Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN
Prof. Dr. Hilmi  ├ľZDEN
AttilaÔÇÖn─▒n Cenaze T├Âreni ve Anas─▒r-─▒ Erba (D├Ârt Unsur) Simgesi
  • 12 Aral─▒k 2021 Pazar
  • +
  • -
  • Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN /

Toplam: 1,617 , Bug├╝n: 6 Okuma

├ľzet[1]

B├╝y├╝k Hun imparatoru Attila, m├╝tevaz├« bir hayat ya┼čad─▒. Yerde oturdu, tahta ka┼č─▒kla yemek yedi, tahta ma┼črapadan su i├žti. Hayat─▒n─▒n son d├Âneminde, ordusu Roma ├Ânlerine geldi─činde Papa AttilaÔÇÖn─▒n huzuruna gelerek ondan merhamet diledi. Son derece fazilet sahibi olan Attila bu din adam─▒n─▒n ricas─▒n─▒ k─▒rmad─▒. Tanr─▒n─▒n k─▒rbac─▒ olarak adland─▒r─▒lan AttilaÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m├╝ndeki s─▒r ise h├ól├ó netle┼čmedi. Yazarlar─▒n baz─▒s─▒na g├Âre Attila, bir kad─▒n taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lmeye ses ├ž─▒karmayacak kadar romantikti. AtillaÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m├╝nden/├Âld├╝r├╝lmesinden sonra bir bilginin tavsiyesi ├╝zerine cenazesi ├╝├ž farkl─▒ tabuta kondu. Bunlar; alt─▒n, g├╝m├╝┼č ve demirden yap─▒lm─▒┼čt─▒. Cenaze t├Âreninden sonra AtillaÔÇÖn─▒n naa┼č─▒ Tuna nehrinin sular─▒na verildi. B├╝t├╝n kadim geleneklerde oldu─ču gibi varl─▒─č─▒ olu┼čturan d├Ârt unsur; hava, su, ate┼č, toprak AtillaÔÇÖn─▒n tabutlar─▒nda simgele┼čtirilmi┼čti. Hatta T├╝rk mitolojindeki madenler de tabutlarda simgelendi ve be┼činci bir unsur olarak ima edildi.
Anahtar Kelimeler: Attila, cenaze t├Âreni, anas─▒r-─▒ erba (d├Ârt unsur), simge

 

FUNERAL OF THE ATTILA AND SYMBOL OF FOUR ELEMENTS

ABSTRACT
Great Emperor Attila of the Hun, lived in humble life. He sat on the floor, ate with a wooden spoon, drank water wooden cup. In the last period of his life, the Pope come into AttilaÔÇÖs presence and wished mercy on him when the Attila’s army came to Rome. Attila was the extremely virtue cleric emperor who owns the plea, so he did not break him. Attila met ─░ldiko who was twelve years old while he came back to his country. ─░ldiko was the daughter of a Frank prince and Burgont mother. She wanted to marry with Attila and convinced him. Attila was found as dead in the morning of the wedding night. Idko was sad.

The secret has not finalized yet that is about the death of Attila who was named the Scourge of God. According to some of the authors, Attila was so romantic to let a woman to kill him. After the death of Attila, his funeral was placed in three different coffins on the advice of a pundit. These were made of gold, silver and iron respectively. After the funeral, Attila’s coffin was thrown up to the water of Danube River. As we also know from the all ancient traditions, AttilaÔÇÖs coffin symbolized four elements air, water, fire and soil that made the presence of the earth.
Key words:  Attila, funeral, four elements, symbol

 

Macarlar ve Attila

  • Hilmi ├ľZDEN[2]

Macarlar─▒n, Macar ve Hun kavimlerinin ayn─▒ oldu─ču inan─▒┼č─▒n─▒, eski yurtlar─▒ndan beraber getirdikleri anla┼č─▒lmaktad─▒r. Bu hususta Bat─▒l─▒lar─▒ da ├Â─čretmek icap etmemi┼čtir. Zira daha ilk h├╝cumlar─▒ s─▒ras─▒nda Bat─▒l─▒lar, bu tahripk├ór atl─▒ ve ok kullanan Macar kavmini “Hungarus”, i├žg├╝d├╝ ile Hunlarla ayn─▒ saym─▒┼člard─▒r.[3]

On birinci as─▒r sonunda telif edilen ve Macar tarih├žilerinin mevcudiyetini sonraki kaynaklardan g├Âsterdikleri Gesta Ungarorum ad─▒ndaki Macar mill├« destan─▒, art─▒k belirli bir Macar-Hun ananesinden bahseder ki bunu bir k├╝l olarak efsane kabul edebiliriz. Gesta’ya g├Âre, Hun ve Macar kavmi ayn─▒ kavimdir; ilk Macar kral─▒ Arp├ód, Attila’n─▒n direkt soyundan gelir; her ikisi de Yafes o─čullar─▒ndan Magog’un halefleridirler; Arp├ód me┼čru miras─▒ olarak Attila’n─▒n memleketini i┼čgal etmi┼čtir. Ba┼čkentini bizzat Attila, Roma harabeleri ├╝zerinde in┼ča etmi┼čtir ve buna Macarlar Buda ve Almanlar Ecilburg ad─▒n─▒ verirler. Nihayet, Attila kavminin bir bakiyesi olan S├Âkeller, yurt i┼čgali s─▒ras─▒nda Arp├ód’─▒n muharebelerine kat─▒lm─▒┼člard─▒r. Gesta, Attila’n─▒n flagellum Dei s─▒fat─▒n─▒ da bilir. B├╝t├╝n bunlardan ancak, Hun-Macar birli─či fikri ve irsiyet inan─▒┼č─▒n─▒n eski bir anane olabilece─či neticesi ├ž─▒kar. ├ťst taraf─▒ ya Bat─▒dan edinilen yahut da mahallinde olu┼čan bir inan─▒┼č olacakt─▒r. Aquincum harabelerine ba─članan Attila ┼čehri efsanesi de bu neviden olmal─▒d─▒r ve bu ayn─▒ zamanda ├že┼čitli Macar-Hun an’anesinin olu┼čumunda da bir anahtar vazifesini g├Ârm├╝┼čt├╝r. Macar kral─▒ II. veya III. Bela’n─▒n k├ótibi bulunan Anonymus, “Attila kendisine Tuna civar─▒ndaki ─▒l─▒calar ├╝zerinde ba┼čkent in┼ča ettirir; orada buldu─ču b├╝t├╝n harabeleri yeniden in┼ča ettirmi┼č ve hepsini sa─člam surlarla ├ževirtmi┼čtir. Buras─▒n─▒ ┼čimdi Macarca Buda kalesi, Almanca ise Ecilburg diye adland─▒r─▒rlar” diyor. Arp├ód Megyer civar─▒nda Tuna’y─▒ ge├žerek kral Attila’n─▒n ┼čehrine girdi─činde “Kral saraylar─▒n─▒ g├Ârm├╝┼čler ve -baz─▒lar─▒ harabeler halinde di─čerleri sa─člam- b├╝t├╝n bu ta┼č binalara hayran olmu┼člard─▒r. Attila ┼čehrini -hususiyle muharebe etmeden- i┼čgale muktedir olduklar─▒ndan dolay─▒ son derece memnundular, zira Macar reisi Arp├ód, Attila’n─▒n soyundan gelmi┼čti. Orada yanyana oturarak herg├╝n Attila’n─▒n saray─▒nda ziyafetler ├žekerlerdi”.[4]

Attila ┼čehri ananesi tipik bir vakad─▒r: Macarlar muazzam Roma ┼čehri harabelerini g├Ârerek herhangi bir suretle ┼čehrin tarihini Attila’ya ba─člam─▒┼člard─▒r; ┼čayet sarayda bulunan rahipler, ┼čehrin Romal─▒lar─▒n eseri oldu─čunu biliyor idiyseler de, hi├ž olmazsa yeniden in┼ča erdemini Attila’ya meletmi┼čler ve bu suretle Attila’n─▒n ilk ba┼čkentini Roma ┼čehirleri aras─▒na sokmak istemi┼člerdir ki bu fikir Attila’n─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ hakk─▒nda sahip bulunduklar─▒ tasavvurlara ve eski Buda’n─▒n Macarlar bak─▒m─▒ndan gittik├že artan ├Ânemine de uygun gelmi┼čtir. ┼×ehrin adland─▒r─▒lmas─▒ ve buna ba─članan inan─▒┼č da daha sonra Sicambria ile birle┼čtirilmesi gibi, ├ólim├óne bir bulu┼č olabilir ve muhtemelen ilk ┼čekli Urbs Attilae (Attila ┼čehri)’d─▒r. Aquincum’a Etzelburg ad─▒n─▒ verirken Almanlar da bu kelimeyi dillerine terc├╝me etmi┼člerdir ve tabiatiyle hakik├« ad─▒n─▒ hi├ž kimse bilememi┼čtir.[5]

Macar saray─▒nda, 11. as─▒rda Attila h├ót─▒ras─▒n─▒n kuvvetli bir halde ya┼čad─▒─č─▒na dair bir├žok ba┼čka delillere de sahip bulunuyoruz. Mesel├ó kral ailesi, Attila’n─▒n d├╝nya imparatorlu─čunu tesis etti─či bilinen “Allah’─▒n k─▒l─▒c─▒”n─▒ muhafaza etmi┼čtir. Herzfeld’li Lambert salnamelerinde (1071) Bavyera kral─▒ IV. Hanri’nin sevdi─či insanlardan olan Mersebu─▒g’lu Leopold’un at─▒ndan a┼ča─č─▒ kendi k─▒l─▒c─▒ ├╝zerine d├╝┼čerek ├Âld├╝─č├╝n├╝ zikreder. Lambert, bu u─čursuz k─▒l─▒c─▒n ├éttila’n─▒n k─▒l─▒c─▒ oldu─čunu ve bununla ├éttila’n─▒n Galya’y─▒ tahrib etti─čini il├óve eder. K─▒l─▒c─▒, Macar kral─▒ Salomon’un annesi Bavyera prensi Nordheim’li Otto’ya bunun yard─▒m─▒yla o─člunu tekrar Macar taht─▒na ├ž─▒karmas─▒ maksad─▒yla hediye etmi┼čti. Otto ise, Markgraf Dedi’nin o─čluna vermi┼č fakat az sonra onu ├Âld├╝rm├╝┼člerdi. O zaman k─▒l─▒├ž, kral─▒n eline ge├žmi┼č oradan da Merseburg’lu Leopold’a intikal etmi┼čti. “Bu sebeple prens Otto’nun sevdi─či adamlardan bir├žoklar─▒, o zaman prens Otto’nun mal─▒ olan bu k─▒l─▒c─▒n Leopold’u ├Âld├╝rmesini Allah’─▒n iradesiyle izah ettiler; zira kudretli kral─▒, Otto’yu saraydan kovma─ča onun te┼čvik etti─čini s├Âylerler”. ┼×├Âvalyeler, k─▒l─▒c─▒ atmak icap etti─čini d├╝┼č├╝n├╝rler. Kronik├ži ondan sonra, Jordanes’in bildirdi─či ├╝zere, k─▒l─▒c─▒n bulunmas─▒ vakas─▒n─▒ hik├óye eder. “Mars’─▒n k─▒l─▒c─▒ adiyle” sonra “barbarlar dahi bu k─▒l─▒c─▒ Allah’─▒n gazab─▒n─▒n intikam─▒n─▒ alan bir ├ólet yahut Allah’─▒n kam├ž─▒s─▒ (flagellum Dei) diye adland─▒r─▒rlard─▒” diye il├óve eder.[6]

