Kafkasya Dilleri

Kafkasya Dilleri

Hilmi ├ľZDEN

─░lk ve Orta ├Â─črenimini Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde tamamlad─▒. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2002 y─▒l─▒nda ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dal─▒nda ÔÇťKutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ ve T─▒p Eti─čine Katk─▒s─▒ÔÇŁ isimli tezini tamamlad─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Anadolu ├ťniversitesi A├ž─▒k ├ľ─čretim Fak├╝ltesi Felsefe B├Âl├╝m├╝n├╝ de bitiren Hilmi ├ľzden ESOG├ť T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ B├Âl├╝m├╝nde ÔÇťT├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├žÔÇŁ isimli tezine devam etmektedir. Anatomi, T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či ├╝zerine yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunmaktad─▒r.
E-Posta: hilmiozden@gmail.com
Hilmi ├ľZDEN

K├óz─▒m BERZEG, ÔÇť├çerkes Dilleri Konusunda Yeni Bilimsel g├Âr├╝┼čler ve T├╝rkik Diller Camias─▒yla Eski ─░li┼čkileri[2]ÔÇŁ makalesinde Kafkasya dilleri ├╝zerine yap─▒lan ├žal─▒┼čmalardaki son geli┼čmeler ├╝zerinde durur. Bu geli┼čmeler Kafkasya ve Orta Asya, Yenisey ili┼čkilerini ortaya koymaktad─▒r. Berzeg makalesinde ┼ču hususlar─▒ a├ž─▒klar: H─▒zla geli┼čen bilimsel ara┼čt─▒rmalar, her konuda oldu─ču gibi, insanl─▒─č─▒n tarihiyle ilgili konularda da yeni g├Âr├╝┼člerin olu┼čturulmas─▒na, baz─▒ klasik g├Âr├╝┼člerin terkedilmesine veya de─či┼čtirilmesine yol a├žmaktad─▒r. Antropoloji ilminin kurucular─▒ndan olan ve 1752-1834 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼č bulunan ├╝nl├╝ Alman antropologu Blumenhach, 1775 tarihinde klasik ─▒rklar teorisini ortaya atm─▒┼č ve bu teorinin taraftarlar─▒nca beyaz ─▒rka “Kafkas Irk─▒” ad─▒ verilmi┼čtir. ─░ki-y├╝zy─▒ll─▒k bir ge├žmi┼če uzanan “Kafkas Irk─▒” teorisi, sonralar─▒ siyasi i├žeri─če de kavu┼čturularak, klasik bir g├Âr├╝n├╝m kazand─▒. Bu teori y├Ân├╝nde dil teorileri de olu┼čturuldu.[3]

├ťnl├╝ Sovyet dilbilimcisi N. MarrÔÇÖda yirminci y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒nda, klasik teoriye paralel say─▒labilecek bir “Kafkas dilleri teorisi” geli┼čtirdi. Daha sonraki bilimsel ara┼čt─▒rmalar, gerek Blumenbach’c─▒ antropolojik teorilerin, gerekse N. Marr’─▒n teorisinin ge├žersizli─čini a├ž─▒klama y├Ân├╝nde geli┼čti. Klasik teoriye g├Âre ba─č─▒ms─▒z bir “Kafkas dil grubu” vard─▒r. Bu grup. G├╝ney Kafkasya dilleri (G├╝rc├╝ce, Lazca) ve Kuzey Kafkasya dilleri (Ad─▒ge, Abhaz, ├çe├žen, Avar, Lezgi v.s.) olarak iki kola ayr─▒l─▒r. Bu grup muhtemelen, eski ├ľnasya dillerinden baz─▒lar─▒n─▒, Avrupa’da, ─░ndo-Europen dil grubuyla ili┼čkisi kurulam─▒yan eski Etr├╝sk├že ve Bask├ža gibi dilleri de kapsar.[4]

G├╝n├╝m├╝zde, 1960 tan bu yana s├╝regelen yeni bilimsel ara┼čt─▒rmalar, “Kafkas dil grubu” teorisine kar┼č─▒ ciddi ku┼čkular yaratacak mahiyettedir. ├ça─č─▒m─▒z─▒n “parlak bilim adamlar─▒” olarak nitelendirilen Sovyetler Birli─činden V. M. ─░llic-Svitye ile Aaron B. Dolgopolsky’nin Proto-dilleri ve proto-proto dilleri yeniden olu┼čturma y├Ân├╝ndeki ├žal─▒┼čmalar─▒, dillerin grupland─▒r─▒lmas─▒nda yeni ufuklar a├žm─▒┼č ve bu ├žal─▒┼čmalar geni┼č bir camia taraf─▒ndan tasviple kar┼č─▒lanm─▒┼čt─▒r. Bu ├žal─▒┼čmalar sonucu, halen, men┼čeleri g├╝n├╝m├╝zden 14. 000 y─▒l ├Âncesine uzand─▒─č─▒ varsay─▒lan iki ana dil grubu ortaya konulmu┼čtur. Bunlardan birincisi, ─░ndo-European ve onlarla ili┼čkili dilleri kaps─▒yan “Nostratik Diller”, ikincisi de ÔÇťDene-KafkascaÔÇŁ veya “├çin Kafkasca’s─▒” d─▒r. Bu son s─▒n─▒fland─▒rmada, G├╝ney Kafkasya dilleri Nostratik diller grubunda. Kuzey Kafkasya’daki ├çerkes dilleri de “Dene-Kafkasca” grubunda yer almaktad─▒r. ├çerkes dillerinin i├žinde ver verildi─či “Dene Kafkasca” veya “├çin Kafkascas─▒” grubunda’, ├çerkes dilleri yan─▒nda, ├çin-Tibet dilleri, eski ve Yenisey dilleri, Okyanusya ve Kuzey-Bat─▒ Amerika yerlilerinin dilleri ver almaktad─▒r. Yeni teori. ├çerkes dillerini, eski ve yeni Asya dilleriyle akraba diller haline getirmi┼č bulunmaktad─▒r.[5]

Bu yeni bilimsel grupland─▒rma ba┼čta Ad─▒gece olmak ├╝zere, ├çerkes dilleri ile ayn─▒ grupta olan ve tarihi b├Âlgeleri Baykal g├Âl├╝n├╝n do─čusunda bulunan “Eski Yenisey “Dilleri” ile ili┼čkilerin yeniden g├Âzden ge├žirilmesini zorunlu hale getirmektedir Zira eski Yenisey dilleriyle ilgili deliller, bu dillerin baz─▒lar─▒n─▒n ├çerkes dilleri ile ├žok yak─▒n hatta bir dal─▒n─▒n bug├╝nk├╝ Adigece’nin ├žok benzeri oldu─čunu ifade eder mahiyettedir.[6] Eski Yenisey dilleri s├Âz konusu edildi─činde, kendili─činden T├╝rkik diller grubu da hat─▒rlanmaktad─▒r. Zira, bu g├╝n T├╝rkik dil konu┼čmakta olan baz─▒ gruplar─▒n, sonradan T├╝rkik dil konu┼čmaya ba┼člad─▒klar─▒, daha ├Ânceki dillerinin eski Yenisey dilleri oldu─ču iddialar─▒ bilim ├ževrelerinde h├ókimdir. Bu durum, G├Âkt├╝rk’ler ve Orhun An─▒tlar─▒ndan, Sel├žuklular’a kadar, T├╝rkik dil konu┼čan gruplarda, men┼čei ├çerkes dilleri olan ├žok say─▒da kelime ve isimlerin varl─▒─č─▒ yolundaki g├Âr├╝┼čleri, ciddi incelemelere kaynak olabilecek niteli─če kavu┼čturmaktad─▒r. Bilimsel ara┼čt─▒rmalar─▒n ortaya koydu─ču yeni sonu├žlar, profesyonel T├╝rkik diller ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ i├žin ├çerkes dillerini, ├çerkes dilleri ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ i├žin de T├╝rkik dilleri, yeniden ele al─▒nmas─▒ gereken ├Ânemli kaynaklar durumuna sokmaktad─▒r.[7]

1.Hazer H─▒zal ÔÇťAdige Dilinde Arkaik (Kadim) T├╝rk├žeden Kalma Kelimeler Ve ─░rtibatlarÔÇŁ isimli yaz─▒s─▒nda “Vusunlar” ile Adige ve Abhazlar aras─▒nda ilgin├ž bir irtibat bulundu─čunu belirtir. ÔÇťK─▒rg─▒zlar─▒n atalar─▒ say─▒lan Vusunlar hakk─▒nda H. Nam─▒k Orkun ├çin tarihlerinin K─▒rg─▒zlar (o zamanlar ├çinliler “Vusun” diyorlard─▒) hakk─▒nda en eski bilgileri, Han zaman─▒ndan itibaren ba┼člar; Hunlar’─▒n bat─▒s─▒nda, Hun kararg├óh─▒ndan 700 fersah mesafede, onlara tabi olarak ya┼čarlard─▒. G├╝neylerinde Uygurlar bulunuyordu. Arazileri yaz─▒n batakl─▒k, k─▒┼č─▒n da karla kapl─▒ idi. Bu kavim uzun boylu, kumral sa├žl─▒, beyaz y├╝zl├╝ ve mavi g├Âzl├╝ idi. Erkekler pek cesur olup ellerinde da─člama ni┼čanlar ta┼č─▒rlard─▒. Kad─▒n erkek kar─▒┼č─▒k ya┼čarlar ve aralar─▒nda serbestlik vard─▒r. Y─▒l─▒n ilk ay─▒na: Maosse─čai (Maosseg-ay) derler (Adi─čece Mezagu: Dolunay; maze/ay; d├Ân├╝yor) ki ay demektir. ├ť├ž ay (Meza─ču) bir mevsimdir.” “Bu memlekette alt─▒n; demir ve kalay vard─▒r. Ya─čmurlu zamanlarda sular─▒n s├╝r├╝kledi─či (Ka-┼ča) denilen bir demiri toplarlar (Ki┼č: Adigece demir veya demirhane demek. Ki┼čhari, Gu├žihan gibi kad─▒n isimleri de ‘demir’ anlam─▒nda h├ól├ó kullan─▒lmaktad─▒r) .Dillerinde ├žad─▒ra Mi-ti-┼č├«-to denir”, Vusunlar’─▒n ├žad─▒ra verdikleri isim Adigece a├ž─▒klanabilir. Mate: Sepet; Mate-┼č─▒t sepet ev (Sepet gibi ├Âr├╝lm├╝┼č duruyor.) Adigecede M─▒t─▒r┼č─▒te / M─▒de┼č─▒t: Burada duruyor veya M─▒t─▒r┼č─▒t: ─░ri bir┼čey duruyor kelimeleri ile v├╝sunl├ór─▒n ├žad─▒ra verdikleri Miti┼čito kelimesi hem ┼čekil hem kavram bak─▒m─▒ndan benzerlik g├Âstermektedirler; Keza, Vusun/Vos─▒ (adigece: Kar) veya As─▒n─▒/As kelimeleri aras─▒nda da b├╝y├╝k bir benzerlik g├Âze ├žarpmaktad─▒r. Adigece Asan─▒/As kavminin yurdu, Aps─▒n─▒/Abhaz yurdu anlam─▒na gelir. Bu m─▒ntakada G├Âkt├╝rk h├ókimiyetinde ya┼čayan ve Orhun Yaz─▒tlar─▒nda ad─▒ ge├žen AZ ve EZG─░┼× kavimlerinin isimleri de Adigece izah edilebilir: Adigeler’in Abhazlara verdi─či AZ-GE (AZ kavmine mensup) demektir. Eski yunanl─▒lar─▒n ASYA kelimesindeki AS’lar da bu kavimlerle irtibatl─▒ olmal─▒d─▒r. Abhazlarla akraba olduklar─▒ baz─▒ bilim adamlar─▒nca ileri s├╝r├╝len ‘Bask’lar kendilerine ESKUALDUNA ve yurtlar─▒na da EZKAUD─░ dedikleri hat─▒rlan─▒rsa, bu irtibatlar ├žok daha ├Âtelere gider. Osetler malkarl─▒lara “As”, “Assiag”, “Asson-As’─▒n o─člu”; G├╝rc├╝ler de “Basiani” derler[8].

