Quantcast
Manas Destan─▒nda Ge├žen Halk K├╝lt├╝r├╝ De─čerlerinin G├╝n├╝m├╝zdeki ─░zleri – Belgesel Tarih

Mehmet YARDIMCI
Mehmet  YARDIMCI
Manas Destan─▒nda Ge├žen Halk K├╝lt├╝r├╝ De─čerlerinin G├╝n├╝m├╝zdeki ─░zleri
  • 14 Ocak 2023 Cumartesi
  • +
  • -
  • Yrd. Do├ž. Dr. Mehmet YARDIMCI /

Loading

K─▒rg─▒zlar T├╝rk ─▒rk─▒n─▒n tarih├« devirlerde bilinen en eskilerinden biridir. Sekizinci y├╝zy─▒lda K─▒rg─▒zlar’─▒n han─▒ Bars Beg G├Âkt├╝rk hakan─▒n─▒n k─▒z─▒ ile evlenmi┼č. Bars Beg’in torunlar─▒ Tanr─▒ Da─član, Tala┼č, I┼č─▒kg├Âl ve Pamir dolaylar─▒nda 17-18 y├╝zy─▒llara kadar varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼člerdir. Bat─▒ T├╝rkistan alt─▒ par├žaya ayr─▒l─▒p herbirine bir cumhuriyet ad─▒ verildi─či zaman K─▒rg─▒zlar’a da bug├╝nk├╝ K─▒rg─▒zistan Cumhuriyeti ad─▒ verilmi┼čtir.

Nogay devrine ait olup T├╝rkler’in bozk─▒r hayat─▒n─▒ anlatan ve ilim alemine Kazak ├ólimi ├çokan Velihano─člu taraf─▒ndan duyurulan Manas Destan─▒ K─▒rg─▒zlar’─▒n b├╝t├╝n mitolojsini, masallar─▒n─▒, her t├╝rl├╝ geleneklerini kahraman Manas ve alpleri ├ževresine toplam─▒┼č bir nevi K─▒rg─▒z ansiklopedisidir.

K─▒rg─▒zlar’─▒n hayat tarzlar─▒, gelenek ve g├Ârenekleri, ahl├óki ve din├« g├Âr├╝┼čleri, co─črafyalar─▒, t─▒p bilgileri, di─čer uluslarla olan ili┼čkileri hep bu destanda ifadesini bulmu┼čtur. Manas Destan─▒’nda sergilenen K─▒rg─▒z halk─▒n─▒n k├╝lt├╝r de─čerlerinin ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝ de Anadolu T├╝rk halk─▒nca T├╝rkistan’daki ortak T├╝rk gelenek ve g├Âreneklerinin bir uzant─▒s─▒ olarak g├╝n├╝m├╝ze kadar getirilmi┼čtir.

Manas Destan─▒ y├╝zy─▒llar boyu s├╝r├╝p gelen bir gelene─čin ├╝r├╝n├╝ olarak yarat─▒lm─▒┼č “Manas├ž─▒ ” denilen saz ┼čairlerinin ortak ├╝r├╝n├╝d├╝r. Manas├ž─▒lar’─▒n Anadolu’daki izleri halk hik├óyeleri anlatan halk ┼čairlerimizdir.

Manas Destan─▒’nda g├Ârd├╝─č├╝m├╝z “s├╝t Karde┼či” olay─▒n─▒n bug├╝n Anadolu’da h├ól├ó varl─▒─č─▒n─▒n korundu─ču bilinmektedir. Destanda “C─▒y─▒rt─▒ Hatun Almambet’i “Yavrum!” diye kucaklad─▒─č─▒ vakit kurumu┼č memelerinden s├╝t ak─▒verdi. Almambet ile o─člu Manas’a memelerimi emip karde┼č olunuz! diyerek ikisine memelerini emzirdi. Bu t├Ârenle Manas’la Almambet birbirine ├Âz karde┼č oldularÔÇŁ denmektedir. Anadolu’da da ayn─▒ kad─▒n─▒n emzirdi─či iki ├žocuk ├Âz karde┼č say─▒l─▒p s├╝t karde┼člerini hayatlar─▒ boyunca ├Âz karde┼č olarak bilirler.

Manas’ta aile, miras, ant, hak ve hukuk sorunlar─▒ ─░sl├óm f─▒kh─▒na g├Âre de─čil; s├Âzl├╝ gelenekte ya┼čayan t├Âre ve yasalarla y├╝r├╝t├╝lm├╝┼čt├╝r. G├╝n├╝m├╝zde de aile, miras, ant gibi de─čerler Manas Destan─▒’ndaki kurallar ├žer├ževesinde y├╝r├╝t├╝lmektedir. “├ľl├╝m hak, miras hel├ól” deyimi ucu y├╝zy─▒llar ├Âtesine dayanan bir yarg─▒n─▒n ├╝r├╝n├╝d├╝r. Ataya sayg─▒, aile b├╝y├╝klerine dan─▒┼čma, kutsal de─čerler ├╝zerine yap─▒lan antlardan (yeminlerden) d├Ânmeme gibi gelenekler h├ól├ó canl─▒l─▒─č─▒n─▒ korumaktad─▒r.

