─▒n kendilerine mahsus kanunlar─▒ d├╝zenleyen Mill├« Parlamentosu” denilen m├╝esseseyi meydana getirme─če, bu M├╝sl├╝manlar─▒ bir kal─▒ba sokma─ča, bir milliyet kab─▒na koyma─ča ├žaba g├Âstermez, bu gayri tabii, fenne ve hayata ayk─▒r─▒ bir i┼čtir. Bunun i├žin bu kongrenin maksad─▒, ├že┼čitli tarihi siyasi terbiye g├Ârm├╝┼č ├že┼čitli M├╝sl├╝man milletlerin gelecek ─░l Kurultay─▒ i├žin ittifak etmek ve bir blok meydana getirmek hususunda anla┼čmak olmal─▒d─▒r.

Taki Kafkasyal─▒lar T├╝rkistanl─▒lar─▒n, ─░├ž Rusya ve K─▒r─▒m Tatarlar─▒ Kazaklar─▒n ve Kafkasyal─▒lar─▒n i┼člerini desteklesinler. Ancak b├Âylece maksada ula┼č─▒labilir. Bu M├╝sl├╝manlar─▒n hepsi i├žin bir ortak m├╝essese kurmak m├╝mk├╝n ise bu da ancak din├« bir m├╝essese olabilir. Bundan fazlas─▒ olamazÔÇŁ demekteydi.[27]

─░. T├╝rko─člu, R─▒zaeddin Fahreddin ile ilgili eserinde ÔÇť1-11 May─▒s 1917 tarihinde Moskova’da toplanan B├╝t├╝n Rusya M├╝sl├╝manlar─▒ Kurultay─▒ Ba┼čkurt├žuluk hareketinin do─čum yeri oldu. Liderli─čini Zeki Velid├« Togan’─▒n yapt─▒─č─▒ Ba┼čkurt delegasyonu kurultay─▒n toprak konusundaki tutumuna raz─▒ olmayarak toplant─▒y─▒ boykot ettilerÔÇŁ demektedir. Zeki Velidi hem ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânemde hem de daha sonra Ba┼čkurt├žuluk yapt─▒─č─▒ itham─▒na maruz kalm─▒┼čt─▒r. Hat─▒ralar─▒nda kurultay─▒ terk etmediklerini, terk etmeleri i├žin bir sebep de olmad─▒─č─▒n─▒ belirtir[28]. Terk olay─▒n─▒ Leh as─▒ll─▒ ZenkovskyÔÇÖnin tarih├žilere kabul ettirdi─čini ifade eder. Kongre tutanaklar─▒ ile de bu ifadeler ├želi┼čmez. Fakat gelece─čin b├╝y├╝k T├╝rk├ž├╝ ve Turanc─▒s─▒ Zeki Veli ToganÔÇÖ─▒n┬á Kazanl─▒lara kar┼č─▒ tak─▒nd─▒─č─▒ tav─▒rlar tart─▒┼č─▒lmaya devam edecektir.(Geni┼č bilgi i├žin bak─▒n─▒z: Erol Kaymak,Sultan Galiyev ve S├Âm├╝rgeler Enternasyonali)

Zeki Velid├« Togan, Moskova Kurultay─▒’ndan sonra Orenburg’a giderek Ba┼čkurt ├ťlke ┼×uras─▒’n─▒ kurdu. Vakit gazetesinin 19 May─▒s 1917 tarihli n├╝shas─▒nda Ba┼čkurt Merkez ┼×uras─▒’n─▒n kuruldu─ču ve ilk Ba┼čkurt Kurultay─▒’n─▒n 21 Temmuz 1917 tarihinde Orenburg’da toplanaca─č─▒ ilan edildi. Ba┼čkurt ismiyle bir gazete ne┼črine ba┼čland─▒. Gazetenin kurucular─▒ aras─▒nda R─▒zaeddin Fahreddin’in gazeteci o─člu Abdurrahman Fahreddin de vard─▒. Abdurrahman’─▒n babas─▒n─▒n izni olmadan b├Âyle bir i┼če kalk─▒┼čmas─▒ m├╝mk├╝n de─čildi. Gazetenin ilk n├╝shas─▒nda imzas─▒z bir makale yazan Zeki Velid├« Togan, Ba┼čkurtlar─▒n T├╝rkistan ile Volga sahas─▒ aras─▒nda k├Âpr├╝ vazifesini g├Ârd├╝─č├╝n├╝, Ba┼čkurdistan’da muhtariyet kurulmas─▒n─▒n ekseriyeti bu davaya kar┼č─▒ olan Kazanl─▒lar─▒n da Rusya’n─▒n do─čusundaki kurtulu┼č hareketine kat─▒lmalar─▒na vesile olaca─č─▒n─▒ yaz─▒yordu. Zeki Velid├« Togan’─▒n makalesi R─▒zaeddin Fahreddin ve Zakir Remiyev taraf─▒ndan be─čenilmekle beraber, Fatih Kerim├« taraf─▒ndan ele┼čtirildi.[29]

R─▒zaeddin Fahreddin esas─▒nda siyasetle i┼čtigal etmeyi sevmiyordu. Yukar─▒da da belirtildi─či gibi 1905-1917 y─▒llar─▒ aras─▒nda toplanan M├╝sl├╝man Kongreleri’nin sadece 1914 y─▒l─▒nda toplanan─▒na istek ├╝zerine kat─▒lm─▒┼čt─▒. ├ç├╝nk├╝ siyasetten ziyade ilimle i┼čtigal etmeyi seviyordu. 1917 y─▒l─▒n─▒n sonuna kadar ─░dil-Uraldaki ├žok hareketli siyas├« ortamdan alabildi─čince uzak kalmaya ├žal─▒┼čt─▒. Hatta Millet Meclisi se├žimlerinde Ufa’daki Sosyalist grup taraf─▒ndan aday g├Âsterilip kazanmas─▒na ra─čmen Ufa’ya gitmemi┼čti. Lakin bu aday g├Âsterilme muhtemelen R─▒zaeddin Fahreddin’in inisiyatifi d─▒┼č─▒nda ger├žekle┼čen bir ba┼čvuru idi ve Zeki Velid├« Togan’─▒n marifetiydi. R─▒zaeddin Fahreddin Ufa’ya gitmese de 8 Aral─▒k 1917 tarihinde Orenburg’da toplanan Ba┼čkurt Kurultay─▒’na o─čluyla kat─▒larak saf─▒n─▒ belirledi. Fakat ─░dil-Ural b├Âlgesindeki T├╝rklerin i┼čbirli─čini engelleyen Ba┼čkurt├žuluk hareketinde i┼či neydi? Bu sorunun cevab─▒n─▒ vermek ├žok zor olmakla birlikte, buna Zeki Velid├« Togan ile ┼×erif Manatov’un bask─▒lar─▒n─▒n ve R─▒zaeddin Fahreddin’in belki de iki taraf─▒, yani Tatar ve Ba┼čkurtlar─▒ uzla┼čt─▒rmak istemesinin neden oldu─ču s├Âylenebilir. ├ç├╝nk├╝ kurultaya kat─▒lan delegeler aras─▒nda Zeki Velid├« Togan, ┼×eyhzade Babi├ž, ┼×erif Manatov ve R─▒zaeddin Fahreddin d─▒┼č─▒nda ┼č├Âhretli ba┼čka isim yoktu. Zeki Velid├« Togan da hat─▒ralar─▒nda R─▒zaeddin Fahreddin’e bask─▒ yapt─▒─č─▒n─▒ itiraf ediyor ve Tatarlar ├╝zerinde m├╝essir olmas─▒n─▒ ├╝mit ederek R─▒zaeddin Fahreddin’i birka├ž kere ziyaret etti─čini belirtiyor. Yap─▒lan g├Âr├╝┼čmelerde R─▒zaeddin Fahreddin’in Ba┼čkurtlar─▒n ba┼člatt─▒─č─▒ m├╝cadeleyi mukaddes addetmekle beraber ya┼čland─▒─č─▒ i├žin elinden fazla bir ┼čey gelmeyece─čini bildirmi┼čtir. Fakat Abdurrahman ve Abd├╝rre┼čid isimli o─čullar─▒n─▒n Ba┼čkurdistan’─▒n muhtariyeti hareketine yard─▒m etmelerini vasiyet etmi┼čtir. Zeki Velidi Togan, R─▒zaeddin Fahreddin gibi g├╝├žl├╝ bir ismi yanlar─▒na almalar─▒ndan memnun oldu─čunu yazmaktad─▒r[30].

Ba┼čkurtlar yukar─▒daki kurultay neticesinde 22 ki┼čiden ibaret Ba┼čkurdistanÔÇÖ─▒n Ge├žici Y├Ânetimini se├žtikleri gibi, Ufa’da T├╝rk-Tatar Millet Meclisi’nde olu┼čturulan Diniye Nezareti’nden ayr─▒ bir din├« idare olu┼čturarak R─▒zaeddin Fahreddin, Sabir H├╝sn├«, Ziya Kemal├«, Fahreddin Meclurov’u y├Ânetime getirdiler. B├Âylece 1788 y─▒l─▒ndan beri ayn─▒ din├« idareye ba─čl─▒ olan ─░dil-Ural M├╝sl├╝manlar─▒ ikiye b├Âl├╝nm├╝┼č oldu. R─▒zaeddin Fahredddin Ufa’ya d├Ând├╝kten sonra kendi katk─▒s─▒n─▒n oldu─ču bu iki ba┼čl─▒l─▒ktan ┼čikayet├ži olacakt─▒r.

┬áBu s─▒rada Ufa’da ilgin├ž geli┼čmeler ya┼čan─▒yordu. Millet Meclisi’nin 7 Ocak 1918 tarihli oturumunda Diniye Nezareti i├žin yap─▒lan se├žimlere R─▒zaeddin Fahreddin Ufa’da bulunmad─▒─č─▒ ve Millet Meclisi’nin ├╝yesi olmad─▒─č─▒ halde aday g├Âsterildi. Bu durum R─▒zaeddin Fahreddin’in Alimcan Barud├«’ye rakip olarak aday oldu─ču izlenimini do─čursa da mesele farkl─▒yd─▒. Millet Meclisi’nin haz─▒rlad─▒─č─▒ kanun maddesine (madde 34) g├Âre bakanl─▒klara atanacak ki┼čilerin tamam─▒ Millet Meclisi taraf─▒ndan gizli se├žim usul├╝ ile ├╝├ž y─▒ll─▒─č─▒na se├žilecekti ve se├žilmek i├žin Millet Meclisi azas─▒ olmak ┼čart de─čildi. Aday olmak i├žin aday─▒n kendisinden r─▒zal─▒k ya da Millet Meclisi’nin bir azas─▒ taraf─▒ndan bu konuda kefalet verilmesi yeterliydi. ─░┼čte bu kanun maddesine g├Âre baz─▒ meclis ├╝yeleri taraf─▒ndan R─▒zaeddin Fahreddin aday g├Âsterilmi┼č olabilir. ├ç├╝nk├╝ ilgili tarihte R─▒zaeddin Fahreddin Ufa’da bulunmad─▒─č─▒ gibi, arkada┼č─▒ Alimcan Barud├«’ye rakip olmak istemesi de ├žok zor bir ihtimaldir. Yap─▒lan se├žimde Alimcan Barudi 47, Ziya Kemal├« 7 ve R─▒zaeddin Fahreddir 6 oy ald─▒. 11 Ocak 1918 tarihli oturumda da Diniye Nezareti’ne atanacak alt─▒ ├╝yenin se├žimi yap─▒ld─▒ ve R─▒zaeddin Fahreddin 65 oy alarak M├╝ft├╝ yard─▒mc─▒s─▒ olarak se├žildi. Di─čer ├╝yeler, Salihcan Urmanov, Ke┼č┼čaf Terc├╝man├«, Muhlise Bubi, Abdullah S├╝leyman├« ve H├╝ccet├╝lh├ókim Mahmudov olarak belirlendi Kendisi g├Ârevden ka├žsa da Millet Meclisi’nin ├╝yeleri onu kendi yanlar─▒nda g├Ârmek istiyorlard─▒. Ocak ay─▒n─▒n ba┼člar─▒nda Orenburg’un Bol┼čevik┬şlerin eline ge├žmesiyle, Zeki Velid├« Togan ve ┼×erif Manatov tutukland─▒. B├Âylece R─▒zaeddin Fahreddin’in Ba┼čkurtlar─▒n Ge├žici Y├Ânetimi’ndeki k─▒sa s├╝reli maceras─▒ sona ermi┼č oldu[31].

K─▒r─▒m T├╝rklerinin b├╝y├╝k ├Ânderi, tart─▒┼čmalar─▒n m├╝mk├╝n oldu─čunca ├╝st├╝nde tutulan, Gasp─▒ral─▒ k├╝lt├╝r, e─čitim ve dil konusuna ├žok ├Ânem vermi┼čti. Vefat─▒ndan ├╝├ž y─▒l sonra yap─▒lan bir kongrede delegelerin baz─▒lar─▒ Rus├ža konu┼čuyorlard─▒. O, 1881’de yay─▒nlad─▒─č─▒ Russkoe Musulmantvo adl─▒ eserinde medreselerde reform meselesini dile getirmi┼č olmakla birlikte mekteplerle ilgili herhangi bir ┼čey yazmam─▒┼čt─▒. Buna ra─čmen Gasp─▒ral─▒ e─čitimde reform meselesinin ilkokuldan, y├ón├« mektepten ba┼člat─▒lmas─▒ gerekti─čini iyi bir ┼čekilde tesbit etmi┼č ve bu y├Ânde faaliyete giri┼čmi┼čti.

─░smail Bey mektepte reform yap─▒lmas─▒ konusu ├╝zerinde ni├žin bu kadar ─▒srarla durdu─čunu ┼ču ┼čekilde izah etmi┼čti:

“1881 senesi toplad─▒─č─▒m mal├╗mata nazaran Rusya T├╝rkleriÔÇÖnde 16 bin k├╝sur mahalle mektebi, 214 medrese-i Arabi-ye mevcut olup, bu 16 bin mektepte yar─▒m milyon T├╝rk ├žocu─čunun be┼čer sene ├Âm├╝rleri ├ž├╝r├╝t├╝ld├╝─č├╝ halde onlara T├╝rk├že be┼č sat─▒r okuyup yazma bile ├Â─čretilmedi─čini ve ancak k─▒raat-─▒ Kur’├ón, namaz dualar─▒ ├Â─čretilmekle iktifa edildi─čini g├Ârd├╝m. Bu mahalle mektepleri s─▒rf din├« addolunduklar─▒ndan resmen ─░dare-i ┼×eriyelerin (din├« idarelerin) hakikatte ise hi├ž kimsenin nezaretinde bulunmuyorlard─▒. Bu bo┼č mektepler h├╝r mektepler idiler ki, efk├ór-─▒ umumiye (kamuoyu) hareketlense, mektep i┼čine sevkedilse hayli i┼č g├Ârmek m├╝mk├╝n olurdu kanaatiyle efk├ór-─▒ umumiyeyi harekete getirmek ve mektep i┼čine sevketmek i├žin Terc├╝man’─▒n her say─▒┬şs─▒nda ve b├╝t├╝n seyahatlerimde bu mesele ile u─čra┼čt─▒m”.

Ayn─▒ ┼čekilde Gasp─▒ral─▒ “Terakki ve Maarif” adl─▒ makalesinde e─čitimin ehemmiyeti konusunda ┼ču sat─▒rlara yer vermi┼čti :

ÔÇť─░nsano─člu hakikati ve saadeti hi├ž tapalmaz (bulamaz) ve l├ókin bu hakikat ve saadet yolunda y├╝r├╝yene yard─▒mc─▒ bir ┼čey vard─▒r, bu karanl─▒kta fenere benzer, buna maarif yaki bil├╝k (bilgi) derler, maarif insan─▒n fikrini ├žok eder, akl─▒n─▒ keskin eder, zek├óvetini k├Âp eder (zek├ós─▒n─▒ ├žo─čalt─▒r). Bir insan─▒n akl─▒ ve zek├óveti artsa kuvveti ve serveti dahi artarÔÇŁ

Gasp─▒ral─▒’n─▒n 1884 y─▒l─▒nda Bah├žesaray’da Kaymaza─ča mahallesinde a├žt─▒─č─▒ birinci mektebinde ilk y─▒l dokuz veya on iki ├Â─črenci bulunuyordu. E─čitim i┼čleri i├žin de Bekir Efendi Emektar adl─▒ bir ├Â─čretmen tayin edilmi┼čti. Bu muallimi bizzat Gasp─▒ral─▒ e─čitmi┼čti. ┼×├╝phesiz Bekir Efendi e─čitim faaliyetlerini Gasp─▒ral─▒’n─▒n Hoca-─▒ S─▒byan adl─▒ eserinden yararlanarak y├╝r├╝tm├╝┼čt├╝. Neticede ilk y─▒lda ├Â─črenciler g├╝nde d├Ârt saat olmak ├╝zere 45 g├╝n e─čitim g├Ârd├╝ler. Bu s├╝re Gasp─▒ral─▒’n─▒n iddias─▒na g├Âre okuma ve yazman─▒n temel ├Â─čelerini ├Â─čretmek i├žin k├ófi idi.

Belirlenen 45 g├╝nl├╝k d├Ânem sona erince ─░smail Bey halka yeni metodu benimsetmek ve Usul-├╝ Cedid’e ilgi uyand─▒rmak i├žin ├Â─črencileri halk─▒n ├Ân├╝nde imtihandan ge├žirdi. Talebeler daha ├Ânce g├Ârmedikleri bir kitaptan bir b├Âl├╝m okuyacaklar ve dikte edileni yazacaklard─▒. B├Âylece talebelerin eski metodla e─čitim g├Ârenlerin y─▒llarca ├Â─črenemedikleri okuma yazmay─▒, yeni metodla 45 g├╝n gibi k─▒sa bir s├╝rede ├Â─črendikleri ispatlanacakt─▒. Bu halka a├ž─▒k imtihan dolay─▒s─▒yla ┼čehirdeki takriben 200 kadar T├╝rk ayd─▒n─▒na davetiyeler yollanm─▒┼čt─▒. Ancak belirtilen g├╝nde bu davetlilerden 30 kadar─▒ geldi. Fakat bu 30 ┼čahs─▒n ┼čahit olduklar─▒ Gasp─▒ral─▒’n─▒n usul-├╝ savtiye (fonetik metodunun)’nin ne kadar ba┼čar─▒l─▒ oldu─čunu ispatlamaya yetmi┼čti. ├ľ─črencilerin halk ├Ân├╝nde yap─▒lan imtihanda ba┼čar─▒l─▒ olmalar─▒ usul-├╝ savtiyeye ilgi uyand─▒rm─▒┼č ve bu ba┼čar─▒ haberi Rusya’daki T├╝rkler aras─▒nda s├╝ratle yay─▒lm─▒┼čt─▒. Gasp─▒ral─▒ bu ba┼čar─▒dan cesaret alarak k─▒sa zaman sonra bu sefer 40 ├Â─črencinin kat─▒ld─▒─č─▒ halka a├ž─▒k ba┼čka bir imtihan d├╝zenledi. Bu da ├žok ba┼čar─▒l─▒ oldu. Gasp─▒ral─▒ bu ba┼čar─▒lardan sonra bu sefer yeti┼čkinler i├žin gece kurslar─▒ a├žt─▒. Takriben 20 i┼č├žinin kat─▒ld─▒─č─▒ gece kurslar─▒n─▒ ise Gasp─▒ral─▒ bizzat y├Ânetti ve takriben k─▒rk g├╝nden sonra bu i┼č├žiler de basit metinleri okumas─▒n─▒ ve yazmas─▒n─▒ ├Â─črendiler.

Yeni metodla e─čitim hakk─▒ndaki haberler ba┼čta Terc├╝man/Perevot├žik olmak ├╝zere de─či┼čik ┼čah─▒slar─▒n yapt─▒─č─▒ a─č─▒z propagandas─▒ ┼čeklinde yay─▒l─▒yordu. Neticede Gasp─▒ral─▒’ya bu yeni metodu merak edenler taraf─▒ndan ├že┼čitli m├╝racaatlar gelmeye ba┼člad─▒. Baz─▒lar─▒ ise do─črudan do─čru Bah├žesaray’a gelerek, geli┼čmeleri yerinde incelemek istediler ve kar┼č─▒lar─▒nda bu yeni metodu canla ba┼čla ├Â─čretmeye haz─▒r olan Gasp─▒ral─▒’y─▒ buldular. Bah├žesaray’a gelen ziyaret├žiler ekseri Gasp─▒ral─▒’n─▒n ┼čahs├« misafiri olarak onun evinde kal─▒yorlar ve iki ├╝├ž ayda bu metodu ├Â─čreniyorlard─▒. ├ľ─čretim i├žin Gasp─▒ral─▒ herhangi bir ├╝cret talep etmiyordu, fakat her kursa kat─▒landan evlerine d├Ând├╝kten sonra usul-├╝ cedidle ├žal─▒┼čan bir mektep a├žmalar─▒ ve ba┼čkalar─▒na da bu metodu ├Â─čretmeleri ┼čart─▒n─▒ ileri s├╝r├╝yordu. Gasp─▒ral─▒’n─▒n bu gayretleri ve Bekir Efendi’ nin Ryazan vil├óyetinde Han Kirman’da a├žt─▒─č─▒ yeni mektep sayesinde bu metod Tambov ve Penza vilayetlerine yay─▒lm─▒┼č oldu. K─▒sa bir s├╝re sonra 1890’larda her bir vilayette 2 veya 3 Usul-├╝ Cedid okulu a├ž─▒ld─▒[32].

Usul-├╝ Cedid ├žok ├žabuk yay─▒ld─▒ 1914ÔÇÖte 5000 kadar T├╝rk ve M├╝sl├╝man okulunda benimsenmi┼čti. Yeni mekteplere ├Â─čretmen yeti┼čtirmek amac─▒yla, eskiden mevcut medreselerin bir k─▒sm─▒ zaman─▒n isteklerine g├Âre ─▒sl├óh edilmeye ve bu mahiyette yenileri de a├ž─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒. Bunlar─▒n gerek ─▒sl├óh edilenleri, gerek yeni a├ž─▒lanlar─▒ bir ├že┼čit ├Â─čretmen okulu k─▒l─▒─č─▒na b├╝r├╝nm├╝┼člerdi. Eskiden mevcut olup da ─▒sl├óh edilmi┼č olanlar, Kazan’da Alimcan Barudi idaresindeki Muhammediye, Orenburg’daki H├╝seyino─čullar─▒’n─▒n mal├« yard─▒m─▒yla ya┼čayan H├╝seyniye, Ufa ┼čehrindeki Osmaniye medreseleri, yeni a├ž─▒lanlardan Ufa’da ayd─▒n hocalardan Ziyaeddin Kemal├«’nin kurdu─ču Aliye; Ubeydullah ve Abdullah Bubi karde┼člerin kurduklar─▒ Bubi k├Ây├╝ mektebi bu kabil mekteplerin en ├╝nl├╝lerindendir. Kafkasya’da bu gibi mektepler kurulurken daha ├žok T├╝rkiyeli pedagoglar─▒n bilim ve tecr├╝belerinden istifade edilmi┼čtir. T├╝rkistanl─▒larÔÇÖa ise, bu hususta Kafkasyal─▒larla Kazanl─▒lar─▒n yard─▒mlar─▒ dokunmu┼čtur.