B├╝t├╝n bunlardan, Macar saray─▒nda sihirli inan─▒┼člar─▒n ba─čland─▒─č─▒ bir k─▒l─▒c─▒n muhafaza edildi─či meydana ├ž─▒kar: bu k─▒l─▒c─▒n yard─▒m─▒yla o─čluna AttilaÔÇÖn─▒n miras─▒n─▒ tekrar kazanaca─č─▒n─▒ ├╝mit ederek onu Bavyera prensine ka├ž─▒ran Alman men┼čeli Macar krali├žesine de bu inan─▒┼člar sirayet etmi┼čtir. Hatt├ó sihir inan─▒┼č─▒ geli┼čir de do─črusu ┼č├Âvalyeler ona u─čursuz bir kuvvet yak─▒┼čt─▒r─▒rlar: onlara g├Âre b├╝t├╝n sahiplerinin ├Âl├╝m├╝ne k─▒l─▒├ž sebep olmu┼č ve Leopold’un maruz kald─▒─č─▒ 161 kazada da, il├óhi intikam─▒n tezah├╝r├╝n├╝ g├Ârm├╝┼člerdir. Yani Hun sihir kuvveti, 600 y─▒l ge├žtikten sonra yeni bir kuvvet kazan─▒r ve Hristiyan Bat─▒ aleminde tahribat─▒nda devam eder. Zolt├ón Toth m├╝him tetkikinde Macar men┼čeli ve Hun san─▒lan k─▒l─▒c─▒n Alman imparatorlar─▒n─▒n ni┼čanlar─▒ aras─▒nda rastlanan k─▒l─▒├žla ayn─▒ oldu─čunu ispat etmi┼čtir. Ger├ži bu k─▒l─▒c─▒ Alman ananesi B├╝y├╝k Charles’─▒n sayarsa da, b├╝t├╝n deliller bunun, kral Salamon’un annesi taraf─▒ndan ka├ž─▒r─▒lan k─▒l─▒├ž oldu─čuna ┼čehadet etmektedir: Bir ├ža─čda┼č─▒n adland─▒rmas─▒na g├Âre “intikam k─▒l─▒c─▒” (glaudium ultionis), 1085 de art─▒k IV. Hanri’nin elinde bulunur. Tabiatiyle asl─▒nda bunun Hunlarla hi├žbir al├ókas─▒ yoktur: s├╝slemesi, ┼čekli, b├╝t├╝n d─▒┼č al├ómetleri, bunun yurt i┼čgali zaman─▒ndaki bir Macar eseri oldu─čunu g├Âstermektedir; belki de bir Macar muharibinin mezar─▒ndan bulunmu┼čtur yahut da Do─ču kavimlerinin sihirli maksatlarla topra─ča sokma─č─▒ adet edindikleri t├╝rden bir k─▒l─▒├žt─▒r. Bununla beraber, b├Âyle bulunmu┼č bir k─▒l─▒ca daha Salamon zaman─▒nda bu Attila’-inan─▒┼č─▒n─▒n ba─članabilmesi tarih├« bak─▒m─▒ndan ispat edilen bir ger├žektir ve bu, Hun tarihi efsanesiyle Hristiyan ├érpadlar ailesinde hukuk├« ÔÇöbelki siyas├« tevar├╝s├╝ m├╝naka┼ča edenÔÇö ananelerin ya┼čad─▒─č─▒na ve Attila’n─▒n ┼čahs├« efsane inan─▒┼č─▒n─▒ tan─▒d─▒klar─▒na del├ólet eder.[7]

Sonraki asr─▒n bir kayd─▒ da daha az ilgi ├žekici de─čildir. IV. L├ószl├ zaman─▒nda ├çek kral─▒, Macar kral─▒na halas─▒ Mazow’lu Anna taraf─▒ndan ├çekistan’a beraber g├Ât├╝r├╝len b├╝t├╝n Macar hazinesini, kral tac─▒n─▒, krall─▒k asas─▒n─▒ ve “her tarafta ├žok zarif ve harika g├╝zellikte k─▒ymetli ta┼člar─▒n s├╝sledi─či ├žok k─▒ymetli bir alt─▒n vazoyu, Macar kral─▒ Attila ve haleflerinin zaman─▒ndan beri ┼čimdiye kadar Macaristan’da muhafaza ettikleri bir├žok di─čer alt─▒n m├╝cevheri”, iade etmeyi vadeder. O halde, Macar saray─▒nda Attila’n─▒n hazinesine sahip bulunduklar─▒ zann─▒ ya┼čard─▒. Ger├ži bu hazinelerin de 1799 da Nagy Szent Mikl├Âs’da meydana ├ž─▒kan ve kamuoyunun Attila hazinesi diye adland─▒rd─▒─č─▒ Pe├ženeklere ait alt─▒n e┼čyadan daha ziyade Attila ile m├╝nasebeti olmas─▒ muhtemel de─čilse de, yine de L├ószl├ K├╗n zaman─▒nda bu hazineleri Attila’ya meletmeleri ve bu inan─▒┼č─▒n eski oldu─čunda ─▒srar etmeleri son derece enteresand─▒r. 11. asr─▒n Macar menk─▒besi, Macar h├╝k├╝mdar s├╝l├ólesinin Attila’y─▒ kendi ceddi sayd─▒─č─▒na tan─▒kl─▒k eder ve belki de bu sebeple A─▒─▒o─▒─▒ymus, daima Attila’dan bahseder, l├ókin Hunlar─▒ hi├ž zikretmez. ├érp├ódlar ailesinin, Allah’─▒n kam├ž─▒s─▒ndan ne┼čet etmi┼č olmak d├╝┼č├╝ncesi gibi sadece asker├« ├Âdevlerini ve h├ókimiyete likayat ┼čuurlar─▒n─▒ artt─▒rm─▒┼čt─▒r.[8]

Macar-Hun ananesinin sonraki olu┼čum devresini anlayabilmek i├žin, Attila’n─▒n Avrupa kamuoyunda ikili y├Ân arz etti─čini d├╝┼č├╝nmemiz icabeder: Bunlardan birisi tahripk├ór ve di─čeri de -acaip- kurucu Attila’d─▒r. Kurucu Attila: Almanya’da, Trier eyaletinin ─░gel k├Ây├╝nde, bug├╝n h├ól├ó mevcut bulunan Roma zafer tak─▒ hakk─▒nda, daha 12. as─▒rda bunun Attila taraf─▒ndan in┼ča ettirildi─či yaz─▒l─▒r. Ayn─▒ zamanda bir “Attila k├Âpr├╝s├╝” de zikredilir. 14. as─▒rda ya┼čayan Jacque de Guise, Annales Hannoniae’sinde, Attila’n─▒n Do─ču Gotlar─▒ ve Gepidlerle birlikte Austriasia’y─▒ tahrip etti─čini s├Âyler (tahrip edilen ┼čehirler aras─▒nda, Castrum Cesaris ad─▒ verilen Roma ┼čehir harabesini de zikreder); l├ókin o─člu Hernac, Douai civar─▒nda bir tahkimat yapt─▒r─▒r ki bunu bug├╝n de Hornaing diye adland─▒r─▒rlar. Almericus’a atfen, Hunlar─▒n Bavai’nin zabt─▒ndan sonra “Hoyum (Hui), Hungniam (Heigne), Hugniacum, Subhugniacum, Hunonia’y─▒ da ayn─▒ suretle in┼ča ettiklerini” yazar. Irmak adlar─▒ da Hunlar─▒n hat─▒ras─▒n─▒ muhafaza etmektedir: Hayne, Hunelle, le Honneau ve sairleri bu nevidendir. Ayn─▒ suretle Bavai civar─▒ndaki Hugnies (Boug-nies, Hon (Hon-Hergies), Surhon ve di─čer k├Âylerin adlar─▒n─▒ da Hunlar vermi┼člerdir. Hatta yazar─▒m─▒za g├Âre bu Hanonia eyaletinin ad─▒ dahi, asl─▒nda Hunonia idi. Bu inan─▒lmayacak gibi g├Âr├╝nen isim tahlilleri yan─▒nda, Toullu Hugo, Hunlar─▒n hi├žbir ┼čey in┼ča etmediklerini, yaln─▒z y─▒kt─▒klar─▒n─▒ iddia eder. Halbuki ─░talya’da Udine ┼čehrini Attila in┼ča ettirmi┼č ve bir kumandan─▒n─▒n adiyle adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Udine tepesini, Hun askerleri mi─čferleriyle ta┼č─▒d─▒klar─▒ toprakla meydana getirmi┼člerdi. Viterbo’lu Gottf─▒icd, 12. as─▒r sonunda bu havalide dola┼čm─▒┼č ve bu harikaya hayran olmu┼čtu. Bir Roma kulesini ayn─▒ yerde en son zamanlarda bile Attila kulesi diye adland─▒r─▒rlard─▒. Macar Attila efsanelerinde de durum ayn─▒d─▒r.[9]

AT─░LLA

Hun H├╝k├╝mdar─▒ ÔÇťRuaÔÇÖn─▒n Romal─▒larla bar─▒┼č g├Âr├╝┼čmesi yapmaya haz─▒rland─▒─č─▒ bir s─▒rada vefat etmesi ├╝zerine, Hun y├Ânetimini Attila ve Bleda ├╝stlendiler. T├╝rk devlet te┼čkil├ót─▒nda daima b├╝y├╝k karde┼čin tahta ├ž─▒kmas─▒ kesin olmay─▒p, ┼čehzadeler aras─▒nda en liyakatlisinin ba┼ča ge├žmesi gelene─či var olmas─▒na ra─čmen, Bleda Hun h├╝k├╝mdar─▒ olmu┼čtur. Fakat ├╝st├╝n kabiliyetlerinden dolay─▒ b├╝t├╝n i┼čleri Attila y├╝r├╝tm├╝┼čt├╝r.[10]

AtillaÔÇÖn─▒n karde┼či Bleda ├Âl├╝nce ise, kavimde onun yerini kimin alaca─č─▒ konusunda tart─▒┼čma ├ž─▒kt─▒. O s─▒rada bozk─▒r─▒n ortas─▒nda alev alev yanan bir k─▒l─▒├ž belirdi; yere s─▒k─▒ s─▒k─▒ya ├žak─▒l─▒ duruyordu. Attila ile yan─▒ndakiler haberi veren ├žocu─čun pe┼činden manzaray─▒ g├Ârmeye gittiler. Attila yakla┼č─▒p k─▒l─▒c─▒ tutmaya ├žal─▒┼č─▒nca, k─▒l─▒├ž eline do─čru “z─▒plad─▒”. K─▒l─▒c─▒n parlakl─▒─č─▒ ve yap─▒s─▒, onun s─▒radan bir insan taraf─▒ndan yap─▒lmad─▒─č─▒n─▒ g├Âsteriyordu. Mutlaka, “Tanr─▒n─▒n k─▒l─▒c─▒” Attila’ya g├Ânderilmi┼č bir kehanetti ve Attila’n─▒n “hunlar─▒n h├╝k├╝mdar─▒” olmas─▒ isteniyordu. Efsaneye g├Âre Attila bu k─▒l─▒├žla sava┼č─▒rd─▒.[11]

Baz─▒ tarih├žiler 444/45 y─▒l─▒nda BledaÔÇÖn─▒n Attila taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝ld├╝─č├╝nden bahsetmektedirler. Oysa, Attila gibi b├╝y├╝k bir ┼čahsiyet abisini ├Âld├╝rerek Hun taht─▒na oturmak isteseydi, t├╝m g├╝├ž elinde oldu─ču halde ona on y─▒l katlanmazd─▒. Ayr─▒ca Hun ├╝lkesini ziyaret eden PriskosÔÇÖun notlar─▒nda buna dair hi├žbir kay─▒t yoktur. Ger├ži ba┼čta Jordanes olmak ├╝zere baz─▒lar─▒ bu iddialar─▒n─▒, PriskosÔÇÖun eserinin kaybolan k─▒s─▒mlar─▒na dayand─▒r─▒yorlarsa da mevcut fragmantlarda bunun aksini ispat edecek notlar bulunmaktad─▒r. Nitekim Priskos, Hun ├╝lkesindeki gezilerinde BledaÔÇÖn─▒n dul e┼činin sahibi oldu─ču yerle┼čim yerinde, kendisiyle g├Âr├╝┼čmesinin anlat─▒ld─▒─č─▒ notlarda ma─čdurlu─čunu belirtecek hi├žbir kay─▒t yoktur. Ayr─▒ca BledaÔÇÖn─▒n isminin ge├žti─či yerlerde onun ├Âld├╝r├╝ld├╝─č├╝ne dair bir bilgiye rastlan─▒lmamaktad─▒r. [12]

AttilaÔÇÖn─▒n h├╝k├╝met merkezinin (ba┼čkenti) neresi oldu─ču meselesi olduk├ža ihtilafl─▒d─▒r. Bir├žok tarih├ži, AttilaÔÇÖn─▒n saray─▒n─▒n, Rua zaman─▒nda ordular─▒n bulundu─ču Tisa ├ževresindeki ayn─▒ yerde oldu─čunu, baz─▒lar─▒ ise yerin tespitinim m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yorlar.50 Bu d├╝┼č├╝ncelerin temelinde PriskosÔÇÖun da dahil oldu─ču Do─ču Roma el├žilik heyetinin izledi─či yola bakarak, AttilaÔÇÖy─▒ bug├╝nk├╝ Romanya d├╝zl├╝klerinde aramalar─▒ yatmaktad─▒r. Attila, 445 y─▒l─▒ndan ├Ânce Tuna ile G├╝neydo─ču Karpatlar aras─▒ndaki b├Âlgede oturmu┼čtur. Priskos, notlar─▒nda, ÔÇťNaissus (Ni┼č)”ÔÇÖu terk ettikten sonra, Istros ─▒rma─č─▒na do─čru yolumuza devam ettik. Buralarda ├žok kar─▒┼č─▒k ve dolamba├žl─▒ yollardan ge├žtik. Bat─▒ya do─čru hareket etti─čimizi san─▒rken, g├╝ne┼č birdenbire kar┼č─▒m─▒zdan do─čdu. Yollar─▒ tan─▒mad─▒─č─▒m─▒z i├žin g├╝ne┼čin yanl─▒┼č taraftan do─čdu─čunu zannedenler ba─č─▒rmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Zor a┼č─▒lan batakl─▒k bir yere geldik. Burada barbar kay─▒k├ž─▒lar bizi kay─▒klara bindirip kar┼č─▒ tarafa ge├žirdiler ki, bu kay─▒klar a─čac─▒n g├Âvdesi oyularak yap─▒lm─▒┼č ┼čeylerdi. Bu nehri a┼čt─▒kÔÇŽÔÇŁ diye bahsetmektedir. Yol bir d├Ân├╝┼č yapt─▒─č─▒ i├žin b├Âyle d├╝┼č├╝n├╝yorlar. Ni┼čÔÇÖten B├╝kre┼čÔÇÖe gitmek ger├žekten ├žok zahmetlidir. AttilaÔÇÖn─▒n ordusundan bahsederken Priskos, Romanya d├╝zl├╝kleri ile alakas─▒ olmayan bilgiler vermektedir. TunaÔÇÖn─▒n ge├žilmesinden sonra el├žiler kuzeye do─čru ├╝lkenin i├žlerine ├žekiliyorlar, yolda BledaÔÇÖn─▒n dul kar─▒s─▒n─▒n k├Ây├╝n├╝n yan─▒nda atlar─▒ndan iniyorlar, ├Âlen BledaÔÇÖn─▒n e┼či mal─▒na-m├╝lk├╝ne sahip olmaya devam ediyor ve g├Âl k─▒y─▒s─▒ndaki kamplar─▒ gece f─▒rt─▒nada par├žalanm─▒┼č, g├╝├ž durumda kalm─▒┼č Do─ču Romal─▒lara yard─▒m ediyor. PriskosÔÇÖun bahsetti─či g├Âl tarz─▒ndaki batakl─▒k, bug├╝nk├╝ MacaristanÔÇÖdaki BanatÔÇÖd─▒r. Hatta buras─▒ 1514 y─▒l─▒nda LazarusÔÇÖun yapt─▒─č─▒ Macaristan haritas─▒ ├╝zerinde de bulunmaktayd─▒.[13]