“Manas’─▒n k─▒rk yi─čidi bu ihtiyara b├╝y├╝k sayg─▒ g├Âsterirlerdi” ifadesinde belirtilen ya┼čl─▒ insanlara sayg─▒n─▒n g├╝n├╝m├╝zde de s├╝rmesinin yan─▒nda Manas’ta:

“├ťst├╝b├╝zd├ t├Âr├Âbilz
Obodo k├Âkt├ tenridey”

“├ťzerimizdeki beyimiz havadaki (g├Âkteki) Tanr─▒ gibi” ibaresi y├Âneticiye olan ba─čl─▒l─▒─č─▒n g├╝zel bir ifadesi olarak g├Âr├╝lmektedir. G├╝n├╝m├╝zde de y├Âneticilere gelene─če ba─čl─▒ b├╝y├╝k bir sayg─▒ ve g├╝ven h├ól├ó varl─▒─č─▒n─▒ korumaktad─▒r.

Manas Destan─▒’nda g├Ârd├╝─č├╝m├╝z b├╝y├╝k dileklerle hayvan─▒ kurban olarak kesme olay─▒ benzer bi├žimde Anadolu’nun pek ├žok y├Âresinde ├Ânemli bir gelenek olarak h├ól├ó ya┼čmaktad─▒r.

Bir i┼čimizin ger├žekle┼čmesi dile─či ile adak adama ve dilek yerine gelince kurban kesme olay─▒ b├╝t├╝n canl─▒l─▒─č─▒ ile s├╝rd├╝r├╝lmektedir. Manas’ta “Erkek kuzu b├╝y├╝d├╝kten sonra Tanr─▒ i├žin kurban olur.” ifadesinin bug├╝n de kurban i├žin erkek koyun se├žimi olarak varl─▒─č─▒ bilinmektedir.

K─▒rg─▒zlar’da ┼×amanizm devrinden kalma kutlu say─▒lan a─ča├žlar, atalar─▒n ve b├╝y├╝k samanlar─▒n mezarlar─▒ ─░slamla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ve evliyalar─▒n t├╝rbeleri olmu┼čtur.

Manas’─▒n babas─▒ ├çak─▒p Han’─▒n, kar─▒s─▒ ├çay─▒rd─▒’ya:

“├çungkar Uya ├╝st├╝nde
Al─▒nal─▒m oos─▒nda
Yerdep yatkan Yak─▒p kan
Ke├že aydar kand─▒ k─▒┼č─▒ ├ç─▒r─▒├ž─▒
Algan eken Yak─▒p kan
Ou ├çur─▒├ž─▒n─▒ algan─▒
Men y─▒ttap bala ├Âpp├Âd├╝─▒n”

“├çak─▒p Han ├çunkar Yuva tepesinde
Al─▒nat─▒ (deresinin) a─čz─▒nda
Yer edinmi┼č ve yatm─▒┼čt─▒
Evvelce Aydar Han’─▒n k─▒z─▒ ├ç─▒r├ž─▒’y─▒
Alm─▒┼č bulunuyordu (┼č├Âyle dedi)
“Bu ├ç─▒r├ž─▒’y─▒ oldu─čum g├╝nden beri
Ben koklayarak bir ├žocuk ├Âpmedim”

Devam─▒nda ise “Mezal─▒ yerleri, yat─▒rlar─▒ ziyaret edip elmal─▒, kutlu yerlerde yuvar┬Članmad─▒n, kutlu p─▒narlarda gecelerce kal─▒p ├žocuk istemedin. K─▒s─▒r kad─▒n odun olmaktan ba┼čka bir faydas─▒ olmayan meyvesiz a─ča├žt─▒r.” deyi┼činin g├╝n├╝m├╝zde de ge├žerlili─čini koru┬Čdu─ču; Anadolu’da ├žocu─ču olmayan kad─▒nlar─▒n ├že┼čitli yat─▒r ve ziyaret yerlerine gidip ├žocuk olmas─▒ i├žin dilekler diledi─či bir gelenek olarak h├ól├ó varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedir.

Yaralar─▒ tedavi i├žin ve baz─▒ hastal─▒klara kar┼č─▒ ay─▒ eti, kurt eti ve da─čdaki ├že┼čitli ot┬Člardan merhem yapma, da─čdan toplanm─▒┼č k─▒rk ├že┼čit otun kaynat─▒lmas─▒ ile olu┼čturulan ila├žlar─▒n pek ├žo─čunun bug├╝n de “Kocakar─▒ ila├žlar─▒” ad─▒ ile varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ bilinmek┬Čtedir. “Temir Han bir kol askerle davul zurna ile s├Âk├╝n etti.” denilen Manas destan─▒’nda sava┼ča gidilirken “Alt─▒n a─č─▒zl─▒ zurnalar─▒n ├žal─▒nmas─▒, ‘davullar─▒n vurulmas─▒” olay─▒n─▒n g├╝n├╝m├╝zde ise ├Ânemli bir iz olarak orduda bando ve m─▒z─▒ka tak─▒mlar─▒n─▒n varl─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir.