Us├╗l-├╝ Cedid mekteplerinin a├ž─▒lmas─▒, yay─▒lmas─▒ ve devam─▒ i├žin c├Âmert├že mal├« yard─▒mlarda bulunan Kafkasyal─▒ (Azerbaycanl─▒) Hac─▒ Zeynelabidin Taqi, ┼×ems├« Esedullah; Kazanhlardan Ahmed, Gani ve Mahmud H├╝seyino─čullar─▒, Troyskiyli Yavu┼čo─čullar─▒, Bubi k├Ây├╝nden Hac─▒ Muhammedcan efendi; Sibiryal─▒ Hac─▒ Nimetullah Karami┼č, isimleri h├╝rmet ve rahmet ile an─▒lmaya hak kazanm─▒┼č kimselerdir.[33]

3.OSMANLI DEVLET─░ DI┼×INDAK─░ AYDINLARIN D├ť┼×├ťNCELER─░ VE FAAL─░YETLER─░

┬á3.1.┼×eyh ┼×amil (1795ÔÇô1871)┬á

Ruslar,1828ÔÇô29 y─▒llar─▒nda ─░ran ve Osmanl─▒ Devletini ma─člup etmi┼člerdi. Bundan sonra Kafkaslara bask─▒ ve sindirme politikas─▒ uygulayan RusyaÔÇÖya kar┼č─▒, halkta ve ayd─▒nlarda ÔÇťM├╝ridizmÔÇŁ ad─▒ verilen bir fikir yay─▒lmaya ba┼člad─▒ ve neticesinde direni┼č hareketi ba┼člad─▒. Bu hareketin ve XIX. y├╝zy─▒l─▒n ilk ├žeyre─činde Kafkasya’da ba┼člayan ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesinin en ├Ânemli ismi ise 1795’te Da─č─▒stan’─▒n Gimri avulunda do─čan ┼×eyh ┼×amilÔÇÖdir. Gen├žlik y─▒llar─▒nda Molla Muhammed’in vaazlar─▒n─▒n tesirinde kalan ┼×amil, ilim tahsil etmek ├╝zere Ba─čdat’a giden Nak┼čibend├« ┼čeyhlerinin en ├Ânemli simalar─▒ndan biri olan Mevl├óna H├ólid-i Ba─čdad├«’den tefsir, hadis ve f─▒k─▒h dersleri yan─▒nda tasavvuf dersleri de ald─▒. Kendisine hil├ófet alarak Kafkasya’ya d├Ânen ┼×eyh ┼×amil’in tasavvufi a├ž─▒dan yeti┼čmesinde, kay─▒npederi ile birlikte ─░mam Gazi Muhammed ve ┼×eyh ─░smail ┼×irvan├«’nin b├╝y├╝k paylar─▒ vard─▒r. 1834’te ─░mam se├žildi─či s─▒rada 39 ya┼č─▒nda olan ─░mam ┼×amil Rus i┼čgal ve tahakk├╝m├╝nden kurtulman─▒n tek ├ž─▒kar yolunun ┼čeriat h├╝k├╝mlerine ba─čl─▒ bir idare kurmak oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yordu. Bu hareket, da─č─▒n─▒k halde ya┼čayan Kafkasya kavimlerini; kayna─č─▒n─▒ ─░sl├ómiyet’in ruhundan ve mill├« benliklerinden alan kutsal cihat bayra─č─▒ etraf─▒nda birle┼čtirerek te┼čkilatland─▒rd─▒.

Kutsal g├Ârevleri aras─▒nda ─░sl├ómiyet’i ya┼čamak ve yaymak da olan ┼×eyh ┼×amil se├žme bir muhaf─▒z birli─čine sahipti. ┼×eyh ┼×amil, 1840’ta Avar Han─▒ Hac─▒ Murad’─▒n kendi taraf─▒na ge├žmesiyle g├╝c├╝ne g├╝├ž katarken, ├çerkezler ve ├çe├ženler de bu iltihakla b├╝y├╝k bir moral kazanm─▒┼člard─▒r. ┼×amil kendisine itaaat eden b├╝t├╝n b├Âlgelerde n├óiblikler kurarak belli bir hiyerar┼čik d├╝zen sa─člam─▒┼čt─▒r. N├óiblerin g├Ârevi asker toplamak, hukuk├« sel├óhiyetlerini kullanmak, ┼čeriate uyulmas─▒na nezaret etmekti.

─░mam ┼×amil’in 1843 y─▒l─▒nda Ruslara kar┼č─▒ kazand─▒─č─▒ ba┼čar─▒lar, Da─č─▒stan ve Hazar k─▒y─▒lar─▒nda ya┼čayan M├╝sl├╝man kabileleri de etkiledi. Bu ba┼čar─▒lar─▒n g├╝n ge├žtik├že artan etkisi zamanla b├╝t├╝n Kafkasya’da Ruslara kar┼č─▒ bir ayaklanma ba┼člamas─▒na neden oldu. ─░mam ┼×amil, Ruslarla yapt─▒─č─▒ m├╝cadelede hi├ž ┼ča┼čmayan adaletiyle, toplumda uygulad─▒─č─▒ ┼čeriat h├╝k├╝mlerinin yan─▒ s─▒ra, ├Ârflere de sayg─▒l─▒ davranmas─▒yla halk─▒n derin h├╝rmetini kazand─▒.

Uzun y─▒llar Ruslara kan kusturan ─░mam ┼×amil, kendisine t├óbi olan kavimlerden baz─▒lar─▒n─▒n Ruslar─▒n taraf─▒na ge├žmesiyle b├╝y├╝k bir darbe ald─▒ ancak m├╝cadelesine insanlar─▒ kutsal cihada davet ederek devam eden ─░mam ┼×amil’in bu sava┼člarda en has yard─▒mc─▒lar─▒, Kafkasya’n─▒n en sava┼č├ž─▒ ve en cesaretli kavmi olan ├çe├ženlerdi. ─░ki y─▒l s├╝ren m├╝cadeleden sonra ├çe├ženlerin kendilerinden ├žok ├╝st├╝n olan Rus kuvvetlerine yenilmesi ile ─░mam ┼×amil b├╝y├╝k g├╝├ž kayb─▒na u─črad─▒.

Yirmi be┼č y─▒l boyunca Ruslarla m├╝cadele eden, Allah’─▒n dinini yaymaya ├žal─▒┼čan ─░mam ┼×amilÔÇÖin 1859 y─▒l─▒nda Ruslara teslim olmak mecburiyetinde kald─▒ ve b├Âylelikle Ruslar KafkasyaÔÇÖya hakim oldu.

B├╝t├╝n bask─▒lara ra─čmen halk─▒n g├Ânl├╝nde taht kuran s├╗fi hareketin en ba┼čar─▒l─▒ d├Ânemi ─░mam ┼×amil zaman─▒d─▒r. Ak─▒llara durgunluk veren bu m├╝cadelenin sonunda teslim olmak zorunda kalm─▒┼č olmalar─▒ m├╝cadeleyi zay─▒flatsa da hi├žbir zaman yok etmemi┼čtir. M├╝cadeleyi yok etmek ad─▒na yap─▒lan tehcirler, salt milliyetin sembol├╝ olmaktan ziyade, gizli, disiplinli, te┼čkilatl─▒ ve toplum hayat─▒n─▒n devam─▒n─▒ temin eden bir y├Ânetimi ifade eden tarikatlar─▒ g├╝├žlendirmi┼č, toplumun kenetlenmesine vesile olmu┼čtur.

1869’da Hac i├žin kendisine izin verilince Hicaz’a giderek Medine’ye yerle┼čen ┼×eyh ┼×amil, burada Kafkasya’n─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ i├žin m├╝cadele edenlere dualar─▒ ile yard─▒m etmi┼č ve 1871ÔÇÖin Mart ay─▒nda Medine’de vefat etmi┼čtir[34].

3.2. Ahundzade Mirza Feth Ali

Yusuf Ak├žura, ÔÇťYeni T├╝rk Devletinin ├ľnc├╝leriÔÇŁ eserinde ÔÇťBat─▒ T├╝rklerinden evvel, T├╝rk├ž├╝l├╝k fikriyle, yani T├╝rk milliyet├žili─či fikriyle lisan, tarih ve siyaset sahalar─▒nda me┼čgul olmu┼č di─čer T├╝rkler var m─▒d─▒r?ÔÇŁ diye sorar ve devam eder: Kuzey, Do─ču ve K─▒r─▒m T├╝rkleri aras─▒nda, 1870 tarihinden ├Ânce, bug├╝nk├╝ manas─▒yla ve ┼čuurlu bir surette milliyet fikrinin lisan, tarih ve siyaset sahalar─▒nda bilgiye rastlamad─▒m. Ancak Kafkasya’da oturan T├╝rklerden bug├╝n Azer├« T├╝rkleri ad─▒yla and─▒─č─▒m─▒z ┼čubede dikkat ve incelemeye de─čer bir vak’a vard─▒r: 1811’de do─čup, 1878’de ├Âlen Ahundz├óde Mirza Feth Ali, 1850 ÔÇô 1855 tarihlerinde tam mahall├« T├╝rk ┼čivesiyle ve Avrupa usul├╝yle birka├ž komedi yazm─▒┼čt─▒r. Yine bu zat 1863 senesinde ─░stanbul’a gelerek, ─░sl├óm alfabesinin ─▒slah edilmesini konu eden bir eserini Sadrazam Ke├žeciz├óde Fuad Pa┼ča’ya takdim etmi┼čtir.

Ahundz├óde yaln─▒z zaman─▒n sadrazam─▒na l├óyiha takdim etmekle kalmam─▒┼č, harflerin ─▒slah─▒ meselesi ├╝zerine ─░stanbul’da m├╝nevver fikirli kimselerle m├╝zakerelerde bulunmu┼čtur.

Ak├žura, Mirza hakk─▒ndaki d├╝┼č├╝ncelerine ilerleyen sat─▒rlarda ┼č├Âyle devam eder: ÔÇťHayat ve eserlerinden bahseden kimseler, Mirza’n─▒n komedyalar─▒n─▒ Azerbeycan’da konu┼čulan dil ile yazd─▒─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yorlar: ├ľyle bir dil ki halk ve y├╝ksek tabaka, k├Âyl├╝ ve ┼čehirli herkes anlarm─▒┼č; s├╝sten uzak, saf ve hakik├« Azer├« leh├žesini, Mirza eserlerinde ustaca kullanm─▒┼č imi┼č. Bu halde Ahundz├óde Mirza Feth Ali, lisanda bilfiil T├╝rk├ž├╝l├╝k etmi┼č oluyor; l├ókin MirzaÔÇÖn─▒n T├╝rk milliyet├žili─čini hedef alan d├╝┼č├╝nce ve nazariyelerine dair benim elimde cidd├« bilgiler yoktur. Ahundz├óde’nin tarih, felsefe siyas├« ilimler ile u─čra┼čt─▒─č─▒ felsefeden bahseden ┬źHakkul-Yak├«n┬╗ adl─▒ bas─▒lmam─▒┼č bir eseri bulundu─ču malumdur; l├ókin bu eserde MirzaÔÇÖn─▒n ne gibi g├Âr├╝┼čler ileri s├╝rd├╝─č├╝ne dair de kaynaklarda bir ┼čey bulamad─▒m.ÔÇŁ[35]

Ahundz├óde hakk─▒nda mevcut bilgilere g├Âre, onu, G├Âkalp Ziya Bey’in ÔÇťT├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n Esaslar─▒ÔÇŁ adl─▒ kitab─▒nda iddia etti─či gibi, Gaspral─▒ ─░smail Bey derecesinde b├╝y├╝k bir T├╝rk├ž├╝ sayman─▒n do─čru olmad─▒─č─▒n─▒ belirten Ak├žura, merhum Ziya BeyÔÇÖin, Mirza Feth Ali hakk─▒nda yeteri kadar ara┼čt─▒rma yapmaks─▒z─▒n yazd─▒─č─▒n─▒ s├Âylemektedir. Mirza 1878 y─▒l─▒nda, yani Abd├╝lhamid’in tahta ├ž─▒kmas─▒ndan biraz sonra vefat etmi┼č oldu─ču halde, Ziya Bey onu Abd├╝lhamid zaman─▒nda yeti┼čen ve Gaspral─▒’n─▒n ├ža─čda┼č─▒ bir fikir adam─▒ olarak de─čerlendiriyordu[36].

Rusya’da iki b├╝y├╝k T├╝rk├ž├╝ yeti┼čiyordu. Bunlardan birincisi Mirza Feth Ali Ahundof’dur ki Azer├« T├╝rk├žesinde orijinal komediler yazm─▒┼čt─▒r. b├╝t├╝n Avrupa lisanlar─▒na terc├╝me olunmu┼čtur. ─░kincisi ÔÇśTerc├╝manÔÇÖ gazetesini ├ž─▒karan ─░smail GaspirinskiÔÇÖdir ki ┼čiar─▒ ÔÇśdilde, fikirde, i┼čde birlikÔÇÖ idi[37]. MirzaÔÇÖn─▒n komedileri b├╝t├╝n Avrupa lisanlar─▒na terc├╝me edilmi┼č de─čildir; Ahundz├óde kendi hat─▒ralar─▒nda diyor ki: ÔÇťEserlerimin yedisi de Rus├žaya terc├╝me edildi, Petersburg ve Berlin gazetelerinde onlara ait g├Âr├╝┼čler yaz─▒ld─▒.ÔÇŁ ( T├╝rk Yurdu┬╗ – Cilt: 1, Sayfa: 130 )

Komedilerinin hepsinin Fars├žaya terc├╝me olundu─ču muhakkak ise de hangilerinin tamamen veya k─▒smen Frans─▒zca, ─░ngilizce ve Almanca terc├╝melerinin yap─▒ld─▒─č─▒ hen├╝z ara┼čt─▒r─▒lmaya muhta├žt─▒r.

Mirza Feth AliÔÇÖnin eserlerinin bir k─▒sm─▒ Fars├žaÔÇÖd─▒r, fakat Rusya Kafkasya’y─▒ istila edince, ┼×ark├« Kafkasya’daki Iran n├╝fuzunu k─▒rmak i├žin, mill├« Azerbaycan T├╝rk├žesi’nde yaz─▒ yazmay─▒ te┼čvik etmi┼čtir. Mu’as─▒r Azerbaycan edebiyat─▒n─▒n yegane kurucusu olarak addolunan Mirza Feth Ali me┼čhur komedilerini Kafkasya valisi Varantsov’un te┼čviki ile yazm─▒┼č ve ilk T├╝rk komedisi Tiflis saray─▒nda oynanm─▒┼čt─▒r. Merhumun eserleri dahi valinin matbaas─▒nda tab edilmi┼čtir.

“Ad├╗ ┼čeved sebeb-i heyr, e─čer Huda h├óhed
(E─čer Tanr─▒ isterse, d├╝┼čman bile hayra vesile olur.)

┼×ark ilimleri ile m├╝kemmel surette m├╝cehhez, garp medeniyetinin esaslar─▒ ile de a┼čina bulunan Mirza Feth Ali ile ba┼člayan tiyatro edebiyat─▒ Vezirz├óde Necef Bey, Hakverdili Abd├╝rrahim, Ganiz├óde Sultan Mecid, Neriman Nerimanov ve Memmedkuluz├óde Celil gibi muharrirler taraf─▒ndan devam ettirilmi┼čtir. M├╝nekkidlerce ┼čark─▒n Moliere’i olarak g├Âr├╝len Mirza Feth Ali, d├Ânemini kendisine mahsus ├žok kuvvetli bir m├╝┼čahede ile tahlil eylemi┼č, kulland─▒─č─▒ tiplerdeki ger├žek├žilik ve ifadesindeki sadelik, zerafet ve ince mizah ile daima ya┼čar eserler yaratm─▒┼čt─▒r. Bu komediler T├╝rk ve ─░slam d├╝nyas─▒nda yaz─▒lm─▒┼č ilk tiyatro eserleridir. Mirza’n─▒n komedileri Fars├žaÔÇÖya, Rus├ža’ya, Almanca’ya, ─░ngilizce’ye, Frans─▒zca’ya hatta ─░sve├ž├že’ye terc├╝me edilmi┼čtir diyen Resulzade, Ak├žuraÔÇÖn─▒n g├Âr├╝┼č├╝ne kat─▒lmamaktad─▒r. T├╝rk tiyatrosunun ilk numunesini te┼čkil eden Hac─▒ Kara ┼čimdi bile Azerbaycan repertuar─▒ndan d├╝┼čmez, her sene Bak├╗ sahnelerinde s├Ânmez bir merakla tema┼ča edilir.

Mirza Feth Ali’nin T├╝rk fikir ve edebiyat hayat─▒ndaki ehemmiyeti, T├╝rk├že tiyatro yazan ilk muharrir olmas─▒ndan ileri gelmektedir.

Bat─▒ T├╝rk├žesinde ilk ve orijinal tiyatro Nam─▒k KemalÔÇÖin ÔÇťVatan yahut SilistreÔÇŁ adl─▒ dram─▒d─▒r. 1872 y─▒l─▒nda yaz─▒lm─▒┼č, bas─▒lm─▒┼č ve oynanm─▒┼čt─▒r. H├ólbuki Mirza Feth AliÔÇÖnin komedyalar─▒, yukar─▒da s├Âyledi─čimiz gibi, 1850 ÔÇô 1855 tarihlerinde yaz─▒lm─▒┼č ve 1859 y─▒l─▒nda bas─▒lm─▒┼čt─▒r. MirzaÔÇÖn─▒n Moliere’den ve Rus komedi yazarlar─▒ndan, mesela ├žok severek okudu─ču Gogol’dan, esinlenmi┼č olmas─▒ da muhtemeldir. Bat─▒ T├╝rk├žesinde Moliere’den uyarlama komediler yazan Ahmed Vefik Pa┼ča’n─▒n eserleri, Nam─▒k Kemal’in ÔÇťVatan Yahut SilistreÔÇŁ piyesinden sonra meydana ├ž─▒kar. H├ós─▒l─▒ Ahundz├óde Mirza Feth Ali, T├╝rk hayat─▒ndan al─▒nm─▒┼č ve sade Azer├« T├╝rk leh├žesiyle yaz─▒lm─▒┼č ilk T├╝rk tiyatrosunu meydana getirmi┼č olmak ┼čerefini haizdir ve bu cihetle edeb├« T├╝rk├ž├╝l├╝─če hizmeti m├╝himdir.┬á

3.3. Buharal─▒ ┼×eyh S├╝leyman Efendi

Buharal─▒ ┼×eyh S├╝leyman EfendiÔÇÖnin T├╝rk Milliyet├žili─či yolunda, lisan, folklor ve ameli siyaset sahalar─▒nda ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝r. S├╝leyman Efendi’nin bu alanlarda yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ isbat eden vesika merhumun ÔÇťL├╗gat-i ├ça─čatay ve T├╝rk├«-i Osman├«ÔÇŁ adl─▒ kitab─▒d─▒r. Buharal─▒ ┼×eyh S├╝leyman EfendiÔÇÖnin fikirleri ve di─čer ├žal─▒┼čmalar─▒ bu kitab─▒n Osmanl─▒ ve ├ça─čatay leh├želeriyle mensur ve manzum yaz─▒lan mukaddimeÔÇÖlerden ├Â─črenilmektedir.

Buharal─▒ ┼×eyh S├╝leyman Efendi, ├ça─čatay lisan─▒n─▒ ÔÇťd├╝nyada bulunan ana lisanlardan biriÔÇŁ ve ÔÇťLisan-─▒ T├╝rk├«-i Osman├«ÔÇÖnin asl─▒ ve kayna─č─▒ÔÇŁ addetmekte ve buna dayanarak Osmanl─▒ ├╝lkesinde ÔÇťtalim ve itinaya ┼čayan oldu─ču muht├óc-─▒ beyan ve izah de─čildirÔÇŁ kanaatinde bulunmaktad─▒r. ÔÇťLisan-─▒ T├╝rk├«-i Osman├«ÔÇŁnin mukaddimesindeki yer alan bu esas fikri ÔÇťMukaddime-i ├ça─čatayÔÇŁda de─či┼čik ifadelerle tekrar etmektedir.

Bug├╝n Osmanl─▒ ├╝lkesinde kullan─▒lan Osmanl─▒ lisan─▒, ├ça─čatay lisan─▒ndan yani M├óver├ó├╝nnehir ├╝lkesinde h├ólen kullan─▒lan lisandan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.

M├╝ellif, ├ça─čatay lisan─▒ ile Osmanl─▒ lisan─▒n─▒n ba─člant─▒s─▒n─▒ bu suretle tayin etti─či gibi, etnolojik bir bak─▒┼č ile ÔÇťHakikaten bu hanedan─▒n soy zinciri bazan soydan soya T├╝rk taifesine mensup olup, k├Âk ve ├ž─▒k─▒┼č yerleri M├óver├ó├╝nnehir ├╝lkesidirÔÇŁ diyerek Osmanl─▒lar─▒n, hasseten Osmanl─▒ hanedan─▒n─▒n, T├╝rkl├╝klerini do─črulamaya ├žal─▒┼čmaktad─▒r.

M├╝ellif, ayr─▒ca, Orta Asya’da (M├óver├ó├╝nnehir’de) oturan ÔÇť92 boy ├ľzbeklerininÔÇŁ isimlerini sayarak, bunlar─▒n atas├Âzlerini ve say─▒lar─▒ y├╝z├╝ a┼čan Orta Asya ┼čairlerinin ├Ârnek ┼čiirlerini toplad─▒─č─▒n─▒ s├Âylemektedir. M├╝ellifin bu ├žal─▒┼čmadan maksad─▒, ÔÇťanavatanlar─▒nda kullan─▒lan lisanlar─▒n manev├« d├╝nyalar─▒na girmeyi arzulayan Osmanl─▒ ileri gelenlerine ve kavimlerine yara┼č─▒r bir hediyeÔÇŁ takdim etmek emelidir.

Nihayet, manzum ├ça─čatay mukaddimesinde, ├ça─čatay lisan─▒n─▒, Osmanl─▒ lisan─▒n─▒n eski ┼čekli olarak tel├ókki etmek suretiyle bu iki lisan─▒n ve binaenaleyh iki T├╝rkl├╝k ┼čubesinin, yani ├ça─čatay ve Osmanl─▒ T├╝rklerinin birli─čini iddiaya
kadar ilerliyor.

┬ź─░smi, T├╝rk├«-i ├ça─čatay L├╝gati – Kad├«m Osmanl─▒ Lis├ón─▒d─▒r ad─▒ ├ça─čatay T├╝rklerinin asl─▒d─▒r… ilh.┬╗

Lisan ve nesil de─čerlendirmesi yaparak T├╝rklerin birli─čini g├Âren ve g├Âstermek isteyen ├ľzbek ┼×eyhi yaln─▒zca bununla yetinmemi┼č, T├╝rkistan T├╝rkleriyle Osmanl─▒ T├╝rkleri aras─▒nda fiilen baz─▒ m├╝nasebetlerin kurulmas─▒na y├Ânelik ├žal─▒┼čmalar da yapm─▒┼čt─▒r[38].