Ayn─▒ zamanda Ufuk TavkulÔÇÖun belirtti─či gibi etnik yap─▒ ve etnik ili┼čkiler a├ž─▒s─▒ndan ise zannedildi─činin tersine, Kafkasya halklar─▒ aras─▒nda b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de bir etnik kar─▒┼č─▒m ve b├╝t├╝nle┼čme oldu─ču g├Âr├╝lmektedir. Bir etnik grubu di─čerlerinden ay─▒ran biyolojik, sosyok├╝lt├╝rel ve linguistik ├Âzellikler bak─▒m─▒ndan ele al─▒nd─▒─č─▒nda Kafkasya halklar─▒n─▒ biyolojik ve sosyok├╝lt├╝rel a├ž─▒lardan birbirlerinden tamamen farkl─▒ etnik gruplar olarak ay─▒rmak m├╝mk├╝n de─čildir. Aralar─▒ndaki farkl─▒l─▒k linguistik ├Âzelliklere dayanmaktad─▒r. Kafkasya halklar─▒n─▒n sosyal yap─▒lar─▒ onlar─▒ birbirlerinden kesin s─▒n─▒rlarla ayr─▒lan etnik gruplar bi├žiminde bir de─čerlendirmeye imk├ón vermemektedir. B├Âlgelere g├Âre de─či┼čen k├╝├ž├╝k farkl─▒l─▒klar d─▒┼č─▒nda Kafkasya halklar─▒n─▒n sosyal yap─▒lar─▒ birbirinden etkilenmi┼č ve birbiriyle b├╝t├╝nle┼čmi┼čtir. Bu durumda Kafkasya halklar─▒n─▒ ─▒rklara ya da etnik gruplara g├Âre de─čil, yaln─▒zca aralar─▒ndaki linguistik farkl─▒l─▒klara g├Âre ÔÇťdil gruplar─▒ÔÇŁ olarak s─▒n─▒fland─▒rmak m├╝mk├╝nd├╝r. Bunun d─▒┼č─▒nda. Kafkasya halklar─▒ her y├Ânden birbirleri ile kar─▒┼čm─▒┼č ve akraba topluluklar haline gelmi┼člerdir. Etno-linguistik ve sosyo-linguistik ara┼čt─▒rmalar onlar─▒n dillerinin de birbirinden olduk├ža etkilendi─čini ve aralar─▒nda ├Ânemli ├Âl├ž├╝de kelime al─▒┼č veri┼či oldu─čunu belgelemektedir.[9]

Ufuk Tavkul Kafkas Halklar─▒n─▒n ( Abhaz-Abaza, Adige-Kabardey, Avar, Lezgi, Kara├žay-Malkar, Oset, ├çe├žen, Kumuk…) dillerinde 1100ÔÇÖden fazla ortak kelime ve bunlardaki ses de─či┼čimlerini tespit etmi┼čtir.

Abhaz-Abaza Dillerindeki Ses De─či┼čmeleri:

Abhazcan─▒n en ├Ânemli ├Âzelliklerinden biri bu dile yabanc─▒ dilden ge├žen bir kelimenin ba┼č─▒na a- foneminin getirilmesidir. Abhaz diline ├Âzg├╝ bir ses olay─▒ olan bu ses t├╝remesine ├Âzellikle Kara├žay-Malkar T├╝rk├žesinden Abhazcaya ge├žen kelimelerde rastlanmaktad─▒r. ├ľrne─čin:

abars ‘pars’ (Abhaz) < bars (Kara├žay-Malkar)

aba┼čmak ‘ayakkab─▒’ (Abhaz) < ba┼čmak (Kara├žay-Malkar)

abey ‘zengin, varl─▒kl─▒’ (Abhaz) < bay (Kara├žay-Malkar)

a├žaga ‘├žapa’ (Abhaz) < ├žaga (Kara├žay-Malkar)

a├žuan ‘d├Âkme kazan’ (Abhaz) < ├žoyun (Kara├žay-Malkar)

adombay ‘yaban ├Âk├╝z├╝, bizon’ (Abhaz) < dombay (Kara├žay-Malkar)

agabanak ‘kap├╝┼čonlu ke├že pelerin’ (Abhaz) < gebenek (Kara├žay-Malkar)[10]

aguagu─▒┼č ‘hindi’ (Abhaz) <guegu┼č (Kabardey)

aitu ‘├╝t├╝ (Abaza) < it├╝v (Kara├žay-Malkar)

akab ‘kabak’ (Abhaz) < kab (Kara├žay-Malkar)

akalav ‘kalay madeni’ (Abhaz) < kalay (Kara├žay-Malkar)

akam├ž─▒ ‘kam├ž─▒’ (Abhaz) < kam├ži (Kara├žay-Malkar)

akan├žu ‘kam├ž─▒’ (Abhaz) < kam├ži (Kara├žay-Malkar)

akamha┼č ‘manda’ (Abhaz) < kambe├ži (G├╝rc├╝), kambe┼č (Megrel)

akaz ‘kaz’ (Abhaz) < kaz (Kara├žay-Malkar)

ak─▒rk─▒ ‘g─▒rtlak, bo─čaz’ (Abhaz) < k─▒rk─▒ (Kara├žay-Malkar)

ak─▒rm─▒c ‘g─▒rtlak k─▒k─▒rda─č─▒, Adem elmas─▒’ (Abhaz) < k─▒rkm─▒├ž (Kara├žay-Malkar)

akralra ‘devlet’ (Abhaz) < k─▒ral < karal (Kara├žay-Malkar)

akuart ‘kulu├žka’ (Abhaz) <gurt (Kara├žay-Malkar)

akumaan ‘ibrik’ (Abhaz) < kumgan (Kara├žay-Malkar)

amarca ‘haydi’ (Abhaz) < marca (Kara├žay-Malkar)

amatsa ‘├žekirge’ (Abhaz) < matse (Kabardcy, Ub─▒h)~mats (Adige)

atat─▒n ‘duman, t├╝t├╝n’ (Abhaz) < t├╝t├╝n (Kara├žay-Malkar)

atengiz ‘deniz’ (Abhaz) < tengiz (Kara├žay-Malkar)

at─▒n├ž ‘rahat’ (Abhaz) < t─▒n├ž (Kara├žay-Malkar)

atuc ‘d├Âkme demir’ (Abhaz) < tu├ž (Kara├žay-Malkar)

-e- > -a-

baganda ‘kira’ (Abaza) < be─čenda (Kara├žay-Malkar)

caguan ‘has─▒r’ (Abaza) < cegen (Kara├žay-Malkar)

c─▒gar ‘├ževik, hamarat’ (Abaza) < ci─čer (Kara├žay-Malkar)

gan ‘geni┼č’ (Abaza) < keng (Kara├žay-Malkar)

kanga┼č ‘isti┼čare, dan─▒┼čma’ (Abaza) < kenge┼č (Kara├žay-Malkar)

kazu ‘zaman, s─▒ra, an’ (Abaza) < kez├╝v-k├Âz├╝v (Kara├žay-Malkar)

-─▒- > -a-

talma├ž ‘terc├╝man’ (Abaza) < t─▒lma├ž (Kara├žay-Malkar)

tarnav─▒├ž ‘t─▒rm─▒k’ (Abaza) < t─▒rnavu├ž (Kara├žay-Malkar)[11]

-k- > -h-

 

halik ‘├ž├Ârek, bazlama’ (Abaza) < kat─▒k ‘k├╝├ž├╝k yuvarlak bazlama'(Kara├žay-Malkar) h─▒vra ‘kam─▒┼č par├žas─▒, kurumu┼č bitki sap─▒’ (Abaza) < kavra (Kara├žay-Malkar)

-oÔÇö├Â- > -uÔÇöua-

buran ‘bora, kas─▒rga’ (Abaza) < boran (Kara├žay-Malkar)

gual ‘g├Âl’ (Abaza) < k├Âl (Kara├žay-Malkar)

kualan ‘alacal─▒’ (Abaza) < kolan (Kara├žay-Malkar)

kunak ‘dost, misafir’ (Abaza) < konak (Kara├žay-Malkar)

-├Â- > -o-

toba ‘tepe’ (Abaza) < t├Âbe (Kara├žay-Malkar)

-├╝- > -u-

dzuzim ‘├╝z├╝m’ (Abaza) < c├╝z├╝m (Kara├žay-Malkar)

tu─▒man ‘on bin’ (Abaza) < t├╝men (Kara├žay-Malkar)

tut─▒n ‘duman, t├╝t├╝n’ (Abaza) < t├╝t├╝n (Kara├žay-Malkar)[12]

Adige-Kabardey Dillerindeki Ses De─či┼čmeleri:

Adigece’yi (├çerkesce’yi) olu┼čturan Adige-Kabardey dillerine yabanc─▒ dillerden ge├žen kelimelerin baz─▒ seslerinde fonetik de─či┼čmeler g├Âze ├žarpmaktad─▒r. Bunlar─▒n ba┼čl─▒calar─▒ ┼č├Âyledir:

-a-> -e-

ade ‘baba’ (Kabardey, Adige) < ata (Kara├žay-Malkar)

ah┼če ‘para’ (Adige/Kabardey) < ah├ža ~ a├žha (Kara├žay-Malkar)

ah┼čede┼č ‘┼čap’ (Kabardey) < a├žuvta┼č (Kara├žay-Malkar)

ala┼če ‘beygir’ (Adige, Kabardey) <ala┼ča (Kara├žay-Malkar)

almest─▒ ‘cad─▒, hortlak (Kabardey) < alma┼čt─▒ (Kara├žay-Malkar)

ane ‘anne’ (Adige) < ana (Kara├žay-Malkar)

aslen ‘aslan’ (Kabardey) < aslan (Kara├žay-Malkar)

azgen-tuzgen ‘zay─▒f, halsiz’ (Adige) < azgan-tozgan (Kara├žay-Malkar)

Bahsen ‘─▒rmak ad─▒’ (Kabardey) < Bahsan-Bashan (Kara├žay-Malkar)

bey ‘zengin, varl─▒kl─▒ (Kabardey) < bay (Kara├žay-Malkar)[13]

boren ‘bora, kas─▒rga’ (Adige. Kabardcy) < boran (Kara├žay-Malkar)

dombey ‘yaban ├Âk├╝z├╝, bizon’ (Kabarday) < dombay (Kara├žay-Malkar)

feter ‘daire, konut’ (Adige) < fatar (Kara├žay-Malkar)

hez─▒r ‘fi┼čeklik’ (Kabarday) < haz─▒r (Kara├žay-Malkar)

kame ‘kama’ (Adige) < kama (Kara├žay-Malkar)

kaphen ‘tuzak, kapan’ (Kabardey) < kaphan (Kara├žay-Malkar)