Manas Destan─▒nda ├çak─▒p Han; “Manas, K─▒rg─▒z t├Âresine g├Âre e─členceli toy d├╝─č├╝n yap─▒p evlenmek istiyor… ├çin ├╝lkesini gezdim g├╝zel k─▒z bulamad─▒m… ┼×art ilini tarad─▒m bir g├╝zel k─▒z bulamad─▒m. Kalmak ilini dola┼čt─▒m g├╝zel k─▒za rastlamad─▒m. D├╝nyan─▒n en g├╝zel k─▒z─▒ olarak Temir Han’─▒n k─▒z─▒ Kan─▒key’i buldum. O’nu o─čluma istemeye geldim” der. Anadolu’da da evlilik ├ža─č─▒na gelen delikanl─▒ya evlendirecek k─▒z arama ve aile b├╝y├╝klerinin izni ile evlenme gelene─či ve evlilikte t─▒pk─▒ Manas’taki gibi kal─▒n (mihir), bir ba┼čka deyi┼čle ba┼čl─▒k verme gelene─či h├ól├ó canl─▒l─▒─č─▒n─▒ korumaktad─▒r.

Manas’ta s─▒k s─▒k rastlanan alk─▒┼č ve karg─▒┼člar (dua ve bedduaalar) g├╝n├╝m├╝zde de yayg─▒n olarak kullan─▒lmakta olup, Manas’ta; Ko┼čay A─ča’n─▒n Manas’─▒ “Yolun a├ž─▒k olsun” diye dua ederek u─čurlamas─▒, g├╝n├╝m├╝zde de ├Ânemli bir i┼če giden ya da yolculu─ča ├ž─▒kanlar─▒n arkas─▒ndan s├Âylenen alk─▒┼člar─▒m─▒z aras─▒nda ya┼čamaktad─▒r.

Manas’ta ge├žen karg─▒┼č konumundaki “Ayak bast─▒─č─▒n yere ot bitmez zalim”, “Tanr─▒ belas─▒n─▒ versin” bi├žimindeki s├Âyleyi┼čler Anadolu’da da k├Ât├╝ niyetli insanlara bir yak─▒┼čt─▒rma olarak h├ól├ó s├Âylenmektedir.

Manas’taki ifade ve tasvirlere g├Âre baz─▒ hanlar yerin alt─▒nda da gezip tozma ├Âzelli─čine sahiptirler. Yerin alt─▒nda da m├╝cadeleler yapm─▒┼č hanlar vard─▒r. Baz─▒ k├Ât├╝l├╝klerin yerin alt─▒nda oldu─ču belirtilmektedir. Bug├╝n de k─▒z─▒lan bir kimseye “yerin alt─▒na, batas─▒ca”, “yere giresice” gibi karg─▒┼člar s├Âylendi─či g├Âr├╝lmektedir.

Manas Destan─▒’nda s─▒k s─▒k rastlad─▒─č─▒m─▒z b├╝y├╝c├╝ler ve fal bak─▒c─▒lar─▒n bug├╝n de varl─▒─č─▒ hepimizce bilinmektedir. Gaipten haber verdi─čini iddia eden, fal, b├╝y├╝ vb. i┼člerle u─čra┼čan pek ├žok insan─▒n bulundu─ču, halk─▒m─▒z─▒n da h├ól├ó fal, b├╝y├╝, nazar de─čme gibi hu┬Čsuslara b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de inand─▒─č─▒ bir ger├žektir.

Alk─▒┼č ve karg─▒┼člardan ba┼čka yeminler de ├Ânemli ├Âl├ž├╝de Manas Destan─▒’nda g├Ârd├╝─č├╝m├╝z bi├žimine yak─▒n olarak varl─▒─č─▒n─▒ korumaktad─▒r.

Destanda, Manas’─▒n o─člu Semetey’in arkada┼člar─▒ ile “Ak bu─čday ekme─čini ─▒s─▒r─▒p, k─▒l─▒c─▒n y├╝z├╝n├╝ yalay─▒p ant i├žtiler” deyi┼činin, g├╝n├╝m├╝zde ekmek ├╝zerine yemin etme bi├žiminde izlerini g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r.

Manas’ta bar─▒nd─▒─č─▒, misafir bulundu─ču eve kar┼č─▒ nank├Ârl├╝k yapmamak en ├Ânemli erdemlerden biri olarak g├Âz├╝kmekte olup, g├╝n├╝m├╝zde de ayn─▒ erdemlilik halk─▒m─▒z─▒n ├Ânemli ├Âzelliklerinden biri olarak varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedir.