├çok daha sonralar─▒ el├žiler, tamamen a─ča├žs─▒z bir d├╝zl├╝─č├╝n ortas─▒ndaki ordunun bulundu─ču yere var─▒yorlar. PriskosÔÇÖun belirtti─či bu yerle┼čme yeri Hunlar─▒n eski bir merkezi idi ve buraya AetiusÔÇÖun o─člu Carpilio, Pannonia ├╝zerinden ula┼čm─▒┼č, Attila da bat─▒ seferlerinden sonra TunaÔÇÖy─▒ ge├žerek buraya d├Ânm├╝┼čt├╝r. Merkezin kesin y├Ân├╝ PriskosÔÇÖun anlatt─▒klar─▒na g├Âre belirlenemez. El├žilerin arkalar─▒nda b─▒rakt─▒klar─▒ yollarda ge├žen g├╝nlerin say─▒lmas─▒ndan da TunaÔÇÖdan olan uzakl─▒k kesin olarak tahmin edilemez. Durum, PriskosÔÇÖda kay─▒tl─▒ nehir adlar─▒n─▒n yard─▒m─▒yla da a├ž─▒klanamaz. Bunlar TunaÔÇÖdan sonra s─▒rayla ┼čunlard─▒r: Drekon, Tigas ve Tiphesas.53 Bu nehir isimlerinden hi├žbiri di─čer kaynaklarca belirtilmiyor. PriskosÔÇÖdan bir as─▒r sonra Jordanes bir tanesini ÔÇťDrinkaÔÇŁ olarak kaydediyor. Buna kar┼č─▒n ikisini Tisia ve Tibisia olarak belirtiyor.54 Do─ču Romal─▒ el├žiler AttilaÔÇÖn─▒n saray─▒na, TunaÔÇÖdan 7 g├╝n s├╝ren, birs├╝r├╝ dolamba├žl─▒ yollar─▒n ard─▒ndan gelen, ba┼čka bir yolun sonunda olan, ad─▒na g├Âre tarif edilemeyen bir├žok nehri ge├žtikden sonra vard─▒lar. Bu arada bilinen, ├žok eski zamanlardan beri Crissos (crisia) diye tan─▒nan K├Âr├Â┼č nehrini ge├žmemi┼č olduklar─▒ ve o zamanlar bug├╝nk├╝ Arad ┼čehrinin alt─▒ndan kollara ayr─▒lan, bir├žok ismi olan Maris (Maros) nehrine geldikleri halde isminin dikkati ├žekmemi┼č olmas─▒d─▒r. Bug├╝n, tarih├« kaynaklardan ve arkeolojik malzemelerden AttilaÔÇÖn─▒n ba┼čkentinin neresi oldu─ču anla┼č─▒lmamaktad─▒r. Yaln─▒z, umumiyetle tarih├žiler buras─▒n─▒n MacaristanÔÇÖda ve Tisa ile K├Âr├Âs nehirleri aras─▒nda bir yerde oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ndedirler. Meseleyi ayd─▒nlatabilecek tek ana kaynak olan PriskosÔÇÖdaki bilgilerin kifayetsiz olmas─▒ meseleyi daha da g├╝├žle┼čtirmektedir. Hun ba┼čkentinin yeri tespit edilememesine ra─čmen Priskos bir├žok zahmetten sonra ula┼čt─▒klar─▒ merkezdeki AttilaÔÇÖn─▒n saray─▒ hakk─▒nda ┼ču bilgiyi veriyor: ÔÇťBirka├ž ─▒rmak ge├žtikten sonra k├Âye geldik. S├Âylendi─čine g├Âre, burada AttilaÔÇÖn─▒n b├╝t├╝n saraylar─▒ aras─▒nda en muhte┼čemi bulunuyordu. Saray ├žok s├╝sl├╝, g├╝zel, direklerle in┼ča edilmi┼č ah┼čap binalar ┼čeklinde idi. Etraf─▒ tahta ├žit ile ├ževrilmi┼čti ki, bu m├╝dafaa i├žin de─čil, s├╝s olmak ├╝zere yap─▒lm─▒┼čt─▒. Kral saray─▒n─▒n yan─▒nda OnegesiusÔÇÖun saray─▒ bulunuyordu. AttilaÔÇÖn─▒n saray─▒ndan sonra en muhte┼čemi onunki idi. Bu da tahta ├žit ile ├ževrilmi┼č ise de, AttilaÔÇÖn─▒n saray─▒ gibi kulelerle s├╝slenmemi┼čtiÔÇŽÔÇŁ AttilaÔÇÖn─▒n ba┼čkent d─▒┼č─▒nda ba┼čka yerlerde de b├╝y├╝k evleri ve saraylar─▒ vard─▒. Bunlar hakk─▒nda ├žok az ┼čey bilinmektedir. Bunlardan biri ErdelÔÇÖde ve Maros nehrinin vadisindedir.[14]

Uld─▒zÔÇÖ─▒n temelini att─▒─č─▒ Hun d─▒┼č politikas─▒ gere─či Bat─▒ Roma ─░mparatorlu─ču ile ba┼člang─▒├žta iyi ili┼čkiler i├žerisinde bulunan Attila, Do─ču RomaÔÇÖn─▒n h├ókimiyet alt─▒na al─▒nmas─▒ndan sonra, politikas─▒nda belirgin bir de─či┼čikli─če gitti. Art─▒k Bat─▒ Roma da boyunduruk alt─▒na al─▒nacak ve s─▒ra SasanilerÔÇÖe gelecekti. ├ç├╝nk├╝ efsaneye g├Âre de bu s─▒rada Harp Tanr─▒s─▒ Ares k─▒l─▒c─▒n─▒n AttilaÔÇÖn─▒n eline ge├žmi┼č olmas─▒ buna i┼čaret say─▒l─▒yordu. Bu konuda Jordanes ┼ču bilgileri vermekteydi: ÔÇťAttila, tabiat─▒ b├Âyle oldu─ču i├žin b├╝y├╝k i┼čler yapaca─č─▒na inanan insand─▒. Onun kendisine g├╝venini k─▒l─▒c─▒ sa─čl─▒yordu. Bu k─▒l─▒├ž, ─░skit krallar─▒n─▒n nezdinde daima kutsal addedilmi┼čtir. Bir ├žoban inek yavrusunun topallad─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝nce, bu yaran─▒n sebebini de bulamay─▒nca endi┼čeyle kan izlerini takip ediyor. Nihayet k─▒l─▒ca geliyor. Hayvan otlarken bu k─▒l─▒c─▒n ├╝st├╝ne basm─▒┼č. ├çoban i┼čte bu k─▒l─▒c─▒ kaz─▒y─▒p ├ž─▒kararak hemen AttilaÔÇÖya getiriyor. O, bu hediyeden dolay─▒ te┼čekk├╝r ederek, kendisinin b├╝t├╝n d├╝nyan─▒n imparatoru tayin edildi─čini d├╝┼č├╝n├╝yor ve AresÔÇÖin k─▒l─▒c─▒ ile sava┼člarda ba┼čar─▒l─▒ olman─▒n kendisine bah┼čedildi─čine inan─▒yorÔÇŁ, bu anlay─▒┼čla Hun d─▒┼č politikas─▒n─▒n a─č─▒rl─▒k noktas─▒ Bat─▒ RomaÔÇÖya kaym─▒┼č oluyordu.[15]

452 y─▒l─▒n─▒n ilkbahar sonlar─▒nda Attila, ordusu ile Pannonia’dan hareketle ve Aetius taraf─▒ndan ├žok az m├╝dafaa edilen Juli Alpleri’nin da─č bo─čaz─▒n─▒ ge├žti. Dahil├« kar─▒┼č─▒kl─▒klar ve saray entrikalar─▒ sebebiyle Aetius, Attila’n─▒n ilerlemesine kar┼č─▒ tedbir alamad─▒. Attila, surlarla ├ževrili, ileri harek├ót─▒na m├óni olan Aquileia ┼čehrinin ├Ânlerine kadar kolayca ula┼čt─▒. Bu ┼čehir, imparatorlu─čun do─ču s─▒n─▒rlar─▒n─▒ m├╝dafaa eden bir konumda idi. Bu y├╝zden ├žok iyi tahkim edilmi┼č bir vaziyette idi. Buray─▒ koruyan askerler, Alarik ile Antala’n─▒n komutas─▒ alt─▒ndaki Gotlar idi. ┼×ehir Hunlular─▒n h├╝cumlar─▒na kar┼č─▒ ├╝├ž ay direndi ve hi├žbir zaman teslim olmayacak intiba─▒ uyand─▒rd─▒. ├çevredeki mesk├╗n yerleri ele ge├žirmi┼č olan Hunlar aras─▒nda, erzak azl─▒─č─▒ nedeniyle huzursuzluk ba┼č g├Âsterdi. Attila ise stratejik ├Ânemi ├žok b├╝y├╝k olan b├Âyle bir yeri ele ge├žirmeden ilerlemeyi uygun bulmad─▒. Bu s─▒rada bir leyle─čin yavrular─▒ ile birlikte Aquileia’y─▒ terk etmekte oldu─čunu g├Ârd├╝. Attila, bundan faydalanarak askerlerinin cesaretini artt─▒rmak gayesiyle onlara hitap etti. Jordanes’in anlatt─▒klar─▒na g├Âre ┼čunlar─▒ s├Âyledi: “├ťst├╝n bir ├Ânseziyle yarat─▒lm─▒┼č olan bu ku┼č, bu ┼čehrin kendisini koruyamayaca─č─▒, orada emniyette olamayaca─č─▒na kanaat getirerek yuvas─▒n─▒ b─▒rak─▒p gitmektedir. Bu, kaleyi koruyanlar─▒n art─▒k ┼čehri m├╝dafaa edecek g├╝├ž ve imk├óndan mahrum olduklar─▒n─▒n kati i┼čaretidir. Demek oluyor ki, art─▒k muhasaram─▒za uzun s├╝re dayanamayacaklard─▒r”. Bu konu┼čma Hun asker├« aras─▒nda m├╝thi┼č bir tesir yapt─▒ ve Attila, ├╝├ž ayl─▒k s─▒k─▒ bir ku┼čatmadan sonra deniz, nehir ve batakl─▒klarla korunan, ┼čiddetle hi├žbir zaman ele ge├žirilememi┼č, b├╝t├╝n imparatorlu─čun 9. b├╝y├╝k ┼čehri Aquileia’y─▒ ele ge├žirerek tahrip etti. Bu ┼čehir d├╝┼čt├╝kten sonra Attila ─░talya’ya girdi. Akimim, Padua yahut Concordia gibi ┼čehirleri de harabeye ├ževirdi. Buradan Vicentia (Vicenza), Verona, Brexia (Brescia), Pergamo ve Mediolanum (Milona) ├╝zerinden Ticinum (Pavia)’a kadar uzand─▒. Kendisine kap─▒lar─▒n─▒ g├Ân├╝ll├╝ olarak a├žmayan kentleri ate┼če verdi. Bu durumda ise ├žo─ču teslim olmay─▒ tercih etti. Hunlar─▒n ilerlemeleri ─░talya’y─▒ korkuttu ve deh┼čete bo─čdu. ─░mparator Valenti─▒─▒ianus, Ravenna’deki saraydan ka├žt─▒. Bu arada Aetius, Do─ču Koma imparatoru Marcianus’da─▒─▒ yard─▒m istedi. Fakat onun askerleri ile yard─▒ma gelmesi ├žok uzun zaman alacakt─▒. Bu durum kar┼č─▒s─▒nda Bat─▒ Roma imparatoru III. Valentinianus Roma h├╝k├╝metini toplad─▒. Do─ču Roma’n─▒n ya┼čad─▒─č─▒ tecr├╝belerden de yararlanarak bir ├ž├Âz├╝m yolu bulmaya ├žal─▒┼čt─▒. 450 y─▒l─▒n─▒n kons├╝l├╝ ve g├Âzde senat├Ârlerden biri olan Avienus’un ├Ânderli─či alt─▒nda, Roma ┼čehrinin valisi Trigetius ve Papa I. Leo (B├╝y├╝k Leo) Attila’ya el├ži olarak g├Ânderildi. Umutlar─▒n─▒, 435ÔÇÖte llippo Rcgius ┼čehrinde Vandallar─▒n ┼čeytan├« kral─▒ Geiserik ile antla┼čmay─▒ ba┼čaran Trigetius’a ba─člam─▒┼člard─▒. El├žilik heyeti, Po ve Mincio ─▒rmaklar─▒n─▒n birle┼čti─či yerde bulunan Attila ile g├Âr├╝┼čt├╝ler. Ate┼čkes istediler ve sonunda ba┼čar─▒ elde ettiler. H─▒ristiyanl─▒k ├óleminin en b├╝y├╝k ruhani ┼čahsiyeti olan Papa Leo, Attila’n─▒n aya─č─▒na gitmeden evvel, ├Âzel merasimlerde giyilen muhte┼čem papal─▒k elbisesini giymi┼č ve b├╝y├╝k H─▒m imparatorunun huzuruna b├Âyle ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Attila Papaya gayet nazik muamelede bulunmas─▒na ra─čmen, aralar─▒nda ge├žen konu┼čma bilinmemekteydi. Fakat aralar─▒nda ne ge├žmi┼č olursa olsun, neticede Romal─▒lar ba─č─▒┼članmak i├žin yalvarm─▒┼člard─▒.[16]