Kara┼čey ‘Kara├žay’ (Kabardey, Adige) < Kara├žay (Kara├žay-Malkar)

kare ‘kara. siyah’ (Adige) < kara (Kara├žay-Malkar)

kuley ‘zengin’ (Kabardey) < kolay ‘iyi, ho┼č’ (Kara├žay-Malkar)

kuleys─▒z ‘fakir, yoksul, sefil’ (Kabardey) < kalays─▒z ‘cans─▒z, durgun’ (Kara├žay-Malkar)

marje ‘haydi’ (Adige, Kabardey) < marca (Kara├žay-Malkar)

semerkav ‘┼čaka’ (Adige) < samarkav (Kara├žay-Malkar)

-c- > j-

jas─▒ ‘yats─▒’ (Kabardey) < cats─▒ (Kara├žay-Malkar)

jerume ‘i┼čkembeden yap─▒lan bir yemek’ (Kabardey) < c├Ârme (Kara├žay-Malkar)

j─▒zum ‘├╝z├╝m’ (Kabardey) < c├╝z├╝m (Kara├žay-Malkar)

marje ‘haydi’ (Adige, Kabardey) < marca (Kara├žay-Malkar)

m─▒jure ‘s├╝ng├╝’ (Kabardey) < mucura ‘m─▒zrak'(Kara├žay-Malkar)

-├ž- > -┼č-

ah┼če ‘para’ (Adige/Kabardey) < ah├ža/a├žha (Kara├žay-Malkar).

ah┼čede┼č ‘┼čap’ (Kabardey) < a├žuvta┼č (Kara├žay-Malkar)

ah┼četa┼č ‘┼čap’ (Adige) < a├žuvta┼č (Kara├žay-Malkar)

amal┼č─▒ ‘usta, becerikli’ (Kabardey) < amal├ž─▒ (Kara├žay-Malkar)

bekulavu┼č ‘sedye, taht─▒revan’ (Kabardey) < boklavu├ž (Kara├žay-Malkar)

bor┼č ‘vazife’ (Kabardey) < bor├ž (Kara├žay-Malkar)

kam─▒┼č ‘kam├ž─▒’ (Adige) < kam├ži (Kara├žay-Malkar)

kam─▒┼č─▒ ‘kam├ž─▒’ (Kabardcy) < kam├ži (Kara├žay-Malkar)

kap┼čik ‘torba, kap’ (Adige-┼×aps─▒─č) < kap├ž─▒k (Kara├žay-Malkar)

kavga┼č─▒ ‘kavgac─▒’ (Kabardey) < kavga├ž─▒ (Kara├žay-Malkar)[14]

kayge┼č─▒ ‘kavgac─▒’ (Kabardey) < kayg─▒├ž─▒ (Kara├žay-Malkar)

kul─▒ku┼č─▒ “memur’ (Adige) < kulluk├žu (Kara├žay-Malkar)

kulka┼čhan ‘firar eden k├Âle’ (Kabardey) < kulka├žhan (Kara├žay-Malkar)

┼čag─▒r ‘┼čarap’ (Kabardey) < ├ža─č─▒r (Kara├žay-Malkar)

┼čeruk ‘ayakkab─▒, ├žizme’ (Adige) < ├žuruk (Kara├žay-Malkar)

┼čeruku ‘ayakkab─▒, ├žizme’ (Kabardey) < ├žuruk (Kara├žay-Malkar)

┼×ecem ‘─▒rmak ad─▒’ (Kabardey) < ├çegem (Kara├žay-Malkar)

┼×e┼čen ‘├çe├žen’ (Kabardey) < ├çe├žen (Kara├žay-Malkar)

┼čet─▒r ‘├žad─▒r’ (Adige. Kabardey) < ┼čat─▒r-├žat─▒r (Kara├žay-Malkar)

telma┼č ‘terc├╝man’ (Adige) < t─▒lma├ž (Kara├žay-Malkar)

t─▒lma┼č ‘terc├╝man’ (Kabardey) < l─▒lma├ž (Kara├žay-Malkar)

-g- > -c-

hec ‘├Âr├╝mcek’ (Kabardey) < b├Âv (Kumuk) < b├Âv (Codex Cumanicus) < b├Âg (Div├ón├╝

L├╝gati’t -T├╝rk)

becend ‘kiral─▒k’ (Kabardey) < be─čendi Kara├žay-Malkar)

bec─▒ ‘├Âr├╝mcek’ (Adige) < b├Âv (Kumuk) < b├Âv (Codex Cumanicus) < b├Âg (Div├ónii L├╝gat i’t -T├╝rk)

bec─▒n ‘pi┼čirilmi┼č mayal─▒ boza hamuru’ (Adige) < begene (Kara├žay-Malkar)

becine ‘pi┼čirilmi┼č mayal─▒ boza hamuru’ (Kabardey) < begene (Kara├žay-Malkar)

belc─▒l─▒ “belli, a├ž─▒k, me┼čhur’ (Kabardey) < belgili (Kara├žay-Malkar)

cinasu ‘c─▒va’ (Kabardey) <ginasuv (Kara├žay-Malkar)

tenc─▒z ‘deniz’ (Kabardey) < tengiz (Kara├žay-Malkar)

-─▒- > -a-

argay ‘turnabal─▒─č─▒, somon’ (Kabardey) < ─▒rgay (Kara├žay-Malkar)

karaI ‘devlet’ (Kabardey) < k─▒ral (Kara├žay-Malkar)

karal─▒go ‘devlet’ (Adige) < k─▒ral (Kara├žay-Malkar)

kargey ‘┼čahin, do─čan’ (Kabardey) < k─▒rg─▒y ‘alado─čan’ (Kara├žay-Malkar)

-k- > -c-, -├ž-

abrec ‘sava┼č├ž─▒, ak─▒nc─▒’ (Adige, Kabardey)< abrek (Kara├žay-Malkar)

├žence┼č ‘isti┼čare, dan─▒┼čma’ (Kabardey) < kenge┼č (Kara├žay-Malkar)[15]

├žese├ž ‘par├ža (Kabardey) < kesek (Kara├žay-Malkar)

├že┼čane ‘kule’ (Kabardey) < ke┼čene ‘kule ┼čeklinde mezar’ (Kara├žay-Malkar)

├že┼č─▒ ‘gece’ (Kabardey) < ke├ž (Kara├žay-Malkar)

├žez─▒v ‘zaman, s─▒ra, an’ (Adige) < kez├╝v-k├Âz├╝v (Kara├žay-Malkar)

├žezu ‘zaman, s─▒ra, an’ (Kabardey) < kez├╝v-k├Âz├╝v (Kara├žay-Malkar)

├ž─▒rb─▒┼č ‘kerpi├ž’ (Adige, Kabardey) < k─▒rp─▒├ž (Kara├žay-Malkar)

eml─▒├ž ‘e─čitilmemi┼č at’ (Adige) < emilik (Kara├žay-Malkar)

gon├žec ‘pantolon’ (Adige, Kabardey) < k├Ân├žek (Kara├žay-Malkar)

g├Ân┼če├ž ‘pantolon’ (Kabardey) < k├Ân├žek (Kara├žay-Malkar)

tav├žel ‘c├Âmert’ (Adige) < tavkel (Kara├žay-Malkar)

te├žehu ‘teke’ (Adige-┼×aps─▒─č) < teke (Kara├žay-Malkar)

Ter├ž ‘Terek ─▒rma─č─▒’ (Kabardey) < Terk (Kara├žay-Malkar)

-k->-h-

halebal─▒k ‘g├╝r├╝lt├╝, pat─▒rt─▒’ (Adige) < kalabal─▒k (Kara├žay-Malkar)

hat─▒k ‘├ž├Ârek, bazlama’ (Adige) < kat─▒k ‘k├╝├ž├╝k yuvarlak bazlama'(Kara├žay-Malkar)

het─▒k ‘├ž├Ârek, bazlama’ (Kabardey) < kat─▒k ‘k├╝├ž├╝k yuvarlak bazlama'(Kara├žay-Malkar)

-oÔÇö├Â- > -uÔÇöuaÔÇöue-

guazanak ‘├Ârme ├žit’ (Adige) < g├Âzenek (Kara├žay-.Malkar)

gueguen ‘g├╝─č├╝m’ (Kabardey) < g├Âgen (Kara├žay-Malkar)

guel ‘g├Âl’ (Kabardey) < k├Âl (Kara├žay-Malkar)

guen┼č─▒r─▒k ‘ayakkab─▒’ (Kabardey) < g├Ân├žar─▒k (Kara├žay-Malkar)

guezne├ž ‘├Ârme ├žit’ (Kabardey) < g├Âzenek (Kara├žay-Malkar)

huara ‘iyi cins at’ (Kabardey) < hora (Kara├žay-Malkar)

kuenak ‘dost, misafir’ (Kabardey) < konak (Kara├žay-Malkar)

kueten ‘g├Âden, rektum’ (Kabardey) < k├Âlen (Kara├žay-Malkar)

kuley ‘zengin’ (Kabardey) < kolay ‘iyi. ho┼č’ (Kara├žay-Malkar)

kuleys─▒z ‘fakir, yoksul, sefil’ (Kabardey) < kalays─▒z cans─▒z, durgun (Kara├žay-Malkar)

uram ‘cadde, sokak’ (Adige. Kabardey) < oram (Kara├žay-Malkar)[16]

-├Â- > -o-

gogon ‘g├╝─č├╝m’ (Adige, Oset) < g├Âgen (Kara├žay-Malkar)

gon├žec ‘pantolon’ (Adige, Kabardey) < k├Ân├žek (Kara├žay-Malkar

t->-d

dam─▒ga ‘damga, arma’ (Kabardey) < tamga (Kara├žay-Malkar)

donguaz ‘domuz’ (Adige) < tonguz (Kara├žay-Malkar)

donguz “domuz (Kabardey) < tonguz (Kara├žay-Malkar)

Doh┼čuk ‘bir soy ad─▒’ (Kabardey) < Toh├žuk (Kara├žay-Malkar)

u- > a-

argoy ‘sivrisinek’ (Adige) < urguy (Kara├žay-Malkar)

arguey ‘sivrisinek’ (Kabardey) < urguy (Kara├žay-Malkar)

-├╝->-u-

├žezu ‘zaman, s─▒ra, an’ (Kabardey) < kez├╝v-k├Âz├╝v (Kara├žay-Malkar)

tumen ‘on bin’ (Kabardey) < t├╝men (Kara├žay-Malkar)

tut─▒n ‘duman, t├╝t├╝n’ (Adige, Kabardey) < t├╝t├╝n (Kara├žay-Malkar)[17]

Bug├╝n Adige (├çerkes) dilinde Kara├žay-Malkarl─▒lar─▒n atalar─▒ olan Hun-Bulgar T├╝rklerinin dillerinden kalan ve eski T├╝rk dilindeki fonetik de─či┼čmelere ─▒┼č─▒k tutacak ├žok ├Ânemli iki kelime ya┼čamaktad─▒r. Bunlar Adige dilinde ‘ya─č’anlam─▒na gelen ‘da─če’ kelimesi ile ‘kam─▒┼č’ ve ‘kaval’ anlamlar─▒na gelen ÔÇťkam─▒lÔÇŁ kelimesidir.