Manas’ta Kan─▒key’in g├Âz kapa─č─▒n─▒n se─čirmesinin u─čursuzluk ya da k├Ât├╝ bir olay─▒n olmas─▒na i┼čaret say─▒lmas─▒ g├╝n├╝m├╝zde de b├ót─▒l bir inan├ž olarak varl─▒m─▒ korumaktad─▒r.

Nazara kar┼č─▒ Manas Destan─▒’nda rastlad─▒─č─▒m─▒z uygulamalar─▒n da bug├╝n izlerini g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r.

K├╝ketay Han evlatl─▒─č─▒na s├╝nnet d├╝─č├╝n├╝ yap─▒nca, ├žocu─čun ba┼č─▒na nazardan korun┬Čmas─▒ i├žin puhu ku┼čunun t├╝y├╝n├╝ takt─▒r─▒r ve ├žocu─čun ba┼č sadakas─▒ olarak her g├╝n alt─▒ teke, d├Ârt o─člak kurban kestirir. Bug├╝n de nazardan korunmak i├žin nazar boncu─čunun yan─▒ s─▒ra s├╝nnet ┼čapkalar─▒na t├╝y takma, s├╝nnet d├╝─č├╝n├╝nde kurban kesip etli pilav da─č─▒tma gelene─či h├ól├ó varl─▒─č─▒n─▒ korumaktad─▒r.

Yine Manas’─▒n kar─▒s─▒ Kan─▒key’in ├žocu─čunu baba Manas’a birdenbire g├Âstermek is┬Čtememesi, baban─▒n nazar─▒ ├žok de─čer inanc─▒ ile baz─▒ tedbirler alarak ├žocu─čunu babas─▒na g├Âstermesi gibi davran─▒┼člar g├╝n├╝m├╝zde de g├Âr├╝lmekte “Baban─▒n nazar─▒ ├žabuk de─čer” denmektedir.

Manas Destan─▒’nda ├╝├ž yerde defin t├Âreninden bahsedilir. K├╝ketay Han’─▒n ├Âl├╝rken vasiyeti ├╝zerine elbiseleri yoksullara da─č─▒t─▒l─▒r. Yaylalara at, yoksullara giyecek verilir.Ol├╝ arkas─▒ndan verilen ÔÇť├Âl├╝ a┼č─▒ÔÇŁ denilen yeme─če, k├ófir m├╝sl├╝man demeden herkes ├ža─čr─▒l─▒r. Etli yemek, ayran ve pilav yedirilir.

Manas Destan─▒ÔÇÖnda g├Ârd├╝─č├╝m├╝z bu uygulaman─▒n AnadoluÔÇÖda h├ól├ó canl─▒l─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝─č├╝n├╝┬á bilmekteyiz.

Bug├╝n de ├Âl├╝n├╝n elbiseleri ÔÇťsoykaÔÇŁad─▒ ile yoksullara da─č─▒t─▒l─▒r.

├ľl├╝ a┼č─▒ t─▒pk─▒ ManasÔÇÖtaki bi├žimiyle uygulan─▒r. ├ľl├╝n├╝n k─▒rk─▒nc─▒ g├╝n├╝ kurban kesilir (mevlid yap─▒l─▒r).├Âl├╝ a┼č─▒na fakir, zengin demeden herkes gelir. Etli yemek, pilav, ayran ve helva yedirilir. Hasta ziyaretleri gelene─či de yine ManasÔÇÖtaki ÔÇť Hasta iken dostunuzu g├Âr├╝n├╝zÔÇŁ diye rastlad─▒─č─▒m─▒z g├╝zel bir gelenek olarak korunmaktad─▒r.

Manas Destan─▒’nda Han K├╝ketay’─▒n ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine “Orman gibi kalabal─▒k K─▒rg─▒z, Nogay halk─▒ yas tutup… ba─č─▒ra ba─č─▒ra a─čla┼čt─▒.” Manas’─▒n ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine de “Manas”─▒n cenaze t├Ârenine a├žlar gelsin doyunsun, Manas ├Âld├╝ diye a─člas─▒nlar…” “Manas’─▒n k─▒rk yi─čidi ba─č─▒ra ba─č─▒ra a─člad─▒lar, her yandan ├ž─▒─čl─▒klar koptu. Kan─▒key beyaz k├ó─č─▒t gibi beyaz y├╝z├╝ne t─▒rnaklar─▒m bat─▒rd─▒… Kan─▒key a─člaya a─člaya a─č─▒t “coktav’ s├Âyledi;

“Ey ulusum,
Y─▒ld─▒z─▒n─▒n parlakl─▒─č─▒ s├Ând├╝, kayboldu
K─▒rg─▒z─▒ ulusunun atmacas─▒ u├žtu
Ey asil kahraman─▒m Can─▒m─▒ ac─▒ azap i├žine atma,
Aslan Manas’─▒m
Beni de yan─▒na al!”

diyerek herkesi a─člatt─▒ bi├žiminde a─č─▒t yakma gelene─či belirtilmektedir.