AttilaÔÇÖn─▒n ├ľl├╝m├╝

B├╝y├╝k Hun h├╝k├╝mdar─▒, halk─▒n─▒ fetih├ži bir kitle haline getirerek, d├╝nya fatihi (h├ókimi) olma idealini ger├žekle┼čtirmek istemi┼čtir. Bunun i├žin ilk ├Ânce, ikiye b├Âl├╝nm├╝┼č olan, Do─ču ve Bat─▒ Roma ─░mparatorluklar─▒n─▒ y─▒kmak istemi┼čtir. ─░stanbul ku┼čatmas─▒yla Do─čuÔÇÖyu, Campus Mauriacus Sava┼č─▒yla da Bat─▒ÔÇÖy─▒ etkisiz hale getirmi┼čtir. Daha sonra ordusunu Tuna ile ┬áTisa nehri aras─▒na ├žekerek, Sasanilere kar┼č─▒ yeni sava┼č planlar─▒ tasarlam─▒┼čt─▒r. ─░ktidar─▒n─▒n ve kuvvetinin zirvesinde iken beklenmedik ┼čekilde ├Âl├╝vermi┼čtir.

Jordanes AttilaÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m├╝ ve cenaze merasimi hakk─▒nda ┼ču enteresan bilgileri vermektedir: ÔÇťAttila, tarih├ži PriskosÔÇÖun anlatt─▒─č─▒na g├Âre, ├Âld├╝─č├╝ s─▒rada Ildico adl─▒ ├žok g├╝zel bir k─▒z─▒, o soyun gelene─či uyar─▒nca, say─▒s─▒z e┼člerinin ard─▒ndan kendine e┼č olarak al─▒yordu ve d├╝─č├╝n s─▒ras─▒nda ├žok fazla ne┼čelenerek gev┼čeyip ┼čarap ve uykunun verdi─či a─č─▒rl─▒kla s─▒rt├╝st├╝ uzand─▒─č─▒nda, her zaman ba┼č─▒na geldi─či ├╝zere, burnundan oluk oluk kan akmaya ba┼člad─▒. Kan─▒n normal ak─▒┼č yollar─▒ engellenince de ├Âld├╝r├╝c├╝ yoldan bo─čaz─▒na inerek hayat─▒na son verdi. Ertesi g├╝n, g├╝ne┼č g├Âky├╝z├╝n├╝n tepesine y├╝kseldi─činde, hakan─▒n adamlar─▒ ku┼čku i├žerisindeydiler. Kap─▒y─▒ a├ž─▒p i├žeriye girdiklerinde AttilaÔÇÖy─▒, a─člay─▒p s─▒zlayan k─▒z─▒n kollar─▒nda yaras─▒ beresi olmad─▒─č─▒ halde ├Âl├╝ durumda, k─▒z─▒ da y├╝z├╝n├╝ pe├žesinin alt─▒na g├Âmm├╝┼č, a─člarken buldularÔÇŁ Bu arada Jordanes, AttilaÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine Do─ču Roma ─░mparatoru MarkianosÔÇÖun r├╝yas─▒n─▒ PriskosÔÇÖa dayanarak nakleder: ÔÇťO zaman ┼ču hayrete ┼čayan ┼čey vuku├╗ bulmu┼čtur. Bu kadar vah┼či d├╝┼čman hususunda endi┼čeli olan Do─čuÔÇÖnun kral─▒ MarkianosÔÇÖa r├╝yas─▒nda, Tanr─▒n─▒n kendi yan─▒nda oturdu─ču g├Âr├╝lm├╝┼č ve tanr─▒ ona AttilaÔÇÖn─▒n yay─▒n─▒n ayn─▒ gecede k─▒r─▒lm─▒┼č oldu─čunu g├Âstermi┼čtir. Sanki bununla soyun kendisi bir├žok ┼čey elde ediyormu┼č. Sanki bu sil├óhta ├žok anlam varm─▒┼č gibi. Tarih├ži Priskos bunu ger├žekten ispat edebilece─čini (yani buna ger├žekten tan─▒k oldu─čunu) s├ÂylemektedirÔÇŁ. Bundan sonra Jordanes AttilaÔÇÖn─▒n cenaze t├Ârenini tasvir ederek: ÔÇťOrdug├óh─▒n ortas─▒ndaki ipek ├žad─▒r─▒n i├žerisinde AttilaÔÇÖn─▒n naa┼č─▒ duruyordu. Bunun etraf─▒nda Hun askerlerinden se├žilmi┼č s├╝variler sava┼č oyunlar─▒ oynuyorlard─▒. Erkekler halk gelene─čine uygun olarak sa├žlar─▒n─▒ kestiler. Korku uyand─▒ran y├╝zlerini derin yaralarla ├žirkinle┼čtirdiler. Ayn─▒ zamanda ozanlar ve sava┼č├ž─▒lar Hun dilinde a─č─▒tlar s├Âylediler ÔÇťMuncukÔÇÖun o─člu Attila, en kahraman milletlerin efendisi. Sen ─░skitya ve GermenyaÔÇÖya sahip oldu─čun gibi, say─▒s─▒z ┼čehirleri de zaptettin. Her iki Roma ─░mparatorlu─čuÔÇÖnu da korkutarak kendine diz ├ž├Âkt├╝rd├╝n. Onlardan y─▒ll─▒k vergi ald─▒n. Kaderin b├╝t├╝n bunlar─▒ yapt─▒ktan sonra, d├╝┼čmanlar─▒n h─▒yanetinden yahut yaras─▒ndan de─čil, halk─▒n─▒n aras─▒nda hi├žbir ac─▒ duymadan ├Âld├╝nÔÇŁ.

PriskosÔÇÖun anlatt─▒─č─▒na g├Âre daha sonra AttilaÔÇÖn─▒n mezar─▒n─▒n ba┼č─▒nda strava denilen cenaze yeme─či yenmi┼č ve defin t├Ârenine ba┼članm─▒┼čt─▒r. AttilaÔÇÖn─▒n cesedi birbiri ard─▒na ├╝├ž tabuta kondu. Bunlardan birincisi alt─▒n, ikincisi g├╝m├╝┼č ├╝├ž├╝nc├╝s├╝ ise demirdendi. Bu, g├╝├žl├╝ kral─▒n ├╝├ž├╝ne de de─čdi─čini g├Âstermek i├žindi. Demir, kavimleri yendi─činin, alt─▒n ve g├╝m├╝┼č ise her iki Roma ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda kazand─▒─č─▒ mevkiin i┼čareti idi. G├Âmme i┼či geceleyin ve gizlice oldu. Sava┼čta d├╝┼čmandan al─▒nan sil├óhlar, de─či┼čik ta┼člarla s├╝sl├╝ alt─▒n i┼člemeli at ko┼čum tak─▒mlar─▒ ve krall─▒─č─▒n─▒ g├Âsteren de─či┼čik ┼čeyler onunla mezara kondu. Bunlar onun saray─▒n─▒ s├╝sl├╝yorlard─▒. ─░nsana has a├ž g├Âzl├╝l├╝─č├╝, bir b├╝y├╝k ve de─čerli hazineden uzak tutmak, kabrin yerini hi├ž kimsenin bilmemesi i├žin mezar─▒ kazanlar da ├Âld├╝r├╝ld├╝ÔÇŁ.[17]

AttilaÔÇÖn─▒n nereye g├Âm├╝ld├╝─č├╝ bilinmemektedir. Fakat mezar─▒n─▒n Tuna ve Tisa aras─▒ndaki b├Âlgenin do─ču yar─▒s─▒nda oldu─ču tahmin edilmektedir. Ayr─▒ca JordanesÔÇÖin mezar─▒ kazanlar─▒n ├Âld├╝r├╝lerek Attila ile g├Âm├╝ld├╝─č├╝ haberinin ise hi├žbir i┼čareti bulunmamaktad─▒r. Mezar─▒n, mecras─▒ de─či┼čtirilen bir nehre g├Âm├╝ld├╝─č├╝ s├Âylenmi┼čse de bunu destekleyecek deliller mevcut de─čildir. Yaln─▒z ├žok k─▒ymetli e┼čyalar─▒n bulundu─ču AttilaÔÇÖn─▒n kabri, o zamanki ┼čartlar alt─▒nda ya─čma ve soygunlara kar┼č─▒ gizli tutulmu┼čtur. AllahÔÇÖ─▒n kam├ž─▒s─▒ (Flagellum Dei) ÔÇťAllahÔÇÖ─▒n kam├ž─▒s─▒ÔÇŁ ve g├╝naha batan H─▒ristiyanlar─▒ cezaland─▒rmak gayesi ile AllahÔÇÖ─▒n g├Ândermi┼č oldu─čuna inan─▒lan AttilaÔÇÖn─▒n fiziksel ├Âzelliklerine, ┼čahsiyetine dair Jordanes ve PriskosÔÇÖda ┼ču bilgiler verilmi┼čtir: ÔÇťKavimlerin sars─▒lmas─▒, b├╝t├╝n d├╝nyan─▒n korkmas─▒ i├žin do─čmu┼č bir adam; hakk─▒nda yay─▒lan korkun├ž haberler nedeniyle herkesin kendisinden korktu─ču ki┼či idi. Kibirle iki kat y├╝r├╝r, g├Âzleri ─▒┼č─▒k sa├žar, gururlu g├╝c├╝n├╝ v├╝cudunun hareketleriyle de hissettirirdi. Sava┼č─▒ her┼čeyden ├žok sevmesine ra─čmen d├╝┼č├╝nerek hareket eder, bir├žok ┼čeyi akl─▒yla ba┼čar─▒rd─▒. Kendisinden aman dileyenlere merhamet g├Âsterir ve kendine sad─▒k olanlara kar┼č─▒ ├žok l├╝tuf g├Âsterirdi. K─▒sa boylu, geni┼č omuzlu idi. B├╝y├╝k ba┼č─▒na nispetle g├Âzleri k├╝├ž├╝kt├╝. Seyrek sakal─▒ beyazlam─▒┼čt─▒. Yass─▒ burnu ve bi├žimsiz y├╝z├╝, k├Âklerinin damgas─▒n─▒ ta┼č─▒yordu. Ak─▒ll─▒ ve kurnazd─▒. Tehdit etti─či yerin d─▒┼č─▒nda ba┼čka bir yerden sald─▒r─▒rd─▒ÔÇŽbize ve di─čer barbarlara ├žok tatl─▒ ve leziz yemekler getirildi. Di─čer ─░skitlere ve bize g├╝m├╝┼č tabaklarda, AttilaÔÇÖya ise tahta tabakta et getirmi┼člerdi. Her cihette mutedil ve kanaatk├ór idi. Misafirlere alt─▒n ve g├╝m├╝┼č kadehler verdi─či halde onun kadehi tahtadan idi. S─▒rt─▒ndaki elbiseleri, ayakkab─▒lar─▒, k─▒l─▒c─▒n─▒n kabzas─▒ ve at─▒n─▒n tak─▒mlar─▒ askerlerininkinden hi├ž de farkl─▒ de─čildi. Buna kar┼č─▒ di─čer ─░skit komutanlar─▒n─▒n bu e┼čyalar─▒ alt─▒n ve k─▒ymetli ta┼člarla s├╝sl├╝, g├Âz kama┼čt─▒r─▒c─▒ idi. Kendisininki b├Âyle de─čildi. Yaln─▒z di─čerlerinden daha temiz idiÔÇŁ[18] AttilaÔÇÖn─▒n hayat─▒ ├╝zerine bir├žok edeb├« eser[19] kaleme al─▒nd─▒. Bu eserlerinden birinden[20] AtillaÔÇÖn─▒n d├╝─č├╝n├╝ ve ├Âl├╝m├╝n├╝ anlatan sat─▒rlar─▒ birlikte okuyal─▒m;

ÔÇťD├╝─č├╝n gecesi b├╝t├╝n Hunlar Tuna ovalar─▒na dolmu┼člard─▒. Her taraftan alevler f─▒┼čk─▒r─▒yordu… Saman y─▒─č─▒nlar─▒ ate┼če veriliyor, me┼čaleler yak─▒l─▒yor, ├Âk├╝zler kurban ediliyor; ┼čark─▒lar ve hayk─▒r─▒┼člar, dumanlara ve alevlere sar─▒larak y├╝kseliyordu. Attil├ó’n─▒n saray─▒ da ate┼č ve ses dolu idi. Bir├žok davetliler, saray─▒n alt kat sofas─▒na kadar beygirleriyle giriyorlar, saray─▒n i├žinde k─▒rba├žlar─▒n─▒ ┼čaklat─▒yorlard─▒. Ziyafet salonu da h─▒nca h─▒n├žt─▒: el├žiler, resm├« memurlar, diplomatlar, kumandanlar, generaller, en k─▒ymetli hal─▒larla, dokumalarla ├Ârt├╝lm├╝┼č peykelerin ├╝st├╝nde alt─▒n kadehleri fas─▒las─▒z dudaklar─▒na g├Ât├╝r├╝yorlard─▒.