Abd├╝lhamid saltanat─▒n─▒n ilk senelerinde, T├╝rk-Rus Harbi esnas─▒nda, ┼×eyh S├╝leyman Efendi’nin ÔÇťsefaretle seyahatÔÇŁ etmi┼č oldu─ču yine manzum ├ça─čatayca mukaddimesinden ├Â─črenilmektedir. Buharal─▒ ┼×eyh, Osmanl─▒ Padi┼čah─▒n─▒n Sefiri s─▒fat─▒yla Hind’i, Ser Hind’i, Afganistan’─▒, Buhara’y─▒, HiyveÔÇÖyi T├╝rkistan’─▒ dola┼čm─▒┼čt─▒r. T├╝rkmenler ilinde seyahatini bildiren ┼ču beyit dikkate de─čerdir:

┬źT├╝rkmenin h├ólini bir bir bildim: Cins ├╝ miktar─▒n─▒ defter k─▒ld─▒m.┬╗

┼×eyh Efendi, Orta Asya’ya Hind yoluyla gitti─či gibi, d├Ân├╝┼č├╝ de ayn─▒ yol ile vaki olmu┼čtur. Seyahatinin neticesini ┼ču m├╝bhem beyitler ima etmektedir:

┬źGelerek hizmetin ifa ettim, Neye memur isem, icra ettim┬╗[39]

Sultan Abd├╝lhamid ise hat─▒ralar─▒nda S├╝leyman Efendi’den ┼č├Âyle s├Âz etmektedir: ┬á“Buharal─▒ ┼×eyh S├╝leyman EfendiÔÇÖnin Rusya’daki M├╝sl├╝manlar aras─▒nda yapt─▒─č─▒ hizmetleri bilhassa ┼č├╝kranla y├ód ederim. Bunun, ─░ngilizlerle m├╝nasebetlerimizde ├žok faydas─▒n─▒ g├Ârd├╝m. Hindistan Umum├« Valileri oradaki M├╝sl├╝manlar─▒n Osmanl─▒ Devleti ile yak─▒ndan ilgilendiklerini g├Ârd├╝k├že, h├╝k├╝metlerine Osmanl─▒larla iyi ge├žinilmesini yaz─▒yorlar ve b├Âylece bizim i┼člerimizi bir nebze kolaylam─▒┼č oluyorlard─▒.”[40]

Buharal─▒ ┼×eyh S├╝leyman Efendi T├╝rk-Rus Harbi s─▒ralar─▒nda, Osmanl─▒ T├╝rk H├╝k├╝meti taraf─▒ndan, T├╝rkistan T├╝rk h├╝k├╝metlerine ve T├╝rkistan halk─▒na el├ži olarak g├Ânderilmi┼č, T├╝rkmenlerin cins ve miktar─▒n─▒ deftere ge├žirmi┼č, Kabil ve Buhara emirleriyle konu┼čmu┼č ve nihayet ─░stanbul’a d├Ân├╝p g├Ârevini tamamlam─▒┼čt─▒r. B├╝t├╝n bu vak’alar, Do─ču ve Bat─▒ T├╝rklerinin hayat ve istikballeri Rus tehdidi alt─▒nda bulunrken ÔÇť─▒rk, nesil ve lisan birli─činiÔÇŁ sahada hat─▒rlamalar─▒ diye tabir ve tefsir olunursa, ├žok hata edilmi┼č olmaz, zann─▒nday─▒m. Dikkate de─čerdir ki Buharal─▒ ┼×eyh S├╝leyman Efendi, bu seyahatinden sonra, ├ça─čatay T├╝rklerini ve Osmanl─▒lar─▒ tan─▒┼čt─▒rmak i├žin ÔÇťL├╝gat-i ├ça─čatay ve T├╝rk├«-yi Osman├«ÔÇŁsini telif ve ne┼čre l├╝zum g├Ârm├╝┼čt├╝r.

Buharal─▒ ┼×eyh S├╝leyman Efendi’nin, belki ─░ngiltere h├╝k├╝metinin tavsiyesiyle vuku bulan Orta Asya seyehatinden ameli bir siyasi netice elde edemedi─či mal├╗mumuzdur. Zaten b├Âyle bir seyehatten netice ├ž─▒kabilece─čini ├╝mid etmek, biraz fazla iyimserli─če kap─▒lmakt─▒. O zamanlar Afgan Em├«ri olan ┼×├«r Ali Han, Buharal─▒ ┼×eyh S├╝leyman Efendi’ye ├žok misafirperverlik g├Âstermi┼č olmas─▒na ra─čmen, Rus siyasetinin bir taraftar─▒yd─▒. Buhara Hanl─▒─č─▒ ise, o tarihte fiilen Rusya’n─▒n emri ve h├╝km├╝ alt─▒na girmi┼č bulunuyordu. Olsa olsa ├çar h├╝k├╝metiyle zaten devaml─▒ harb halinde bulunan ceng├óver ve cesur T├╝rkmen kabilelerinin fan─▒ ├žizer. Ancak burada Carullah’─▒n e─čitim a├ž─▒s─▒ndan esas ├Ânemli fikri, ├Âzellikle ahlak├« davran─▒┼člar─▒n olu┼čmas─▒nda daha do─črusu insanda ahlak─▒n kemalini e─čitim i├žin en ├Ânemli hedef olarak koymas─▒ ve bunun ger├žekle┼čmesinde de ─░slam’─▒n temel dinamiklerinden yani terminolojisinden yararlanmak gerekti─čidir. Carullah, B├╝y├╝k MevzularÔÇÖda Ufak Fikirler adl─▒ kitab─▒nda ─░nsan m─▒ efdal Feri┼čte mi? konusunu incelerken, zihin e─čitimi yan─▒nda duygu e─čitiminin de ne kadar ├Ânemli oldu─čunu ┼ču ifadeleri ile ortaya koyar: “…Semavi dinlerin her biri ale’l-husus ─░slamiyet, feri┼čtelerin v├╝cuduna itikad eder. Feri┼čtelerin her birine: l- daimi hizmetten usanmamak gibi 2- istikamet gibi 3- vazifelerin tamam─▒yla eda etmek gibi, 4- ┼čefkat merhamet gibi, 5- kuvvet-i iktidar gibi g├╝zel evsaflar─▒n herbirini dinlerin herbiri isbat eder. Feri┼čte ak─▒l cihetiyle g├╝zel evsaf cihetiyle kemalin m├╝cessem numunesidir. Feri┼čte pakl─▒k s─▒fat─▒yla, emanet hem hakl─▒k faziletiyle insanlar─▒n her biri hakk─▒nda gayet g├╝zel ideal olabilir. Din ruhuyla gayet asanl─▒kla insan─▒n kalbine koyulmu┼č mukaddes ideal roman kalemiyle ┼čairin hayaliyle tasvir k─▒l─▒nabilir ideallerden tiplerden elbette her cihetle ├╝st├╝n olur. ─░nsan─▒n i├žtima├« hallerine, irad├« i┼člerine hareketlerine iman─▒n elbette gayet b├╝y├╝k tesiri vard─▒r. Mektepte balalar─▒m─▒za iman talim ederken insan ictihad ederse, d├╝nyada durduk├ža terbiye al─▒p g├╝zel i┼člere melekelenirse, feri┼čtelerden de art─▒k olabilir itikad─▒m balalar─▒n pak g├Ân├╝llerine urunla┼čt─▒rabilirsek (yerle┼čtirebilirsek), balalar─▒n g├Ân├╝llerinde gayet b├╝y├╝k ├╝mit, ├Ân├╝nde gayet g├╝zel ideal haz─▒r olur. B├Âyle bir itikad─▒n netice-i edebiyesi, semere-i i├žtimaiyesi elbette gayet b├╝y├╝k olabilir…” ┬áYani Carullah terbiyede hissin, duygunun e─čitilmesine binaen, hissin terbiyesinin melek gibi y├╝ksek timsallere istinad ettirilmesi gerekti─čini s├Âyl├╝yor, ├«man─▒n, sosyal ve irad├« i┼č ve hareketlerdeki etkisinden dolay─▒, ├žocuklar─▒n daha k├╝├ž├╝kl├╝kten itibaren duymaya ba┼člad─▒klar─▒ melek kelimesinin terbiyede timsal olarak al─▒nmas─▒, onlarda iyi davranmaya gayret eder. Mesela “Isra hadisesinin ehemmiyeti ne imi┼č? Allah’─▒n hikmet-i ilahiyesine m├╝nasib bir fayda ─░sra hadisesinde var m─▒?” diye sorar ve ┼ču cevab─▒ verir: “Elbette vard─▒r. Nebilerin ellerinde zahir olabilir mucizelerin faydalar─▒, yaln─▒z burhan-─▒ n├╝b├╝vvet olmak cihetlerine m├╝nhas─▒r olmasa gerek. Benim nazar─▒mda, Isra hadisesinde bulunabilir bir fayda: istikbalde ulumun, maarifin, sanayinin eri┼čebilecekleri derecelerini insan─▒n akl─▒na, nazar─▒na misaliyle g├Âstermek, medeniyetin gayelerine insanlar─▒n fikirlerini tenbih etmek olabilir. Yani: n├╝b├╝vvet talimat─▒yla ba┼članm─▒┼č medeniyet bir saniyede gayet uzun mesafeleri kat edebilmek derecelerine kadar terakki i├žin e─čitimin zihn├« hedeflerinde bireyin bilme ve d├╝┼č├╝nme iste─činin, kabiliyetinin geli┼čtirilmesi s├Âz konu┼ču idi. Duygusal hedeflerde ise ki┼činin daha ├žok sosyal ve ├╝st├╝n istek ve duygular─▒n─▒n geli┼čtirilmesi kasdedilir. Carullah, ├Âzellikle melek mi ├╝st├╝n insan m─▒ ├╝st├╝n konusu ├«le ilgili fikirlerinde duygular─▒n e─čitiminin ├Ânemle ├╝zerinde durur. O, bu konuda insan─▒n bencil isteklerinin kontrol alt─▒na al─▒n─▒p, ├Âzgeci isteklerinin geli┼čtirilmesi ├╝zerinde durur.

─░slam e─čitiminin hedeflerini zihn├« ve hiss├« olmak ├╝zere ikiye ay─▒ran Carullah, d├Ânemindeki islam e─čitim kurumlar─▒n─▒n bu hedefleri ger├žekle┼čtiremedi─či ├╝zerinde yo─čunla┼č─▒r. Ona g├Âre bu hedeflerin ger├žekle┼čmemesinin en ├Ânemli sebepleri yukar─▒da da de─činildi─či ├╝zere ┼čunlard─▒r: Birincisi akl─▒n esaret alt─▒na al─▒nmas─▒d─▒r. Akl─▒n esareti onun d├╝┼č├╝nmesini engelleyen ha┼čiyeci gelenekten gelmektedir, ikincisi, birincisinin bir sonucu olarak s─▒rf nazariyatla u─čra┼č─▒lmas─▒ ve pratik bilgilere yer verilmemesidir. ├ť├ž├╝nc├╝s├╝, ├Â─čretimde kullan─▒lan metodlar─▒n e─čitimin zihn├« ve hiss├« hedeflerini ger├žekle┼čtirebilecek d├╝zeyde olmamas─▒ ve ├Â─čretmenlerin bu konudaki yetersizli─čidir. Bu anlamda o, ders kitaplar─▒ndan, kitaplarda kullan─▒lan dile, ├Â─čretimdeki ezbercili─če, okutulan derslere, talebelerin ve ├Â─čretmenlerin durumlar─▒na, ├Â─čretimin s├╝resine, h├╝k├╝metin e─čitim-├Â─čretim konusundaki te┼čebb├╝slerindeki yanl─▒┼čl─▒klar─▒na kadar bir├žok mesele ├╝zerinde durur ve ─░slam’─▒n kar┼č─▒ kar┼č─▒ya bulundu─ču problemlerin ├ž├Âz├╝m├╝ i├žin e─čitim-├Â─čretimde yeniden bir d├╝zenlemeye giri┼čilmesi gerekti─čini vurgular. Bu ├žer├ževede ─░smail Gasp─▒ral─▒ÔÇÖn─▒n ba┼člatt─▒─č─▒ Us├╝l-├╝ Cedid hareketini bu de─či┼čimin ├Ânc├╝s├╝ olarak de─čerlendirir ve bu hareketin yan─▒nda yer al─▒r.

Carullah’─▒n Usul-i Cedid hareketi ├žer├ževesindeki e─čitim anlay─▒┼č─▒n─▒n onun ┼ču kendi ifadeleriyle ├Âzetlemek m├╝mk├╝nd├╝r: “…M├╝sl├╝man ├žocuklar─▒m g├╝venilir, insafl─▒ bir M├╝sl├╝man; cesaretli, g├╝├žl├╝ bir T├╝rk, ├žal─▒┼čkan bir insan olarak yeti┼čtirmek i├žin terbiye gereklidir. Yani, M├╝sl├╝man ├žocuklar─▒n hem ruhlar─▒n─▒, hem de ak─▒llar─▒n─▒ terbiye zaruridir. ─░nsanl─▒─č─▒n maslahatlar─▒ da, ─░slamiyetin maslahattan da, devlet ve medeniyet maslahatlar─▒ da her zaman ve her yerde bunu gerektirir…. Bug├╝n bizim, belki de b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlar─▒n iki zarur├« ihtiyac─▒ vard─▒r:

  1. Medeni d├╝nyan─▒n b├╝t├╝n sosyal bilimleri, fen bilimleri, teknolojisi ve sanat─▒,
  2. ─░slam’─▒n edebi ve dini ilimleri. Birinci zaruri ihtiya├ž medeni d├╝nyan─▒n okullar─▒nda elbette vard─▒r. ├ça─čda┼č mekteplerin kap─▒lan M├╝sl├╝man ├žocuklar─▒na her vakit ve her yerde a├ž─▒kt─▒r. Fakat ─░slam’─▒n edebi ve dini ilimleri ├ža─čda┼č mekteplerin hi├žbirinde yoktu, bundan sonra da olmaz….”

Bu c├╝mleleri s├Âyleyen Carullah, Maarif nezaretleri vas─▒tas─▒yla tertip edilecek mektep, medrese ve ├╝niversite programlar─▒n─▒n ├žocuklara, dini, milli, ahlak├«, ve k├╝lt├╝rel bir terbiye verecek ┼čekilde haz─▒rlanmas─▒ gerekti─či ve teknik bilgilerin Bat─▒’dan al─▒n─▒rken, ─░slam’─▒n edeb├« ve din├« bilgilerinin de yeni a├ž─▒lacak ve ilm├« bir heyetin kontrol├╝ndeki e─čitim kurumlar─▒nda yukar─▒da ortaya konulmaya ├žal─▒┼č─▒lan e─čitim anlay─▒┼č─▒ ├žer├ževesinde h├╝r akl─▒n verileriyle ├╝retilebilece─čini s├Âyler. G├Âr├╝ld├╝─č├╝ ├╝zere, Carullah, e─čitimin s├╝reci, hedefleri, muhtevas─▒, metodlar─▒…├╝zerinde durarak genel hatlar─▒yla bir e─čitim felsefesi ├žizmeye ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Ancak, zaman zaman d├╝┼č├╝ncelerinde tenakuzlar da g├Âr├╝lmektedir. Bunu, hem bir aksiyon adam─▒ olmas─▒yla hem de Rus i┼čgali sebebiyle ┼čartlar─▒n uygun olmamas─▒ ve g├╝ne g├Âre problemlere ivedi ├ž├Âz├╝mler aramas─▒yla a├ž─▒klamak m├╝mk├╝nd├╝r. Di─čer taraftan, Carullah’─▒n ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânemde bir├žok mesele bat─▒l─▒la┼čma ├žer├ževesinde de─čerlendirildi─či i├žin, zaman zaman Carullah da bu r├╝zgara kendini kapt─▒rm─▒┼čt─▒r. ├ľzellikle medreseler hakk─▒nda getirdi─či sert ele┼čtirileri bu ├žer├ževede de─čerlendirmek gerekir.

├ľl├╝m├╝n├╝n 50. y─▒l─▒nda Musa Carullah Bigiyef, TDVY, Ankara 2002, s.129-144.

 

EK-10

D├╝nya G├Âr├╝┼č├╝m ├ťzerine-Sultangaliyev

18 Aral─▒k 1928

Bana ┼č├Âyle bir soru soruldu: Fikirsel ve ├Ârg├╝tsel olarak silahs─▒zlanmaya haz─▒r m─▒y─▒m, de─čil miyim? ├ľncelikle yan─▒t vereyim evet, haz─▒r─▒m. Benim silahlanmam neyi i├žeriyor ve silahs─▒zlanmam─▒n neyi i├žermesi gerekiyor? Silahlanmam bilinen fikir ve d├╝┼č├╝nceleri i├žeriyordu, belli bir d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ ├žer├ževesinde s├Âm├╝rgelerdeki devrimci hareketlerin geli┼čiminin, Sovyet iktidar─▒n─▒n ve Kom├╝nist Parti’nin milli cumhuriyetlerde ve b├Âlgelerde, ├Âzellikle de 1917 y─▒l─▒ndan ba┼člayarak Rusya’daki devrimin geli┼čmesi s├╝reci i├žinde beni de zamanla i├žine alan, T├╝rk cumhuriyetleri ve b├Âlgelerindeki ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n bir de─čerlendirmesini i├žeriyordu.

Bu d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ kendi dinami─čine sahiptir, genel olarak uluslararas─▒ devrimin ve ├Âzel olarak da milli b├Âlgelerdeki parti-Sovyet ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n geli┼čiminin ├že┼čitli momentlerinin kendine ├Âzg├╝ bir kavran─▒┼č─▒n─▒ taraf─▒ndan belirlenmi┼č olan bir geli┼čim tarihine sahiptir.

D├╝nya g├Âr├╝┼č├╝m├╝n ba┼čl─▒ca ilkeleri 1923 y─▒l─▒nda OGPU’ya, [Devlet Siyasi ─░daresi-GPUÔÇÖnun bir alt b├Âl├╝m├╝] Zeki Velidov’la ili┼čki kurmak su├žlamas─▒yla tutukland─▒─č─▒m s─▒rada yapt─▒─č─▒m a├ž─▒klamalarda ortaya konmu┼čtu. Bunlar─▒ ┼čimdi k─▒saca tekrarlamay─▒ gerekli say─▒yorum. D├╝nya g├Âr├╝┼č├╝m├╝n genel hatlar─▒ ┼ču a┼ča─č─▒dakileri i├žermektedir:

Birincisi, PartiÔÇÖyi sosyalizmi tek bir ├╝lkede in┼čaya zorlayan, d├╝nya devriminin geli┼čimindeki kriz bir yandan, Avrupal─▒ kom├╝nist yolda┼člar a├ž─▒s─▒ndan Bat─▒ Avrupa proletaryas─▒n─▒n d├╝nya sosyalist devriminin ├Ârg├╝tlenmesindeki rol├╝n├╝n yeniden de─čerlendirilmesinin, di─čer yandan uluslararas─▒ devrim sistemi i├žinde s├Âm├╝rge ├╝lkelerdeki milli-├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ hareketlerin anlam─▒n─▒n yetersiz de─čerlendirilmesinin bir sonucudur.

─░kincisi, On ─░kinci Parti Kongresi’ne dek, milli sorunu, milli b├Âlgelerdeki ├žal─▒┼čmadaki milli momentlerin yetersiz de─čerlendirilmesi nedeniyle kararl─▒ bir politika almakta yetersiz kalmas─▒ ve bunun sonucu olarak, bir yandan B├╝y├╝k Devlet ┼×ovenizmi e─čilimlerin g├╝├žlenmesi, di─čer yandan bu zeminde milletlerin huzursuzlu─ču.

Bildi─činiz gibi, o zaman Zeki Velidov’la ili┼čki kurmaya ├žal─▒┼čma giri┼čimimin hatal─▒ oldu─čunu kabul etmi┼č, bunu ├╝yesi bulundu─čum partiye kar┼č─▒ bir su├ž olarak s─▒n─▒fland─▒rm─▒┼č ve sizin ellerinizle bana verilecek cezay─▒ kabul etmeye haz─▒r oldu─čumu a├ž─▒klam─▒┼čt─▒m.

Fakat devrimin geli┼čme s├╝recine ili┼čkin olarak benim bilincimde olu┼čan de─čerlendirmeden vazge├žti─čime dair bir a├ž─▒klama yapmam─▒┼čt─▒m.

Hapisten serbest b─▒rak─▒lman─▒ s─▒ras─▒nda bana a├ž─▒k bir yan─▒t olsun verilmedi: Sonu├žta temel sorunlar konusunda kim hakl─▒yd─▒ ben mi parti mi. Tek hat─▒rlad─▒─č─▒m benim kesin bir karara sahip oldu─čum hapisten serbest b─▒rak─▒lmam durumunda b├╝t├╝n ge├žmi┼čimle ili┼čkimi kesmek ve o ya da bu ┼čekilde partide kalmak. Partiden ihra├ž edilmemle ilgili olarak, sizin de bildi─činiz gibi, burada sizin, OGPU’da, benim serbest b─▒rak─▒lmamdan ├Ânce, benden parti kar┼č─▒t─▒ ve Sovyet kar┼č─▒t─▒ ├žal─▒┼čma y├╝r├╝tmekten uzak duraca─č─▒ma dair yaz─▒l─▒ bir belge alm─▒┼č oldu─čunuzu ├Â─črendim. Bunu ├Â─črenmek beni ├žok k─▒rd─▒. Yolda┼č Stalin’le belli bir s├╝re sonra hapisten ├ž─▒kar─▒lmamla ilgili olarak yapt─▒─č─▒m g├Âr├╝┼čmede, bana benimle ilgili sorunun bir y─▒l i├žinde ├ž├Âz├╝lebilece─či belirtildikten sonra, bende tekrar parti ├╝yeli─či hakk─▒m─▒ elde etme umudu belirmi┼čti. Dahas─▒, ruhumun derin bir yerinde Vladimir ─░lyi├ž’e umut besliyordum. Nedense bana ├Âyle geliyordu ki, ─░lyi├ž benim konumla ilgilenecek ve beni tekrar partiye alacak. Bu y├╝zden sab─▒rs─▒zca onun iyile┼čmesini bekledim. Onun ├Âl├╝m├╝ benim bu umudumu yok etti. ─░lyi├ž’i kaybetmek bu y├╝zden benim i├žin iki kat a─č─▒r oldu. Bu insan─▒, gen├žli─čimin bir tanr─▒s─▒ gibi seviyordum. E─čer siz ara┼čt─▒racak olursan─▒z, benim ka─č─▒tlar─▒m aras─▒nda onun cenazesinden d├Ând├╝kten sonraki izlenimlerimi kaydetti─čim, k├╝├ž├╝k bir ka─č─▒t bulabilirsiniz. Bu k├╝├ž├╝k ka─č─▒t par├žas─▒nda ├žizdi─čim imge, sonsuza dek ruhumda kalacak.

Partiye d├Ânme umudum 1924 y─▒l─▒nda MKK’deki a├ž─▒klamadan sonra yeniden uyand─▒. Ricam─▒n Stalin taraf─▒ndan desteklenme vaadi bende bu umudu g├╝├žlendirdi. MKK, sizin de bildi─činiz gibi, benim ricam─▒ geri ├ževirdi. Bu ├╝├ž├╝nc├╝ ve yeni bir a─č─▒r darbe oldu benim i├žin.

MKK’ye dilek├žemin yeniden g├Âr├╝┼č├╝lmesi ve g├Âzden ge├žirilmesi s├╝reci Tataristan’dan Tatar kom├╝nistleri grubunun -yolda┼č, Muhtarov, Enbayev ve Kas─▒m Mansurov-, devrim s─▒ras─▒nda beraber ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z i├žin bana yak─▒n olan yolda┼člar─▒n ├ža─čr─▒lmas─▒, ayr─▒ca Tataristan Cumhuriyeti Narkomzem yerel parti organizat├Âr├╝ Yunus Validov ve Sovnarkom Ba┼čkan Vekili ─░shak Kazakov’un, Ekim g├╝nlerinden ba┼člayarak aram─▒zda ├žal─▒┼čan ya┼čl─▒ devrimcinin partiden ├ž─▒kar─▒lmas─▒ s├╝recine denk d├╝┼čt├╝. Buna ayr─▒ca Tatar ve Rus bas─▒n─▒n─▒n sayfalar─▒nda ve ├že┼čitli bro┼č├╝rlerde bana y├Ânelik kar┼č─▒devrimci olarak a├ž─▒k karalama yap─▒lmas─▒ da ├Ânc├╝l├╝k etti. Davran─▒┼č─▒m─▒n partinin MK’sine ba─čl─▒ D├Ârd├╝nc├╝ Milli Toplant─▒ taraf─▒ndan nesnel olarak kar┼č─▒devrimci olarak nitelendi─čini, ancak bir y─▒l sonra partiden ihra├ž edilmem ├╝zerine ├Â─črenmi┼čtim, o zamana dek neden bana kar┼č─▒ bir kar┼č─▒devrimciymi┼čim gibi davran─▒ld─▒─č─▒n─▒ anlamam─▒┼čt─▒m (yolda┼č Salah At-nagulov’un Ege’deki makalesi [1923, 30 A─čustos, No 63, yolda┼č Halfimcan] ─░brahimov’un bro┼č├╝r├╝ Kara Yank─▒lar, ya da Beyaz. G├Â├žmen Edebiyat─▒ vb.)