Anadolu halk─▒n─▒n geleneksel k├╝lt├╝r├╝n├╝ en ├Ânemli ├Â─čelerinden biri olarak a─č─▒t yakma gelene─či Manas’tan, hatta Manas ├Âncesinden ba┼člayarak g├╝n├╝m├╝ze kadar hi├ž ke┬Čsintisiz s├╝rm├╝┼čt├╝r. A─č─▒t s├Âyleme gelene─či Manas Destan─▒’ndaki bi├žimi ile h├ól├ó varl─▒─č─▒n─▒ korumaktad─▒r. Anadolu’da A─č─▒t├ž─▒ Kad─▒nlar’─▒n bulundu─ču bilinmektedir.

A─č─▒t sadece ├Âl├╝m an─▒nda s├Âylemekte kalmay─▒p Manas’taki gibi sava┼ča gidilirken, k─▒z gelin edilirken de s├Âylenmektedir. Ama, en yayg─▒n olan─▒ ├Âl├╝m olay─▒ ├╝zerine s├Âylenenidir. ├ľl├╝m ├╝zerine karalar giyip yas tutma, geride kalanlara ba┼čsa─čl─▒─č─▒ dileme gele┬Čne─či ise Manas Destan─▒’nda oldu─ču gibi bug├╝n de ├Ânemli bir gelenek olarak s├╝rd├╝r├╝lmektedir. Manas’ta g├Âr├╝len ├Âlenin kar─▒s─▒n─▒n kay─▒nlar donlar─▒ sar─▒ da, onlar─▒n ├Âtesinde kara, beri tarafta doru, k─▒r donlu s├╝r├╝ler ├Âd├╝yorlard─▒” gibi atlar─▒n renkleri ile an─▒lmas─▒ durumu g├╝n├╝m├╝zde atlar i├žin s├Âylenen “al at, doru, k─▒rat, kula, ya─čs─▒z ve at─▒n genel rengi i├žin s├Âylenen “don” deyimi Manas Destan─▒’ndaki atla ilgili ├Â─čelerin ├Ânemli izlerindendir.

Bilindi─či gibi halk─▒m─▒z ├╝zerinde dinin ├žok b├╝y├╝k etkisi vard─▒r. Baz─▒ say─▒lar da dinin etkisiyle kutsal say─▒l─▒r. Bu say─▒lardan baz─▒lar─▒n─▒n kayna─č─▒ ─░sl├ómiyet’ten ├Ânceki din ve inan├žlara dayan─▒r. T├╝rk folklorunda say─▒lar ├╝zerine kurulan inan├žlar─▒n kaynaklar─▒ hem ─░slam dini┬Čne, hem de Orta Asya ya┼čay─▒┼č─▒na ve ┼×amanizme dayanmaktad─▒r. T├╝rkler’de kutsal say─▒lan say─▒lardan biri k─▒rk say─▒s─▒d─▒r. Manas Destan─▒’nda s─▒k s─▒k kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan k─▒rk say─▒s─▒n─▒n ilk ├ža─člardan bu yana kutsall─▒─č─▒na inan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Manas’la. “K─▒rk ├žocuk”, “K─▒rk yi─čit”, “K─▒rk sava┼č├ž─▒”, “K─▒rk gelin”, “K─▒rk ├ž─▒t”, K─▒rk yolda┼č”, “k─▒rk k─▒l─▒├ž”, “k─▒rk kula├ž” gibi ifadelerle belirtilmesi k─▒rk say─▒s─▒na verilen ├Ânemin i┼čaretlerindendir. G├╝n├╝m├╝zde de “K─▒rk kula├ž”, “K─▒rk basmas─▒”, “├çocu─čun k─▒rk─▒n─▒n ├ž─▒kmas─▒”, “k─▒rklama” gibi inanma ve uygulamalarla k─▒rk say─▒s─▒n─▒n kutsall─▒─č─▒ ayn─▒ ├Âl├ž├╝de ├Ânemini korumaktad─▒r.

Manas Destan─▒’nda rastlad─▒─č─▒m─▒z, Semetey’in kar─▒s─▒ Ay├ž├Ârek’e s├Âyledi─či: “Eski ak─▒ll─▒ adamlar derlerdi ki: “Alplar─▒n ├Ân├╝ne kad─▒n ├ž─▒ksa u─čursuzluk i┼čaretidir…. Yolumu kesme,” bi├žimindeki ifadenin g├╝n├╝m├╝zde de varl─▒─č─▒n─▒n korundu─čuna rastlamaktay─▒z. Ana┬Čdolu’da kad─▒n yoldan giden erke─čin ├Ân├╝nden ge├žmez. Erke─če yol verir. “Erke─čin u─čuru kesilmez” diye de bir deyim s├Âylenir.