Her ikisi de Kuban Bulgar T├╝rklerine ait eski T├╝rk├že s├Âzler olan ‘da─če’ ve ‘kam─▒l’ kelimelerinin bug├╝n Adige (├çerkes) dilinde ya┼čamas─▒ dilbilimi ve k├╝lt├╝r tarihi a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemlidir. Kuban Bulgar T├╝rklerine ait bu kelimelerin bug├╝n Adige (├çerkes) dilinde bulunmas─▒, eski ├çerkes boylar─▒n─▒n ve Kafkasya halklar─▒n─▒n daha M.S. 3. Y├╝zy─▒ldan itibaren Kafkasya’y─▒ ellerine ge├žiren eski T├╝rk kavimlerinin siyasi ve k├╝lt├╝rel etkileri alt─▒na girdiklerini belgelemektedir (Bay├žorov 1989). Bu bilimsel ger├žek bug├╝nk├╝ Kafkasya halklar─▒n─▒n sahip olduklar─▒ k├╝lt├╝r├╝n ortaya ├ž─▒kmas─▒nda ve ┼čekillenmesinde eski Kafkas kavimlerinin yan─▒ s─▒ra kuzeyden gelen eski T├╝rk kavimlerinin de ├Ânemli oranda paylar─▒n─▒n bulundu─čunu ispatlamaktad─▒r.[18]

Fonetik a├ž─▒dan ‘da─če”(ya─č) ve “”kam─▒l(kam─▒┼č/kaval)kelimelerini a├ž─▒klamam─▒zda fayda vard─▒r. T├╝rk├ženin ‘Ana T├╝rk├že’ ad─▒ verilen d├Ânemlerinde birbirinden farkl─▒ iki ÔÇťlÔÇŁ ve iki ‘r’ sesi bulunmaktayd─▒. T├╝rk├ženin daha sonraki d├Ânemlerinde baz─▒ leh├želerde eski ÔÇťlÔÇŁ ve ‘r’ sesleri korunurken, bir├žok leh├žede bu sesler ‘┼č’ ve ‘z’ seslerine d├Ân├╝┼čt├╝. M.S. 3.- 4. Y├╝zy─▒llarda Kafkasya’ya gelen ve Kuban ─▒rma─č─▒ boylar─▒na yerle┼čen Hunlar─▒n Bulgar boyuna mensup T├╝rklerin dilinde de Ana T├╝rk├žedeki eski ÔÇťlÔÇŁ ve ‘r’ sesleri korunmu┼čtu. ─░┼čte bu d├Ânemde Kuban Bulgar T├╝rk├žesinde ‘kam─▒┼č’ anlam─▒na gelen ‘kam─▒l’ kelimesi Kuban Bulgarlar─▒ ile k├╝lt├╝rel ili┼čkiye giren Adige (├çerkes) halk─▒n─▒n diline arkaik bi├žimiyle yerle┼čti. Yine Kuban Bulgar T├╝rk├žesinin ‘d’ diyalekti ad─▒ verilen diyalektinde Ana T├╝rk├žedeki ‘d’ sesi de korunmu┼čtu. T├╝rk├ženin bir├žok leh├žesinde ‘d’ sesi daha sonraki d├Ânemlerde ‘y’ sesine d├Ân├╝┼čt├╝. Kuban Bulgar T├╝rk├žesinde ‘ya─č’ anlam─▒na gelen ‘da─č’ s├Âz├╝ de yine onlarla k├╝lt├╝rel ili┼čki i├žinde olan Adige (├çerkes) halk─▒n─▒n diline ÔÇťda─čeÔÇŁ bi├žiminde girdi. Osetlerin eski k├╝lt├╝r├╝nde cenaze t├Ârenlerinde d├╝zenlenen at yar─▒┼člar─▒na verilen du─č ve do─č (Digor diyalektinde) adlar─▒n─▒n da Kuban Bulgar T├╝rk├žesinde “a─č─▒t ve cenaze t├Âreni” anlamlar─▒na gelen do─č kelimesinden kaynakland─▒─č─▒ bilinmektedir.[19]

Adige ┼čivelerinde ‘├Âr├╝mcek’ anlam─▒na gelen beg─▒-bec─▒ kelimesi Kabardeycede bec, Abazacada ise bag bi├žiminde bulunmaktad─▒r. Bu dillere kom┼ču Kara├žay-Malkar T├╝rk├žesinde ├Âr├╝mcek anlam─▒na gelen kelime ‘g─▒b─▒’d─▒r. Dolay─▒s─▒yla Adige ve Abaza dillerindeki ├Âr├╝mcek ile ilgili kelimelerin k├Âkeni Kafkas dilleri gibi g├Âr├╝nmektedir. Ancak bu dillere uzak bir b├Âlge olan Da─č─▒stan’da konu┼čulan Kumuk T├╝rk├žesinde rastlad─▒─č─▒m─▒z ├Âr├╝mcek anlam─▒na gelen ‘b├Âv’ kelimesi Adige ve Abaza dillerinde ├Âr├╝mcek anlam─▒na gelen beg─▒-bec-bag kelimelerinin eski T├╝rk├že k├Âkenli olduklar─▒n─▒ g├Âstermektedir. Nitekim Div├ón├╝ L├╗gati’t-T├╝rk’de ├Âr├╝mcek anlam─▒na gelen b├Âg kelimesi bulunmaktad─▒r. K─▒p├žak T├╝rk├žcsinin b├╝y├╝k s├Âzl├╝─č├╝ Codex Cumanicus’ta da ├Âr├╝mcek anlam─▒na gelen ÔÇťb├ÂvÔÇŁ kelimesi yer almaktad─▒r. Adige ve Abaza dillerindeki kelimelerin fonetik yap─▒s─▒ ├Âr├╝mcek ile ilgili bu kelimelerin Kumuk T├╝rk├žesinden de─čil, ondan ├žok daha eski bir d├Ânemde, muhtemelen Kuban Bulgar T├╝rk├žesi d├Âneminde bu dillere ge├žti─čini akla getirmektedir. Kara├žay-Malkar dilindeki g─▒b─▒ kelimesinin de metatez neticesinde beg─▒-bag ┼čekillerinden d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝ anla┼č─▒lmaktad─▒r. Adige (├çerkes) dilinin derinlemesine incelenmesiyle eski T├╝rk├že d├Ânemine ait daha pek ├žok arkaik T├╝rk├že kelimenin ortaya ├ž─▒kar─▒lmas─▒ m├╝mk├╝n olabilecektir. ├çerkesleri k├╝lt├╝rel y├Ânden etkileyen Hun. Bulgar. Avar. Pe├ženek, Hazar, K─▒p├žak gibi pek ├žok eski T├╝rk kavminin dillerine ait izler bug├╝n Adige (├çerkes) dilinde ya┼č─▒yor olabilirler.[20]

Nart Destanlar─▒ndaki Ortak Adlar

Kafkasya halklar─▒ aras─▒ndaki k├╝lt├╝rel etkile┼čime ve k├╝lt├╝r birli─čine delalet eden en ├Ânemli unsurlardan biri de Kafkas mitolojisinin efsanevi kahramanlar─▒n─▒n ola─čan├╝st├╝ hik├óyeleri olarak tan─▒mlayabilece─čimiz Nart destanlar─▒d─▒r. Destanlarda anlat─▒lanlara g├Âre Nartlar at─▒ evcille┼čtirmi┼čler, demiri bulmu┼člard─▒r. Nartlar mertli─čin, cesaretin, iyili─čin ve Kafkas k├╝lt├╝r├╝n├╝n sembol├╝d├╝rler. Son derece ak─▒ll─▒ ve usta sava┼č├ž─▒lar olan Nartlar, insan├╝st├╝ varl─▒klar olan d├╝┼čmanlar─▒n─▒ kaba kuvvetle de─čil, ince zek├ólar─▒ ve kurnazl─▒klar─▒ ile yenmektedirler. Kara├žay-Malkar, Adige, Abhaz-Abaza, Oset ve ├çe├žen-─░ngu┼č halklar─▒n─▒n folklorlar─▒nda Nart destanlar─▒ eski Kafkas k├╝lt├╝r├╝n├╝n en belirgin temsilcisi olma ├Âzelli─či ta┼č─▒maktad─▒r.[21]

Kafkas halklar─▒n─▒n ortak k├╝lt├╝r ├╝r├╝nleri olan Nart destanlar─▒ temelde birbirine benzemekle birlikte, konu, bi├žim ve s├Âyleni┼č y├Ân├╝nden farkl─▒l─▒klar g├Âstermekte, her halk─▒n kendisine has milli vas─▒flar─▒n─▒ bar─▒nd─▒rmaktad─▒r. Nart kahramanlar─▒n─▒n bir├žo─ču Kafkas halklar─▒n─▒n Nart destanlar─▒nda ortak isimlere sahip olmakla birlikte, her halk─▒n kendi dilinin fonetik ├Âzelliklerine g├Âre de─či┼čik bi├žimler almaktad─▒r.[22]

Nart destanlar─▒n─▒n b├╝t├╝n varyantlar─▒nda rastlanan demirci Nart kahraman─▒ Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒nda Debet ya da Devet ad─▒n─▒ ta┼č─▒rken, Adige Nart destanlar─▒nda demirci Nart kahraman─▒ Tlep┼č ad─▒yla kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kar. Ancak Tlep┼č’in ustas─▒ Debet; ad─▒n─▒ ta┼č─▒r ve bu isim baz─▒ Kara├žay Nart destanlar─▒nda kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan Debek ad─▒yla paralellik ta┼č─▒r. Abhaz-Abaza Nart destanlar─▒nda ayn─▒ ├Âzellikleri ta┼č─▒yan demirci Nart’─▒n ad─▒ Aynar─▒j ya da Aynarjiy’d─▒r. Oset Nart destanlar─▒nda ise demirci tanr─▒ ├Âzelli─čine b├╝r├╝nen bu karakter Kurdalagon ad─▒n─▒ almaktad─▒r. Sonu├žta Kafkas halklar─▒n─▒n Nart destanlar─▒n─▒n hepsinde demirci Nart kahraman─▒ motifi farkl─▒ adlarla yer almaktad─▒r. Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒nda Nartlar─▒n lideri olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan ├ľr├╝zmek’in yery├╝z├╝ne d├╝┼čen bir meteor par├žas─▒n─▒n i├žinden do─čdu─ču ve kurt s├╝t├╝ i├žerek b├╝y├╝d├╝─č├╝ anlat─▒l─▒r. Oset Nart destanlar─▒nda ├ľr├╝zmek’e paralel olan kahraman Wr─▒jmeg ya da Ur─▒zmag ad─▒n─▒ ta┼č─▒r. Adige destanlar─▒nda ayn─▒ ├Âzellikleri ta┼č─▒yan karakterin ad─▒ ise Wuerzemec veya Wuez─▒rmes’dir. Abaza Nart destanlar─▒nda bu kahraman Wuarzamag ad─▒yla tan─▒n─▒r.[23]