Bana uydurulan kar┼č─▒devrimci etiketi beni daha da bo─čdu, ├ž├╝nk├╝ ruhumda kendimi kom├╝nist, Leninist, partili, devrimci say─▒yordum. Varl─▒─č─▒m─▒n her yeriyle (yaz─▒┼čmalar─▒mda, siz, belki de, MK’ye yazd─▒─č─▒m, bir ara bu y├Ânde yazd─▒─č─▒m, ama sonra vazge├žip att─▒─č─▒m mektubu bulmu┼čsunuzdur) bunu protesto ediyordum. Bunu bana y├Ânelik b├╝y├╝k bir haks─▒zl─▒k say─▒yor ve ├žok b├╝y├╝k bir trajedi ya┼č─▒yordum. Daha ├Ânce sizde hapisteyken a─č─▒r bir trajedi ya┼čam─▒┼č oldu─čum i├žin, bu daha da a─č─▒r geliyordu. Sonu├žta sadece devrimci de─čil, ayn─▒ zamanda insand─▒m. Ben, devrimci olarak, o zaman kendi kendime ├Âl├╝m karar─▒m─▒ imzalad─▒m. Bunu kendi a├ž─▒mdan devrimci onurun ve erkekli─čin en b├╝y├╝k eylemi sayd─▒m ve kendim i├žin bunda b├╝y├╝k moral tatmin buldum. San─▒r─▒m, siz o zaman bunu anlad─▒n─▒z. Ama insan olarak da, hayvani bir organizma olarak da, a─č─▒r bir ├Âl├╝m beklentisi ya┼čad─▒m. Bu a─č─▒r duygularla sizde iki hafta bulundum, sonra benim yazg─▒ma karar verildi. Siz kendiniz g├Âr├╝yorsunuz sadece 36 ya┼č─▒nday─▒m, ama art─▒k neredeyse b├╝t├╝n sa├žlar─▒m a─čard─▒. Bu y├╝zden beni kar┼č─▒ devrimci olarak g├Âsterdikleri s─▒rada ya┼čad─▒─č─▒m ve ge├žirdi─čim incinme, k├╝├ž├╝k d├╝┼čme ve hakaret duygular─▒n─▒ anlayacaks─▒n─▒z. ├ľzellikle de bu su├žlama, bir zamanlar Ekim Devrimi’nin ve Sovyet iktidar─▒n─▒n d├╝┼čmanlar─▒na kar┼č─▒ birlikte m├╝cadele etti─čim insanlardan geldi─či zaman.

Beni zaman i├žinde MarksizÔÇÖmin ve LeninizÔÇÖmin s├Âm├╝rge ve milli sorun a├ž─▒s─▒ndan revizyonunu temel alan ba─č─▒ms─▒z bir parti kurma karar─▒na g├Ât├╝ren ┼čey, i┼čte bu psikolojik temel. Ayr─▒ca, o zamanlar s├Âzde “sa─čc─▒” Tatar ve k─▒smen Ba┼čk─▒r kom├╝nistlerin ├ževresinde olu┼čun a┼č─▒r─▒ a─č─▒r bask─▒lar da buna yard─▒mc─▒ oldu.

Bunun sonucu, ├Âncelikle benim taraf─▒mdan haz─▒rlanan Avrupa ve Asya T├╝rk Halklar─▒ÔÇÖn─▒n Baz─▒ Ekonomik ve K├╝lt├╝rel Geli┼čini Sorunlar─▒ ├ťzerine tezleri tamamlamak oldu. Bunlarda s├Âm├╝rge k├Âktencili─činin uluslar─▒n kendi kaderini tayin hakk─▒ ┼čiar─▒yla kom├╝nist ┼čiar─▒n kar┼č─▒tl─▒─č─▒n─▒ ortaya koymak istedim “s├Âm├╝rgelerin metropoller ├╝zerindeki diktat├Ârl├╝─č├╝ arac─▒l─▒─č─▒yla ├Âzg├╝rle┼čmesi”. Metropol halklar─▒n─▒n proletaryan─▒n himayesi alt─▒nda maddi ve k├╝lt├╝rel g├╝├žlerini birle┼čme ve b├╝t├╝nle┼čtirme politikas─▒ olarak kavranan kom├╝nizm, benim ├ž├Âz├╝mlememe ve yeni kavray─▒┼ča g├Âre, Avrupa milliyet├žili─činin ilerici ve yeni bir bi├žimi olarak g├Âr├╝nd├╝ ilk kez. Daha sonra bu tezleri genel olarak s├Âm├╝rge sorununa geli┼čtirmeye ├žal─▒┼čt─▒m, onlar─▒ emperyalizm ├╝zerine Leninist kuram ve bunun Stalinci yorumunun k├Âktenci bir revizyonu temeline yerle┼čtirdim. ├çok a├ž─▒k bir ┼čekilde s├Âyl├╝yorum, ├ž├╝nk├╝ sizin ve tarihin kar┼č─▒s─▒nda, sonu├žta tek bir y├╝ze sahip olmak istiyorum, gizleyecek bir ┼čeyim yok. E─čer Sizin elinize bende yapt─▒─č─▒n─▒z arama s─▒ras─▒nda, kenarlar─▒nda ve ├╝stlerinde benim notlar─▒m─▒ ta┼č─▒yan V. ─░. Lenin’in Emperyalizm- Kapitalizmin En Y├╝ksek A┼čamas─▒ adl─▒ bro┼č├╝r├╝ ge├žtiyse, o zaman benim emperyalizm kavray─▒┼č─▒m─▒n harika bir ├Ârne─čini elde etmi┼čsiniz demektir. Benim emperyalizm kuram─▒ma g├Âre, emperyalizmin kapitalizmin i├žinde genel olarak var oldu─ču, onun geli┼čiminin bir a┼čamas─▒ndan ba─č─▒ms─▒z oldu─ču ortaya ├ž─▒kt─▒; bana g├Âre, bu a├ž─▒dan ─░lyi├ž’de her┼čey a├ž─▒k de─čil. Bu y├╝zden benim saptamalar─▒mdan kuramda ve pratikte sosyalist ya da kom├╝nist bir emperyalizmin olas─▒ oldu─ču ├ž─▒k─▒yor, ├ž├╝nk├╝ geli┼či┬şminin bu a┼čamas─▒nda uluslararas─▒ sermaye (devrimden sonra sosyalizme d├Ân├╝┼čmesi gerekir) bir ba┼čka s├Âm├╝rge ekonomisi sistemini temsil eder.

Burada sizden benim kavray─▒┼č─▒m─▒ basmakal─▒p ve ├ž├╝r├╝m├╝┼č yergisiyle Kautski’nin kavray─▒┼č─▒yla ve emperyalist burjuvazinin “Sovyetler’in k─▒z─▒l emperyalizmi” ┼čeklindeki korkun├ž yalan─▒yla kar─▒┼čt─▒rmaman─▒z─▒ rica ediyorum. Benim tezlerimden, benim d├╝nya burjuvazisinin de, Men┼čevikli─čin de kesin bir d├╝┼čman─▒ oldu─čumu g├Âr├╝yorsunuz.

Benim tezlerimin projesini ilk kez Yunus Validov’a okumu┼čtum. Baz─▒ d├╝zeltmeler i├žin ─▒srar etti, ├Âzellikle de ├že┼čitli s├Âm├╝rge ├╝lkelerin milli-├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ hareketlerinin i├žeri─činin tan─▒mlanmas─▒ konusunda (bunlar aras─▒nda Sovyet Rusya’n─▒n T├╝rk-Tatar halklar─▒ vard─▒) ve kendimizi Kom├╝nist Enternasyonal’e kar┼č─▒ konumland─▒rd─▒─č─▒m─▒z “metropoller ├╝zerinde s├Âm├╝rge diktat├Ârl├╝─č├╝” temel ┼čiar─▒n─▒n do─črulu─ču konusunda ku┼čkular─▒n─▒ belirtti. Vadimov o zaman benim dairemde kal─▒yordu. Art─▒k partiden ihra├ž edilmi┼čti. C├╝r├╝m su├žlamas─▒yla yarg─▒ tehlikesi alt─▒nda ya┼č─▒yordu. ─░kimizin de bir ├žok ihtiyac─▒ vard─▒. Yine de, gelece─čin “S├Âm├╝rge Halklar Enternasyonali” program─▒n─▒n tart─▒┼čmas─▒ ├žok yo─čun ge├žti. Temel varsay─▒mlar─▒n─▒ ele ald─▒k, ama ka─č─▒da d├Âkmedik. Taktik ve strateji belirlendi. Gelece─čin “S├Âm├╝rgeler Enternasyonali” partimizin sosyal temelini i┼č├žiler, k├Âyl├╝ler ve k├╝├ž├╝k burjuvazi olarak belirledik. Taktik olarak ayr─▒ca milli ticaret burjuvazisinin ilerici kesimini (sanayi burjuvazisi) kullanmay─▒ savunduk. Validov’un mahkemesinin sona ermesinden sonra, e─čer partide kalmazsa, yurtd─▒┼č─▒na ka├žmas─▒na ve s├Âm├╝rgelerin devrimci yeralt─▒ ve yar─▒ yasal ├Ârg├╝tleriyle, Do─ču ├╝lkelerinden birinde S├Âm├╝rge Enternasyonali B├╝rosu kurmak ├╝zere g├Âr├╝┼čmeler yapmaya ba┼člamas─▒na karar verildi. ─░lk a┼čamada Validov, Sun Yatsen’le ili┼čki kuracakt─▒, ard─▒ndan Hindistan’a ge├žecekti. Ben SSCB’de kalacak ve burada pek b├╝y├╝k olmayan, ama sa─člam bir h├╝cre olu┼čturduktan sonra yurtd─▒┼č─▒na ge├žecek ve IV. Enternasyonal ile ve Avrupa’n─▒n anar┼čist ├Ârg├╝tleriyle ili┼čki kuracakt─▒m. Validov’un mahkemede yarg─▒lanmas─▒ndan ├Ânce karar─▒m─▒z b├Âyleydi. Validov mahkemede, bence, devrimci bi├žimde davrand─▒. Siz bunu biliyorsunuz. Mahkeme, bilindi─či gibi, onun hayr─▒na sonu├žlanmad─▒… Yine de, karar─▒m─▒z─▒ uygulamay─▒ o zaman erteledik. Bir kez daha sorun ├╝zerinde temelli bir ┼čekilde d├╝┼č├╝nd├╝k ve mahkemenin karar─▒n─▒n MKK kar┼č─▒s─▒nda g├Âr├╝┼č├╝lmesini beklemeye karar verdik, olumsuz bir karar durumunda MKK karar─▒n─▒ ├Ânce parti kongresine, sonra Komintern’e ta┼č─▒yacakt─▒. Validov’un karar─▒ bu anlamda kat─▒yd─▒. Hakl─▒l─▒─č─▒na inan─▒yordu. Onu destekledim. Validov’un mahkeme karar─▒ sorununun ├ž├Âz├╝m├╝ne dek SSCBÔÇÖde kalmaya karar verdik, sizin bizi izleyip izlemeyece─činizden ve yurtd─▒┼č─▒na ├ž─▒kma f─▒rsat─▒ verip vermeyece─činizden ba─č─▒ms─▒z olarak, yani sizden tamam─▒yla ayr─▒ olarak (bunu b├Âyle anlamak gerekir) onun partide kalmas─▒ sorununun ├ž├Âz├╝m yoluna ba─čl─▒ olarak. Fakat Validov’un a─č─▒r hastal─▒─č─▒ ve ard─▒ndan ├Âl├╝m├╝ bu sorunu g├╝ndemden kald─▒rd─▒.

Validov’u kaybetmek benim i├žin a─č─▒r bir darbe oldu. O, en sad─▒k dostlar─▒mdan ve destek├žilerimden biriydi. H─▒ristiyan bir k├Âyl├╝n├╝n o─čluydu, ger├žek bir asi ve “k├Âle devrimci”di.

Mahkemedeki konu┼čmas─▒n─▒n stenogram─▒n─▒ saklad─▒m. Belki sizin elinize ge├žmi┼čtir. Orada ├╝lkede sa─č tehlikenin b├╝y├╝mesinden ve onunla m├╝ca┬şdele etmenin gereklili─činden bahsediyordu. Validov ├Âlmeden ├Ânce benden konu┼čmas─▒n─▒ ├žo─čaltmam─▒ ve halk aras─▒nda da─č─▒tmam─▒ istedi. Bu yolla kendini ├Âl├╝mden sonra rehabilite etmek istiyordu. Fakat ben, bunu yapmad─▒m ve konu┼čmas─▒n─▒ sadece tarihsel bir malzeme olarak korudum, ├ž├╝nk├╝ PartiÔÇÖyle ├žat─▒┼čmam─▒z─▒ soka─ča ta┼č─▒mak istemedim.

Validov’un ├Âl├╝m├╝nden sonra tezleri haz─▒rlama ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ b─▒rakt─▒m. Bana haraketimizin tasarlad─▒─č─▒ yol yanl─▒┼čm─▒┼č gibi geldi. Birincisi tasarlad─▒┬ş─č─▒m─▒z program, bizim haz─▒rlad─▒─č─▒m─▒z ├Ârg├╝tlenmenin sosyal ki┼čili─či a├ž─▒s─▒ndan, ikincisi kom├╝nizme hem sistem olarak, hem de ilke olarak yakla┼č─▒m─▒m─▒z─▒n tan─▒m─▒ a├ž─▒s─▒ndan, a├ž─▒k ve kesin de─čildi. Metropollerin hegemonyas─▒ndan kurtulan s├Âm├╝rgelere ne vaat etmemiz gerekti─či de a├ž─▒k de─čildi: kom├╝nizm mi kapitalizm mi, yoksa ├╝├ž├╝nc├╝, “burjuva olmayan” bir ┼čey mi ve e─čer onu s├Âm├╝rgeler i├žin de kabul edeceksek, ortak sistemler olarak kom├╝nizmlerin ├Ârg├╝tl├╝ zaferini nas─▒l sa─člamal─▒yd─▒k. Ayr─▒ca kom├╝nizm a├ž─▒s─▒ndan milli-├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ hareketin g├Ârece geli┼čme a┼čamas─▒ sorunu da a├ž─▒k de─čildi: kom├╝nizm milli ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n elde edilmesinden sonra m─▒ sa─članacakt─▒ yoksa milli-├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ hareketin geli┼čmesine ko┼čut mu olacakt─▒. Ve ben bir ├žok kez ve uzun uzun bu sorunlar ├╝zerine d├╝┼č├╝nd├╝m. Dahas─▒, beni g├╝├žs├╝z d├╝┼č├╝ren t├╝berk├╝loz hastal─▒─č─▒na yakaland─▒m ve K─▒r─▒m’a gitmem gerekti.

Daha sonra, K─▒r─▒m’dan 1925 k─▒┼č─▒nda d├Ând├╝kten sonra, tezlerimden bir k─▒sm─▒n─▒ Tataristan Cumhuriyeti’nden yolda┼č Budayli’ye okudum. Ayr─▒ca yolda┼č Muhtarov ve Enbayev’e de okudum, daha sonra, san─▒r─▒m 1926 y─▒l─▒nda, onlar─▒ yolda┼č Deren-Ayerli’ye g├Âsterdim. Tezleri okur ya da g├Âsterirken, yolda┼člar─▒, bunlar─▒n Avrupa ve Asya’n─▒n T├╝rk b├Âlgelerindeki devrimci hareketlerin geli┼čimi ├╝zerine g├Âr├╝┼člerimin sadece bir tasla─č─▒n─▒ temsil etti─či konusunda uyard─▒m. D├╝nya ekonomi ve politika sistemi i├žinde T├╝rk d├╝nyas─▒ ├ž├Âz├╝mlemesiyle temelde (baz─▒ d├╝zeltmelerle) uzla┼čan yolda┼člar, tezlerin s├Âm├╝rge kom├╝nistleriyle Avrupa kom├╝nistlerinin kar-┼č─▒tla┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒ ve “metropoller ├╝zerinde s├Âm├╝rge diktat├Ârl├╝─č├╝” ┼čiar─▒n─▒n y├╝kseltildi─či ilk k─▒sm─▒n─▒ ┼čiddetle ele┼čtirdiler.

Tezleri ba┼čkas─▒na g├Âstermedim. G├Ârd├╝─č├╝n├╝z gibi, tezler tamamlanmad─▒, ama ├že┼čitli yapraklar aras─▒nda tezlerin geri kalan k─▒sm─▒n─▒n karalamalar─▒ var, sadece tamamlanm─▒┼č ve haz─▒r fikirler halinde de─čiller, “olas─▒ savlar” halindeler. Onlar─▒n ├ž├Âz├╝mlemesi s├╝reci kar┼č─▒ tezlerini de do─čurabilirdi.

Onlar─▒ tamamlamay─▒ ba┼čaramad─▒m. Hem vaktim olmad─▒, hem de elimin alt─▒nda bir “Engels” yoktu. Bu birincisi. ─░kincisi, h├ól├ó partiye al─▒nma umudumu kaybetmemi┼čtim. Nedense bana ├Âyle geliyordu ki, parti MK sonu├žta benim sorunumu yine de ele alacak. Bu umut ├Âzellikle, sizin, s├Âm├╝rge hareketlerinin milli-├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ hareketlerine etkin kat─▒lma y├Ân├╝ne do─čru bir d├Ân├╝┼č├╝, somut olarak ├çin Devrimi’ni kastederek, “devrimin yolunun de─či┼čmesi”nden bahsetti─činiz d├Ânemde g├╝├žlendi. Bunun sonucu benim 1925 y─▒l─▒ sonunda ya da 1926 y─▒l─▒ ba┼č─▒nda yolda┼č Stalin’e yazd─▒─č─▒m, partiye tekrar al─▒nma sorununu ortaya at─▒p atamayaca─č─▒m ve bunu hangi ko┼čullarda yapabilece─čimi sordu─čum ikinci mektubum oldu. Dahas─▒, daha da ge├ž bir vakitte, ├çin Devrimi’nin ve Hindistan’da ve di─čer s├Âm├╝rge ├╝lkelerdeki, ayr─▒ca SSCB’nin kendisindeki milli-├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ hareketin geli┼čimi deneyiminin etkisiyle, kar┼č─▒ma zaman i├žinde b├╝t├╝n a─č─▒rl─▒─č─▒yla ger├žekte temel noktada yan─▒lm─▒┼č olup olmad─▒─č─▒m sorusu ├ž─▒kt─▒, ├Âzellikle de ┼ču noktada: S├Âm├╝rge sorununun ├ž├Âz├╝m├╝ne y├Ânelik uygulan─▒┼č─▒nda LeninizmÔÇÖin kuram ve prati─činin devrimci anlam─▒n─▒ belirlemede; ve buradan, RKP(B) ve Komintern’in devrimci rol├╝n├╝ belirlemede, yani basit bir ┼čekilde s├Âylersek, a├ž─▒k bir kap─▒y─▒ m─▒ zorluyordum.

S├Âm├╝rge ├╝lkelerde Komintern’e kar┼č─▒ ikinci bir parti kurma giri┼čimi a├ž─▒s─▒ndan s├Âylediklerim, e─čer bir ┼čeyi daha a├ž─▒kl─▒─ča kavu┼čturmazsam, tam olmayacak, yani o s─▒rada sizin Bat─▒daki ve Do─čudaki ve ├╝lke i├žlerindeki hareketlerinize dair de─čerlendirmemizden, ├ž├╝nk├╝┬á sadece ├Âznel┬á momentler temelinde ikinci bir parti d├╝┼č├╝ncesi do─čamaz.

Bizim de─čerlendirmemiz ┼ču sonuca vard─▒ (san─▒yorum, siz, devrimciler olarak, Bol┼čevikler olarak, beni sakin bir ┼čekilde dinlersiniz):

  • Siz, bizim o zaman varsayd─▒─č─▒m─▒z gibi Bat─▒n─▒n emperyalist burjuvazisi kar┼č─▒s─▒nda yeterince a├ž─▒k ve kesin olmayan devrimci bir politika ├╝rettiniz. Sizi Helsinki Konferans─▒’na davet ettikleri d├Ânemde Hindistan’daki ve genel olarak Do─čudaki devrimci propagandadan vazge├žmenizi b├Âyle de─čerlendirdik. Sizin Milletler Cemiyeti’yle ayak oyununuzu da b├Âyle de─čer Sizin bunu d├╝nya burjuvazisine ve onun ├že┼čitli milli ve sosyal gruplar─▒na y├Ânelik “zorunluluklar” denen ┼čeyler nedeniyle ge├žici bir mecburi oyalama olarak d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝z├╝ anlad─▒k. Buna ra─čmen biz, sizin. Bat─▒n─▒n ├že┼čitli emperyalist┬á egemenleriyle yapt─▒─č─▒n─▒z┬á g├Âr├╝┼čmelerin┬á o zaman s├Âm├╝rgelerin milli-├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ hareketleri a├ž─▒s─▒ndan k├Ât├╝ bir nitelik kazand─▒─č─▒ s─▒rada bundan ka├ž─▒nabilece─činizi san─▒yorduk. Bu durumda Pravda’n─▒n bir say─▒s─▒nda, san─▒r─▒m 1924-25 y─▒l─▒ K─▒┼č ya da 1925 Bahar say─▒s─▒nda yer alan bir ba┼čyaz─▒ geliyor akl─▒ma; ├çin Devrimi’nin canland─▒─č─▒ ve sizin ─░ngiltere’yle ili┼čkilerinizin keskinle┼čti─či bir d├Ânemdi (san─▒r─▒m, Do─ču-├çin demiryolu ├žat─▒┼čmas─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ d├Ânem ya da az sonras─▒yd─▒). Bu makalede kesinlikle a├ž─▒k bir ┼čekilde sorun ┼ču parlak bi├žimde ortaya konmu┼čtu: “Bak, ─░ngiliz emperyalizmi, en iyisi bizimle i┼č ili┼čkisine gir ve bize kar┼č─▒ s├╝ng├╝n├╝ indir, yoksa k├Ât├╝ olacak, i┼čte ├çin’de devrim ate┼či yanmaya ba┼člad─▒.” Burada bir hata olabilir, belki burada ├žarp─▒tma olmu┼čtur ve ba┼čka herhangi bir d├╝┼č├╝nce aktar─▒lm─▒┼čt─▒r, bunun sizin i┼činiz olup olmad─▒─č─▒n─▒ da bilmiyorum -ama ger├žek, b├Âyle bir makalenin vaktinde ger├žekten yay─▒nlanm─▒┼č ve okunmu┼č oldu─čuna, b├╝t├╝n d├╝nyan─▒n inanmas─▒ gerekti─čidir.
  • Sizin Amsterdam Enternasyonali’nin ├že┼čitli gruplar─▒yla, ├Âzellikle de sendikalizmle [tradenionism] “tepeden” oynayarak yanl─▒┼č yapt─▒─č─▒n─▒za inan─▒yoruz. Sendikalizmi i┼č├ži hareketinin en gerici ve tutucu bi├žimi sayard─▒k, onun liderlerini -MacDonald vb. – s├Âm├╝rgeler a├ž─▒s─▒ndan t─▒pk─▒ Boldina ve Chamberlain gibi sa─č─▒r emperyalistler sayard─▒k. B├Âyle d├╝┼č├╝nmemizin nedeni, sizin sendikalistlerle g├Âr├╝┼čmenizin s├Âm├╝rgelerdeki milli-devrimci hareketlerin geli┼čmesine de─čil, engellenmesine yard─▒mc─▒ olacak olmas─▒d─▒r.