Manas Destan─▒’nda k├Ât├╝ bir r├╝ya g├Âren Kargul’a g├Ârd├╝─č├╝ k├Ât├╝ r├╝yay─▒ anlatmas─▒ ├╝zerine hiddetlenen Karag├╝l ├žocu─ča “Bu d├╝┼č├╝n├╝ kimseye s├Âyleme” diye k─▒zar. Anado┬Člu’da k├Ât├╝ r├╝ya g├Âren kimse bu r├╝yas─▒n─▒ anlatmaz ya da suyu a├ž─▒p tuvalete anlat─▒r. Her r├╝ya anlat─▒lmaz. R├╝ya anlat─▒lmaya kalk─▒┼č─▒l─▒rsa dinleyen “hay─▒rlara, kar┼č─▒ gele” der. R├╝yalara inanma, r├╝yalar─▒n etkisi alt─▒nda kalma Manas’taki gibi canl─▒l─▒─č─▒ ile Anadolu’da da varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedir.

Manas Destan─▒’n─▒n B├╝y├╝k ├çin Seferi rivayetinde Almamber’in ya─čmur ya─čd─▒rmak i├žin bulutlan afsunlad─▒─č─▒ yada (cada,cad) ta┼č─▒ kulland─▒─č─▒ anlat─▒lmaktad─▒r.

Anadolu’nun baz─▒ b├Âlgelerinde ya─čmur duas─▒ ile ilgili gelenekler aras─▒nda ta┼člara dua okuyup, suya atma uygulamas─▒ bulunmaktad─▒r. Bu uygulama Manas Destan─▒’nda g├Âr├╝lenin Anadolu’daki bir ├že┼čit izidir.Yine Anadolu’da ya─čmur t─▒ls─▒m─▒ ile ilgili Manas Destan─▒’ndakini and─▒ran ├že┼čitli uygulamalara rastlanmaktad─▒r.

Kurakl─▒k oldu─ču d├Ânemlerde ya─čmur ya─čd─▒rmak i├žin ├žocuklar─▒na oynad─▒klar─▒ ├ç├Âm├že Gelin bunun de─či┼čik bir ├Ârne─čidir. Kimi yerlerde tahta kep├že ├žocuk gibi giydiri┬Člir, kimi y├Ârelerde de bir kalbur i├žine ot-├ž├Âp doldurulur k├Âyde ya da mahallede yoksul bir ├žocu─ča bu ├žocu─ča bu ├ž├Âm├že (ya da kalbur) ba┼č─▒ ├╝zerinde ta┼č─▒t─▒l─▒r. Her kap─▒ ├Ân├╝ne gelindi─činde topluca

“├ç├Âm├že gelin ne ister
├ç├Âm├že gelin su ister
  Ver Allahım ver
……. evini seler ver

bi├žiminde bir tekerleme s├Âylenir. Her evden bir tas su ├ž├Âm├že geline (ya da kalbura) ser┬Čpilir; ya─č, yumurta, bulgur ya da ekmek verilir. Toplanan yiyecekler ├ž├Âm├že gelini ya da kalburu ta┼č─▒yan ├žocu─čun annesine g├Ât├╝r├╝l├╝r. Kad─▒n ya evde, ya bir ├že┼čme ba┼č─▒nda ya da bir yat─▒r kenar─▒nda pilav, kaygana yaparak ├žocuklara yedirir. Artan ya─č yumurta vb. ├žocu─čun evine b─▒rak─▒l─▒r.

Manas Destan─▒’nda baz─▒ ├žocuklara do─čduklar─▒ g├╝n├╝n ├Ânemli olaylar─▒n─▒, do─ču┼č bi├žimlerini hat─▒rlat─▒c─▒ isimler verildi─či g├Âr├╝lmektedir. ├ľrne─čin “A┼č T├Âreni” yap─▒ld─▒─č─▒ g├╝n do─čan ├žocuklara A┼čbergen, uzak bir yerden aileye konuk geldi─či g├╝n do─čan ├žocuklara Konak keldi gibi adlar verilirken baz─▒lar─▒na ─░tilbay, Uralbay gibi do─čduklar─▒ yerlerin adlar─▒ verilmekte kimilerine de K├╝l├žora’ya:

“K├╝l tutup do─čmu┼č ├žocu─ča
┬áK├╝l ├žora deyip ad verdi”

Kon├žara’ya

“Kan tutup do─čmu┼č ├žocu─ča
┬áKan├žora deyip ad verdi”

┼čeklinde, do─ču┼č bi├žimine ba─čl─▒ olarak ad verildi─či, ad verenin ihtiyar biri olup;

“Ad─▒n ya┼čar olsun, be┼čik ba─č─▒n berk olsun
┬áArkanda k├╝├ž├╝k, ├Ân├╝nde b├╝y├╝k karde┼člerin olsun”

bi├žiminde dua ile ├žocu─čun ad─▒n─▒ koydu─ču g├Âr├╝lmektedir. Bu uygulaman─▒n izlerine Ana┬Čdolu’da da rastlanmaktad─▒r.