Kara├žay-Malkar Nart destan─▒ kahramanlar─▒ndan biri olan Batraz ~ Batrez ya da Bat─▒raz Oset Nart destanlar─▒nda Batraz ad─▒yla kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kar.[24] Cesur, korkusuz ve g├╝├žl├╝ ki┼čili─či ile bu kahraman Kara├žay-Malkar ve Oset destanlar─▒nda ortak ├Âzellikler ta┼č─▒r. Adige Nart destanlar─▒nda bu kahraman Beterez ~ Peterez adlar─▒yla tan─▒n─▒r. Abhaz Nart destanlar─▒nda Pataraz olarak g├Âr├╝len bu kahraman─▒n Abaza Nart destanlar─▒ndaki ad─▒ Paterez’dir (├Âzbay 1990: 68).Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒nda ├Âr├╝zmek’in kar─▒s─▒ olan Satanay g├╝zelli─čin ve bilgeli─čin sembol├╝d├╝r. Do─ča├╝st├╝ g├╝├žlere ve sihirlere sahiptir. Nartlar Satanay’a dan─▒┼čmadan hi├ž bir i┼če kalk─▒┼čmazlar. Satanay Oset Nart destanlar─▒nda Satana veya ┼×atana ad─▒n─▒ ta┼č─▒r ve Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒ndaki ayn─▒ ├Âzelliklere sahiptir. Adige Nart destanlar─▒nda Satanay farkl─▒ s├Âyleni┼če sahiptir. Kabardeylerde Sataney Gua┼če, Abzeh-┼×aps─▒─člarda Setenay, Abazalarda Seteney ┼čeklinde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan bu kad─▒n Nart kahraman─▒n─▒n ad─▒ ├çe├žen-─░ngu┼č Nart destanlar─▒nda Sela Sata, G├╝rc├╝-Svanlarda ise Sataney ┼čeklindedir. Abhaz Nart destanlar─▒nda Sataniva veya Sataney ad─▒n─▒ alan bu karakter Abhazcada ‘orta direk’ anlam─▒na gelen “gua┼ča” unvan─▒n─▒ ta┼č─▒r ve 101 karde┼čten meydana gelen Nart ailesinin annesidir. Gua┼če unvan─▒ Adige-Kabardey dillerinde ise ‘prenses, han─▒mefendi’ anlamlar─▒na gelir.[25]

Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒nda Sosurka ya da Sosuruk ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan kahraman─▒n granit ta┼č─▒ndan do─čdu─ču anlat─▒l─▒r. Adige Nart destanlar─▒ndaki Sosrukua veya Sosr─▒kua ile Oset Nart destanlar─▒ndaki Sozr─▒ko ayn─▒ karakterdir. Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒nda ak─▒ll─▒, kurnaz ki┼čili─či ile ├Ân plana ├ž─▒kan Sosurka ile Oset Nart destanlar─▒nda yer alan Sozr─▒ko paralel ├Âzelliklere sahiptirler. Abhaz Nart destanlar─▒nda ise bu kahraman Sasr─▒kua veya Sasruka adlar─▒yla kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kar. Kara├žay-Malkar Nart destanlar─▒nda Debet’in en b├╝y├╝k o─člu Alavgan’─▒n bir dev kad─▒n─▒yla evlenmesinden do─čan Kara┼čavav adl─▒ o─člunun ola─čan├╝st├╝ g├╝├žlere sahip oldu─ču anlat─▒l─▒r. Oset Nart destanlar─▒nda ise Kara┼čavay’─▒n paraleli olan karakter Suvav ad─▒n─▒ ta┼č─▒r. Adige Nart destanlar─▒nda Kanje o─člu ┼×avey ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan karakter de ayn─▒ ├Âzelliklere sahiptir. Bu kahraman Abaza Nart destanlar─▒nda Tatar o─člu ┼×auuev ad─▒yla tan─▒n─▒r. Nart destanlar─▒ Kafkas halklar─▒ aras─▒ndaki k├╝lt├╝rel etkile┼čime en g├╝zel ├Ârneklerden birini te┼čkil ederken, onlar─▒n k├╝lt├╝rle┼čme s├╝reci neticesinde ortak bir k├╝lt├╝r etraf─▒nda birle┼čtiklerinin de bir delilini ortaya koymaktad─▒r.[26]

Antroponimlerde Ortak Unsurlar

Soyadlar─▒ a├ž─▒s─▒ndan ele al─▒nd─▒─č─▒nda Bat─▒ Kafkasya’daki Adige (├çerke┼č) boylar─▒ ile Kabardeyler, Abhaz-Abazalar ve ├çe├žen-─░ngu┼člar aras─▒nda Kara├žay-Malkar diline dayanan T├╝rk├že k├Âkenli soyadlar─▒n─▒n bulundu─ču g├Âze ├žarpmaktad─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde. Kara├žay-Malkarl─▒lar aras─▒nda da kom┼ču Kafkas halklar─▒n─▒n dillerinden ge├žen soyadlar─▒n─▒n yer ald─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. K├╝lt├╝rel etkile┼čimin etnik kar─▒┼čma (amalgamasyon) ve b├╝t├╝nle┼čme s├╝re├žlerine bir i┼čaret te┼čkil etmesi a├ž─▒s─▒ndan bu soyadlar─▒ ├Ânemlidir. Buna ├Ârnek olarak a┼ča─č─▒daki soyadlar─▒n─▒ verebiliriz:[27]

Kabardeylerde T├╝rk├že Soy Adlar─▒

Abay, Ag─▒rean, Agubek, Ajgeriy < hac─▒+geriy, Ajnagoy < hac─▒+Nogay, Akba┼č, Alakay, Alimurza, Aslan, Aslanbe├ž < Aslanbek, Astemir, Bagat─▒r, Bekan < bek+kan, Bekmurza, Bekul < bek+kul, Beslan < bey+aslan, Be┼čkaziy, Be┼čtok, Betugan < bey+tuvgan, Boran, Bota┼č, Doh┼čuk < Toh├žuk, Duman. Ham─▒rza < han+m─▒rza, Hatoh┼čuk < han+Toh├žuk, ─░nal, Jamanbiy < Camanbiy, Jambek < Canbek, Jambot < Canbolat, Jamurza < can+m─▒rza. Jand─▒bay < Cand─▒ hay, Jere┼čti < Cara┼čt─▒, Jolda┼č < Colda┼č, Kambiy < Kanbiy, Kankul, Karamurza, Kara┼čey < Kara├žay, Kasay. Kaskul, Kaytuk, Kazan, K─▒l─▒┼čbiy < K─▒l─▒├žbiy, Kr─▒m┼čokal < K─▒r─▒rn┼čavhal, Kubat, Kudaberdi < Kudavberdi, Kuday, Kudenet < Hudaynat, Kul, Kum─▒k < Kumuk, Meremkul < Bayramkul, Mirzabek, Mirzakan, Saban├ž─▒, Sultanhan, ┼×abazgeriy < ┼×ahbazgeriy, ┼×amurza < ┼×ahmurza, Talostan < Tavsoltan, Tambiy, Tavke┼č, Tembot < Temirbolat, Temirjan < Tcmircan, Temirkan, Tengiz, Tohtam─▒┼č, Tokbay, Tokmak. Tugan < Tuvgan, Uzden < ├ľzden, Yclbazduk < eh buzduk, Yeldar < El dar.[28]

Bat─▒ Kafkasya Adige (├çerkes) Boylar─▒nda T├╝rk├že Soy Adlar─▒

Alt─▒yak, Arslanogl─▒ < Arslano─člu, Aslanuk, Bekan, Bem─▒rza < bev+m─▒rza, Bersebiy, Betugan < bey+tuvgan. Bo─čad─▒r < Bagat─▒r, Bolat, Bolotok, Bora, Ham─▒rza < han+m─▒rza, Jambek, < Canbek, Jantemir, Karam─▒rza, Kathan, Kaytmes < Kaytmaz, Ketmes < Ketmez, K─▒r─▒mgeriy, Sultangirey, ┼×ora, Tarhan, Temirda┼č, Tokbay, Yelbezduk < e 1+buzduk, Yesaney .[29]

Abhaz ve Abazalarda T├╝rk├že Soy Adlar─▒

Abreg < Abrek, Acibek < hac─▒+bek, Argun. Arslan├žik, Aslanuk, Avbek. Bat─▒rbiy, Bayramuk, Bekhan, Bekul, Camanbay, Camankul, Canay, Candar, Candubiy, Cantemir, C’ara┼čt─▒, Dudaruk, ─░nal-─░pa, Kambiy, Karaba┼č, Karamsokal < K─▒r─▒m┼čavhal, Kazan, K─▒l─▒├ž, K─▒z─▒lbek, Kul, Kulbek, Kumuk, Maremkul < Bayramkul, ┼×akman, ┼×iranbcy, Tambiy, Tatar┼čay, Temir, Uzden < ├ľzden, Yesaney.[30]

├çe├žen-─░ngu┼člarda T├╝rk├že Soy Adlar─▒

Akbolat, Alisultan, Altabiy, Almurza, Altemir, Am─▒rhan, Astcmir, Atgcriy, Baysultan, Baytemir, Bckmurza, Biybolat, Biysultan, Canbck, Cantay, Cantemir, Canay, Camurza, Canhot, Edisultan, Eldarhan, Elmurza, Gay─▒rbek < Kay─▒rbek, Gantemir < Kantemir, ─░nderbiy, Hasbulat, Mamay, Mamakay, Matgcriy, Miserbiy, ┼×ahgiriy, ┼×ahmurza, Tatar, Tcmirbolat, Temirsultan, Temurka, Tokay, Tugan < Tuvgan, Turpal < Tulpar, Yandarbiy.[31]

Kara├žay-Malkarl─▒larda Kafkas Dillerinden Ge├žen Soy Adlar─▒

Abezeh, Afa┼čok, Ajoy, Apsuva, Bici, Bi├žekku, Edoka, Eristav, Gajon, Gelastan, Ebze, Go├žiya, Gola, Go┼ča, Gummo, G├╝ze, Gaca, Hatuvay, ─░ja, Jobo, Kabardok, Kajok, ┼×abatuk, ┼×ercmet, ┼×─▒dak, Tagalek, Teja, Tram, Zan─▒ko, Zeniko.[32]