Sizin SSCB i├žinde k├Âyl├╝ sorununda belirledi─činiz ├žizginin, milli b├Âlgelerin ├ž─▒karlar─▒yla uyu┼čmad─▒─č─▒na inan─▒yoruz, ├ž├╝nk├╝ siz ayn─▒ zamanda “k├Ây ekonomisinin” desteklenme ihtiyac─▒na bu s├╝re├žte destek verdiniz. Bunun bir yandan ├╝retim ara├žlar─▒n─▒n, tar─▒m makinelerinin ve vb. tar─▒m ekonomisinin temel bazlar─▒n─▒n Ukrayna, Kuzey Kafkas, Sibirya ve Orta Volga ├ževresine aktar─▒lmas─▒na ve bu a├ž─▒dan Kazakistan, Ba┼čk─▒rya, Tataristan, ├çuva┼čistan vb. gibi hayvanc─▒l─▒l─▒kla u─čra┼čan ve yar─▒ tar─▒msal b├Âlgelerin bo┼čalmas─▒na yol a├žaca─č─▒n─▒; di─čer yandan da ├že┼čitli milli b├Âlgelerin Rus yerle┼čimciler taraf─▒ndan tar─▒msal s├Âm├╝rgele┼čtirilmesinin yolunu a├žaca─č─▒┬şna, ayn─▒ zamanda oralarda zaten var olan (daha ├žok Rus) kulak ekonomisini g├╝├žlendirece─čine inan─▒yoruz. Bize ├Âyle geliyor ki, genel olarak k├Âyl├╝ sorunundaki sizin bu politikan─▒z son a┼čamada B├╝┼č├╝k Rus ┼×ovenizminin, ├Âzellikle milli b├Âlgelerde [natsrayon] b├╝y├╝mesine, ┼čekillenmesine ve g├╝├žlenmesine, temelde bu milliyet├žili─čin ekonomik temelinin g├╝├žlenmesine yol a├žacak. SSCB Merkezi ├çornozemni (Rusya’n─▒n i├ž b├Âlgeleri.- ├žn.) b├Âlgesi a├ž─▒s─▒ndan

3) Sizin g├╝tt├╝─č├╝n├╝z politikay─▒ ├Âzellikle anlam─▒yoruz). Bize ├Âyle geliyor ki, SSCB’nin herhangi bir yerinin ekonomik, k├╝lt├╝rel ve her t├╝rl├╝ yoksullu─čundan bahsedilebilir, ama hi├žbir ko┼čulda Merkezi ├çornozemni ku┼ča─č─▒n─▒n ve genel olarak SSCB’nin Rus b├Âlgelerinin “yoksulla┼čmas─▒ndan” bahsedilemez. Her ┼čeyden ├Ânce, en ├Âncelikle ve erkenden milli b├Âlgelerin yoksulla┼čmas─▒ndan bahsetmek gerekir: Birincisi, devrimden ├Ânce Rus burjuvazisi taraf─▒ndan a─č─▒r bi├žimde soyulmu┼č ve ya─čmalanm─▒┼č yerler olarak; ikincisi, i├ž sava┼č─▒n en a─č─▒r ┼čekilde ya┼čand─▒─č─▒ b├Âlgeler olarak; ve ├╝├ž├╝nc├╝s├╝, 1920-21 y─▒llar─▒n─▒n salg─▒n ve a├žl─▒klar─▒n─▒n yok edici etkisine ├žaresizce maruz kalm─▒┼č olan b├Âlgeler olarak. (Merkezi ├çornozemni ku┼čaklar a├ž─▒s─▒ndan politikan─▒z─▒ bu y├╝zden Rus milliyet├žili─činin bir ifadesi olarak g├Ârd├╝k).

4) Sizin B├╝y├╝k Rus ┼×ovenizminizin ekonomik temelinin, “halk ekonomisinin ├Âzel m├╝lkiyet├ži sekt├Âr├╝” denen ┼čeyin g├╝├žlenmesinin bir sonucu olarak geli┼čmesi kar┼č─▒s─▒nda, sizin taraf─▒n─▒zdan kaleme al─▒nm─▒┼č olan Kom├╝nist Parti Milli Sorun Program─▒’n─▒ ├žarp─▒tt─▒─č─▒n─▒za inan─▒yoruz. Milli politikan─▒n ├žarp─▒t─▒lmas─▒n─▒ ┼ču a┼ča─č─▒daki noktalarda g├Âr├╝yoruz:

  1. Tataristan, Ba┼čk─▒rya, Kazakistan ve baz─▒ ba┼čka kalabal─▒k b├Âlgeler
    a├ž─▒s─▒ndan, Onuncu ve On ─░kinci Parti Kongreleri’nin milli b├Âlgelerde
    sanayinin geli┼čtirilmesi ve oralarda milli proletarya kadrolar─▒n─▒n yarat─▒lmas─▒ kararlar─▒n─▒n y├╝r├╝t├╝lmemesi;
  2. Bu b├Âlgelerdeki partili, Sovyet ve profesyonel ├Ârg├╝tlerin yerelle┼čtirme [korenizatsi] temposunun zay─▒fl─▒─č─▒ ve yerli emek├ži n├╝fusun partiye zay─▒f kat─▒l─▒m─▒;
  3. B├╝t├že tahsislerinin halk ekonomisinin ├že┼čitli dallar─▒na, halk e─čitimi
    ve sa─čl─▒─č─▒na g├Âre, milli b├Âlgelerin b├╝y├╝k k─▒sm─▒ a├ž─▒s─▒ndan e┼čitsiz da─č─▒t─▒lmas─▒. Bize ├Âyle geliyor ki, bu b├Âlgelerin devlet fonlar─▒ndan ald─▒─č─▒ pay,
    ekonomi ve k├╝lt├╝rlerinin canlanmas─▒ ve yeniden yap─▒lanmas─▒na y├Ânelik
    b├╝y├╝k gereksinimler a├ž─▒s─▒ndan devlet gelirindeki katk─▒ paylar─▒ndan ├žok
    geri kalmaktad─▒r;
  4. Milli b├Âlgelerde milliyet├žilikle tek y├Ânl├╝ m├╝cadele edilmesi, bu da
    milli e─čilimlerle m├╝cadelenin sadece tek y├Ânl├╝ olmas─▒, n├╝fusun yerli kesimine y├Ânelik olmas─▒, Rus n├╝fus a├ž─▒s─▒ndan y├╝r├╝t├╝lmemesi ya da ├žok zay─▒f
    bir ┼čekilde y├╝r├╝t├╝lmesinde ifadesini bulmaktad─▒r. Neden sadece yerli kom├╝nistlerin genci olarak milliyet├žilikle su├žlan─▒p partiden at─▒ld─▒─č─▒, mahkemeye verildi─či ya da cezaland─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒ anla┼č─▒lmaz ve tuhaf buluyoruz;
    devrim sonras─▒nda milliyet├žilik ya da B├╝y├╝k Devlet ┼×ovenizmi su├žlamas─▒yla partiden ihra├ž edilmi┼č ya da mahkemeye verilmi┼č tek bir Rus, tek
    bir “Avrupal─▒” kom├╝nist yok. En az─▒ndan, bunu biz g├Ârmedik. Bu y├Ânde┬ş
    ki hayretimizi, On ─░kinci Parti Kongresi’nde Rusya’da devrimin geli┼čimimin ┼ču a┼čamas─▒nda, milli sorun konu┼čunda temel hedeflerden biri olan
    B├╝y├╝k Devlet ┼×ovenizmiÔÇÖyle m├╝cadelenin ┼čart oldu─ču kabul edilmi┼č ve
    vurgulanm─▒┼č oldu─ču i├žin, daha da hakl─▒ buluyoruz;
  5. Merkezi kurumlardaki ve milli b├Âlgelerle ilgili yerlerdeki ekiplerde
    partiden olmayan Rus memurlar─▒n zararl─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒yla m├╝cadelenin zay─▒fl─▒─č─▒. Milli k├╝lt├╝r sorunlar─▒ ├╝zerine ├žal─▒┼čan kurum ve organlar─▒n saptanmas─▒ s─▒ras─▒nda profes├Ârler aras─▒ndan se├žilen g├Ârevlilerin se├žimindeki
    ├Âzensizli─če de, bu ki┼čilerin devrim ├Âncesinde milletler aras─▒nda ├çarl─▒─č─▒n
    politik ajanlar─▒ rol├╝n├╝ oynam─▒┼č olan ki┼čiler olmas─▒na da de─činece─čiz
    (Bak├╝’deki 1. T├╝rkoloji Kongresi’nin toplant─▒s─▒nda ├ľrg├╝tlenme B├╝rosu’nun b├╝nyesine kat─▒lan, Kazan’daki eski ├çar sans├╝rc├╝s├╝ “profes├Âr”
    A┼čmarin, Orta Asya’daki misyoner Ostroumov vb.). Bu etkenler kategori┬ş
    sine OGPU organlar─▒n─▒n milli b├Âlgelerde ├žarl─▒─č─▒n ceza organlar─▒n─▒n eski
    g├Ârevlilerinin, milli b├Âlgelerde yerli kom├╝nistlerin m├╝fetti┼či olarak i┼če
    kat─▒lmas─▒ konusundaki ├Âzensizli─čini de ekleyebiliriz (somut olarak-eski
    Petrograd b├Âlge yarg─▒c─▒ yard─▒mc─▒s─▒ Melnikov’un Tataristan OGPlfsu
    taraf─▒ndan Yunus Validov’un meselesinde m├╝fetti┼člerden biri olarak atanmas─▒ bunu merhum Validov’un s├Âzlerine dayanarak s├Âyl├╝yorum);
  6. f) Milli b├Âlgelerdeki parti ├Ârg├╝tlerinin yerli k─▒sm─▒n─▒n devrime yabanc─▒ ├Â─čelerle-mollalar─▒n, milli burjuvazinin ve soylular─▒n ├žocuklar─▒yla- kendi s─▒n─▒fsal ├Âzlerini “solcu” deyi┼čler ve devrime ve partiye adanm─▒┼čl─▒klar─▒ y├Ân├╝nde ikiy├╝zl├╝ a├ž─▒klamalarla kar─▒┼čt─▒rarak, gizli gizli Ekim g├╝nlerinde ve sonra evlerine, camilerine ve m├╝lklerine sald─▒rm─▒┼č olan kom├╝nistlerle hesapla┼čan Murzakov’larla doldurulmas─▒. Bunlar aras─▒nda Siz, belki i├ž sava┼č g├╝nlerinde, ─░lyi├ž’in kendisinden ┼čahsen emir alm─▒┼č olan milli kom├╝nistlerin kur┼čunlanmas─▒na kat─▒lm─▒┼č olanlarla da kar┼č─▒la┼čabilirsiniz (Tatar kom├╝nisti Mollanur Vahidov’un idam edilmesini, Kazan’─▒n ├çekoslovaklar taraf─▒ndan 1918 y─▒l─▒nda i┼čgalinin ard─▒ndan Tatar burjuvazisinin yapt─▒─č─▒ idam─▒ kastediyorum). S├Âzgelimi, Tatar Men┼čeviki Sayfulmulyukov’un, Ekim’in ilk g├╝nlerinde, Sovyet iktidar─▒ i├žin en a─č─▒r g├╝nlerde Kazan’da etkin bir ┼čekilde bizimle m├╝cadele etmi┼č, 1925 y─▒l─▒nda partinin Tataristan B├Âlge Komitesi’nin organ─▒ olan, Benzen Y─▒─▒l gazetesinde “eski Bol┼čevikler” ve “Tatar proletaryas─▒n─▒n liderleri” aras─▒nda g├Âr├╝nm├╝┼č olan bu ki┼činin hilesi ancak b├Âyle a├ž─▒klanabilir.

─░┼čte bu etkenler temelinde o zaman RKP(B) ve Komintern’in devrim┬şcilik derecesinin hesab─▒na ili┼čkin ├ž─▒kar─▒mlarda bulunmu┼čtuk. Ba┼čl─▒ca ├ž─▒kar─▒m─▒m─▒z, Bat─▒daki ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒n etkisizle sizde, s├Âm├╝rge sorununa ili┼čkin olarak II. Enternasyonal’den sizin taraf─▒n─▒zdan miras al─▒nan Men┼čevik ├Ânyarg─▒lar─▒n birtak─▒m gerilemelere yol a├žt─▒─č─▒ oldu. Bu ├ž─▒kar─▒m─▒m─▒za dayanarak, Komintern ve RKP(B)’de devrimci ├Ârg├╝tlenme yetersizli─či saptad─▒k ve ├Ârg├╝tlenmelerinin Men┼čevizmden ger├žek ve k├Âktenci Bol┼čevizm’e bir ge├žit oldu─čunu kabul ettik.

Burada benim “ars─▒z oldu─čumu” ya da “muhalefet sa├žmalar─▒n─▒ yineledi─čimi” belirtebilirsiniz. Her iki ko┼čulda da siz yan─▒l─▒yorsunuz ve haks─▒z ├ž─▒kacaks─▒n─▒z. Bir “ars─▒zl─▒─č─▒m” yok, size ger├že─či nas─▒lsa ├Âyle sunmay─▒ arzuluyorum ├žarp─▒tmadan, sizde nas─▒l bir izlenim bir ├ž─▒kar─▒mlar─▒ a├ž─▒s─▒ndan Rus ve uluslararas─▒ devrimin ├ža─čda┼č konumunun bir tekrar─▒ olmuyor mu diye.

Sultan Galiyev. As─▒l: (─░mza)

Ar┼čiv KGBRT. – F. 4. op. 1. D. 401.. C. 2. L 20-25.

Sultan Galiyev, B├╝t├╝n Eserleri (Yay─▒na Haz─▒rlayan:├ľzg├╝r Erdem), ─░leri Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2006, s.677-688.

 

EK-11

Ma─čcan CumabayÔÇÖ─▒n Anadolu T├╝rkleri i├žin yazd─▒─č─▒ ┼čiiri:

  1. D├╝nya HarbiÔÇÖnde, Osmanl─▒ T├╝rkiyesiÔÇÖnin harbi kaybetmesi ve T├╝rk milletinin bir ├Âl├╝m kal─▒m sava┼č─▒na girmek mecburiyetinde kal─▒┼č─▒, esarette ya┼čayan pek ├žok T├╝rk ve m├╝sl├╝man topluluklar─▒ derin bir ├╝z├╝nt├╝ye sevk etmi┼čtir. Kendilerini Rus esaretinden kurtarmaya gelece─čini ├╝mid ettikleri Osmanl─▒ T├╝rk’├╝n├╝n peri┼čan h├óle d├╝┼čmesi, T├╝rkistan T├╝rkleriÔÇÖnden Kazaklar─▒n mill├« ┼čairi Magcan Cumabay’─▒n hassas kalbini son derece yaralam─▒┼čt─▒r. 1918 ve 1919 senelerinde bir taraftan T├╝rkistan T├╝rkleriÔÇÖnin, di─čer taraftan Anadolu T├╝rkleriÔÇÖnin i├žinde bulunduklar─▒ ├╝z├╝c├╝ durumu tasvir eden ve “Uzaktaki karda┼č─▒ma” ad─▒n─▒ verdi─či ┼čiirinde Magcan Cumabay ┼č├Âyle demektedir:

“Uzaklarda bu kadar azab ├žekmekte olan karda┼č─▒m.
Solmu┼č bey├že├žek (l├óle) haline d├╝┼čm├╝┼č olan karda┼č─▒m.
Her taraftan kendisini muhasara eden kal─▒n d├╝┼čman─▒n ortas─▒nda
G├Âz ya┼člar─▒n─▒ g├Âl gibi d├Âkmekte olan karda┼č─▒m.
B├╝t├╝n tarihi hayat─▒nca yabanc─▒lardan cefa ├žekmi┼č olan karda┼č─▒m.
K─▒yafetiyle de menfur (t├╝gsigen) gevirler,
Ta┼č y├╝rekli habis ruhlar,
Diri diri derilerini y├╝zmekle me┼čguld├╝r.
Alt─▒n Altay bizi d├╝nyaya getiren m├╝┼čterek anam─▒z de─čil miydi?
Bu da─člar─▒n yama├žlar─▒nda ele avuca girmez taylar gibi serbest├že oynay─▒p y├╝r├╝m├╝┼č de─čil miydik?
Biz orada beraber olal─▒ “alt─▒n saka (a┼č─▒k)” ile at─▒┼čarak (bu eski T├╝rk oyununu) oynamam─▒┼čm─▒yd─▒k?)
Biz ayn─▒ d├Â┼ček ├╝zerinde yatarken birbirimizle oynay─▒p tepi┼čmi┼č de─čil miydik?
Altay gibi anam─▒z─▒n ak s├╝t├╝n├╝ beraber emerek, onun tad─▒n─▒ birlikte tatm─▒┼č de─čil miydik?
O zaman serin da─č p─▒narlar─▒ ┼čar─▒lday─▒p kayalar aras─▒nda bizim i├žin akm─▒yor muydu?
U├žan ku┼člar gibi s├╝r’atli, kopan f─▒rt─▒nalar gibi delice ko┼čan atlar bizim i├žin haz─▒r duran birer binek de─čil miydiler?
Son Altay ├ža─č─▒n─▒n alt─▒n g├╝nlerinde nazl─▒ terbiye g├Ârerek pars gibi bir er yeti┼čtin,
Ve beni b─▒rakarak Ak ve Karadeniz ├Âtesine gidip kald─▒n, Ben de ku┼č yavrusu gibi daha kanatlar─▒m ├ž─▒kmadan,
Ve u├žma─ča g├╝c├╝m yetmeden ├ž─▒rp─▒nd─▒m durdum, Yol istikametini g├Âsterecek bir ki┼či de ortada yoktu. Bu halde kahpe d├╝┼čman beni yerimden atmadan b─▒rak─▒r m─▒yd─▒? Onun kur┼čunu gen├ž ba─čr─▒ma sapland─▒ Taze masum kan─▒m su gibi akt─▒ Ben kan─▒ksay─▒p kuvvetim gidip bay─▒ld─▒m. O beni karanl─▒k hapishaneye ald─▒ kapad─▒.
Ben burada o zaman (seninle AltayÔÇÖda beraber buludu─čumuz zaman) g├╝nd├╝zleri gezdi─čimiz k─▒rlar─▒ ve ovalar─▒ da, geceleri g├Ârd├╝─č├╝m├╝z nurlu ay─▒ da g├Âremiyorum.
Bizi terbiye eden, ipek kunda─ča sararak b├╝y├╝ten alt─▒n anam─▒z Altay─▒ da art─▒k g├Âremiyorum.
Ey p├«rim! Ne oldu? Yoksa biz (y├óni biz Orta ve ├ľnasyadaki T├╝rkler) milletimizin kal─▒n k├╝tlesinden mi, yolbar─▒┼č gibi olan T├╝rk├╝n ya─č─▒p duran oklardan d├Ânmeyen y├╝re─činden mi ayr─▒ld─▒k?
Hakikaten biz harblerden b─▒km─▒┼č korkak kul haline mi geldik?
D├╝nyay─▒ alt ├╝st ederek erki i├žin hamleler yapan T├╝rk
Hakikatten hastaland─▒ ve kuvvetten d├╝┼čt├╝ m├╝?
Acaba onun y├╝re─čindeki ate┼či s├Ând├╝,
Damarlar─▒ndan kayn─▒yan ata kan─▒ kurudu mu?
Karda┼č─▒m! Sen o yanda, ben de bu yanda
Kayg─▒dan kan yutuyoruz.

Kul olarak ya┼čamak bizim ┼čerefimize, haysiyetimize yak─▒┼č─▒r m─▒? Gel gidelim Altaya, atam─▒zdan miras kalan alt─▒n tahta gidelim!”

Fakat, Anadolu T├╝rkleri, sinesinden ├ž─▒kard─▒─č─▒ b├╝y├╝k evl├ód─▒ Mustafa Kemal Pa┼ča sayesinde, her t├╝rl├╝ imk├óns─▒zl─▒─ča ra─čmen, verdi─či ├Âl├╝m kal─▒m m├╝c├ódelesini zaferle tamamlayarak Magcan Cumabay’─▒n endi┼čelerini b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de gidermeye muvaffak olmu┼čtur.

Mehmet Saray, Atat├╝rk ve T├╝rk D├╝nyas─▒, s.30-31

 

            EK-12

Milletlerin Yardımı  Kendinde Araması Prensibi

Bug├╝n milliyet d├╝┼čman─▒ yazarlar─▒n telkin etme─če ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ fikirlerden biri de, milliyet esas─▒n─▒n insanl─▒k sevgisine ve insan├« dayan─▒┼čma prensibine ayk─▒r─▒ oldu─čudur. Bu fikir sosyolojik ve psikolojik bak─▒mdan o kadar temelsiz bir fikirdir ki, baz─▒ cidd├« d├╝┼č├╝n├╝rler taraf─▒ndan tekrar edilmi┼č olmas─▒na hayret┬á etmemek┬á m├╝mk├╝n de─čildir.

Yukar─▒da belirtti─čimiz gibi, milliyet├žilik, insanlar─▒n kendi milletlerine kar┼č─▒ duyduklar─▒ ba─čl─▒l─▒ktan ibaret bir ruh├« halettir. Bu ruh├« halet ni├žin ve ne bak─▒mdan insan├« dayan─▒┼čma ile, yani di─čer milletlere kar┼č─▒ hay─▒rhahl─▒kla ba─čda┼čmas─▒n? B├╝t├╝n insanl─▒─č─▒n k├╝lt├╝rce y├╝kselmesi, iktisat├ža refaha eri┼čmesi, i├žtima├« bak─▒mdan ├ódil┬á bir nizama┬á kavu┼čabilmesi i├žin, b├╝t├╝n milletlerin h├╝r ve m├╝stakil olmas─▒ l├óz─▒m de─čil midir? ─░nsanl─▒k milletlerden kurulu bir b├╝t├╝nd├╝r. B├╝t├╝n├╝n saadeti i├žin c├╝zlerin de mesut olmas─▒ ┼čart de─čil midir? Elbetteki ┼čartt─▒r. Hakikat b├Âyle ise, bir milletin medeniyet├že y├╝kselmeye ├žal─▒┼čmas─▒, istikl├ólini muhafaza i├žin m├╝cadele etmesi, yani milliyet├žilik, insanl─▒─č─▒n menfaatleriyle tezat te┼čkil etmek ┼č├Âyle dursun, bil├ókis b├╝t├╝n insanl─▒─č─▒ mesut ve m├╝reffeh etmenin s─▒rr─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ b├╝t├╝n insanl─▒─č─▒n ilerlemesi i├žin en kestirme yol her milletin kendisi i├žin ├žal─▒┼čmas─▒d─▒r. Bir millet kendi tek├óm├╝l├╝ i├žin bizzat ├žal─▒┼čmazsa, bunu kimden bekleyebilir? Bu suale tabiatta mevcut bir biyolojik kanun cevap vermektedir: ┬źYa┼čamak istiyorsan, kendi hayat ve bekan─▒ kendin temin et, kendin i├žin kendin ├žal─▒┼č.┬╗ Bu kanun fertlere hitap etti─či gibi, milletlere de hitab eder. Bir millet i├žin kendi hayat ve bekas─▒n─▒, medeniyet, refah ve saadetini ba┼čka m├«lletlerden beklemek, ba┼čka milletlerin yard─▒m─▒yla ya┼čamak ├žok yanl─▒┼č bir yoldur. Buna sevkeden ruh├« halet milletleri zevale, ink─▒raza g├Ât├╝rebilecek tehlikeli bir ruh├« halettir. ├ç├╝nk├╝ ┬źinsanl─▒k┬╗ asl─▒nda bir m├╝cerret fikir, bir ┬źabstraction┬╗dur. M├╝┼čahhas realiteye tekab├╝l eden varl─▒klar etli, kemikli insanlardan kurulu milletlerdir.