Anadolu’da ├žocu─čun ad─▒n─▒ ailenin en ya┼čl─▒ erke─či dua ederek koyar. ├çocuklara Muharrem, Recep, ┼×aban, Ramazan gibi do─čduklar─▒ aylar─▒n, kimi zaman da Cuma gibi do─čduklar─▒ g├╝nlerin adlan verilir. Do─čan┼čehir’de do─čdu─ču i├žin Do─čan, Tufanbeyli’de do─čdu─ču i├žin Tutan gibi do─čduklar─▒ yerin ad─▒n─▒n verildi─či de g├Âr├╝lmektedir. ├çok ├žocu─ču olanlar─▒n daha olmas─▒n diye Yeter, ├žocuklar─▒ ya┼čamayanlar─▒n ya┼čmas─▒ i├žin Duran, Ya┼čar, Dursun gibi adlar─▒n kondu─ču bilinmektedir.

Manas’taki ─░sl├óm k├╝lt├╝r ├Â─čelerinin tamam─▒n─▒n g├╝n├╝m├╝zde izleri canl─▒l─▒─č─▒ ile s├╝rd├╝r├╝lmektedir. Sag─▒mbay’─▒n ├çin’e yap─▒lan b├╝y├╝k seferde Manas’─▒n kararg├óh─▒nda k─▒l─▒nan bir sabah namaz─▒n─▒ “Tan a─čar─▒p kararg├óh─▒nda k─▒l─▒nan bir sabah namaz─▒n─▒ “tan a─čar─▒p att─▒─č─▒, yery├╝z├╝n├╝ sis kaplad─▒─č─▒ zaman, ├žok g├╝zel bir ezan sesi k─▒rlarda yank─▒land─▒… Herkes, b├╝t├╝n sava┼č├ž─▒ askerler uykudan kalk─▒p abdest al─▒p sabah namaz─▒na haz─▒rland─▒lar.” ─░fadesinde ├žizilen tablonun g├╝n├╝m├╝zde de her an g├Âr├╝lmesi m├╝mk├╝nd├╝r.

Manas Destan─▒’nda ge├žen Alt─▒nay, G├Âk├žeg├Âz, Esen, G├Âk├že, Karahan gibi ki┼či adlar─▒n─▒n g├╝n├╝m├╝zde ad ve soyad─▒ olarak; Yarkent, ├çambel, ─░─čdir, Boran, Bayat, Alag├Âl ve Belen gibi adlar─▒n da yer ad─▒ olarak var olu┼ču Manas Destan─▒’n─▒n g├╝n├╝m├╝zdeki ├Ânemli izlerinden bir ba┼čkas─▒ olarak d├╝┼č├╝n├╝lebilir.

Abd├╝lkadir ─░nan’─▒n; 1972’de k─▒saltarak T├╝rkiye T├╝rk├že┼či’ne ├ževirdi─či Manas Destan─▒ isimli kitab─▒n ├Âns├╝z├╝nde Zeki Velidi Togan ve Macar bilim adam─▒ Van Alma┼č─▒’n─▒n g├Ârd├╝─č├╝n├╝ belirtti─či ─░sl├ómiyet’in etkisi alt─▒nda yaz─▒lm─▒┼č iki n├╝shas─▒n─▒n ara┼čt─▒r─▒l─▒p bulunmas─▒; Sag─▒mbay Orazbako─člu rivayeti olan Manas Destan─▒ (Trilogias─▒), S. Orazbako─člu’nun Manas, O─člu Semetey ve Torunu Seytek’in Destan─▒ (Trilogias─▒) ile K─▒rg─▒zistan ilimler Akademisi’nde oldu─ču s├Âylenen n├╝sha ve b├Âl├╝mlerin bir komisyon taraf─▒ndan incelenip tamam─▒n─▒n T├╝rkiye T├╝rk├že┼či’ne aktar─▒larak hacmi itibariyle d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k destan─▒ bilinen Manas Destan─▒’n─▒n tam olarak yay─▒mlanmas─▒ g├Ânl├╝m├╝zden ge├žen en g├╝zel duygulard─▒r.

Destanlar─▒m─▒z aras─▒nda mitolojik unsurlar─▒ en az olup kahramanlar─▒ K├Âro─člu ve Dede Korkut Hik├óyeleri’nin kahramanlar─▒na b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de benzerlik g├Âsteren ve sosyal hayat─▒m─▒zda h├ól├ó izlerini g├Ârd├╝─č├╝m├╝z bu ├Âz be ├Âz T├╝rk destan─▒n─▒n okul kitaplar─▒nda gereken ├Ânemle yerini almas─▒, ├žocuklar─▒m─▒z─▒n ders kitaplar─▒na bat─▒n─▒n bize tamamen yabanc─▒ “─░lyada ve Odisse” gibi destanlar─▒ yerine Manas’─▒n ve Manas’taki k├╝lt├╝r de─čerlerinin ├Â─čretilmesi en b├╝y├╝k dile─čimizdir.

  • Dr. Mehmet YARDIMCI

Yrd. Do├ž. Dr. Mehmet YARDIMCI

Zile (8 A─čustos 1945) Babas─▒, Kurtulu┼č Sava┼č─▒ÔÇÖnda ─░zmirÔÇÖe ilk giren sivari b├Âl├╝─č├╝nde yer alan Muharip Gazi (Hac─▒recep O─čullar─▒ndan 1315 Do─čumlu Ali O─člu Mustafa) Mustafa Yard─▒mc─▒ÔÇÖd─▒r. ─░lk, Orta ve y├╝ksek ├ľ─črenimini Zile, Ankara, Tokat, Trabzon ve MalatyaÔÇÖda tamamlad─▒. Yurdun ├že┼čitli y├Ârelerinde edebiyat ├Â─čretmenlikleri ve m├╝d├╝rl├╝klerde bulundu. 1983ÔÇÖte Cumhuriyet ├ťniversitesi Rekt├Ârl├╝k okutman─▒ oldu. Tokat Ziraat Fak├╝ltesi T├╝rk Dili okutman─▒ iken, 1985ÔÇÖte ─░n├Ân├╝ ├ťniversitesi Personel Dairesi Ba┼čkanl─▒─č─▒na atand─▒. ─░n├Ân├╝ ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ÔÇÖnde T├╝rk Halk Edebiyat─▒ alan─▒nda y├╝ksek lisans, F─▒rat ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ÔÇÖnde T├╝rk Halk Edebiyat─▒ alan─▒nda doktora yapt─▒. Yrd Do├ž Dr ├╝nvan─▒yla kurucusu oldu─ču Dokuz Eyl├╝l ├ťniversitesi Buca E─čitim Fak├╝ltesi T├╝rk├že E─čitimi B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnden ya┼č haddinden emekli oldu. Evli ve iki ├žocuk babas─▒ Yard─▒mc─▒ ; Ulusal ve Uluslararas─▒ pek ├žok sempozyum, seminer ve bilimsel kongrelerde 50 kadar bildiri sundu, 50'nin ├╝zerinde makale yazd─▒ ve 43 kitap yay─▒mlad─▒. E-Posta: [email protected]

FACEBOOK - YORUM YAZ

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
  • YEN─░
Ayazini Meryem Ana Kilisesi’ndeki O─čuz Boyu Damgalar─▒

Ayazini Meryem Ana Kilisesi’ndeki O─čuz Boyu Damgalar─▒

├ľmer Faruk D─░N├çEL, 23 May─▒s 2023
Genlerimizin Yolculu─ču

Genlerimizin Yolculu─ču

Haber Merkezi, 23 May─▒s 2023
BursaÔÇÖn─▒n de─čeri Necatibey K─▒z Meslek Lisesi’nden mezun olmak

BursaÔÇÖn─▒n de─čeri Necatibey K─▒z Meslek Lisesi’nden mezun olmak

Nurdan Çakır TEZGİN, 23 Mayıs 2023
├çelik Palas’─▒n ard─▒ ormanl─▒kt─▒ bir zamanlar

├çelik Palas’─▒n ard─▒ ormanl─▒kt─▒ bir zamanlar

Nurdan Çakır TEZGİN, 23 Mayıs 2023
Su Ar─▒tman─▒n K├╝lt├╝r Tarihi

Su Ar─▒tman─▒n K├╝lt├╝r Tarihi

─░rfan YALIN, 23 May─▒s 2023
Zekeriya Efendi 1880-1955

Zekeriya Efendi 1880-1955

Haber Merkezi, 26 Nisan 2023
Malt, Bira ve AnadoluÔÇÖda ─░├žki

Malt, Bira ve AnadoluÔÇÖda ─░├žki

├ľzdenbekir KARAKA┼×, 11 Mart 2023
Gazi’nin Stadyumu

Gazi’nin Stadyumu

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Ben ┼×eyh Bedreddin

Ben ┼×eyh Bedreddin

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Alt─▒ Bardakta D├╝nya Tarihi

Haber Merkezi, 2 Mart 2023
Anadolu ve T├╝rkler

Anadolu ve T├╝rkler

Tahsin ┼×─░M┼×EK, 26 ┼×ubat 2023
Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi

Sabunun 6 Bin Y─▒lll─▒k Tarihi

─░rfan YALIN, 25 ┼×ubat 2023