Abaza, Adige, Kabardey ve Kara├žay-Malkarl─▒lara ait soyadlar─▒ ve damgalar incelendi─činde bu halklar aras─▒nda benzer soyadlar─▒n─▒n ve damgalar─▒n─▒n varl─▒─č─▒ dikkati ├žekmektedir. Bu durum Kafkasya halklar─▒ aras─▒ndaki etnik kar─▒┼čma ve b├╝t├╝nle┼čmeye de ─▒┼č─▒k tutmaktad─▒r. Ayn─▒ ad─▒ ve damgay─▒ kullanan baz─▒ soylar─▒n farkl─▒ toplumlarda ya┼č─▒yor olmas─▒ Kafkasya halklar─▒ aras─▒nda uzun s├╝reden beri etnik bir kar─▒┼č─▒m─▒n ya┼čand─▒─č─▒n─▒ belgelemektedir. ‘Abay’ soyu Kara├žay-Malkar’da ve Kabardey’de ya┼čamaktad─▒r. Damgalar─▒ da benzerlik g├Âsteren bu soy Kara├žay-Malkar k├Âkenlidir ve bir b├Âl├╝m├╝ Kabardeyle┼čmi┼čtir. Abay soyad─▒ Osetlerde de bulunmaktad─▒r. ‘Abuk‘ soyu Kabardeyler ve Abazalar aras─▒nda ya┼čamaktad─▒r. Kulland─▒klar─▒ soy damgas─▒n─▒n da ayn─▒ olmas─▒ bu soyun k├Âkeninin ayn─▒ oldu─čunu belgelemektedir. ‘Aci’ soyu Kara├žayl─▒lar, Kabardeyler ve Abazalar aras─▒nda bulunmaktad─▒r. Kara├žay’daki Aci soyu ile Abaza Aci soyu ayn─▒ damgay─▒ kullanmaktad─▒r. Kara├žay-Malkar k├Âkenli ‘Bolat‘ soyu Balet‘ ad─▒yla Kabardey’de de ya┼čamakta ve soy damgalar─▒ da benzerlik g├Âstermektedir. Kara├žay k├Âkenli Bota┼č soyu ‘Bote┼č‘ ad─▒ ile Kabardey’de de ya┼čamaktad─▒r. Bu soyun bir kolu da Malkarl─▒lar aras─▒ndad─▒r. ‘Camankul‘ soyu Kara├žayl─▒lar ve Abazalar aras─▒nda ya┼čamakta ve ayn─▒ soy damgas─▒n─▒ kullanmaktad─▒r. Kara├žay k├Âkenli ‘Cara┼čd─▒’ soyu ‘Jere┼čti ad─▒ ile Abazalar ve Kabardeyler aras─▒nda da ya┼čamakta ve ayn─▒ damgay─▒ kullanmaktad─▒r. Abazalar─▒n ├çurd─▒m‘ soyu ile Kabardeyler’in ┼×urd─▒m‘ soyu ayn─▒ k├Âkene dayanmakta ve ayn─▒ damgay─▒ kullanmaktad─▒r. Kabardey k├Âkenli Doh┼čuk(Dok┼čukin) soyu Kara├žay’da Toh├žuk‘ ad─▒yla ya┼čamakta ve ayn─▒ soy damgas─▒n─▒ kullanmaktad─▒r. Ha├žuk‘ soyu Kabardeyler ve Abazalar aras─▒nda ya┼čamakta ve ayn─▒ soy damgas─▒n─▒ kullanmaktad─▒r. Kara├žay k├Âkenli Meker‘ soyu ‘Makar’ ad─▒yla Abazalar aras─▒nda da bulunmakta ve ayn─▒ soy damgas─▒n─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. Abaza ┼×eremet‘ soyu ile Kabardey ┼×ermet’ soyunun isimleri ve damgalar─▒ aras─▒ndaki benzerlik bu soyun ayn─▒ k├Âkene dayand─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. Kara├žayl─▒lar ve Kabardeyler aras─▒nda ya┼čayan ‘┼×─▒dak’ soyunun damgas─▒ da ayn─▒d─▒r. Bu da onlar─▒n ortak k├Âkenden geldi─čini g├Âsterir. Kabardey k├Âkenli Tambiy‘ soyu ayn─▒ isimle Kara├žay’da da ya┼čamaktad─▒r. Abaza k├Âkenli Tram‘ soyu Kara├žayMalkar’da da ya┼čanmakta ve damgalar─▒ da benzerlik g├Âstermektedir.[33]

Kafkasya’daki farkl─▒ etnik gruplarda g├Âze ├žarpan benzer ya da ayn─▒ soyadlar─▒ ve soy damgalar─▒n─▒n varl─▒─č─▒, Kafkas halklar─▒n─▒n etnik y├Ânden birbirleri ile kar─▒┼čarak akraba etnik gruplar haline geldiklerini ve benzer sosyo-k├╝lt├╝rel yap─▒lar olu┼čturduklar─▒n─▒ g├Âstermektedir. Bu sosyolojik olgu Kafkas halklar─▒ aras─▒ndaki k├╝lt├╝rel etkile┼čime de ─▒┼č─▒k tutmaktad─▒r. G├Â├ž, asimilasyon gibi etnik kar─▒┼č─▒m─▒ (amalgamasyonu) sa─člayan sosyolojik s├╝re├žler k├╝lt├╝r unsurlar─▒n─▒n da de─či┼čik etnik gruplar aras─▒nda ta┼č─▒nmas─▒na yol a├žm─▒┼č ve k├╝lt├╝rel etkile┼čimin izleri Kafkas halklar─▒n─▒n dillerine yans─▒m─▒┼čt─▒r.[34]

KafkasyaÔÇÖda Alfabe

├ľteden beri Kuzey Kafkasya k├╝lt├╝r├╝n├╝n en g├╝├ž ve kar─▒┼č─▒k problemlerinden birisi de yaz─▒ ve alfabe meselesidir. Bilindi─či ├╝zere Kuzey Kafkasyal─▒lar ve bu meyanda Adige’ler son y├╝zy─▒l i├žerisinde Arap, L├ótin ve Rus (Kiril) esasl─▒ olmak ├╝zere muhtelif alfabeler kulland─▒lar. Abhaz’lar ise bundan fazla olarak bir de G├╝rc├╝ alfabesini kullanma tecr├╝besinden ge├žirildiler. B├╝t├╝n bu de─či┼čikliklerin Kuzey Kafkasya k├╝lt├╝r ve edebiyat─▒ ├╝zerindeki tesirlerinin hi├ž de m├╝spet olmad─▒─č─▒n─▒ hemen belirtmemiz gerekir. Yaz─▒l─▒ Adigece Arap yaz─▒s─▒ halinde yedinci y├╝zy─▒ldan beri mevcuttu. ├ľnceleri din├« okullarda ve ├çarl─▒k devrinde baz─▒ liselerde okutulmu┼čtu. XIX. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒ ile XX. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda Adige edebiyat─▒ mill├« dilde yazan bir hayli yazar ve ┼čaire sahipti. Ara┼čt─▒rmalar Adige’lerin daha eski devirlerde Grek yaz─▒s─▒n─▒ da bir m├╝ddet kulland─▒klar─▒n─▒ g├Âstermektedir [35]

Ayr─▒ca Lopatinski, Marr, Uslar vs. bilginler de baz─▒ Kuzey Kafkas dilleri i├žin ├žo─ču kiril esasl─▒ olmak ├╝zere alfabeler meydana getirmi┼člerdir. Bununla beraber b├╝t├╝n bu alfabelerin geni┼č bir uygulama alan─▒ bulamad─▒─č─▒ ve halka inemedi─či de bir ger├žektir. Sovyet h├ókimiyetinin ilk y─▒llar─▒nda, Kuzey Kafkasya ayd─▒nlar─▒ o zamanki geni┼č serbestlikten faydalanarak ge├žmi┼č y─▒llar─▒n a├ž─▒─č─▒n─▒ kapatmaya ├žal─▒┼čt─▒lar. 1922 y─▒l─▒nda Kuzey Kafkasya Da─čl─▒lar─▒n─▒n k├╝lt├╝r meseleleriyle ilgili bir konferans topland─▒ ve bunu takiben de Kuzey Kafkasya’da ana dillerde tedrisat yapan okullar a├ž─▒lmas─▒na ba┼čland─▒. 1925 y─▒l─▒nda bu dillerin L├ótin esasl─▒ yeni alfabeleri meydana getirildi. Fakat Kuzey Kafkasya dillerinin herbiri i├žin birka├ž edeb├« dil ve alfabe kabul edilmi┼čti. Halbuki alfabenin l├ótinle┼čtirilmesi s─▒ras─▒nda Kuzey Kafkasya’l─▒ ayd─▒nlar aras─▒nda, b├╝t├╝n alfabeleri birle┼čtirmek ve her dilin ├že┼čitli leh├že ve ┼čivelerini tek bir edeb├« dille ifade etmek fikri h├ókim bulunuyordu. Bununla ilgili olarak ├╝lkenin ├že┼čitli muhtar cumhuriyet ey├óletlerinde bir├žok kongreler toplanm─▒┼čt─▒. Fakat bunlardan pratikte bir netice elde edilemedi. Zira bu faaliyetlerde rol oynayan ayd─▒nlar─▒n bir├žo─ču sonradan ÔÇťburjuva nasyonalistÔÇŁ olarak tavsif ve tasfiye edildiler. 1930 y─▒l─▒nda Moskova’da Da─č─▒stanl─▒ Cel├ól KorkmazÔÇÖ─▒n ba┼čkanl─▒─č─▒nda, Sovyet halklar─▒n─▒n alfabelerini birle┼čtirmek gayesiyle yeni bir konferans daha topland─▒. Fakat bundan da bir netice ├ž─▒kmad─▒. Sebep ise bahsetti─čimiz alfabe reformunun Kiril (Rus) harfleri esas─▒ ├╝zerine yap─▒lmak istenmesiydi.[36]

L├ótin esasl─▒ alfabeler yerine Kiril harflerinin kabul├╝ meselesi 1936-37 y─▒llar─▒nda yaln─▒z Kuzey Kafkasya-da de─čil b├╝t├╝n mill├« cumhuriyetlerde had ┼čeklini alm─▒┼č bulunuyordu. Bu de─či┼čiklik i├žin ortaya konan gerek├že ├Âzet olarak ┼čuydu:

1 ÔÇö L├ótin esasl─▒ alfabeler mill├« matbaalarda birtak─▒m teknik zorluklar do─čuruyorlard─▒.

2 ÔÇö Kiril harfleri sayesinde gen├žler Rus dilini de daha kolayl─▒kla ├Â─črenebilecek ve mill├« okullardan Rus├ža tedrisat yapan y├╝ksek okullara daha kolayl─▒kla ge├žebileceklerdi.

Bu konuda ÔÇťB├╝y├╝k Sovyet AnsiklopedisiÔÇŁ ┼čunlar─▒ yazmaktad─▒r:

ÔÇťEvvelce m├╝spet bir rol oynam─▒┼č olan L├ótin esasl─▒ alfabeler, zaman─▒n ge├žmesiyle dillerin geli┼čme ihtiyac─▒n─▒ sa─člayamaz hale gelmi┼člerdi. Durum b├Âyle olunca da (ki ayr─▒ alfabe kullanmaktansa ana diller ve Rus├ža olmak ├╝zere her iki dil i├žin tek bir alfabe ÔÇöyani Kiril alfabesiÔÇö esas─▒n─▒ benimsemek daha makul bir hareket olacakt─▒.ÔÇŁ Bu gerek├žeden hareketle 1938-40 y─▒llar─▒nda Sovyet H├╝k├╝meti taraf─▒ndan yap─▒lan alfabe de─či┼čikli─či yaln─▒z Kuzey Kafkasya’y─▒ de─čil, G├╝rc├╝ ve Ermeniler hari├ž, b├╝t├╝n Rus olmayan milletleri ve ├Âzellikle T├╝rk halklar─▒n─▒ da i├žine al─▒yordu. Kuzey Kafkasya’da bug├╝n b├╝t├╝n Adigeler taraf─▒ndanÔÇöbirka├ž harf ve ses fark─▒ylaÔÇökullan─▒lmakta olan Kiril esasl─▒ alfabe, i┼čte bu suretle meydana gelmi┼č ve kabul edilmi┼čtir.[37]

G├╝ney KafkasyaÔÇÖda Acaralar, A─ča├žeri T├╝rkleri dedi─čimiz eski T├╝rk boylar─▒ndan olup Kuzeyden gelerek zamanla G├╝rc├╝cenin de─či┼čik bir leh├žesini konu┼čmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r. G├╝rcistan ├╝zerinde Hun ve K─▒p├žak T├╝rklerinin k├╝lt├╝rel ve fizyonomik olarak yo─čun etkileri olmu┼čtur. ├ťnl├╝ tarih├ži Zeki Velid├« Togan, bu halka Acar ismini verenlerin, buraya gelip h├╝k├╝mranl─▒k etmi┼č ve sonra aralar─▒nda erimi┼č olan bir Aga├žeri z├╝mresinden ge├žmi┼č olabilece─čini belirtmektedir. ├ç├╝nk├╝ T├╝rkmenlerin bir oymak ismi olan Acarlu kelimesi, kaynaklar─▒m─▒zda Aga├žerili ┼čeklinde yaz─▒lmaktad─▒r.[38]

G├╝rcistanÔÇÖda ise uzun as─▒rlar boyunca h├ókim olan Asparuh, Tomris, O─čuz Bagratl─▒lar vd. hanedanlar T├╝rklerden ola gelmi┼čtir. G├╝rcistan Co─črafyas─▒nda Dede Korkut O─čuznamesiÔÇÖnde ge├žen bir├žok yer adlar─▒ bulunmaktad─▒r. Hatta Makedonyal─▒ ─░skenderÔÇÖin Do─ču seferinde bu b├Âlgede Bun (yerli) T├╝rklerinin bulundu─ču ve T├╝rk├že konu┼čuldu─ču anlat─▒l─▒r.

Ayr─▒ca, M. BROSSET’nin verdi─či Tavatlar ve Aznavurlar/Zaimler listesinde, K├╝r boyu/Kartel ├╝lkesindeki ┼ču z├ódeg├ón─▒n, “iya “┼čvili “/o─člu ve “dze”/ z├óde anlam─▒ndaki son eklerden ├Ânce gelen ├óile adlar─▒n─▒n, T├╝rk├že ve tarih├« h├ót─▒ralara g├Âre oldu─čunu g├Âr├╝yoruz. Barat, Solag, Kh─▒d─▒rbeg, Kh─▒darbeg, Tuman, Tarkh(a)n, Karal, Babadib, ├çolak, Kobul, Thurkistan, Kargan, Garakan, Karag├Âz, Urkmaz, Paryaman, Khalkanam, Tukl─▒arel, Kadag, Lala, Tula, ├çub─▒n, Tat, Kobyakh, Alibeg (Al-Bek), Budukhavur, ├ç─▒n├žal, ├çaka, Alikul(u), ├çalkanam, Amilakhor (Emir-Akhur), Liparit, Becan, Elyoz, ├ça┼č─▒t, Palawan (Balaban), Samargan(t), Taklak, ├ça├ž─▒k, Kay(─▒)tmaz, Kabakh, Can, Karkhan, Kodal (oymak ad─▒d─▒r), Bakhut, Ugan, A─ča bunlardan birka├ž─▒d─▒r. Ba┼čka b├Âlgelerde kollar─▒ ve ada┼člar─▒ da vard─▒r.[39]

G├╝rc├╝lerin T├╝rk├že konu┼čan kavimlerle ili┼čkileri bundan 2500 y─▒l ├Âncelerine kadar gitmektedir. Buna, G├╝rcistan’a kuzeyden gelen T├╝rk boylar─▒ taraf─▒ndan getirilen ve G├╝rc├╝ k├╝lt├╝r├╝nde yer edinen 12 Hayvanl─▒ Takvim sistemi g├╝zel bir ├Ârnektir. G├╝rc├╝ yazar, s├Âzl├╝kbilimci, din adam─▒ Sulhan-Saba Orbeliyani (1658-1725)”nin 18. yy’da kaleme ald─▒─č─▒ ve ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n g├╝n├╝m├╝zde de yararland─▒klar─▒ 17 binden ├žok giri┼če sahip “Sitkviskona Kartulis (G├╝rc├╝cenin S├Âz Demeti)” adl─▒ eserinde bu takvim yer almaktad─▒r. Orbeliyaninin eserindeki G├╝rc├╝ce y─▒l adlar─▒ ve onlar─▒n eski T├╝rk takvimindeki kar┼č─▒l─▒klar─▒ ise ┼č├Âyledir:

s─▒├žgan y─▒l, si├ž’.an il (s─▒├žan y─▒l─▒)

ud y─▒l, udi il (s─▒─č─▒r y─▒l─▒)

bars y─▒l, baars il (pars y─▒l─▒)

tav─▒┼čgan y─▒l, lu┼čgan il (tav┼čan y─▒l─▒)

lu y─▒l, lui il (ejderha y─▒l─▒)

y─▒lan y─▒l, iilan il (y─▒lan y─▒l─▒)

yunt y─▒l, uint il (at y─▒l─▒)

koy y─▒l, kui il (koyun y─▒l─▒)

bi├žin y─▒l, pi├žin il (maymun y─▒l─▒)

takuk y─▒l, takki il (tavuk y─▒l─▒)

it y─▒l, iit il (k├Âpek y─▒l─▒)

tonguz y─▒l, tanguz il (domuz y─▒l─▒).[40]

Kartuli Enis Ganmartebiti Leksikoni’de 12.949 s├Âzc├╝k bulunmaktad─▒r. Bu say─▒, s├Âzl├╝─č├╝n yaz─▒ld─▒─č─▒ 18. yy’da G├╝rc├╝cenin s├Âzc├╝k hazinesi a├ž─▒s─▒ndan d├╝nyan─▒n zengin dillerinden biri oldu─čuna delil olarak g├Âsterilmektedir. Bug├╝n sekiz ciltlik B├╝y├╝k G├╝rc├╝ce S├Âzl├╝k’te 113 bin kelime bulunmaktad─▒r. Fuat K├Âpr├╝l├╝’n├╝n G├╝rc├╝ ├Â─črencisi Prof. Dr. Sergey Cikia’n─▒n G├╝rcistan’daki ilk doktora ├Â─črencisi olan ve h├ólen Tiflis’teki Elyazmalar─▒ Enstit├╝s├╝n├╝n T├╝rk├že b├Âl├╝m├╝nde g├Ârev yapan ├Â─čretim ├╝yesi Prof. Dr. Tsisana Abuladze’nin ifadelerine g├Âre, G├╝rc├╝lerin Divan-u L├╝gat’it T├╝rk’├╝ say─▒lan bu s├Âzl├╝kte 3000’den fazla T├╝rk├že kelime bulunmaktad─▒r. 500’e yak─▒n T├╝rk├že k├Âkenli kelime Tiflis T├╝rkolojisi’nde b├Âl├╝m ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapan Prof. Dr. Maria Cikia’n─▒n “G├╝rc├╝cede Kullan─▒lan T├╝rk├že K├Âkenli Kelimeler” adl─▒ ├žal─▒┼čmas─▒nda ortaya konulmu┼čtur. L.l. Ruhandze G├╝rc├╝ halk edebiyat─▒na T├╝rk├žeden ge├žen kelimeler ├╝zerine incelemeler yapm─▒┼čt─▒r. [41]

G├╝rcistan’da ├é┼č─▒kl─▒k Gelene─či ve G├╝rcistan ├é┼č─▒klar─▒

Arap├ža k├Âkenli “├ó┼č─▒k” kelimesi (“─▒┼čk” olarak da kullan─▒lm─▒┼čt─▒r) Anadolu T├╝rk├žesinde ilk kez 13. y├╝zy─▒lda halk ┼čairi Yunus Emre (1240-1320)’nin m─▒sralar─▒nda ge├žmektedir. Yunus Emre bu metinlerde kendini “├é┼č─▒k Yunus” olarak tan─▒mlamaktad─▒r. Bundan dolay─▒ Anadolu ├ó┼č─▒kl─▒k gelene─činin onunla ba┼člad─▒─č─▒na inan─▒lmaktad─▒r. Bu konuda zengin bir litterat├╝re ve ├žal─▒┼čma listesine sahip ordinary├╝s F. K├Âpr├╝l├╝, Edebiyat Ara┼čt─▒rmalar─▒ adl─▒ eserinde konuyu 10. yy. ├Âncesine kadar g├Ât├╝rmektedir. XIV. yy’─▒n Horasanl─▒ mutasavv─▒f ┼čairi ve 12 bin beyitlik Garibn├óme yazan ├é┼č─▒k Pa┼ča (1272-1333) da hu kelimeyi ger├žek ad─▒ olan Ali’nin yerine bir s─▒fat olarak kullanan ilk ┼čairdir.[42]

Halk edebiyat tarih├žisi Prof. Pertev Naili Boratav yedi y├╝zy─▒ll─▒k bir mazisi olan ├é┼č─▒kl─▒k gelene─čini 4 temel alt ba┼čl─▒k alt─▒nda ele almaktad─▒r:

Mutasavv─▒f ├é┼č─▒klar,

┼×ehirli ├é┼č─▒klar,

K├Ây ├é┼č─▒klar─▒,

G├Â├žmen ├é┼č─▒klar.

├é┼č─▒kl─▒k gelene─činin milletler aras─▒nda yay─▒lmas─▒nda ve bu k├╝lt├╝r├╝n 20. yy’─▒n sonlar─▒na kadar canl─▒ kalmas─▒ndaki ├Ânc├╝ rol ise “G├Â├žmen ├é┼č─▒klar”a aittir.

├é┼č─▒kl─▒─č─▒n G├╝rcistan’da Yay─▒ld─▒─č─▒ ─░lk Mek├ónlar ve Tarih├« Geli┼čimi:

“├é┼č─▒k” kelimesinin T├╝rk halk edebiyat tarihinde kavramsal ve kurumsal ┼čeklini almas─▒ ancak 17. y├╝zy─▒lda olmu┼čtur. “Halk ┼čairleri ┼čiirlerini saz ile s├Âylemi┼člerdir. Bu sebeple halk ┼čairlerine saz ┼čairleri de denmi┼čtir. Eski ┼čiir gelene─činin ┼čairlerine O─čuz T├╝rklerinde “ozan” ad─▒ verilmi┼čtir. Bu kelime XVI. yy’a kadar devam etmi┼č XVII. yy’dan itibaren yerini ‘├ó┼č─▒k’ ve saz ┼čairine b─▒rakm─▒┼čt─▒r.” T├╝rk├žedeki ├ó┼č─▒k kelimesinin G├╝rc├╝ce kar┼č─▒l─▒─č─▒ olan “a┼čug” kelimesinin G├╝rc├╝ edebiyat litterat├╝r├╝ne ne zaman girdi─čine ili┼čkin elde kesin veriler bulunmamaktad─▒r. Fakat ├ó┼č─▒k edebiyat─▒ form ve i├žeri─čini kullanan ├ó┼č─▒k ┼čiiri gelene─činin G├╝rc├╝ edebiyat─▒ndaki ilk izleri 18. y├╝zy─▒la kadar gitmektedir. G├╝rc├╝, ├ó┼č─▒kl─▒k gelene─či, varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ 20. yy’─▒n ikinci ├žeyre─čine kadar kurumsalla┼čmadan bireysel icralarla devam etmi┼čtir. Bu gelenek G├╝rc├╝ edebiyat─▒ ├╝zerinde ├žok ├Ânemli bir iz b─▒rakmamakla beraber, kendine ait ├Âzg├╝nl├╝─č├╝ sayesinde bireysel olarak baz─▒ G├╝rc├╝ edebiyat├ž─▒lar─▒ ├╝zerinde etkili olmu┼čtur. G├╝rc├╝ Kral VI: DavidÔÇÖin saray─▒nda sanat icra eden ses sanat├ž─▒lar─▒ aras─▒nda ├ó┼č─▒klar─▒n da bulundu─ču bilenmektedir.[43]