Bu milletlerin i├žinde di─čer milletlere kar┼č─▒ karde┼člik hisleri besleyen kimselerin bulunmas─▒ ger├ži m├╝mk├╝nd├╝r. Fakat┬á milletler,┬á┬á millet┬á┬á olarak,┬á ba┼čka bir milletin b├╝t├╝n dertleriyle ilgilenemezler. Her milletin, kendine g├Âre binbir derdi vard─▒r. Kalk─▒nmak, y├╝kselmek i├žin ├žal─▒┼čmak, her milletin kendisine d├╝┼čen vazifedir. ┬źA┬╗ milleti ┬źB┬╗ milleti i├žin ├žal─▒┼čamad─▒─č─▒ gibi, m├╝cerret bir mefhumdan ibaret olan ┬źinsanl─▒k┬╗da ┬źB┬╗ milletinin y├╝kselmesi i├žin ├žal─▒┼čamaz. Ne bug├╝n, ne de tarihte medeniyet├že geri kalan bir milleti meden├«, m├╝reffeh ve mesut k─▒lmak i├žin, di─čer milletlerin, kendi ├ž─▒karlar─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmeksizin ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ g├Âr├╝lmemi┼čtir. Uzun as─▒rlardan beri Habe┼čistanl─▒larÔÇÖ─▒n ekseriyeti H─▒ristiyan dininde olduklar─▒ halde, dinda┼člar─▒ olan meden├« H─▒ristiyan milletlerden hi├ž biri, bu ├╝lkeyi meden├«le┼čtirmek, y├╝kseltmek i├žin yard─▒m elini uzatmam─▒┼čt─▒r. Bir zamanlar Mussolini Habe┼čistan ile al├ókadar oldu ise de Habe┼čistan─▒ ya┼čatmak i├žin de─čil, bil├ókis onun siyas├« varl─▒─č─▒n─▒ yok etmek, uzun tarihe m├ólik olan bu milleti┬á┬á esir etmek┬á┬á i├žindi.

Halbuki, bundan y├╝zy─▒l ├Ânce muas─▒r medeniyetten mahrum bulunan Japon milletinin kendi i├žinde do─čan y├╝kselme iradesi ve sistemli ├žal─▒┼čmas─▒ sayesinde bu millet d├╝nyan─▒n en meden├« milletleri aras─▒nda┬á ┼čerefli bir yer┬á alm─▒┼čt─▒r.┬á Bu y├╝kseli┼č┬á di─čer milletlerin te┼čebb├╝s├╝ ve yard─▒m─▒ ile mi olmu┼čtur? Hay─▒r. Bu, Japon milleti i├žinde zuhur eden milliyet├žilik cereyan─▒ sayesinde vuku bulmu┼čtur. E─čer bug├╝ne kadar, Japon milliyet├žileri: ┬źAvrupa’n─▒n baz─▒ m├╝tefekkirleri ve baz─▒ siyas├« partileri milliyet├žili─či tasvip etmiyorlarm─▒┼č, bunu gerilik say─▒yorlarm─▒s┬╗ diyerek, milletlerinin y├╝kselmesi i├žin ├žal─▒┼čmaktan vazge├žselerdi, bug├╝n Japon milleti bir b├╝y├╝k devletin s├Âm├╝rgesi olmaktan kurtulamazd─▒.

Her alanda ger├žek milliyet├žilik milletler i├žin en tesirli bir terakki ve tek├óm├╝l ├ómilidir. Milliyet duygusunu milletleraras─▒ tesan├╝de ayk─▒r─▒ bulanlara soruyoruz: Bir milletin kendi imk├ónlar─▒yla y├╝kselmek i├žin ├žal─▒┼čmas─▒ndan, insanl─▒k hangi bak─▒mdan mutazarr─▒r oluyor? Asya ve Afrika’daki bir milletin, yard─▒m ve kredi aramaks─▒z─▒n, mill├« ve iktisad├« bak─▒mdan y├╝kselmesinden, cenub├« Amerika milletlerinden, mesel├ó Arjantin veya Brezilya devleti ne bak─▒mdan zarar g├Ârd├╝? Bu milletlerin iktis├óden y├╝kselmesinden, olsa olsa b├╝y├╝k devletlerin s├Âm├╝rge siyaseti, bu devletlerin b├╝y├╝k sermayedarlar─▒ ve zengin t├╝ccarlar─▒ mutazarr─▒r olabilir. Bunlar─▒n bencil menfaat m├╝l├óhazalar─▒, ya┼čama─ča ve y├╝kselme─če karar vermi┼č bir milletin, me┼čru ve hayat├« gayelerinden vazge├žmesi i├žin bir sebep te┼čkil eder mi? Milliyet├žili─čin bir ilerleme ├ómili oldu─ču ink├ór edilemez bir hakikat iken, baz─▒ yazarlar─▒n milliyet├žili─či be┼čeriyet bak─▒m─▒ndan zararl─▒ bir cereyan gibi g├Âsterme─če ├žal─▒┼čmalar─▒, insanda bir sual tevlit ediyor: Acaba bu yazarlar─▒n milliyet├žili─či zararl─▒ bir cereyan gibi g├Âsterme─če ├žal─▒┼čmas─▒nda kendi h├╝k├╝metlerinin emperyalist ve m├╝stemlekeci siyasetlerinin┬á ve┬á b├╝y├╝k cihan┼č├╝mul sermayedarlar─▒n tesiri yok mudur? Acaba, bu yazarlar ┼čuurlu veya ┼čuursuz olarak, Asya ve Afrika’n─▒n medeniyet├že geri kalm─▒┼č olan milletlerinin mill├« uyan─▒┼člar─▒n─▒, Avrupal─▒lar─▒n birer pazar kaybetmesine m├óni olmak i├žin mi milliyet├žili─či bir korkuluk, bir tehlike gibi g├Âstererek ├Ânlemek istiyorlar? Gariptir ki, bilhassa m├╝stemlekeci milletlere mensup yazarlar─▒n milliyet├žili─čin menfi ve zararl─▒ bir cereyan oldu─ču hususu ├╝zerinde ─▒srarla durmalar─▒ objektif d├╝┼č├╝nen bir insanda ┼č├╝phe uyand─▒racak┬á mahiyettedir.

Bug├╝n, milletleraras─▒ i┼čbirli─či ┼čekillerine ra─čmen, her milletin kendi i├žin ├žal─▒┼čmas─▒, kendi kaynak ve imk├ónlar─▒ ile kalk─▒nmas─▒ ve yard─▒m─▒ kendinden beklemesi milliyet├žili─čin prensiplerinden biri olmal─▒d─▒r.

Sadri Maksudi Arsal, Milliyet Duygusunun Sosyolojik Esaslar─▒, ├ľt├╝ken Ne┼čriyat, ─░stanbul, 1975, s.169-173.

EK-13

M─░LL─░ TESAN├ťD

H├╝rriyet prensibi m├╝lkiyet esas─▒n─▒n medeniyet tarihinde oynad─▒klar─▒ b├╝y├╝k rol mal├╗mdur. XVIII. Asr─▒n sonlar─▒yla XIX. As─▒r ba┼člar─▒nda ilim, fen, felsefe ve estetik sahas─▒nda g├Âr├╝len parlak muvaffakiyetlerin anas─▒ ┬źh├╝rriyet┬╗; onlarla birlikte y├╝r├╝yen sanayi inkil├ób─▒ neticesindeki madd├« ter├ókkiler ile iktisad├« geli┼čmeyi do─čuran da ┬źm├╝lkiyet┬╗ olmu┼čtur.

Siyaset sahas─▒nda Frans─▒z inkil├ób─▒n─▒n il├ón etti─či ┬ź─░nsan haklar─▒┬╗ beyannamesinde, iktisat sahas─▒nda da Man├žester okuluna mensup iktisat├ž─▒lar─▒n ┬źb─▒rak ge├žsin, b─▒rak yaps─▒n┬╗ ┼čeklindeki form├╝lleriyle esasland─▒r─▒lan bu prensipler burjuva inkil├óplar─▒nda kahraman┬şl─▒klar yaratan liberal d├╝┼č├╝n├╝┼č sisteminin esas─▒n─▒ te┼čkil etmi┼člerdir.

─░nsan─▒, Orta Zaman gerili─činin siyas├«, din├« ve iktisad├« ├╝├ž katl─▒ zaruret ve esaret kay─▒tlar─▒ndan kurtaran ve ferde cemiyet i├žinde l├óyik oldu─ču vatanda┼č mevkiini veren kuvvet liberalizmin zaferi olmu┼čtur.

Liberalizm, devletin vatanda┼č ├╝zerindeki h├ókimiyetini en az dereceye indirip, onu yaln─▒z dahil├« ├ós├óyi┼č ile haric├« emniyeti temin eden, cemiyet hizmetinde ve kontrol├╝nde bir m├╝essese g├Ârmek istemi┼č; dinin d├╝nya i┼člerinden ayr─▒l─▒─č─▒n─▒ talep ederek, vicdanlar─▒n her t├╝rl├╝ tazyikten azadeli─čini g├Âze alm─▒┼č; iktisad├« sahada dahi ┼čah─▒s te┼čebb├╝s├╝n├╝n istikl├óline h├╝rmetle m├╝lkiyetin kutsili─čini il├ón etmi┼čtir.

Liberalizmde esas ideal, ferdin en ├žok h├╝rriyeti ve devletin vatanda┼člar aras─▒ndaki kar┼č─▒l─▒kl─▒ m├╝nasebata en az m├╝dahalesidir.

┼×ahs├« te┼čebb├╝slerle, m├╝lkiyet hakk─▒n─▒ cerh ve tahdit eden herhangi devlet m├╝dahalesi, bu sistemin kl├ósik tel├ókkisince, katiyen caiz de─čildir.

Liberal devlet muayyen bir zamana kadar, tarih├« vazifesini muvaffakiyetle g├Ârm├╝┼č, feodalizm sistemine ba─čl─▒ kalan cemiyet kuvvetlerinin her sahada a├ž─▒larak, ilerlemesini temin etmi┼čtir.

Fakat her tarih├« cemiyet nev’i gibi, zincirlerini k─▒rarak b├╝y├╝k bir s├╝ratle ilerleyen liberal cemiyet dahi i├žindeki m├╝tezat kuvvetlerin b├╝y├╝mesiyle i├žtima├« yeni tezatlar kar┼č─▒s─▒nda kalm─▒┼čt─▒r.

Ba┼č─▒bo┼č rekabet esas─▒na dayanan liberal istihs├ól sistemi m├╝te┼čebbis ve egoist ferdler aras─▒nda hudud ve ├Âl├ž├╝ bilmez bir m├╝cadeleye meydan vermi┼čtir. Bu ise bildi─čimiz kapitalizmi do─čurmu┼č ve ona ba─čl─▒ sosyal b├╝t├╝n tezadlar kanatland─▒rm─▒┼čt─▒r. S├Âzde siyaseten h├╝r, manen h├╝r ve iktisaden h├╝r olan vatanda┼člar, i┼čte yar─▒n─▒ me├žhul, bir dilim ekmek kazanc─▒n─▒n esiri bir hale gelmi┼člerdir. Zahirde h├ókimiyet ┬źumumun reyine┬╗ dayanan parl├ómento i├žinden do─čmu┼č ┬źmes’ul h├╝k├╝metler┬╗de ise de, hakikatta as─▒l h├ókimiyet yeni para aristokrasisi denilen bankerlerle fabrikac─▒lar─▒n elinde. Bir tarafta g├Âz kama┼čt─▒r─▒c─▒ efsanev├« zenginlik, ├Âb├╝r tarafta ise y├╝rek yakan bir fakr-├╝ sefalet. S─▒n─▒fa kar┼č─▒ s─▒n─▒f. Dahil├« m├╝cadele. Vatanda┼člar b─▒cak-b─▒├ža─ča.

Liberal devlet bizzat kendi sisteminin mahs├╗l├╝ olan kapitalizmin do─čurdu─ču buhranla m├╝cadeleden acizdir. Bu tezada gene cemiyet i├žerisinde do─čan yeni kuvvetler kar┼č─▒ geliyorlar. Kapitalizmin do─čurdu─ču proletarya s─▒n─▒f─▒na dayanan ink─▒l├óp├ž─▒ sosyalizm ideolojisi do─čuyor. Di─čer ad─▒ komm├╝nizm olan bu ideolojiye g├Âre, burjuva cemiyetini ─▒zt─▒raplar i├žinde tutan ┼čey liberalizmin istihs├ól sahas─▒ndaki anar┼čiye izin veren ferdiyet├žili─čidir, istihs├ól ├óletleri ├╝zerindeki ┼čah─▒s m├╝lkiyeti hakk─▒ baki kald─▒k├ža kom├╝nistlere g├Âre insan cemiyetinin ─▒st─▒rab─▒na son gelmez. Cemiyetlerin bir millet ve devlet i├žinde vahdetleri – onlarca – bahis mevzuu olamaz. ┬źNe millet var, ne devlet. Bu ancak ├žal─▒┼čan k├╝tleleri kullanmak i├žin kapitalist ideologlar─▒ taraf─▒ndan uydurulmu┼č bir yaland─▒r. Var olan s─▒n─▒flard─▒r. Liberal devlet, kapitalistlerin h├ókimiyetini ├Ârtmek i├žin, y├╝z├╝ne vatan, istikl├ól ve vatanda┼č h├╝rriyeti maskesi takm─▒┼č s─▒n─▒f h├ókimiyetinden ba┼čka bir ┼čey de─čildir.┬╗ H├╝k├╝met demek, Lenin’in tabirince, haddi zat─▒nda bir s─▒n─▒f─▒n di─čer s─▒n─▒flar─▒ ezmek ve kendine t├óbi etmek i├žin kurmu┼č oldu─ču cebir makinas─▒ndan ba┼čka bir ┼čey de─čildir. Bunun i├žin de, Marks’a g├Âre, amelenin ne vatan─▒ var, ne de milleti. Vatan ve millet hissinden mahrum olan bu yeni insanlar z├╝mresi – proletarya – burjuva ┬źdiktat├Ârl├╝klerini┬╗ devirerek, kendi h├ókimiyetini kuracak ve tedri├žle b├╝t├╝n s─▒n─▒flar─▒ ortadan kald─▒rarak s─▒n─▒fs─▒z ve tezats─▒z bir cemiyet yaratacakm─▒┼č.

H├╝rriyet ve m├╝lkiyet prensipleri ├╝zerine kurulan medeniyeti b├╝t├╝n eserleriyle ink├óra kalk─▒┼čan bu m├╝frit cereyan, yeni bir absol├╝tizm (mutlakiyet) ideali do─čuruyor ki,┬á┬á┬á onun en k├ómil ve en amans─▒z m├╝messili kom├╝nizm ve Rusya’daki mis├ólile Bol┼čevizmdir.

Hudutsuz liberalizmin, tezatlarla dolu, kendini i├žinden kemiren anar┼čik kapitalist sistemine d├Ând├╝─č├╝n├╝ muas─▒r liberallerden ve liberal demokrasi ideologlar─▒ndan, bir ├žo─ču bile itiraf etmektedirler. Devletin sade bir ┬źgece bek├žisi┬╗ rol├╝nde olmay─▒p, cemiyetin tanziminde aktif rol oynayan asr├« en m├╝kemmel bir m├╝essese halinde bulunmas─▒n─▒ isteyen m├╝tefekkirlerin ba┼č─▒nda Hegel gibi ge├žen asr─▒n parlak dima─člar─▒ durmaktad─▒r.

Anar┼čik kapitalizmden do─čan tezatlar─▒ ─▒sl├óh i├žin, millet ve devlet fikrini k├Âk├╝nden baltalayan Marksizmin telkin etti─či kom├╝nizm ihtil├óline kat’iyen l├╝zum yoktur. K├Ât├╝l├╝k bizzat h├╝rriyet ve m├╝lkiyet prensiplerinde de─čildir. Nitekim bu prensiplere harp il├ón etmi┼č bulunan kom├╝nizm ink─▒l├ób─▒n─▒n Rusya’da v├╝cuda getirdi─či cehennemlik hayat mutlak kollektivizmin, mutlak liberalizminden, k─▒yas edilemiyecek derecede, f├ós─▒d bir sistem oldu─čunu meydana koydu.

┼×u takdirde netice kendi kendine do─čuyor : Ne ferd├« h├╝rriyetle ┼čahs├« m├╝lkiyetin mutlakiyetinden do─čan kapitalist anar┼čisiyle sermaye istibdad─▒, ne de insanlar─▒ benli─činden ├ž─▒kararak, bir k├Âle ve makine haline getiren kom├╝nizm esareti! Ne mutlak liberalizm, ne de mutlak kollektivizm! O halde :

─░kisini telif eden solidarizm = tesan├╝d.

Tesan├╝t├ž├╝l├╝kte asr├« medeniyetin esas─▒n─▒ te┼čkil eden h├╝rriyet, ┼čahs├« te┼čebb├╝s ve m├╝lkiyet esaslar─▒ bakidir. Fakat, ayn─▒ zamanda devlet, mutlak liberalizmde oldu─ču gibi, fertler, s─▒n─▒flar ve z├╝m┬şreler aras─▒ndaki m├╝nasebet, ve m├╝cadelelere l├ókay─▒t, s─▒rf zab─▒ta vazifesiyle m├╝kellef bir m├╝essese de─čildir. Bu sistemde h├╝rriyet de, m├╝lkiyet de mutlak de─čil, me┼črutturlar. ┼×art ise um├╗mun menfaati ve devletle milletin sel├ómetidir. ┼×ahs─▒n olsun, z├╝mre veya s─▒n─▒f─▒n olsun h├╝rriyeti, toplulu─čun y├╝ksek menfaatleri ve h├╝rriyetini boz┬şmamak ┼čartlariyle ├žer├ževelenmi┼čtir. Liberalizm bu hududu bir ┼čah┬şs─▒n h├╝rriyetiyle di─čer ┼čahs─▒n h├╝rriyeti aras─▒nda ancak itibar ediyordu; bunun i├žin de devletin vazifesini sade bir zab─▒ta ve mahkeme derecesine indirmek istiyordu. Solidarizmde ise devlet milletin m├╝messili ve cemiyetteki m├╝nasebetlerin n├óz─▒m─▒d─▒r.

┼×u suretle, Solidarizm, h├╝rriyet ve m├╝lkiyet m├╝esseselerinde koyulmu┼č tabi├« te┼čebb├╝s ve ilerleme hamlelerini zedelemeden, kapitalizmin liberal sistemde umum├« menfaat zarar─▒na i┼čleyen ifratlar─▒n─▒n ├Ân├╝ne ge├žmek vazifesini devlete veriyor.

S─▒n─▒flar─▒ esas olarak alan kom├╝nizm gibi, fertleri nazar-─▒ itibara alan liberalizm dahi kozmopolit ve enternasyonaldir. Solidarizm ise mill├«dir. ├ç├╝nk├╝ sade ┼čah─▒slar─▒n ve s─▒n─▒flar─▒n madd├« menfaata ba─čl─▒ hususiyetlerine de─čil, s─▒n─▒flar ve ferdleri bir cemiyet haline getiren manev├« kuvvetlere b├╝y├╝k k─▒ymet veriyor. Bu manev├« kuvvetler ise millet ve devletlerin ger├žekle┼čmesinde birle┼čtirici ├ómil olarak tesir yapan dil, din, tarih, umumiyetle k├╝lt├╝r ve ortak ideal gibi m├ónevi ve ruh├« kuvvetlerdir.

Liberalizm medeniyetin ruhunu ferdin yarat─▒c─▒ egoizminde g├Âr├╝r. Kom├╝nizm ise bunu s─▒n─▒f egoizmi ile tebdil eder; solidarizm ise medeniyeti ferd egoizmi ile cemiyet menfaatleri aras─▒ndaki ahenkten ibaret bilir. Liberal cemiyette gayri d├╝┼č├╝nmek (alturizm) kahramanl─▒kt─▒r. Solidarizmde ise bu bir vazifedir. K├╝lt├╝r ve tarih ba─člar─▒yla manev├« birlik te┼čkil eden bir milletin ferdleri, toplulu─čun ortak menfaatlerini korumak i├žin kendi ┼čahs├« h─▒rs ve menfaatlerini hudutland─▒rmak mecburiyetindedirler. Toplulu─čun menfaatlerini temsil eden m├╝essese devlettir. Ferdin manev├« benli─čini te┼čkil eden ortakl─▒ b├╝t├╝n k─▒ymetlerin kayna─č─▒ mill├« camia, onu temsil eden de devlettir. Ferd, di─čer ferdlerle ortak oldu─ču bu manev├« benlikle kendine mahsus menfaatlerden ibaret madd├« benlik aras─▒nda ihtil├óf ├ž─▒k─▒nca, madd├«li─čini m├ónevili─čine feda etmek mecburiyetindedir. H├╝r ve k├ómil insan olmak faziletinin h├╝km├╝ bundan ba┼čka olamaz. Devletler, milletler ve cemiyetler ancak ┬źcanlar─▒n─▒ cananlar─▒na feda edebilen┬╗ bu gibi azaya m├ólik olduklar─▒ zamand─▒r ki payidar olabilirler.

Madem ki milliyet├žiyiz, diyoruz; madem ki mill├« devlet istikl├ólini m├╝dafaa ediyoruz, o h├ólde bizim i├žin ne kozmopolit liberalizme ve ne de kom├╝nizme tahamm├╝l caiz olamaz. Bizce m├╝dafaa edilecek yeg├óne sosyal sistem milli tesan├╝d sistemidir.

Azerbaycan Y─▒l: 1, Say─▒: 121, Mart,1952, Ankara
E. Resulzade, Milli Tesan├╝d, AKDY, Ankara 1978, s.13-16.