Davetlilerden b├óz─▒lar─▒ birbirlerine soru┼čturup, konu┼čuyorlard─▒:ÔÇť-Gelin neredeÔÇŁ. Hunlarda gelinin d├╝─č├╝nde bulunmas─▒ ├ódetti. ÔÇť-Peki, ya g├╝vey?ÔÇŁ Filhakika Attil├ó da ortada yoktu. ÔÇť-K─▒z Burgontlu imi┼č de─čil mi?ÔÇŁ ÔÇť -Babas─▒ Frank.ÔÇŁ ÔÇť- G├╝zel mi imi┼č?ÔÇŁ ÔÇť-H├órikaÔÇŁ ÔÇť-Diyorlar ki k─▒z─▒n babas─▒n─▒ Attil├ó ├Âld├╝rm├╝┼č.ÔÇŁ – Bu olabilir. Zira Mo─čollar’da oldu─ču gibi Hunlarda da siyasiyat ekseriya memleket ├ód├ót─▒na kar─▒┼č─▒r. Hun cihangirleri kurban ettikleri adam─▒n dul kar─▒s─▒n─▒ veya k─▒z─▒n─▒ tezvi├ž ederler. Asya f├ótihlerinin s─▒k s─▒k evlenmeleri bundand─▒rÔÇŽ

Salonun ortas─▒ndaki y├╝ksek sedirde birden Atilla g├Âr├╝nd├╝. Attil├ó sedirde ba─čda┼č kurdu. Sa─č elini masaya dayam─▒┼čt─▒. Kimseye a┼činal─▒k etmedi. Bir i┼čareti ├╝zerine ┼č├óirler ortaya ├ž─▒kt─▒lar. K─▒vrak ve ne┼č’eli sevda havalar─▒ ├žal─▒p s├Âyl├╝yorlard─▒. Davetliler k─▒l─▒├žlar─▒yla s─▒ralara vurarak tempo tutuyorlard─▒.ÔÇŁ ÔÇťM├╗sik├« bitince b├╝y├╝k bir s├╝k├╗t oldu.ÔÇŁ ÔÇťHerkes Attil├ó’dan bir ┼čey bekliyordu.ÔÇŁ ÔÇť Kahve rengi basit bir deri elbise ile oturan Hun hakan─▒, al├óyi┼če muhta├ž olmadan, b├╝y├╝k bir h├╝rmet telkin eden yeg├óne h├╝k├╝mdard─▒.[21]

Attil├ó tahta kadehini kald─▒rarak dudaklar─▒n─▒n ucuna hafif├že dokundurdu ve i├žinden bir damla bile i├žmedi. Bu, herkesin i┼čarete devam etmesi i├žin ona mahsus bir i┼čaretti. Alt─▒n ve g├╝m├╝┼č kadehler ├ž─▒nlad─▒lar, buna sakilerin bo┼čaltt─▒─č─▒ ┼čaraplar─▒n tatl─▒ ┼č─▒r─▒lt─▒lar─▒ da kar─▒┼č─▒yordu.ÔÇŁ Davetliler s─▒zarlarken Attil├ó bir perdenin arkas─▒nda kayboldu. Yaln─▒z ba┼č─▒na kendi d├óiresine ├ž─▒kt─▒. A─č─▒r a─č─▒r, sakin ├ól├óyi┼čsiz, odas─▒na girdi. ─░ldiko orada idi. Me┼č’ale alevleri i├žinde bembeyaz gelinlik elbisesiyle, ─▒┼č─▒ktan bir r├╝zg├ór─▒n dalgaland─▒rd─▒─č─▒ maddesiz ve yumu┼čak bir ┼čekil h├ólinde, ayakta duruyordu. Attil├ó odaya ilk ad─▒m─▒n─▒ at─▒nca durdu ve onu biraz seyretti. Sonra gene a─č─▒r a─č─▒r yakla┼čt─▒, gen├ž k─▒z─▒n elini tuttu, dudaklar─▒na g├Ât├╝rerek: ÔÇť – Benim g├╝zel krali├žem!ÔÇŁ dedi. Oturdular. Attil├ó, ─░ldiko’ya uzun uzun bakt─▒. Gen├ž k─▒z durgundu, fakat h├ólinde ehemmiyetli, b├╝y├╝k, anla┼č─▒lmaz bir m├ón├ó vard─▒; o kadar derin bir s├╝k├╗t.[22] ┬áAttil├ó her taraf─▒n─▒ madd├« bir cisim gibi s─▒kan bu sessizlikten kurtulmak i├žin onu konu┼čturmak istedi: ÔÇť – Bu geceyi nas─▒l ge├žirdin?ÔÇŁ diye sordu. ─░ldiko’nun dudaklar─▒ndan sessiz bir cevap, r├╝zg├ór h├ólinde ├ž─▒kt─▒ ve ne s├Âyledi─či anla┼č─▒lmad─▒. Attil├ó, ona profilini, ba┼č─▒n─▒ hafif├že yakla┼čt─▒rd─▒ ve su├ólini tekrarlad─▒: ÔÇťGecen nas─▒l ge├žti?ÔÇŁ ─░ldiko’nun cevab─▒nda bir damla ses vard─▒: ÔÇťG├╝zel!ÔÇŁ dedi. Attil├ó ona dikkatle bak─▒yor ve cevab─▒n hakikatini ildiko’nun esrarl─▒ y├╝z├╝nde ar─▒yordu. Onun ┼č├╝phesini g├Âren k─▒z il├óve etti: ÔÇť├çokÔÇŁ Aralar─▒nda s├╝k├╗t b├╝y├╝k bir u├žurum gibi derinle┼čti. Bu u├žurum nefret ve kin dolu idi… K─▒z ac─▒ sesiyle devam etti: ÔÇťBir daha evlenecek misin?ÔÇŁ Attil├ó cevap vermedi. Sual tekerr├╝r etti: ÔÇťBir daha evlenecek misin?ÔÇŁ Attil├ó ba┼č─▒n─▒ ├ževirdi. Sonra birdenbire ba┼č─▒n─▒ do─črultarak ─░ldiko’ya bakt─▒. Krali├že harikul├óde g├╝zeldi, ├Âl├╝m arzusu verecek kadar g├╝zeldi. Attil├ó zaaf─▒n─▒ bo─čmaya ├žal─▒┼č─▒yordu. Yumruklar─▒ s─▒k─▒ld─▒. Bir aral─▒k k─▒l─▒c─▒n─▒ ├žekmek ve beyaz gelin elbisesini kan i├žinde b─▒rakarak taze bir geline kefen yapmak istedi. K─▒z g├╝ld├╝: ÔÇťAttil├ó! Bir daha evlenemeyeceksin!ÔÇŁ dedi. Bu c├╝mlede m├╝thi┼č bir h├ókimiyet vard─▒. Attil├ó’n─▒n bu boyunduruktan kurtulmas─▒ i├žin yapaca─č─▒ bir tek ┼čey kal─▒yordu: ─░ldiko’yu zifaf yata─č─▒na g├Ât├╝rmek! Fakat bu her erke─čin en son kuvvetiydi ve bundan sonra, hi├žbir┼čey kalm─▒yordu.[23] D├╝┼č├╝nd├╝ ki, bir kere m├╝cadele his yoluna girdikten sonra cihangirlerin ma─čl├╗p olmalar─▒ mukadderdir. Erkeklere galebe eden insan, kad─▒nlara ma─čl├╗b olur. Attil├ó aya─č─▒n─▒ yere vurarak kalkt─▒. K─▒l─▒c─▒n─▒ ├ž─▒kard─▒ ve att─▒. Deriden esvab─▒n─▒ ├ž├Âz├╝yordu. Haf─▒fliyerek ─░ldiko’ya yakla┼čt─▒ ve duva─č─▒n─▒ ├ž─▒kard─▒. Gen├ž k─▒z burada bile istikl├ól istiyordu ve esvab─▒n─▒ Attil├ó’n─▒n parmaklar─▒ndan kurtararak kendi kendine soyunmaya ba┼člad─▒. Dokundurmuyordu. Yeni hay├ót─▒na m├╝stakil, h├╝r ve h├ókim ba┼člamak istedi─či her hareketinden belliydi. Yata─ča da kendi kendine ve evvel├ó girdi. Ba┼čd├Ând├╝ren bir h├ókimiyet ve cazibe ile Attil├ó’y─▒ ├ža─č─▒rd─▒: ÔÇťGel! dedi ve kendisine do─čru ko┼čan Attil├ó’ya kollar─▒n─▒ a├žt─▒…ÔÇŁ

Ertesi g├╝n ├Â─čle vakti ge├žti─či halde Attil├ó odas─▒ndan ├ž─▒kmad─▒. Vakit ak┼čama yakla┼č─▒yordu. Ne gelinden, ne de g├╝veyden ses vard─▒. Hizmetk├órlar saray zabitlerine ve muhaf─▒zlar─▒na ko┼čtular, endi┼če i├žinde haber verdiler: ÔÇťH├ókaan─▒m─▒z odadan d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kmad─▒lar. G├╝ne┼č bat─▒yor. Kap─▒y─▒ vural─▒m m─▒?ÔÇŁ Zabitler hizmetk├órlar─▒n ├Ân├╝ne d├╝┼čt├╝ler ve gelinle g├╝veyinin oda kap─▒s─▒na geldiler. Ba┼čmuh├óf─▒z parmak ucuyla kap─▒ya birka├ž kere vurdu ve ba─č─▒rd─▒: ÔÇťEfendimiz! Efendimiz!..ÔÇŁ[24]─░├žerden hi├ž ses gelmiyordu. Oda bo┼č gibiydi. Zabit evvel├ó elinin tersiyle ve gene cevap almay─▒nca, yumru─čuyla, nihayet iki yumru─čuyla kap─▒ya ┼čiddetli darbeler indirme─če ve kanad─▒ sarsma─ča ba┼člam─▒┼čt─▒. ÔÇťEfendimiz, efendimiz!…ÔÇŁ Diye hayk─▒r─▒yordu. Bu ├ž─▒─čl─▒klar─▒ duyan b├╝t├╝n saray halk─▒ oda kap─▒s─▒n─▒n ├Ân├╝ne doldular. Endi┼če harem d├óiresini de sarm─▒┼čt─▒ ve biraz sonra nedimeler, cariyeler, u┼čaklar, m├╝stahdemler, zabitler ve muhaf─▒zlardan m├╝rekkep b├╝y├╝k bir kalabal─▒k sofay─▒ doldurdu ve bir bacay─▒ inleten r├╝zg├ór gibi kar─▒┼č─▒k ve bo─čuk bir ses b├╝t├╝n sarayda u─čuldad─▒. Zabit h├ól├ó kap─▒y─▒ yumrukluyor, tekmeliyordu. ÔÇťEfendimiz, efendimiz!…ÔÇŁ Kap─▒n─▒n ├Ân├╝nde saray halk─▒, deh┼četten ikiye b├╝k├╝ld├╝ler; kad─▒nlar, ┼čakaklar─▒nda sa├žlar─▒n─▒ avu├žlam─▒┼č, sab─▒rs─▒zl─▒ktan ├žekiyor, didikliyorlar, erkekler ba┼člar─▒ ileriye f─▒rlam─▒┼č, g├Âzleri hayretten ve meraktan kabarm─▒┼č, s─▒rtlar─▒ ┼či┼čmi┼č, yutkunarak bir kelime s├Âylemeden kap─▒ya bak─▒yorlard─▒. Ba┼č muhaf─▒z karar─▒n─▒ verdi ve adamlar─▒na emretti: ÔÇťKap─▒y─▒ k─▒r─▒n─▒z!ÔÇŁ Derhal baltalar geldi ve kap─▒n─▒n kanad─▒n─▒ ilk vuru┼čta par├žalad─▒. B├╝t├╝n saray halk─▒ i├žeri dolmu┼čtu. Yata─ča ko┼čtular. Attil├ó boylu boyuna yat─▒yor ve gelin yata─č─▒n ba┼čucuna oturmu┼č, y├╝z├╝n├╝ avu├žlar─▒ i├žine alm─▒┼č, sessiz h─▒├žk─▒r─▒yordu. Bu garip manzara kar┼č─▒s─▒nda herkes birdenbire dura kald─▒ ve bir ┼čey anlamad─▒lar. Kimse ne k─▒m─▒ld─▒yor ne de a─čz─▒n─▒ a├žabiliyordu. Ba┼č muhaf─▒z Attil├ó’n─▒n ├╝st├╝ne e─čildi ve ona yak─▒ndan bakt─▒. Hakan─▒n g├Âzleri yar─▒ a├ž─▒kt─▒ ve kapaklar─▒ aras─▒ndan l├╝z├╗cetli (yap─▒┼čkan) bir beyazl─▒ktan ba┼čka, g├Âze benzer hi├žbir ┼čey g├Âr├╝nm├╝yordu. Y├╝z├╝nde zerre kadar kan ve hayat eseri yoktu.[25] Kolunun biri yorgan─▒n ├╝st├╝ne ├ž─▒km─▒┼č ve yumru─ču s─▒k─▒lm─▒┼čt─▒. Ba┼čmuhaf─▒z yorgan─▒ a├žmadan dul geline d├Ând├╝ ve ba─č─▒rd─▒: ÔÇťNe oldu? Ne var?ÔÇŁ ─░ldiko cevap vermiyor, y├╝z├╝n├╝ avu├žlar─▒na daha fazla soku┼čturuyor ve sessiz a─čl─▒yordu. Halk aras─▒ndan da bir inilti y├╝kselirken, ba┼čmuhaf─▒z yorgan─▒ a├žt─▒ ve Attil├ó’n─▒n v├╝cudunu sarst─▒: hareket yoktu. Zabit do─čruldu. Dimdik durdu ve iki kolunu da yukar─▒ kald─▒rarak me┼č’um bir sesle hayk─▒rd─▒: ÔÇť├ľlm├╝┼č, ├Âlm├╝┼č!ÔÇŁ Odan─▒n i├ži birdenbire kar─▒┼čt─▒. Kad─▒nlar yata─č─▒n ayak ucuna y├╝z├╝koyun kapand─▒lar ve ├ž─▒─čl─▒klar kopard─▒lar. Erkekler k─▒l─▒├žlar─▒n─▒ ├žektiler. Oday─▒ korkun├ž bir u─čultu kaplam─▒┼čt─▒. Nedimelerden b├óz─▒lar─▒ sa├žlar─▒n─▒ yoluyorlar, b├óz─▒lar─▒ bayg─▒n bir halde yere serilip uzan─▒yorlard─▒. Zabitlerin hepsi k─▒l─▒├žlar─▒n─▒n ucuyla suratlar─▒n─▒ deldiler, ├ženelerini ve yanaklar─▒n─▒ par├žalad─▒lar. O zaman i├žin m├╝verrih Jurnades diyor ki: ÔÇťZira b├Âyle bir ├Âl├╝ye kad─▒nlar gibi g├Âzya┼člar─▒yla de─čil, erkek kan─▒yla a─člamak l├óz─▒md─▒.ÔÇŁ Matem ├ž─▒─čl─▒klar─▒ aras─▒nda ba┼čmuhaf─▒z Attil├ó’n─▒n cesedini yata─č─▒n kenar─▒na ├žekti ve ┼čilteyi muayene etti. ├ľrt├╝n├╝n muhtelif yerlerinde, hakan─▒n ├žama┼č─▒r─▒nda kan lekeleri vard─▒. Bir cinayetten ┼č├╝phe eden zabit, ─░ldiko’nun bileklerinden yakalad─▒, ├žekti ve ├ženesinin alt─▒na yumru─čunu sokarak y├╝z├╝n├╝ yukar─▒ kald─▒rd─▒: ÔÇťBu kan ne? Bu kan ne?ÔÇŁ diye ba─č─▒rd─▒. Fakat bir inilti h├ólinde ve mahcup: ÔÇťO benim kan─▒m!ÔÇŁ diyen ─░ldiko’nun g├Âzya┼člar─▒yla ─▒slanm─▒┼č y├╝z├╝ o kadar masumdu ki, zabit h├╝rmetle ellerini ├žekti, b├╝y├╝k bir kabahat i┼člemi┼č gibi e─čildi.[26] Zabit, bir Attil├ó’n─▒n cesedine, bir de ─░ldiko’nun y├╝z├╝ne bakarak sordu: ÔÇťAnlatsan─▒za… Anlatsan─▒za.. Attil├ó nas─▒l ├Âld├╝?… Hakan─▒m─▒z nas─▒l ├Âld├╝?…ÔÇŁ

─░ldiko gene y├╝z├╝n├╝ avu├žlar─▒ aras─▒nda ka├ž─▒r─▒yor, parmaklar─▒n─▒ sa├žlar─▒na dald─▒rarak ba┼č─▒n─▒ s─▒k─▒yor ve iniltileri aras─▒nda cevap veriyordu. ÔÇťBilmiyorum… Bilmiyorum… Birdenbire ├Âld├╝!ÔÇŁ

Zabit, odan─▒n ├ž─▒─čl─▒klar─▒ ve vaveylalar─▒ aras─▒nda ─░ldiko’nun cevab─▒n─▒ duymuyor, ├╝st├╝ne e─čiliyor ve ba─č─▒r─▒yordu. ÔÇťNe? Ne dediniz?ÔÇŁ ─░ldiko, cevab─▒n─▒ tekrar etti. Fakat, ba┼čmuh├óf─▒z, tecess├╝s├╝n├╝ kudurtan esrar ├╝zerine h├╝cum etti.

┼×iltenin alt─▒n─▒ ├╝st├╝n├╝, odan─▒n her taraf─▒n─▒, hatt├ó ─░ldiko’nun ├╝st├╝n├╝ ba┼č─▒n─▒ par├žalarcas─▒na arad─▒, bir katl ├óleti bulamad─▒. Yaln─▒z yorgana saplanm─▒┼č bir diki┼č i─čnesi bulmu┼čtu Fakat bu i─čnenin ucu zehirli ve bir bat─▒┼čta Attil├ó’y─▒ ├Âld├╝rm├╝┼č olabilece─čini hat─▒r─▒ndan ge├žirmedi.

O s─▒rada birdenbire ├ž─▒─čl─▒klar hafiflemi┼čti, ├ž├╝nk├╝ odaya Attil├ó’n─▒n sevgili o─člu Prens Erl├ók girmi┼čti. ─░ki ay i├žinde annesini ve babas─▒n─▒ kaybeden ├Âks├╝z gen├ž, Attil├ó’n─▒n cesedi ├╝st├╝ne kapand─▒ ve hi├ž sesini ├ž─▒karmadan dakikalarca, k─▒m─▒ldamad─▒. Sonra a─č─▒r a─č─▒r aya─ča kalkt─▒. Bir anda yanaklar─▒ ├ž├Âkm├╝┼č, y├╝z├╝ uzam─▒┼č ve ├ženesinin ucu sivrilmi┼čti. Dudaklar─▒ titriyerek ba┼čmuh├óf─▒za sordu:

ÔÇťBabam nas─▒l ├Âld├╝?ÔÇŁ

ÔÇťBilmiyoruz. Kap─▒y─▒ k─▒rd─▒─č─▒m─▒z vakit krali├že bu vaziyette duruyor ve a─čl─▒yordu. O da bilmedi─čini s├Âyl├╝yor. H├ókan─▒m─▒z birdenbire ├Âlm├╝┼č, fakat ben bir cinayetten ┼č├╝phe ediyorum. Zira kap─▒y─▒ o kadar vurdu─čumuz halde krali├že ses vermedi. Fakat her taraf─▒ arad─▒m, bir katil ├óleti bulamad─▒m. Yaln─▒z ┼ču diki┼č i─čnesi!ÔÇŁ Prens Erl├ók i─čneyi eline bile almad─▒ ve vakur bir ed├ó ile dedi ki: ÔÇťHi├žbir Hun yoktur ki Attil├ó’n─▒n bir kad─▒n eliyle ├Âld├╝r├╝ld├╝─č├╝ne inans─▒n! ┼×├╝phelerize nihayet veriniz! B├Âyle bir rivayet imparatorlu─čumuzu b├╝y├╝k bir zaaf ile tehdit eder! Biliniz ki babam f├╝cceten (ans─▒z─▒n) ve eceliyle ├Âlm├╝┼čt├╝r.” Y├╝zlerinden kanlar akan zabitler h├╝rmetle e─čildiler. Prensin ba┼č─▒ dimdik ve y├╝z├╝ sapsar─▒yd─▒. Attil├ó’n─▒n ├Âl├╝m├╝ Hunlar─▒ ├Âyle bir matem i├žinde b─▒rakt─▒ ki, ihtiyar─▒ndan ├žocu─čuna kadar hepsi g├╝nlerce yemediler, i├žmediler, g├╝lmediler, y├╝ksek sesle konu┼čmad─▒lar. Erkekler, ba┼člar─▒ ├Ânlerine d├╝┼čm├╝┼č, kederli ve s├ókit duruyorlar, kad─▒nlar a─čla┼č─▒yorlard─▒. ├çocuklar oynamad─▒lar. Attil├ó’n─▒n cenaze merasimi, ihti┼čaml─▒ hay├ót─▒n─▒n bir hul├ósas─▒ gibi azametine l├óy─▒k bir tarzda yap─▒ld─▒. Ovan─▒n ortas─▒na ipekten bir ├žad─▒r dikilmi┼čti. Bunun i├žindeki ┼č├óh├óne yata─ča cesedi kondu. S├╝vari zabitlerinden en g├╝zideleri se├žildi ve bunlar, gece yar─▒s─▒ ├žad─▒r─▒n etraf─▒nda, Roma sirklerini hat─▒rlatan heyecanl─▒ at oyunlar─▒ yapt─▒lar. ┼×├óirler rebablar─▒yla, m├╝verrih Jurnades’ten aynen iktibas etti─čimiz ┼ču mar┼č─▒ terenn├╝m ettiler:

┬źD├╝ny├ón─▒n en b├╝y├╝k h├╝k├╝mdar─▒
Attil├ó Moncu─čun o─člu, bah├ód─▒r kavimlerin imparatoru;
Kendinden evel misli g├Âr├╝lmemi┼č bir iktidarla
Spikitlere ve Cermenlere h├ókim oldu…

T├órih├« vesikalarda Attil├ó’n─▒n nas─▒l ├Âld├╝─č├╝ me├žhul kalm─▒┼čt─▒r. Hunlar, Hakanlar─▒n─▒n mev’ut eceliyle ├Âld├╝─č├╝n├╝ iddia etmi┼člerdir. L├ótin t├órihleri d├╝┼čman─▒n suikast─▒na hedef oldu─čunu. Cermen an’aneleri de, anas─▒n─▒n babas─▒n─▒n intikam─▒n─▒ almak isteyen ─░ldiko’nun Attil├ó’y─▒ ├Âld├╝rd├╝─č├╝n├╝ temin ediyorlar.

Bir├žok ┼čehirler zaptederek
Roma imparatorluklar─▒m deh┼čet i├žinde b─▒rakt─▒.
Ancak onlar aman dilediler.
Cizyeler verdiler de Attil├ó yumu┼čad─▒.
Kaderin de b├╝y├╝k bir yard─▒miyle,
B├╝t├╝n bu i┼čleri yapt─▒ktan sonra, o,
Ne d├╝┼čman─▒n darbeleriyle,
Ne de yan─▒ndakilerin ihanetiyle,
Fakat ziyafet sevin├žleri aras─▒nda,
Kudretli kavminin g├Â─čs├╝nde,
En k├╝├ž├╝k bir ac─▒ duymadan ├Âld├╝;
Bu ├Âl├╝m├╝ kim hik├óye edebilecektir ki
Ondan kimsenin al─▒nacak intikam─▒ Olmad─▒─č─▒n─▒ anlatabilsin…

Cenaze ├žad─▒r─▒n─▒n etraf─▒na saf saf dizilen ordu da, bir harp gecesinde can ├žeki┼čen y├╝zlerce askerin korkun├ž iniltilerine benzeyen bir u─čultu ile, bu mar┼č─▒n terenn├╝m├╝ne i┼čtirak ediyordu. Her neferin sesinde na─čme h├óline gelmi┼č bir h─▒├žk─▒r─▒k vard─▒ ve bu, mar┼čtan ziy├óde vaveylaya benziyordu. Sonra, ├Âl├╝lere ait ananelerine t├óbi olarak, Hunlar o gece t─▒ka basa yediler. En b├╝y├╝k kederlere sefahat kar─▒┼čt─▒rmak da bu kavmin mill├« ├ódetlerindendi.

Nihayet Attil├ó’y─▒ g├Âmd├╝ler. Cenazesi birbiri ard─▒ s─▒ra ├╝├ž tabuta konmu┼čtu: Alt─▒ndan, g├╝m├╝┼čten, demirden tabutlar… Demir tabuttan maksat: Attil├ó’n─▒n bu m├óden v├ós─▒tas─▒yla d├╝ny├óy─▒ kendine r├ómetti─čini anlatmakt─▒; g├╝m├╝┼č ve alt─▒ndan maksat da: Hun h├ókan─▒n─▒n milletine servet, refah ve saadet verdi─čini if├óde etmekti. Gece yar─▒s─▒ndan sonra topra─č─▒n derinlikleri gibi koyu bir karanl─▒k bast─▒ ve Attil├ó’y─▒ mezar─▒na koydular.[27] Simsiyah bir gece idi. Bu g├╝├ž i┼či yapanlar, evvel├ó ne birbirlerini ne topra─č─▒ ne de cesedi g├Ârebilmi┼člerdi. ├ç├╝nk├╝ bir f─▒rt─▒na ├ž─▒km─▒┼č ve b├╝t├╝n me┼čaleleri s├Ând├╝rm├╝┼čt├╝… Nihayet bir me┼čale yakabildiler. Sar─▒ alev ├ž─▒rp─▒n─▒yor, ├žanaktan kopmak, ka├žmak, kurtulmak istiyor ve kanad─▒ kopmu┼č bir sinek gibi v─▒z─▒ld─▒yordu. Bu alevin ─▒st─▒rab─▒ o insanlar─▒n hepsinde vard─▒. Elleri titriyordu. Attil├ó, ├žukuruna zahmetle yerle┼čtirilmi┼čti. ├ľl├╝s├╝ bile mukavemetliydi. Mezar─▒n─▒n etraf─▒na muhtelif d├╝┼čmanlardan m├╝sadere edilen sil├óhlar, okdanlar ve cihangire l├óy─▒k e┼čya diziliydi. Attil├ó’n─▒n ├Âld├╝─č├╝ gece, Roma imparatorlar─▒ndan Marsiyen r├╝yas─▒nda bir ok yay─▒n─▒n k─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Ârm├╝┼čt├╝. Sonradan bu, Attil├ó’n─▒n ├Âl├╝m├╝ne i┼čaret tel├ókki edildi. Attil├ó’n─▒n ├Âl├╝m├╝ Avrupa’da b├╝y├╝k inhil├óllere sebebiyet vermi┼čti. M├╝tereddi be┼činci as─▒r Avrupa’s─▒na, il├óh├« bir el ile sallanan bu kam├ž─▒n─▒n sa├žt─▒─č─▒ deh┼četten ├óz├óde kalan d├╝┼čman memleketlerinde i─čti┼ča┼člar zuhur etti. Ancak Aety├╝s’├╝n kudretiyle inhil├ólden kurtulan Garb├« Roma da Attil├ó’n─▒n ├Âl├╝m├╝yle tamamen kar─▒┼čt─▒. Bu d├╝┼čman serd├ór─▒ bile, imparatorlu─čun ├╝st├╝nde bir korkuluk gibi sallanan Attil├ó’n─▒n heyulas─▒ndan kuvvet al─▒yordu. Roma ufuklar─▒ndan bu siyah yumruk ├žekilince, Valantinyen ezel├« rakibi Aety├╝s’├╝n v├╝cudunu iz├óle ├žarelerini arad─▒. Esasen Roma serd├ór─▒n─▒n Attil├ó’ya son ma─čl├╗biyeti de halk nazar─▒nda itibar─▒n─▒ d├╝┼č├╝rm├╝┼č ve memleketi kurtarmak i├žin k─▒l─▒├žtan ziy├óde zilletin i┼če yarad─▒─č─▒n─▒ g├Âstermi┼čti. Bir g├╝n Valantinyen rakibini tuza─ča d├╝┼č├╝rerek k─▒l─▒c─▒yla bizzat ├Âld├╝rd├╝, fakat bir sene sonra da ayn─▒ fec├« ak─▒bete kendi d├╗├ž├ór oldu. Attil├ó’n─▒n ├Âl├╝s├╝ de dirisi gibi milletlerin mukadderat─▒n─▒ de─či┼čtirmi┼čti. Bunun i├žin, aradan bin d├Ârt y├╝z bu kadar sene ge├žti─či halde h├ól├ó t├órih Sezar’dan ve ─░skender’den fazla onun ad─▒n─▒ an─▒yor ve h├ól├ó ÔÇťAttil├óÔÇŁ n├óm─▒, as─▒rlar─▒n aras─▒ndaki zaman u├žurumlar─▒n─▒ atlayarak bize kadar geliyor ve m├óz├«nin karanl─▒klar─▒nda ┼ča┼čaas─▒ndan hi├žbir ┼čey kaybetmeyerek, safi ─▒┼č─▒ktan mamul n├╗ran├╗r bir ├óbide gibi g├Âzlerimizin ├Ân├╝nde par─▒lday─▒p duruyor.[28]

Geza Gordonyi ÔÇťTanr─▒n─▒n K─▒l─▒c─▒ÔÇŁ isimli eserinde AtillaÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m sahnesi ve defin i┼člemlerini ┼ču ┼čekilde tarif eder:[29] ├ľ─čleden sonra Attil├ó, b├╝y├╝k alanda kurulan g├╝m├╝┼č y─▒ld─▒zlarla s├╝sl├╝ siyah, ipek ├žad─▒rdaki y├╝ksek katafalka konuldu. ├çad─▒r─▒n kenarlar─▒, halk─▒n i├žeriyi g├Ârebilmesi i├žin, yukar─▒ kald─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Ba┼č ┼čamanlar katafalk─▒n gerisinde siyah at kurban ettiler. K├Âr Kama, kay─▒p ruhlardan Attil├ó’y─▒ nas─▒l g├Âmeceklerini sordu. Ald─▒─č─▒ cevap ┼č├Âyleydi: ÔÇťOnu ├╝├žl├╝ bir tabuta koyun. Birinci tabut g├╝ne┼č gibi parlayan alt─▒ndan olsun. ├ç├╝nk├╝ o Hunlar─▒n g├╝ne┼čiydi. ─░kincisi: Kuyruklu y─▒ld─▒z─▒n kuyru─ču gibi beyaz g├╝m├╝┼čten olsun. Zira o d├╝nyaya y├╝z y─▒llarda bir g├Âr├╝nen kuyruklu y─▒ld─▒zd─▒. ├ť├ž├╝nc├╝ tabut, ├žifte su verilmi┼č demirden olsun. ├ç├╝nk├╝ o ├želik gibi kuvvetliydi.ÔÇŁ Tabutlar haz─▒rlan─▒ncaya kadar b├╝y├╝k beyler, Attil├ó’y─▒ nereye g├Ât├╝receklerini konu┼čtular. Hunlar g├Â├žebe bir kavimdi, belki gelecek krallardan birisi milleti toplay─▒p, o─čul veren ar─▒lar gibi, ba┼čka bir yere g├Ât├╝rebilirdi. Yahut da muhtelif milletlerden birisi veya bir ├žapulcu ordusu alt─▒n isteyebilirdi. Y├╝z y─▒llar boyunca ba┼čka bir kuvvetli millet t├╝reyerek tabutu g├Âm├╝lm├╝┼č oldu─ču yerden ├ž─▒kartabilirdi de. ─░htiyar Kama, g├Âklerden gelen buyru─ča g├Âre ┼č├Âyle s├Âyledi: ÔÇťTisza (Tuna), ufak adac─▒klarla doludur. Bunlar─▒n aras─▒nda dar bir yerdeki suyu bo┼čalt─▒n! Buraya derin bir mezar kaz─▒ls─▒n, suyun yata─č─▒n─▒ geni┼čletin, tabut buraya konulsun. Kral g├Âm├╝ld├╝kten sonra, suyu yeniden yala─č─▒na sal─▒verin. Zamanla bu yer hat─▒ralardan silinir, tabutun ├╝st├╝n├╝ de mil kaplar. Bu ┼čekilde hi├ž kimse Attil├ó’n─▒n g├Âm├╝l├╝ oldu─ču yeri bulamaz.[30] O sabah y├╝z bin k├╝rek ve bel ├žal─▒┼čma─ča ba┼člad─▒. Suyun adalardan birinin etraf─▒nda halkaland─▒─č─▒ kolunda, i├ži toprak dolu ├žuvallarla bent yapt─▒lar. Ak┼čam├╝zeri mezar kaz─▒lm─▒┼č hi├ž kimsenin bulamayaca─č─▒ kadar derinliklere g├Âm├╝lm├╝┼čt├╝, Alt─▒n─▒ ├ži├žekler ve yaprakl─▒ a─ča├ž dallar─▒yla beslemi┼člerdi. ├ť├ž g├╝n sonra, ├╝├ž katl─▒ tabut da haz─▒rland─▒. Herkesin son bir defa g├Ârebilmesi i├žin, Attil├ó’y─▒ bir kere daha yukar─▒ kald─▒rarak, halk─▒n feryatlar─▒ aras─▒nda alt─▒n tabuta koydular. K─▒l─▒c─▒n─▒ yay─▒n─▒, alt─▒n y─▒ld─▒zl─▒ m─▒zra─č─▒n─▒ da yan─▒na yerle┼čtirdiler.
Ozan Almad, ┼čark─▒ s├Âylemekte devam ediyordu:
Cismini ├╝├ž katl─▒ tabuta koyduk,
Toprakla suyun da alt─▒n─▒ oyduk,
Oklar v─▒nlad─▒, yaylar gerildi,
Kullar─▒n y├╝z ├╝st├╝ yere serildi.

Kopuzcu, sa─č kolunu uzatarak devam etti:[31]

Tiza suyu a─č─▒r ak─▒p y├╝r├╝d├╝,
Mezar─▒ parlayan k├Âp├╝k b├╝r├╝d├╝,
Me┼čaleler s├Ând├╝, y─▒ld─▒zlar d├╝┼čt├╝,
Sad─▒k k├Âlelerin tabuta ├╝┼čt├╝.
Hunlar─▒n ├╝st├╝ne bir zulmet ├ž├Âkt├╝.
Milletin a─člad─▒, g├Âz ya┼č─▒ d├Âkt├╝.

AtillaÔÇÖn─▒n tabutunun ├╝├ž farkl─▒ madenden (alt─▒n, g├╝m├╝┼č, demir) yap─▒lmas─▒ ve suya (Tuna) g├Âm├╝lmesi kadim geleneklerin anas─▒r-─▒ erba (d├Ârt unsur) dedi─či simyaya g├Âre d├Ârt temel unsuru ifade etmektedir. Alt─▒n, ate┼či; g├╝m├╝┼č, havay─▒; demir, topra─č─▒ simgelemekteydi. Tabutun suya g├Âm├╝lmesi ile d├Ârd├╝nc├╝ unsur tamamlan─▒yordu. Tabutlarda madenlerin tercih edilmesi ise madenleri de be┼činci unsur eden bir T├╝rk kadim d├╝┼č├╝ncesini yans─▒yordu.