G├╝rcistan’da ├ó┼č─▒kl─▒k kurumunun temelleri G├╝neybat─▒ G├╝rcistan’da, Cavaheti ve Trialet yerle┼čim birimlerinde at─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunun sebebi ├ó┼č─▒kl─▒k gelene─činin ta┼č─▒y─▒c─▒ unsuru olan T├╝rk├ženin, bu co─črafyada konu┼čulan dil olmas─▒d─▒r. Azeri kaynaklar─▒ b├Âlgede T├╝rk├ženin yayg─▒nl─▒k kazanmas─▒n─▒ ┼×ah ─░smail’in (1502-1524) b├Âlgeye h├ókim olu┼čuyla temellendirmekte ve bu d├Ânemde yukar─▒da ad─▒ verilen iki b├Âlgenin ┼čehirlerinde ve k├Âylerinde ya┼čayan Ermenilerin de T├╝rk├že konu┼čup yazd─▒klar─▒n─▒ ve T├╝rk├že eserler verdiklerini belirtmektedirler. Prof. Hac─▒lar, 18 ve 19. yy’lar─▒ kastederek ad─▒ ge├žen y├╝zy─▒llar i├žin, G├╝rc├╝ bilim adam─▒ Q. Beltadze’nin, “Azerice G├╝ney Kafkasya’da bu devir i├žin uluslararas─▒ bir dil idi” dedi─čini belirtmektedir. E. Tagai┼čvili (1863-1953)’nin K. Kekeladze Elyazmalar─▒ Enstit├╝s├╝ÔÇÖndeki g├╝nl├╝klerinde bu konuya ─▒┼č─▒k tutan bilgileri bulmak m├╝mk├╝nd├╝r. 16 ve 17. y├╝zy─▒llarda y├Ârede kayd─▒ tutulan ├ó┼č─▒k edebiyat─▒ ├Ârneklerinde T├╝rk├ženin yayg─▒nl─▒─č─▒na T├╝rkolog Marr da dikkat ├žekmi┼čtir.[44]

├é┼č─▒k ┼čiirinin G├╝rcistan’a ─░ran’dan ge├žti─čini ileri s├╝ren iddialar da s├Âz konusudur. Fakat G├╝rc├╝ ├ó┼č─▒klar─▒n ├žal─▒p, s├Âyledikleri ┼čark─▒ ve ┼čiirlere bak─▒ld─▒─č─▒nda ve onlar─▒n eserleri Anadolu ├ó┼č─▒k edebiyat─▒ ├╝r├╝nleriyle kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda ortaya ├ž─▒kan benzerlik, Baratov’un belirtti─či g├Â├žmen ├ó┼č─▒klar─▒n G├╝rcistan ├ó┼č─▒klar─▒yla kurduklar─▒ ili┼čkiyi daha mant─▒kl─▒ k─▒lmaktad─▒r. Korogl─▒[45] (1983) konuya ay─▒rd─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmas─▒nda Yunus Emre’nin Kafkasya’ya da gelerek burada sanat icra etti─čini belirterek bu ├ž─▒kan─▒n─▒ desteklemektedir. Zamanla G├╝rc├╝ k├╝lt├╝r├╝ i├žinde de─či┼čikliklere u─črayan bu gelenek yerel ┼čekil ve i├žerikler edinse de bu izler belirgindir. G├╝rc├╝ ├ó┼č─▒kl─▒k gelene─či ─░ran’daki ├ó┼č─▒klardan ├žok farkl─▒d─▒r ve hatta buradaki ├ó┼č─▒klar─▒n s├Âyleyi┼č formunun ─░ranl─▒ ├ó┼č─▒klara yabanc─▒ geldi─či belirtilmektedir. G├╝rcistan ├ó┼č─▒klar─▒nda i├žerik olarak da ┼čekil olarak da G├Â├žmen T├╝rk ├ó┼č─▒klar─▒n ├žal─▒p s├Âyledikleri ┼čark─▒ ve ┼čiirlerle ├Ârt├╝┼čme s├Âz konusudur.[46]

├é┼č─▒kl─▒k kurumunun G├╝rcistan’daki fonksiyonu ├žok renklidir. ├é┼č─▒klar─▒ 18. yy. boyunca ve k─▒smen de 19. y├╝zy─▒lda ┼čehirlerde, k├Âylerde, zanaatkar tezg├óhlar─▒nda, ailelerin toplant─▒ masalar─▒nda, halk oyunlar─▒nda, mabet kutlamalar─▒nda g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r. Besteci Dmitriy Araka┼čivili, G├╝rcistan’da 18. yy’da ba┼člayan ├ó┼č─▒kl─▒k gelene─činin temsilcilerini ve onlar─▒n ├žal─▒p s├Âyledikleri ┼čark─▒lar─▒n melodilerini notaya aktararak onlar─▒n gelece─če ta┼č─▒nmas─▒nda b├╝y├╝k rol oynam─▒┼čt─▒r. G├╝rcistan’da mabet kutlamalar─▒ ├žok yo─čun oldu─čundan ├ó┼č─▒klar, Tiflis ve ├ževresindeki mabetlerde, koruyucu-ikon g├╝nlerinde yap─▒lan kutlamalara kat─▒l─▒rlard─▒. Bunlar─▒n aras─▒nda ┼čark─▒c─▒lar, hik├óye anlat─▒c─▒lar─▒, destan olu┼čturucular─▒ ile sazendeler de bulunur ve kendi ustal─▒klar─▒n─▒ bu t├╝r merasimlerde ellerindeki ├žalg─▒ aletleri e┼čli─činde ortaya koyar ve birbiriyle sanatlar─▒n─▒n icras─▒nda yar─▒┼č─▒rlard─▒. Dinleyiciler ise ├Âzel l├╝tufla donat─▒lm─▒┼č ├ó┼č─▒klar─▒n icralar─▒n─▒ ses ├ž─▒karmadan dinler ve en ufak bir ayr─▒nt─▒y─▒ ka├ž─▒rmamaya dikkat ederlerdi. Rus ┼čair Lermontov, A┼č─▒k Garip hik├óyesinin temas─▒n─▒, G├╝rcistan’da bulundu─ču s─▒rada buradan alm─▒┼čt─▒r. ├é┼č─▒k edebiyat─▒n─▒n ve ├╝r├╝nlerinin G├╝rcistan’da geli┼čmesinde T├╝rk├ženin yayg─▒nla┼čmas─▒ ve G├╝rcistan ├╝zerinden ge├žen ─░pek Yolu ├╝zerindeki kervanlar─▒n konaklad─▒klar─▒ kervansaraylarda payla┼č─▒lan ├žok renkli k├╝lt├╝rlerin de etkisi olmu┼čtur.[47]

 

D─░PNOTLAR:

[1] Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi, T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi (EST├ťDAM).

[2] K├óz─▒m BERZEG, ├çerke┼č Dilleri Konusunda Yeni Bilimsel G├Âr├╝┼čler ve T├╝rkik Diller Camias─▒yla Eski ─░li┼čkileri, Kafkasya Ger├že─či, say─▒ 7, Ocak 1992, s. 29-30.

[3] Kâzım BERZEG, a. g. m. s. 29.

[4] Kâzım BERZEG, a. g. m. s. 29.

[5] Kâzım BERZEG, a. g. m. s. 29., Vitalij V. Shevoroshkin : Ana Dil (Mother Tongue), Çevirenler J.Stewart-Robinson ve Mehmet Tomanbay. Bilim ve Sanat Dergisi, Eylül-Kasım 1988, Ankara.

[6] K├óz─▒m BERZEG, a. g. m. s. 29., K├óz─▒m Berzeg : Vub─▒h’lar─▒n da Dahil Oldu─ču ├çerkesler’in Yay─▒l─▒┼č─▒, Tarih ve Toplum Dergisi.

[7] Kâzım BERZEG, a. g. m. s. 30.

[8] A. Hazer H─▒zal, Adige Dilinde Arkaik (Kadim) T├╝rk├žeden Kalma Kelimeler Ve ─░rtibatlar -II-,Birle┼čik KAFKASYA Dergisi, 1998, y─▒l─▒ 64, say─▒ 15,s. 36-37., Ahmat Bayramuk-Tarih├« Olaylar-Stavropal 1988, s.11.

[9] Ufuk Tavkul, KafkasyaÔÇÖda K├╝lt├╝rel Etkile┼čim, T├╝rk Dil Kurumu Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2009, s. 29-30.

[10] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 71.

[11] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 72.

[12] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 73.

[13] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 73.

[14] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 74.

[15] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 75.

[16] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 76.

[17] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 77.

[18] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 89.

[19] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 89., Ufuk Tavkul (1994), Adige (├žerkes) diline Kara├žay Malkar Dilinden ge├žen kelimeler, K─▒r─▒m Dergisi, 2 (8), 26-29.

[20] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 89-90.

[21] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 113.

[22] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 113.

[23] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 113.

[24]Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 113., ─░van Canayt─▒ (1977), AsetinÔÇÖlerde Nart efsaneleri, ├ževiren: ─░lhan tekin, Kuzey Kafkasya K├╝lt├╝r Dergisi, 8 (43), 6-8.

[25] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 114., ├ľmer B b├╝y├╝ka, Abhaz Mitolojisi ana├ž m─▒?, ─░stanbul, ─░stanbul Matbaas─▒.

[26] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 114.

[27] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 115.

[28] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 115.

[29] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 115., Hasan Yahtanigov (1993) Severokavkazskie Tamgi-Nalcik,129-136.

[30] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 116. Hasan Yahtanigov (1993) Severokavkazskie Tamgi-Nalcik,159-163.

[31] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 116.

[32] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 116.

[33] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 116-117.

[34] Ufuk Tavkul, a. g. e., s. 117.

[35] Sefer E. Berzeg, Adige-├çerkes Alfabesinin Tarih├žesi, ┼×enyuva Matbaas─▒, Ankara, 1969, s. 3.

[36] Sefer E. Berzeg, a. g. e., s. 4.

[37] Sefer E. Berzeg, a. g. e., s. 5.

[38]Yunus Zeyrek, Acaristan ve Acarlar, Ankara, 2001, s. 12., Z. V. Togan, Umumi T├╝rk Tarihine Giri┼č, ─░stanbul, 1981, s. 258.

[39]M. Fahrettin K─▒rz─▒o─člu, Dede Korkut O─čuzn├ómeleri, II. Kitap, AKMBY, Ankara, 2000, s. 56. M. BROSSET, “Description Geographique de la Geogire, par la Tsarevitch Wakhoucht” 1842 S. -Petersbourg, “Appendice, Liste des Tawads”, s. 487-488, 489-493.

[40] ─░lyas ├ťst├╝ner, G├╝rc├╝ Dili ve Edebiyat─▒ ├ťzerine Okumalar, Kakn├╝s Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2010, s. 24-25.

[41] ─░lyas ├ťst├╝nyer, a. g. e., s.25.

[42] ─░lyas ├ťst├╝nyer, a. g. e., s.143.

[43] ─░lyas ├ťst├╝nyer, a. g. e., s.144-145.

[44] ─░lyas ├ťst├╝nyer, a. g. e., s.145-146.

[45] ─░lyas ├ťst├╝nyer, a. g. e., s.143. Korogl─▒, Kh., Turetskeya A┼č─▒kskaya Poeziya, ├Âns├Âz, XIL, Moskva 983, s. 6.

[46] ─░lyas ├ťst├╝nyer, a. g. e., s.146.

[47] ─░lyas ├ťst├╝nyer, a. g. e. s. 147.

2,183 total views, 1 views today

Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľZDEN

─░lk ve Orta ├Â─črenimini Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde tamamlad─▒. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2002 y─▒l─▒nda ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dal─▒nda ÔÇťKutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ ve T─▒p Eti─čine Katk─▒s─▒ÔÇŁ isimli tezini tamamlad─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Anadolu ├ťniversitesi A├ž─▒k ├ľ─čretim Fak├╝ltesi Felsefe B├Âl├╝m├╝n├╝ de bitiren Hilmi ├ľzden ESOG├ť T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ B├Âl├╝m├╝nde ÔÇťT├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├žÔÇŁ isimli tezine devam etmektedir. Anatomi, T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či ├╝zerine yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunmaktad─▒r. E-Posta: hilmiozden@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