                       

EK-14:

Zeki Velidi ToganÔÇÖ─▒n Hat─▒ralar─▒ndan
Moskova KongresiÔÇÖne ─░┼čtirakim

Moskova’da a├ž─▒lacak olan ┬źRusya ─░sl├ómlar─▒ÔÇÖn─▒n Umum├« Kongresi┬╗nde T├╝rkistan’─▒ temsil etmek ├╝zere intihap olunan 12 m├╝messil hep beraberce oraya hareket ettik. 7 May─▒s’ta bu kongrenin a├ž─▒l─▒┼č g├╝n├╝nde Moskova’ya yeti┼čtik. Ba┼čkurt ve Kazak-K─▒rg─▒z’lardan dahi umumi n├╝fus say─▒lar─▒ ile m├╝tenasip miktarda ├óza g├Ândermek yolundaki ├žal─▒┼čmalar─▒m─▒z tamamayla muvaffak olmu┼čtu. Yaln─▒z, Ba┼čkurdistanÔÇÖdan 50 kadar m├╝messil gelmi┼čti. Bir├žok kazalar dahi temsil olunmu┼čtu. Buna kar┼č─▒ Ahmet Salihov, ┼×akir Mehmetyarov ve Ayaz ─░shaki gibilerin ekserisi federalizm aleyhtar─▒ olaca─č─▒n─▒ zannettikleri Kazanl─▒larÔÇÖ─▒ say─▒ nisbetlerinden fazla getirmi┼čler, fakat tekmil Azerbaycanl─▒larÔÇÖ─▒n ve K─▒r─▒ml─▒larÔÇÖ─▒n da T├╝rkistanl─▒lar gibi federasyon taraftar─▒ oldu─čunu ve kalabal─▒k olarak gelen di─čerlerini g├Âr├╝nce bana ve Mehmed Emin Res├╝lzade gibilere kar┼č─▒ k├╝f├╝r savuruyorlard─▒. Ben federasyon fikrinin muhakkak galip gelece─čini g├Âr├╝nce huzur duydum. Moskova Kongresi Ta┼čkent kongresinden farkl─▒ olarak federasyon fikrinin ba┼čl─▒ca ├Ânderleri elinde idi. Ta┼čkent Kongresi riyaset mevkiine ├╝nitaristler k├ófi miktarda sokulmu┼člard─▒, Moskova Kongresinde ise Merkez M├╝sl├╝man ┼×uras─▒ÔÇÖn─▒ temsil etmek ├╝zere Ali Merdan Bey Top├ž─▒ba┼č─▒ se├žildi. Bu zat Mehmed Emin Res├╝lzade, K─▒r─▒ml─▒ Cafer Seyid Ahmed, KazaklarÔÇÖdan Cihan┼čah Dostmuhammed gibi bariz federalistler ├žok kuvvetli nutuklar s├Âyleyip kahir ekseriyeti, federasyon lehine kazand─▒rd─▒lar. Bana bu mevzu ├╝zerinde Ta┼čkent KongresiÔÇÖnde yapt─▒─č─▒m kadar fazla konu┼čmak ve m├╝cadeleye giri┼čmek l├╝zumu kalmam─▒┼čt─▒. Benim tebli─čim Rusya mahk├╗mu T├╝rklerin mukadderat─▒ meselesinde tarih, etnografya ve istatistikten nas─▒l istifade edilece─čini belirtmek ├╝zere ┬źRusya ─░sl├ómlar─▒ÔÇÖn─▒n etnik te┼čekk├╝lleri ve onun siyas├« hayatta ehemmiyeti┬╗ mevzuu ├╝zerinde oldu. ─░├žtimaa riyaset eden Ali Merdan Top├ž─▒ba┼č─▒ nutkum dolay─▒s─▒ ile memnuniyetini beyan ettikten sonra, k├╝rs├╝ye kadar gelerek elimi sakt─▒. Bu tebli─č hakk─▒nda Almanya’da ├ž─▒kan ┬źDer Neue Orient┬╗ mecmuas─▒n─▒n A─čustos n├╝shas─▒nda Rusya M├╝sl├╝manlar KongresiÔÇÖnde okunan ilmi rapor safatiyle medh ederek yazm─▒┼člar, bunu sonradan g├Ârd├╝m. Ali Merdan Bey de aradan on y─▒l ge├žtikten sonra Paris’te ne┼čretti─či bir yaz─▒s─▒nda bu nutku hat─▒rlatm─▒┼čt─▒. Bu nutuk zaten benim bug├╝ne kadar yapt─▒─č─▒m m├╝cadelenin esas program─▒n─▒ te┼čkil ediyordu. Muhtariyet ve federsayon fikri iki y├╝z yetmi┼č bire kar┼č─▒ d├Ârt y├╝z k─▒rk alt─▒ rey ile kabul edildi. ┬źRusya M├╝sl├╝manlar─▒ Merkez ┼×uras─▒┬╗ (lhtisaren-k─▒salt─▒lm─▒┼č─▒- ─░KOMUS) kurul┬şdu. Buna T├╝rkistan m├╝messilleri olmak ├╝zere avukat Ubeydullah Hoca, avukat Cihan┼čah Dostmuhammedo─člu, ben, avukat Velithan Tana├žo─člu ve KazaklarÔÇÖ─▒n kad─▒n yazar─▒ Akk├ó─č─▒t Dostcan k─▒z─▒, hepsi on iki ki┼či intihap olunduk. Kazak ve Ba┼čkurtlar─▒n arazi meselelerine ait teklif olunan kararnamelere kar┼č─▒ Kazanl─▒lar ┬źBu Kazak ve Ba┼čkurtlarÔÇÖa has bir meseledir┬╗ diye itiraz ettiklerinden ve umumiyetle Kazanl─▒ m├╝messiller Rusya ─░sl├ómlar─▒ Konferans─▒ÔÇÖn─▒ bir din├« mesele, m├╝ft├╝l├╝k, ┼čeyh├╝lisl├óml─▒k ve maarif meseleleri konu┼čulacak bir toplant─▒ addettiklerinden, Ba┼čkurtlar kendi aralar─▒nda toplanarak muhtariyet ve arazi meselelerini konu┼čmak ├╝zere Orenburg’da kongre toplamaya karar verip bu hususta KazaklarÔÇÖla da anla┼čt─▒ktan sonra bu i┼či icra etmek yani kongreyi toplamak ├╝zere Sait Miraso─člu, Allahberdi Cafero─člu ve Zeki Velidi’den ibaret olmak ├╝zere ├╝├ž ki┼čilik bir heyet intihap ettiler. Almanlardan G. Von Mende Rusya ─░sl├ómlar─▒ÔÇÖn─▒n mill├« m├╝cadelelerine ait eserinde bu kongrede Ba┼čkurtlar─▒n rol├╝, baz─▒ Kazanl─▒larÔÇÖ─▒n verdi─či yanl─▒┼č mal├╗mata g├Âre, tamamen yanl─▒┼č olarak, bunlar─▒n az─▒nl─▒kta kalarak bu kongreyi terkettikleri mealinde anlat─▒lm─▒┼čt─▒r. Ba┼čkurtlar ve Azerbaycanl─▒lar bu kongrede h├ókim ekseriyetin esas unsurlar─▒n─▒ te┼čkil ettiklerinden onlar─▒n herhangi bir celseyi terk etmelerini icabettiren hi├žbir hadise v├óki olmam─▒┼čt─▒r. Muhtariyet meselesinde metanet tavsiye ederek Azerbaycan m├╝messillerine bir mektup sundular. Moskova KongresiÔÇÖnin alt─▒ y├╝z sayfa tutan zab─▒tlar─▒ ancak T├╝rk├že olarak inti┼čar etti─či, Rus├ža veya ba┼čka bir dilde ├ž─▒kmad─▒─č─▒ i├žin bunun cereyan─▒ ve ├ž─▒kar─▒lan kararlar hakk─▒nda bir├žok yanl─▒┼č yaz─▒lar ├ž─▒kt─▒. Bunda ba┼čl─▒ca G. Von Mende’nin zikri ge├žen eseri kaynak olmu┼čtur. Prof. B. Spuler (Der ├«sl├óm, 1949, 186) ve Amerika’daki Lehli muhacir Prof. S. Zenkovskiy (Panturkism and ─░slam in Russia, 1961, 196 – 7) benim i├žin ┼čahsen ok┼čay─▒c─▒ s├Âzler sarfederek Ba┼čkurdistan toprakl─▒ muhtariyet hareketinin s─▒rf benim ┼čahs├« tesirimle ileri s├╝r├╝lm├╝┼č bir hareket oldu─čunu, hatt├ó bu son m├╝ellif beni istikbal i├žin ├žok ┼čeyler vaadeden bir m├╝ste┼črik sayarak Ba┼čkurdistan otonomi hareketine de ilm├« esaslara g├Âre bir pl├ón vermi┼č oldu─čuma dair m├╝tal├óalarda bulunmu┼čtur. Fakat ben Moskova KongresiÔÇÖnde Ba┼čkurdistan muhtariyeti fikrini ileri s├╝rmedim. Ben o zaman ancak T├╝rkistan muhtariyeti fikrini ileri s├╝r├╝yor, Volga havzas─▒n─▒n Rus n├╝fusu kesifle┼čen m─▒nt─▒kalar─▒ i├žin meden├« muhtariyet s├Âz konusu olaca─č─▒n─▒, ancak bu ├╝lkenin T├╝rk n├╝fusu ├žo─čunlukta olan do─ču b├Âlgelerini (ki bunlara sonradan ┬źK├╝├ž├╝k Ba┼čkurdistan┬╗ denilmi┼čtir) T├╝rkistan ve Kazakistan’daki toprakl─▒ muhtariyet hareketlerine ilhak etmek m├╝mk├╝n olaca─č─▒ fikrinde idim. Kongre zab─▒tlar─▒nda dahi bu s├Âzlerim b├Âyle bas─▒lm─▒┼čt─▒r. Di─čer taraftan Zenkovskiy Moskova Kongresine gelerek tebrik├ótta bulunan Rus – Kadet Partisi m├╝messilinin s├Âzlerini hat─▒rlatan m├╝tal├óalarda bulunarak bu KongreÔÇÖye Kazanl─▒lar taraf─▒ndan yap─▒lan teklifler kabul edilmi┼č olsa daha iyi olmu┼č olaca─č─▒n─▒ ve Ba┼čkurtlar ile Kazaklar─▒n bizim toprakl─▒ muhtariyet program─▒m─▒zda Rus ve Ukraynal─▒ muhacirleri hemen memleketimizden ko─čup ├ž─▒karmak fikirleri bulundu─čunu yazm─▒┼čt─▒r. B├╝t├╝n bunlar her halde Lehli m├╝ellifin Slav birli─či fikirleri tesiriyle hat─▒r─▒na gelmi┼č olsa gerektir. Moskova kongresine gelen Ba┼čkurtlar, Ba┼čkurdistan meselelerini ink─▒l├óptan istifade ederek halledebilmek i├žin bir heyet se├žtiler ve beni de bu heyete ithal ettiler. Moskova kongresinde bizzat Ba┼čkurdistanla ilgili olarak hakk─▒mda ├ž─▒kar─▒lan karar bundan ibarettir.

Ben Moskova’dan Ta┼čkent’e d├Ân├╝┼č├╝mde Orenburg’da kald─▒m ve ┬źBa┼čkurt ├ťlke ┼×uras─▒n─▒┬╗ kurduk. ┬źVakit┬╗ gazetesinin on dokuz May─▒s n├╝shas─▒nda Ba┼čkurt Merkez ┼×ura’n─▒n kuruldu─čunu ve yirmi TemmuzÔÇÖda ilk Ba┼čkurt Kurultay─▒ÔÇÖn─▒n Orenburg’da toplanaca─č─▒n─▒ il├ón ederek halka bir hitabname ne┼črettik. ┬źBa┼čkurt┬╗ ismiyle bir gazete ne┼črine ba┼člad─▒k. Bunun ilk n├╝shas─▒ndaki imzas─▒z makaleyi ben yazd─▒m. Bunda Ba┼čkurtlar─▒n T├╝rkistan ile Volga sahas─▒ aras─▒nda bir k├Âpr├╝ i┼čini g├Ârd├╝─č├╝n├╝, Ba┼čkurdistan’da muhtariyet kurulmas─▒n─▒n ekseriyeti bu davaya kar┼č─▒ olan Kazanl─▒larÔÇÖ─▒n da Rusya do─čusundaki b├╝y├╝k kurtulu┼č hareketine kat─▒lmalar─▒na vesile olaca─č─▒n─▒ yazm─▒┼čt─▒m. Bu makale o zaman ┼čuurlu m├╝sl├╝manlar─▒n, bilhassa Orenburg’da ya┼č─▒yan Kazanl─▒ ├ólim Rizaeddin Fahreddin ve ┼čair Zakir Rami gibilerin ├žok ho┼čuna gitmi┼čti. Fakat ad─▒ ge├žen ┬źVakit┬╗ gazetesi ba┼č yazan Fatih Kerimi, muhtariyetin ├žok zehirli d├╝┼čman─▒ idi. Bu zat T├╝rkistan’la Edil havzas─▒ yollar─▒n─▒n bir birinden tamamiyle ayr─▒ oldu─čuna, benim bir g├╝n Ta┼čkent’te, di─čer bir g├╝n Orenburg’da, bir g├╝n ├ľzbek ve Kazak, di─čer g├╝n Ba┼čkurt ve Tatarlar’la konu┼čup bir b├╝y├╝k siyas├« hareket yaratmak istememi iki aya─č─▒ ile iki kay─▒─č─▒ idare etmek isteyen insan─▒n hareketine benzeterek bir makale ne┼čretmi┼čti. Muharrirlerinden biri ise bu gazetede (23 May─▒s) ┬źBa┼čkurt┬╗ ismini tamamen ortadan kald─▒rmak ve Ba┼čkurtlar─▒ da Tatar ismini kabule mecbur etmek yolunda makale ne┼čretti. Bunlar ise bize yolumuz ├╝st├╝nde Rus’dan ba┼čka kendi aram─▒zda da b├╝y├╝k manialar ├ž─▒kaca─č─▒n─▒, bunlarla m├╝cadeleye ├žok kuvvet ve vakit harcamam─▒z l├óz─▒m gelece─čini g├Âsteren ac─▒ hallerdendi. Orenburg’da bulunan Kazak m├╝nevverleriyle bu hususta ├žok konu┼čtuk. Tatarlar ├╝zerinde m├╝essir olmas─▒n─▒ ├╝mit ederek Rizaeddin Fahreddin’i bir iki defa ziyaret ettim. O davam─▒z─▒ mukaddes addetti─čini, fakat art─▒k ihtiyar oldu─čundan elinden ├žok i┼č gelmiyece─čini, Abdurrahman ve Abd├╝rre┼čit ismindeki o─čullar─▒na Ba┼čkurdistan muhtariyeti hareketine yard─▒m etmelerini vasiyet etti─čini s├Âyledi. Bu benim i├žin iyi bir kazan├žt─▒. Ben Tatarlar aras─▒nda hareketimize taraftar olanlar─▒n bulunaca─č─▒na emin olarak Ta┼čkent’e hareket ettim.

Zeki Velidi, Hat─▒ralar, ─░stanbul, 1969, s.155-158.

KAYNAKLAR

  1. Abd├╝rre┼č┼čid. ─░brahim, 20. Asr─▒n Ba┼člar─▒nda ─░slam D├╝nyas─▒ ve japoyada ─░slamiyet (Haz─▒rlayan: M. Paksu), Yeni Asya Yay─▒nlar─▒ 1. cilt ─░st. 1987.
  2. A─čao─člu Ahmet ├ť├ž Medeniyet, Ba┼čbakanl─▒k K├╝lt├╝r M├╝ste┼čarl─▒─č─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒, ist. 1972.
  3. Ak├žura Yusuf,┬á┬á Yeni T├╝rk Devletinin ├ľnc├╝leri,┬á┬á K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Y., Ankara┬á┬á 1981,
  4. Akta┼č ┼×erif, Milli Edebiyat D├Ânemi T├╝rk Edebiyat─▒ Tarih, K.T.B.Y Cilt 3.,
  5. Akp─▒nar Yavuz, ─░smail Gasp─▒ral─▒ Se├žilmi┼č Eserler II., ├ľt├╝ken, ─░stanbul 2004,
  6. Akp─▒nar yavuz. ─░smail Gasp─▒ral─▒ Se├žilmi┼č Eserleri ├ľt├╝ken 2004
  7. Avc─▒. Cemal Uluslar aras─▒ D├Ârd├╝nc├╝ T├╝rk K├╝lt├╝r├╝ Kongresi 4-7/Kas─▒m/1997 Ankara III.cilt sayfa:81-91
  8. Bayat Ali Haydar, H├╝seyinzade Ali Bey, Atat├╝rk K├╝lt├╝r Merkezi Ba┼čkanl─▒─č─▒ Yay─▒n─▒, Ankara, 1998.
  9. Bayat Ali Haydar. H├╝seyinzade Ali Bey.AKMB.ankara.1998
  10. Baykara Tuncer Zeki Velidi Togan Zeki Velid├« Togan’─▒n Kendi Haz─▒rlad─▒─č─▒ Hayat Hik├óyesi. .KBY.Ankara 1989. s.105-107
  11. Bardak├ž─▒ Necmeddin,Kafkasyan─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒k M├╝cadelesinde tasavvuf ve Tarikatlar─▒n Rol├╝.T├╝rkler.C.18.s.528-529
  12. Bennigsen.A., Quelquejay C. Clemercier ÔÇô, StepÔÇÖde Ezan Sesleri, ├çeviren: Nezih Uzel, Sel├žuk Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul,┬á┬á 1981
  13. Bigiyev Musa Carullah,┬á┬á Evrensel Kurtulu┼č,┬á┬á Sadele┼čtiren: Hikmet Akpur, Yay─▒nc─▒l─▒k, ─░stanbul
  14. Bigiyev Musa Carullah ├ľl├╝m├╝n├╝n 50. Y─▒ld├Ân├╝m├╝nde, T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒ Ankara, 2002.
  15. Bigiyev Musa Carullah ├ľl├╝m├╝n├╝n 50. Y─▒ld├Ân├╝m├╝nde, T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒ Ankara, 2002.
  16. Binark Naile, ├ľmer Yusuf Ak├žura, Kazan Dergisi Say─▒ 10, Aral─▒k 1973
  17. Binark Naile, Ayaz ─░shaki idilli (1878-195499 Kazan Dergisi Say─▒ 12, 1974 s 8-15
  18. Bozda─č ─░smet. Abd├╝lhamidÔÇÖin hat─▒ra Defteri. Kervan yay─▒nlar─▒.─░stanbul 1975 *
  19. ├çak─▒r G├Âkt├╝rk ├ľmer G├ÂkalpÔÇÖa T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝ A┼č─▒layan Adam H├╝seyinz├óde Ali Turan Orkun. 54.Say─▒

 

  1. Cihangir Erol., Arif Acalo─člu,┬á┬á Sultan Galiyev Davas─▒, Do─ču K├╝t├╝phanesi, ─░stanbul 2006,
  2. Devlet Nadir,   İsmail Bey (Gaspıralı),   KTBY., Ankara   1988,
  3. Devlet Nadir, 1917 Ekim ─░htilali ve T├╝rk- Tatar Millet Meclisi, ├ľt├╝ken ─░stanbul, 1998,
  4. Devlet Nadir Sadri Maksudi Arsal, Kazan Dergisi Say─▒ 2 Aral─▒k 1970,
  5. Georgeon Fran├žois,T├╝rk Milliyet├žili─činin K├Âkenleri-Yusuf Ak├žura YurtY(├žev:alevEr).Ankara,1986.,
  6. Emet Erkin Mehmet Emin Bu─čra T├ťRKLER .yeni T├╝rkiye Yay─▒nlar.Ankara 2002 Cilt 18.s.723-726
  7. Hamzatov Resul. Benim Da─č─▒stan─▒m. (├žev:M.beyhan)D├╝┼č├╝n yay─▒nevi.ist.1984
  8. Hayit Baymirza┬á T├╝rkistan Rusya ile ├çin aras─▒nda,┬á┬á ota─č Yay─▒nlar─▒, Ankara 1975,
  9. Ilgar ─░hsan, RusyaÔÇÖda Birinci M├╝sl├╝man Kongresi, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay. Ankara 1990,
  10. Kak─▒n├ž Halit,┬á┬á Sultangaliyev ve Milli Kominizm,┬á┬á Bulut Y., ─░stanbul 2002
  11. Karako├ž Ercan, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n D─▒┼č T├╝rkler Politikas─▒; IQ yay─▒nc─▒l─▒k, ─░stanbul 2002,
  12. Kaymak Erol,┬á┬á Sultan Galiyev ve S├Âm├╝rgeler Enternasyonali,┬á┬á ─░rfan Yay─▒nevi., ─░stanbul┬á┬á 1993,
  13. Kocao─člu Timur,├ľzbek T├╝rkleri edebiyat─▒.TDEK Ankara 1989 s.179
  14. Ko├ž Yusuf – Ko├ž Ali, Tarihi Belgeler I┼č─▒─č─▒ndaBelgelerle M. K. Atat├╝rk. K.B.H.E. Yay─▒nlar─▒ Ankara 2004,
  15. Mara┼č ─░brahim .T├╝rk D├╝nyas─▒nda Dini Yenile┼čme. ─░stanbul 2002.├ľt├╝ken.
  16. Oba A. Ergin, T├╝rk Milliyet├žili─činin Do─ču┼ču (1995),
  17. Okur Salih Abd├╝rre┼čid ─░brahim.http://www.tawish.org/tatarmakale
  18. ├ľzalp ├ľmer Hakan,┬á┬á R─▒zaeddin Bin Fahreddin,┬á┬á Dergah Y., ─░stanbul,
  19. Resulzade Mehmet Emin, Milli Tesan├╝d, Azerbaycan K├╝lt├╝r Der. Yay., Ankara 1978,
  20. Resulzade Mehmet Emin, Kafkasya T├╝rkleri, (Haz─▒rlayanlar: Y. Akp─▒nar., ─░.M. Y─▒ld─▒r─▒m., S. ├ça─č─▒n), TDAV, ─░stanbul, 1993,
  21. Saray Mehmet, Atat├╝rk ve T├╝rk D├╝nyas─▒ TTK, Ankara 1995,
  22. ┼×im┼čir Sebahattin H├╝seyinzade Ali Bey (Turan) (1864-1940 )T├╝rk├ž├╝ Dergi 109.SAYI Mart 2007 ORKUN *
  23. Tamir Ferhat kazak T├╝rkleri edebiyat─▒TDK.4.cilt1998 439-440
  24. Tamir Ferhat,Kazak Türkleri edebiyatı.TDEK  Ankara.4.cilt1998 s.432-433
  25. Taymas Abdullah Battal,. Kazan T├╝rkleri,TKAE Ankara,1988,
  26. Togan Zeki Velidi, Hat─▒ralar, Tan Matbaas─▒, ─░stanbul 1969
  27. Toksoy Ahmet XX. Y├╝zy─▒la Girerken T├╝rk D├╝nyas─▒ ve ─░smail Gasp─▒ral─▒ Orkun Dergisi , Kas─▒m 2001, Say─▒: 45 ve Aral─▒k 2001, Say─▒ 46
  28. Tosun Yusuf Musa Carullah. Yar─▒n Dergisi, ┼×ubat 2006
  29. T├╝rk D├╝nyas─▒ El Kitab─▒. Cilt 4. TKAE. Ankara 1998 3. Bask─▒,
  30. T├╝rkiye D─▒┼č─▒ndaki T├╝rk Edebiyatlar─▒ Antolojisi (Redakt├Âr: Nevzat K├Âseo─člu) cilt 15, ├ľzbek Edebiyat─▒ KTB Ankara 2004,
  31. T├╝rkiye D─▒┼č─▒ndaki T├╝rk Edebiyatlar─▒ Antolojisi(Redekt├Âr: Nevzat K├Âso─člu) cilt 28 Kazak Edebiyat II., KTB. Ankara 2004,
  32. T├╝rko─člu ─░smail. Rusya T├╝rkleri Aras─▒ndaki Yenile┼čme Hareketinin ├ľnc├╝lerinden R─▒zaeddin fahreddin. ├ľt├╝ken. ─░stanbul 2000
  33. ├ťlk├╝sal M├╝stecib l, K─▒r─▒m T├╝rk- Tatarlar─▒, Baha Matbahas─▒, ─░stanbul 1980
  34. Zeki ├çevik. Ahmet A─čao─člu’nun Konu┼čmalar─▒nda Folklor A┼č─▒k ┼×em┼čir’in 110. do─čum y─▒l─▒na has olunmu┼č uluslar aras─▒ konferans, Azerbaycan ─░limler Akademisi Folklor Enstit├╝s├╝, Bak├╝, Azerbaycan, 13-16 Kas─▒m 2003.
  35. Zenkovsky Serge A., Rusya ÔÇśda Pan-T├╝rk├╝zm ve M├╝sl├╝manl─▒k (├çev: ─░zzet Kandemir) ├ť├ždal Ne┼čriyat, ─░st., 1983 .

[1] Mehmet Yeti┼čkin.,Ruslar─▒n T├╝rkmen Topraklar─▒n─▒ istilalar─▒.T├╝rkler.C.18. s.596

[2] Mehmet Yeti┼čkin.,a.g.m.s.596.

[3] Mehmet Yeti┼čkin.,a.g.m.s.597.

[4] Serge A. Zenkovsky, Rusya ÔÇśda Pan-T├╝rk├╝zm ve M├╝sl├╝manl─▒k (├çev: ─░zzet Kandemir) ├ť├ždal Ne┼čriyat, ─░st., 1983.s.33

[5] Nadir Devlet ─░smail Gasp─▒ral─▒ 1988 k├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ s.77

[6] A. B. Taymas, Kazan T├╝rkleri, Ankara 1966, s.176 A. N. Kurat, “Kazan T├╝rklerinin “Meden├« Uyan─▒┼č” Devri”, A. ├ť. Dil-Tarih ve Co─črafya Fak├╝ltesi Dergisi, XXIII, say─▒ 3-4 (1965), s.135. (s.95-194)

[7] Nadir Devlet.,a.g.e. s.80

[8] Nadir Devlet.a.g.e.s.77-79

[9] Nadir Devlet a.g.e.80-81

[10] Zenkovsky S A.a.g.e.s.37.

[11] Zenkovsky S A.a.g.e.s.38

[12] Zenkovsky. a.g.e.s.40.

[13] Zenkovsky. a.g.e.s.41.

[14] Zenkovsky. a.g.e.s.43.