Simyaya g├Âre Temel Madde d├Ârt ana Unsurdan olu┼čur: En kesiften en latife do─čru: Toprak, Su, Hava ve Ate┼č. Pasif olan Toprak ve Su (Yin), aktif olan Hava ve Ate┼č (Yang) kutuplar─▒n─▒ destekler. ─░nsandaki simyasal ilke olan “Toprak”, g├Ârebildi─čimiz gibi onun MADD─░ BEDEN─░’dir. SU: Hayat├« Beden Her ┼čeye kar┼č─▒n bu m├óddi beden, onu canland─▒ran ve Prana ┼×arira’y─▒ veya ENERJET─░K BEDEN’i olu┼čturan su simyasal olmasayd─▒ bir hi├žten ├Âteye gidemezdi. Prana, kozmik enerji, kozmik soluktur: Hayat veya Hayat├« ─░lkedir. Bu hayat ak─▒m─▒ ┼čekil alemine, maddi zarf─▒n i├žine hapsedilmi┼čtir. HAVA: Emosyonel (Hissi) Beden E─čer Su canland─▒r─▒c─▒ ve diriltici unsur ise, hava da insan─▒n ileti┼čimle, kar┼č─▒l─▒kl─▒ al─▒┼čveri┼čle, etraf─▒ndaki d├╝nya ve kendine has olan duyarl─▒l─▒─č─▒ aras─▒ndaki irtibatla ilgisi olan her ┼čeyi temsil eder. Duygular─▒n ve sevginin alan─▒d─▒r. ATE┼×: Entellekt├╝el Beden Bu beden baz─▒ Do─ču okullar─▒nca (sanskrit terimlerle) KA-MA-RUPA veya KAMA-MANAS diye adland─▒r─▒l─▒r. Sembolik olarak Ate┼če ba─čl─▒ olan muhakeme d├╝zeyini temsil etmektedir. Bu beden e┼čyay─▒ ┼čekillendirdi─či i├žin onlar─▒ akledilir hale getiren i┼čleve sahiptir. RUPA kelimesi de “┼čekil” anlam─▒na gelir.[32] Eski geleneklerden Milet’li filozof THALES (M.├ľ.624-585) “SU”yu evrende var olan her ┼čeyin ilk prensibi ve ilk yap─▒s─▒ olarak kabul ediyordu. Evren, suyun ge├žirmi┼č oldu─ču a┼čamalardan meydana gelmi┼čti. Buna kar┼č─▒l─▒k, Efesli HERACL─░TE (M.├ľ.576-480) i├žin ilk madde, tek prensip “ATE┼×” idi. ANAX─░MENE (├Âl├╝m M.├ľ.480) ise “HAVA”n─▒n tek prensip oldu─čunu, b├╝t├╝n cisimlerin havan─▒n yo─čunla┼čmas─▒ ile meydana geldiklerini iddia ediyordu. Nihayet, Agrigente’li EMPEDOCLES (M.├ľ.5.y.y.) tek prensip, tek madde yerine evrenin 4 unsurdan kuruldu─čunu s├Âyl├╝yordu. Bu 4 unsur: Hava, Su, Ate┼č ve Toprak idi. Bu g├Âr├╝┼č PHYTHAGORAS’─▒n g├Âr├╝┼č├╝ne de uyuyordu. Pythagoras ve Empedokles’in etkisi alt─▒nda kalan Hipokrat bu g├Âr├╝┼člere uyarak “H─▒lt” veya “Beden S─▒v─▒lar─▒ Nazariyesini” (Theorie humorale) kuracakt─▒. Hipokrat, ├Ânce evreni olu┼čturan 4 unsurun ├Âzelliklerini belirtti: Hava: S─▒cakt─▒r Ate┼č: Kurudur, Su: Ak─▒c─▒, Nemdir Toprak: So─čuktur.[33]

Aristoteles (Aristo) (─░├ľ 384-322), bu d├Ârt unsuru, ate┼č i├žin ‘s─▒cak ve kuru’, toprak i├žin ‘so─čuk ve kuru’, hava i├žin ‘nemli ve s─▒cak’ve su i├žin ‘nemli ve so─čuk’ olarak, uygun d├╝┼čen fiziksel ├Âzelliklerle e┼čle┼čtirmi┼čtir. Empedokles e g├Âre; ate┼č, toprak, hava ve su ┼čeklindeki bu d├Ârt temel unsur, s─▒ras─▒yla g├╝ne┼č, yer, g├Âk ve denizden olu┼čan d├Ârt kozmik g├╝├žle ilgili idi. Bu unsurlara ko┼čut olarak Hippokrates ve Galenos taraf─▒ndan bi├žimlendirilen d├Ârt salg─▒ / d├Âr miza├ž / d├Ârt karakter kuram─▒na g├Âre ise bedendeki d├Ârt s─▒v─▒; kan, balgam / t├╝k├╝r├╝k, sar─▒ / ye┼čil safra ve kara safra (─░sl├óm t─▒bb─▒nda ‘sevda diye nitelenir) olup, bedeni dola┼čan kan ‘nemli ve s─▒cak’; beyinde saklanan balgam ‘nemli ve so─čuk’; karaci─čerde saklanan sar─▒ / ye┼čil safra ‘kuru ve s─▒cak’; dalak ve midede saklanan kara safra ise ‘kuru ve so─čuk’tu. Kan─▒n ‘s─▒cak ‘olmas─▒, ya┼čam─▒n kendisiyle ilgilidir, ├ž├╝nk├╝ ├Âl├╝m, bedenin so─čumas─▒yla ger├žekle┼čir.[34]

Hint t─▒bb─▒, ba┼člang─▒c─▒nda Hint felsefesi ve kozmolojisiyle i├ž i├že geli┼čmi┼čtir Hint felsefesine g├Âre, evrendeki canl─▒ cans─▒z her ┼čey, toprak (Priviti), su (apa), hava (vayu), ate┼č (agni) ve bo┼čluk (aka┼ča) be┼č temel elementten (Mahabuta) meydana gelmektedir. Bu be┼č element ayn─▒ zamanda hayat─▒n da temel ta┼člar─▒d─▒r. Ayur-veda ya g├Âre bu be┼č elementin canl─▒lar─▒n ba─člant─▒s─▒ olup, insan fizyolojisinin de temellerini etkilemektedir.[35] Demek oluyor ki AtillaÔÇÖn─▒n taputlar─▒n─▒n ve g├Âm├╝ld├╝─č├╝ nehrin simgesel anlam─▒, kadim gelenekler a├ž─▒s─▒ndan d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde anas─▒r-─▒ erba (toprak, su, hava, ate┼č) ve be┼činci unsurÔÇÖu (madenler) yans─▒tmaktad─▒r.

Kaynaklar

  • Ali Ahmetbeyo─člu, B├╝y├╝k Hun H├╝k├╝mdar─▒ Attila, T├╝rkler (Edit├Âr. Hasan C. G├╝zel ve ark), Cilt.1, Ankara, 2002.
  • Ali Haydar Bayat, T─▒p Tarihi, Sade Matbaa, ─░zmir, 2003.
  • Emin Atabek, ┼×efik G├Ârkey, Ba┼člang─▒c─▒ndan R├Ânesansa Kadar T─▒p Tarihi, ─░├ť Cerrahpa┼ča T─▒p Fak├╝ltesi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1998.
  • Fernand Schwarz, Kad├«m Bilgeli─čin Yeniden Ke┼čfi, (├çeviren. Ay┼če Meral Aslan), ─░nsan yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1997.
  • Geza Gardonyi, Tanr─▒n─▒n K─▒l─▒c─▒, T├Âre Devlet Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1974.
  • Gyula Nemeth, Attila ve Hunlar─▒, (├çeviren, ┼×erif Ba┼čtav), A├ť Dil ve Tarih-Co─črafya fak├╝ltesi Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1982.
  • Manole Neagoe, ├ť├ž Bozk─▒rl─▒ (Atila-Cengiz Han-Timur), (├çeviren. M├╝stecip ├ťlk├╝sal), T├╝rk K├╝lt├╝r├╝ Yay─▒n─▒, ─░stanbul, 1976.
  • Marcel Brion, Tanr─▒n─▒n K─▒l─▒c─▒ Atilla, (├çeviren. F├╝sun Dikmen) Tutku Yay─▒nevi, Ankara, 2012.
  • Peyami Safa, Attil├ó, ├ľt├╝ken Yay─▒nevi, ─░stanbul, 2010.
  • Wess Roberts, Hun ─░mparatoru AttilaÔÇÖn─▒n Liderlik S─▒rlar─▒, (├çeviren. Yakut Eren), ─░lgi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1989.
  • Zeki Tez, T─▒bb─▒n Gizemli tarihi, Hayy Kitap, ─░stanbul, 2010.

D─░PNOTLAR

[1] Turan Dergisi

[2] Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒ Eski┼čehir.

[3] Gyula Nemeth, Attila ve Hunlar─▒, (├çeviren, ┼×erif Ba┼čtav), A├ť Dil ve Tarih-Co─črafya fak├╝ltesi Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1982, s. 159.

[4] Gyula Nemeth, a. g. e., s. 160.

[5] Gyula Nemeth, a. g. e., s. 160-161.

[6] Gyula Nemeth, a. g. e., s. 161-162.

[7] Gyula Nemeth, a. g. e., s. 162.

[8] Gyula Nemeth, a. g. e., s. 162.

[9] Gyula Nemeth, a. g. e., s. 163.

[10] Ali Ahmetbeyo─člu, B├╝y├╝k Hun H├╝k├╝mdar─▒ Attila, T├╝rkler (Edit├Âr. Hasan C. G├╝zel ve ark), Cilt.1, Ankara, 2002, s.902

[11] Wess Roberts, Hun ─░mparatoru AttilaÔÇÖn─▒n Liderlik S─▒rlar─▒, (├çeviren. Yakut Eren), ─░lgi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1989, s.70.

[12] Ali Ahmetbeyo─člu, a. g. m., s. 903.

[13] Ali Ahmetbeyo─člu, a. g. m., s. 906.

[14] Ali Ahmetbeyo─člu, a. g. m., s. 906-907.

[15] Ali Ahmetbeyo─člu, a. g. m., s. 907.

[16] Ali Ahmetbeyo─člu, a. g. m., s. 914.

[17] Ali Ahmetbeyo─člu, a. g. m., s. 914-915.

[18] Ali Ahmetbeyo─člu, a. g. m., s. 915.

[19] Manole Neagoe, ├ť├ž Bozk─▒rl─▒ (Atila-Cengiz Han-Timur), (├çeviren. M├╝stecip ├ťlk├╝sal), T├╝rk K├╝lt├╝r├╝ Yay─▒n─▒, ─░stanbul, 1976., Marcel Brion, Tanr─▒n─▒n K─▒l─▒c─▒ Atilla, (├çeviren. F├╝sun Dikmen)Tutku Yay─▒nevi, Ankara, 2012., Geza Gardonyi, Tanr─▒n─▒n K─▒l─▒c─▒, T├Âre Devlet Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1974.

[20] Peyami Safa, Attil├ó, ├ľt├╝ken Yay─▒nevi, ─░stanbul, 2010.

[21] Peyami Safa, a. g. e., s.257.

[22] Peyami Safa, a.g. e. s. 258.

[23] Peyami Safa, a. g. e. s. 260.

[24] Peyami Safa, a. g. e. s. 261.

[25] Peyami Safa, a. g. e. s. 262.

[26] Peyami Safa, a. g. e. s. 263.

[27] Peyami Safa, a. g. e. s. 266.

[28] Peyami Safa, a. g. e. s. 267.

[29] Geza Gardonyi, a. g. e. , s. 336.

[30] Geza Gardonyi, a. g. e. , s. 337.

[31] Geza Gardonyi, a. g. e. , s. 350.

[32] Fernand Schwarz, Kad├«m Bilgeli─čin Yeniden Ke┼čfi, (├çeviren. Ay┼če Meral Aslan), ─░nsan yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1997. s. 49-53.

[33] Emin Atabek, ┼×efik G├Ârkey, Ba┼člang─▒c─▒ndan R├Ânesansa Kadar T─▒p Tarihi, ─░├ť Cerrahpa┼ča T─▒p Fak├╝ltesi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1998. s. 121.

[34] Zeki Tez, t─▒bb─▒n Gizemli tarihi, Hayy Kitap, ─░stanbul, 2010. s.36.

[35] Ali Haydar Bayat, t─▒p Tarihi, sade Matbaa, ─░zmir, 2003, s.75.

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľzden, 1959 y─▒l─▒nda d├╝nyaya geldi. Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde ─░lk ve Orta ├Â─črenime devam etti. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Prof. Dr. G├╝rsel ORTU─× ve Prof. Dr. Nedim ├ťNAL dan─▒┼čmanl─▒klar─▒ndaÔÇťOmurgan─▒n Torakal B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde Medulla Spinalis ├çaplar─▒n─▒n Manyetik Rezonans Tekni─či ─░le ├ľl├ž├╝m├╝ ve De─čerlendirilmesiÔÇŁisimli tezi tamamlayarak Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. Yurt i├žinde s─▒├žan ve farelerde transplantasyon, embriyonik k├Âk h├╝cre ve mikrocerrahi ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapan ekiplerde g├Ârev ald─▒. 2013 y─▒l─▒nda, Eski┼čehir T├╝rk D├╝nyas─▒ Ba┼čkenti Ajans─▒ Dan─▒┼čma Kurulunda ESOG├ť temsilcisi oldu. ┼×u anda EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak da g├Ârev yapmaktad─▒r. Anatomi sahas─▒nda yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunan yazar ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim dal─▒nda ├Â─čretim ├╝yesidir. Evli ve iki ├žocuk babas─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
hilmi ├Âzden
  • YEN─░
Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Prof. Dr. Nadir Paksoy, 15 May─▒s 2022
Bursa’n─▒n Pastaneleri-Bozahaneleri

Bursa’n─▒n Pastaneleri-Bozahaneleri

Ekrem Hayri PEKER, 23 Mart 2022
Ye┼čil Diyar Kosova

Ye┼čil Diyar Kosova

Haber Merkezi, 22 Mart 2022
Ermeni meselesi ve baz─▒ ger├žeklerÔÇŽ

Ermeni meselesi ve baz─▒ ger├žeklerÔÇŽ

Ali E┼čref UZUNDERE, 22 Mart 2022
T├╝rkiye’nin Ambulans Tarihi

T├╝rkiye’nin Ambulans Tarihi

U─čur Bora YUMAK, 12 Mart 2022
T├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├ž

T├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├ž

Haber Merkezi, 12 Mart 2022