[15] Zenkovsky. a.g.e.s.43.

[16] Zenkovsky. a.g.e.s.44.

[17] Zenkovsky. a.g.e.s.45.

[18] Zenkovsky SA .a.g.e.s.36-47

[19] Zenkovsky SA .a.g.e.s.36-47

[20] ─░hsan Ilgar RusyaÔÇÖda Birinci M├╝sl├╝man Kongresi, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay. Ankara 1990, s.1-7

[21] ─░hsan Ilgar RusyaÔÇÖda Birinci M├╝sl├╝man Kongresi, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay. Ankara 1990, s.1-7

[22] ─░hsan Ilgar RusyaÔÇÖda Birinci M├╝sl├╝man Kongresi, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay. Ankara 1990, s.1-7

[23] ─░hsan Ilgar RusyaÔÇÖda Birinci M├╝sl├╝man Kongresi, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay. Ankara 1990, s.1-7

[24] ─░hsan Ilgar RusyaÔÇÖda Birinci M├╝sl├╝man Kongresi, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay. Ankara 1990, s.1-7

[25] ─░hsan Ilgar RusyaÔÇÖda Birinci M├╝sl├╝man Kongresi, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay. Ankara 1990,s.166 Baymirza Hayit┬á┬á T├╝rkistan Rusya ile ├çin aras─▒nda,┬á┬á ota─č Yay─▒nlar─▒, Ankara 1975.s.221

[26] BaymirzaHayit.a.g.e.s. .220-223

[27] ─░hsan Ilgar, RusyaÔÇÖda Birinci M├╝sl├╝man Kongresi, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay. Ankara 1990, s.208

[28] (Bk.Ek.13).

[29] ─░smail T├╝rko─člu. Rusya T├╝rkleri Aras─▒ndaki Yenile┼čme Hareketinin ├ľnc├╝lerinden R─▒zaeddin Fahreddin. ├ľt├╝ken. ─░stanbul 2000 s 239.,Zeki Velidi Togan, Hat─▒ralar, Tan Matbaas─▒, ─░stanbul 1969 s.156.

[30] Zeki Velidi Togan, a.g.e. s.158

[31] ─░smail T├╝rko─člu. Rusya T├╝rkleri Aras─▒ndaki Yenile┼čme Hareketinin ├ľnc├╝lerinden R─▒zaeddin fahreddin. ├ľt├╝ken. ─░stanbul 2000 s.240-244

[32] Nadir Devlet a.g.e.s59-61

[33] Abdullah Battal,Taymas. Kazan T├╝rkleri,TKAE Ankara,1988, s.166

[34] Necmeddin bardak├ž─▒,Kafkasyan─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒k M├╝cadelesinde Tasavvuf ve Tarikatlar─▒n Rol├╝.T├╝rkler.C.18.s.528-529

[35] Yusuf Ak├žura,┬á┬á Yeni T├╝rk Devletinin ├ľnc├╝leri,┬á┬á K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Y., Ankara┬á┬á 1981, s.35

[36] Yusuf Ak├žura age36

[37] Yusuf Ak├žura age36 Ziya G├Âkalp Z.T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝n esaslar─▒ sf.59

[38] Yusuf Ak├žura ages.44.

[39] Yusuf Ak├žura ages.45

[40] ─░smet Bozda─č. Abd├╝lhamidÔÇÖin hat─▒ra Defteri. Kervan yay─▒nlar─▒.─░stanbul 1975 s.74

[41] Yusuf Ak├žura age.s.46-48

[42] Ahmet Toksoy. XX. Y├╝zy─▒la Girerken T├╝rk D├╝nyas─▒ Ve ─░smail Gasp─▒ral─▒. Orkun Dergisi, Kas─▒m 2001, Say─▒: 45 ve Aral─▒k 2001, Say─▒ 46

[43] Ahmet Toksoy.a.g.m.s.14

[44] Ahmet Toksoy.a.g.m.s.15

[45] Ahmet Toksoy.a.g.m.s.16

[46] Ahmet Toksoy.a.g.m.18

[47] M├╝stecip ├╝lk├╝sal K─▒r─▒m T├╝rk Tatarlar─▒ ,s 1980.139

[48] M├╝stecip ├╝lk├╝sal K─▒r─▒m T├╝rk Tatarlar─▒ ,s.140,1980.

[49] ─░brahimMara┼č .T├╝rk D├╝nyas─▒nda Dini Yenile┼čme. ─░stanbul 2002.├ľt├╝ken. s.73-78

[50] ─░brahimMara┼č .T├╝rk D├╝nyas─▒nda Dini Yenile┼čme. ─░stanbul 2002.├ľt├╝ken. s.73-78

[51] ─░brahimMara┼č .T├╝rk D├╝nyas─▒nda Dini Yenile┼čme. ─░stanbul 2002.├ľt├╝ken. s.73-78

[52] ─░brahimMara┼č .T├╝rk D├╝nyas─▒nda Dini Yenile┼čme. ─░stanbul 2002.├ľt├╝ken. s.73-78

[53] Ferhat Tamir,Kazak Türkleri edebiyatı.TDEK  Ankara.4.cilt1998 s.432-433

[54] ─░brahimMara┼č.a.g.e.s.105

[55] Abd├╝rre┼č┼čid. ─░brahim, 20. Asr─▒n Ba┼člar─▒nda ─░slam D├╝nyas─▒ ve japoyada ─░slamiyet (Haz─▒rlayan: M. Aksu), Yeni Asya Yay─▒nlar─▒ 1. cilt ─░st. 1987. s.4

[56] Salih Okur Abd├╝rre┼čid ─░brahim.http://www.tawish.org/tatarmakale

[57] ─░brahimMara┼č ─░.T├╝rk D├╝nyas─▒nda Dini Yenile┼čme. ─░stanbul 2002.├ľt├╝ken. s.105

[58] Salih Okur Abd├╝rre┼čid ─░brahim.http://www.tawish.org/tatarmakale

[59] ─░brahimMara┼č a.g.e.s.105

[60] Salih Okur Abd├╝rre┼čid ─░brahim.http://www.tawish.org/tatarmakale

[61] ┼×erif Akta┼č, Milli Edebiyat D├Ânemi T├╝rk Edebiyat─▒ Tarih, K.T.B.Y Cilt 3., s.209

[62] (Bkz.EK.3)

[63] Salih Okur Abd├╝rre┼čid ─░brahim.http://www.tawish.org/tatarmakale

[64]─░brahim Mara┼č a.g.e.s. s.106

[65] Salih Okur Abd├╝rre┼čid ─░brahim.http://www.tawish.org/tatarmakale

[66] ─░brahim Mara┼č a.g.e.s. s.106

[67] ─░brahim Mara┼č ─░brahim Mara┼č a.g.e.s.s.89-90

[68] Sebahattin ┼×im┼čir H├╝seyinzade Ali Bey (Turan) (1864-1940 )T├╝rk├ž├╝ Dergi 109.SAYI Mart 2007 ORKUN s.3.

[69] Sebahattin ┼×im┼čir.a.g.m. A. Ergin Oba, T├╝rk Milliyet├žili─činin Do─ču┼ču (1995),s.155

[70] G├Âkt├╝rk ├ľmer ├çak─▒r G├ÂkalpÔÇÖa T├╝rk├ž├╝l├╝─č├╝ A┼č─▒layan Adam H├╝seyinz├óde Ali Turan Orkun. 54.Say─▒

[71] Ahmet A─čao─člu, ├ť├ž Medeniyet, Ba┼čbakanl─▒k K├╝lt├╝r M├╝ste┼čarl─▒─č─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒, ist. 1972.s.I

[72] Ahmet A─čao─člu, ├ť├ž Medeniyet, Ba┼čbakanl─▒k K├╝lt├╝r M├╝ste┼čarl─▒─č─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒, ist. 1972.s.I-II

[73] Zeki ├çevik. Ahmet A─čao─člu’nun Konu┼čmalar─▒nda Folklor A┼č─▒k ┼×em┼čir’in 110. do─čum y─▒l─▒na has olunmu┼č uluslar aras─▒ konferans, Azerbaycan ─░limler Akademisi Folklor Enstit├╝s├╝, Bak├╝, Azerbaycan, 13-16 Kas─▒m 2003

[74] Ahmet A─čao─člu. A.g.e.s.III-IV

[75] Halit Kak─▒n├ž. Sultangaliyev ve Milli Kom├╝nizm.Bulut Yay─▒nlar─▒.istanbul 2004. s.290-295

[76] Musa Carullah bigiyev,┬á┬á Evrensel Kurtulu┼č,┬á┬á Sadele┼čtiren: Hikmet Akpur,┬á┬á ├ľns├Âz Yay─▒nc─▒l─▒k, ─░stanbul┬á┬á s.9.

[77] Musa Carullah bigiyev.a.g.e.s.10.

[78] Elif Su Temizy├╝rek. Musa Carullah B├«giyev’├«n T├╝rk├že’nin Birli─či hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼čleri ├ľl├╝m├╝n├╝n 50. Y─▒ld├Ân├╝m├╝nde Musa Carullah Bigiyev, T├╝rkiye Diyanet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒ Ankara, 2002.s.145

[79] Elif Su Temizy├╝rek.a.g.e. s.145

[80] Musa Carullah. ─░lahi Rahmet ve Uluhiyyet, , Fide yay, s: 13-15

[81] Yusuf Tosun Musa Carullah.Yar─▒n Dergisi, ┼×ubat 2006 s.15

[82] Musa Carullah ─░slam. ┼×eriat─▒n─▒n Esaslar─▒, , Kitabiyat Yay., s: 12

[83] Musa Carullah.ag.e.s.16

[84] Yusuf Tosun.a.g.m.s.13

[85] Yusuf Tosun.a.g.m.s.14

[86] Elif Su Temizy├╝rek.a.g.m.s.149

[87] Elif Su Temizy├╝rek.a.g.m.s.149

[88] Elif Su Temizy├╝rek.a.g.m. s.151

[89] Elif Su Temizy├╝rek.a.g.m.s.151

[90] Elif Su Temizy├╝rek.a.g.m.s.150

[91] Musa Carullah bigiyev.ag.e.s.9-10

[92] Naile Binark, ├ľmer Yusuf Ak├žura, Kazan Dergisi Say─▒ 10, Aral─▒k 1973 s 32-36

[93] Cemal Avc─▒. Uluslar aras─▒ D├Ârd├╝nc├╝ T├╝rk K├╝lt├╝r├╝ Kongresi 4-7/Kas─▒m/1997 Ankara III.cilt sayfa:81.Y. Ak├žura, “Tarih Yazmak ve Tarih Okutmak Usullerine Dair”, Birinci T├╝rk Tarih Kongresi, Konferanslar, M├╝naka┼čalar, Maarif Vekaleti Yay─▒n─▒. ─░stanbul 1932, s. 605.

Yusuf Ak├žura, ÔÇťT├╝rk├ž├╝l├╝kÔÇŁ, T├╝rk Y─▒l─▒ 1928, T├╝rk Ocaklar─▒ Merkez Heyeti Yay─▒n─▒, ─░stanb─▒─▒l 1921. s.396.

[94] Cemal Avc─▒ a.g.m.s.81 Niyazi Berkes, T├╝rkiye’de ├ça─čda┼čla┼čma, Do─ču-Bat─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 1978. s. 392.

[95] Cemal Avc─▒. a.g.m.s.82-83

[96] Naile Binark.a.g.m.s.85

[97] Cemal Avc─▒. a.g.m s.87. Fran├žois Georgeon,T├╝rk Milliyet├žili─činin K├Âkenleri-Yusuf Ak├žura-Yurt Y(├žev:alevEr).Ankara,1986., s.34

[98] Cemal Avc─▒. a.g.m.s.88 Fran├žois Georgeon,a.g.m.s.36.

[99] Cemal Avc─▒. a.g.m.s.89. Fran├žois Georgeon,a.g.m.s.43-44

[100] Naile Binark.a.g.m.s.34

[101] Cemal Avc─▒. a.g.m s.89

[102] Cemal Avc─▒. a.g.m.s.90

[103] Naile Binark. a.g.m.s.36

[104] Erol Cihangir., Arif Acalo─člu, Sultan Galiyev Davas─▒, Do─ču K├╝t├╝phanesi, ─░stanbul 2006, s.8-17

[105] Erol Cihangir., Arif Acalo─člu, Sultan Galiyev Davas─▒, Do─ču K├╝t├╝phanesi, ─░stanbul 2006, s.8-17

[106] Erol Cihangir., Arif Acalo─člu, Sultan Galiyev Davas─▒, Do─ču K├╝t├╝phanesi, ─░stanbul 2006, s.8-17

[107] Erol Cihangir., Arif Acalo─člu, Sultan Galiyev Davas─▒, Do─ču K├╝t├╝phanesi, ─░stanbul 2006, s.8-17

[108] Erol Cihangir., Arif Acalo─člu, Sultan Galiyev Davas─▒, Do─ču K├╝t├╝phanesi, ─░stanbul 2006, s.8-17

[109] Erol Cihangir., Arif Acalo─člu, Sultan Galiyev Davas─▒, Do─ču K├╝t├╝phanesi, ─░stanbul 2006, s.8-17

[110] Erol Cihangir., Arif Acalo─člu, Sultan Galiyev Davas─▒, Do─ču K├╝t├╝phanesi, ─░stanbul 2006, s.8-17

[111] Erol Cihangir., Arif Acalo─člu, Sultan Galiyev Davas─▒, Do─ču K├╝t├╝phanesi, ─░stanbul 2006, s.8-17

[112] Naile Binark, Ayaz ─░shaki idilli (1878-195499 Kazan Dergisi Say─▒ 12, 1974 s 8-13

[113] Naile Binark, a.g.m. s 14.

[114] Naile Binark, a.g.m. s 15.

[115] Naile Binark, a.g.m. s 15.

[116] Nadir Devlet, Sadri Maksudi Arsal, Kazan Dergisi Say─▒ 2 Aral─▒k 1970, s.26.

[117] Nadir Devlet, Sadri Maksudi Arsal, Kazan Dergisi Say─▒ 2 Aral─▒k 1970, s.26-28.

[118] Ferhat Tamir kazak T├╝rkleri edebiyat─▒TDK.4.cilt1998 439-440

[119] Feyzi Ak├╝z├╝m. Mehmet Emin Resulzade, Milli Tesan├╝d, Azerbaycan K├╝lt├╝r Der. Yay., Ankara 1978, s.7.

[120] Feyzi Ak├╝z├╝m. Mehmet Emin Resulzade, Milli Tesan├╝d, Azerbaycan K├╝lt├╝r Der. Yay., Ankara 1978, s.7-10

[121] Timur Kocao─člu,├ľzbek T├╝rkleri edebiyat─▒.TDEK Ankara 1989 s.179

[122] M.Sabir KARGER. T├╝rkistan halk M├╝zi─či IAnkara 1986

[123] Tuncer Baykara Zeki Velidi Togan Zeki Velid├« Togan’─▒n .KBY.Ankara 1989. s.8.

[124] Tuncer Baykara Zeki Velidi Togan Zeki Velid├« Togan’─▒n .KBY.Ankara 1989. s.8-15

[125] Tuncer Baykara Zeki Velidi Togan Zeki Velid├« Togan’─▒n .KBY.Ankara 1989. s.9.

[126] Tuncer Baykara Zeki Velidi Togan Zeki Velid├« Togan’─▒n .KBY.Ankara 1989. s.10

[127] Tuncer Baykara Zeki Velidi Togan Zeki Velid├« Togan’─▒n .KBY.Ankara 1989. s.12.

[128] Tuncer Baykara Zeki Velidi Togan Zeki Velid├« Togan’─▒n .KBY.Ankara 1989. s.8-15

[129] Tuncer Baykara.,a.g.e.s.106-107

[130] Erkin Emet Mehmet Emin Bu─čra.T├ťRKLER .yeni T├╝rkiye Yay─▒nlar.Ankara 2002 Cilt 18.s.723.

[131] Erkin Emet Mehmet Emin Bu─čra.T├ťRKLER .yeni T├╝rkiye Yay─▒nlar.Ankara 2002 Cilt 18.s.724

[132] Erkin Emet Mehmet Emin Bu─čra.T├ťRKLER .yeni T├╝rkiye Yay─▒nlar.Ankara 2002 Cilt 18.s.725

[133] Erkin Emet Mehmet Emin Bu─čra.T├ťRKLER .yeni T├╝rkiye Yay─▒nlar.Ankara 2002 Cilt 18.s.725

[134] Erkin Emet Mehmet Emin Bu─čra.T├ťRKLER .yeni T├╝rkiye Yay─▒nlar.Ankara 2002 Cilt 18.s.726.

[135] Erkin Emet Mehmet Emin Bu─čra.T├ťRKLER .yeni T├╝rkiye Yay─▒nlar.Ankara 2002 Cilt 18.s.723-726

[136] Ercan Karako├ž Atat├╝rk’├╝n D─▒┼č T├╝rkler Politikas─▒ IQ yay─▒nlar─▒ist 2002 a.g.e. s.26.Utkan Kocat├╝rk., Atat├╝rk’├╝n Fikir ve D├╝┼č├╝nceleri; Edebiyat Yay─▒nevi, Ankara, 1969, s. 152.

[137] Ercan Karako├ž a.g.e. s.26. Mehmet ├ľner., “T├╝rkiye Cumhuriyeti nin Dil Politikalar─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme,’Atat├╝rk’├╝n Harf Devrimi Ve T├╝rk D├╝nyas─▒na Yans─▒malar─▒ Sempozyumu: Kafkasya ve Orta Asya ├ťlkeleri Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi Yay─▒nlar─▒, Trabzon, 1999, s. 14, 15

[138] Ercan Karako├ž a.g.e. s.26

[139] Ercan Karako├ž a.g.e. s.26-28

[140] Mehmet Saray, Atat├╝rk ve T├╝rk D├╝nyas─▒ TTK, Ankara 1995, s T.B.MM. Gizli Celse Zab─▒tlar─▒, Ankara, 1980, I, s. 154.

[141] Mehmet Saray a.g.e.s.T.B.M.M. Gizli Celse Zab─▒ttan, s. 154.

[142] Zeki Velidi Togan, Hat─▒rlar, T├╝rkistan ve Di─čer M├╝sl├╝man Do─ču T├╝rklerinin Mill├« Varl─▒k ve K├╝lt├╝r M├╝c├ódeleleri, ─░stanbul, 1969, s. 375.

[143] M.Saray.ag.e.s.5.E.B. ┼×apolyo, “Atat├╝rk ve ├ť├ž K─▒l─▒├ž”, T├╝rk K├╝lt├╝r├╝, Say─▒: 35 (Kas─▒m 1965), s. 86: Atat├╝rk’├╝n S├Âylev ve Deme├žleri, II, s. 30-31; B. N. ┼×im┼čir, ─░ngiliz Belgelerinde Atat├╝rk (1919-1938), Ankara, 1984, s. 185.

[144] M.Saray.ag.e.s.6

[145] M.Saray.ag.e.s.7

[146] M.Saray.ag.e.s.12

[147]M.Saray.ag.e.s.26. ┼×.S. Aydemir, Enver Pa┼ča: Makedonya’dan Ortaasya’ya, ─░stanbul, 1972, Cilt. III, s. 455-456

[148] Mehmet saray.a.g.e.s.11″ÔÇó Atat├╝rk’├╝n Mill├« D─▒┼č Politikas─▒ 1919-1923, Ankara, 1981, I, s. 205.

[149] Mehmet saray.a.g.e.s.13 T.B.M.M. Gizli Celse Zab─▒tlar─▒, I, s. 439.

[150] Mehmet saray.a.g.e.s.14. ┼×im┼čir, a.g.e., s. 407

[151] Mehmet saray.a.g.e.s.15. Atat├╝rk’├╝n S├Âylev ve Deme├žleri, ─░stanbul, 1945, II, s. 19.

[152] Yusuf Ko├ž- Ali Ko├ž, Tarihi Belgeler I┼č─▒─č─▒ndaBelgelerle M. K. Atat├╝rk. K.B.H.E. Yay─▒nlar─▒ Ankara 2004, s.90-92

[153] Ercan ┬áKarako├ž.a.g.e.95.Hablemito─člu. N., “Atat├╝rk ve D─▒┼č T├╝rkler 1. ‘ K─▒r─▒m, 21, Ekim-Aral─▒k 1997, s.3,

[154] Ercan karako├ž.ag.e.s.96-99

[155] Ercan karako├ž.ag.e.s.100

[156] Ercan Karako├žs.a.g.e.s37.Mustafa Kemal Atat├╝rk, 29 Ekim 1933( ├ľzkan, ─░ “Atat├╝rk ve T├╝rk D├╝nyas─▒”. Hava Kuvvetleri Dergisi, Haziran 2000, s. 88.)

[157] Ercan Karako├žs.a.g.e.s.37-39

[158] Mehmet saray a.g.e.s.18-19T.BM.M. Zab─▒t Ceridesi, C. 24, s. 305-306.

[159] A. Bennigsen., C. Clemercier ÔÇô Quelquejay, StepÔÇÖde Ezan Sesleri, ├çeviren: Nezih Uzel, Sel├žuk Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1981 s.129-139

[160] A. Bennigsen., C. Clemercier ÔÇô Quelquejay, StepÔÇÖde Ezan Sesleri, ├çeviren: Nezih Uzel, Sel├žuk Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1981 s.129-139

[161] A. Bennigsen., C. Clemercier ÔÇô Quelquejay, StepÔÇÖde Ezan Sesleri, ├çeviren: Nezih Uzel, Sel├žuk Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1981 s.129-139

[162] A. Bennigsen., C. Clemercier ÔÇô Quelquejay, StepÔÇÖde Ezan Sesleri, ├çeviren: Nezih Uzel, Sel├žuk Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1981 s.129-139

[163] A. Bennigsen., C. Clemercier ÔÇô Quelquejay, StepÔÇÖde Ezan Sesleri, ├çeviren: Nezih Uzel, Sel├žuk Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1981 s.129-139

[164] A. Bennigsen., C. Clemercier ÔÇô Quelquejay, StepÔÇÖde Ezan Sesleri, ├çeviren: Nezih Uzel, Sel├žuk Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1981 s.129-139

[165] A. Bennigsen., C. Clemercier ÔÇô Quelquejay, StepÔÇÖde Ezan Sesleri, ├çeviren: Nezih Uzel, Sel├žuk Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1981 s.129-139

6,067 Toplam, 1 okuma bug├╝n

Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľZDEN

─░lk ve Orta ├Â─črenimini Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde tamamlad─▒. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2002 y─▒l─▒nda ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dal─▒nda ÔÇťKutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ ve T─▒p Eti─čine Katk─▒s─▒ÔÇŁ isimli tezini tamamlad─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Anadolu ├ťniversitesi A├ž─▒k ├ľ─čretim Fak├╝ltesi Felsefe B├Âl├╝m├╝n├╝ de bitiren Hilmi ├ľzden ESOG├ť T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ B├Âl├╝m├╝nde ÔÇťT├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├žÔÇŁ isimli tezine devam etmektedir. Anatomi, T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či ├╝zerine yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunmaktad─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken!

21 Ekim 2019, 1914ÔÇŽ Osmanl─▒ i├žin sava┼č tam tamlar─▒ ├žalarken! i├žin yorumlar kapal─▒
NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ

20 Ekim 2019, NostaljiÔÇŽ ─░neg├Âl Sinemalar─▒ÔÇŽ i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒

20 Ekim 2019, K─▒z─▒lba┼č ayr─▒m─▒ Bursa’da ba┼člad─▒: K─▒z─▒l b├Ârk-Ak b├Ârk ayr─▒l─▒─č─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en

20 Ekim 2019, ─░├žli, Hassas ve ┼×en Bir Bestek├ór: Bimen ┼×en i├žin yorumlar kapal─▒
Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca

20 Ekim 2019, Son y├╝zy─▒l─▒n tan─▒─č─▒ bir ├Â─čretmen: Me┼čkure (G├Âze) Yuca i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar