Hilmi ├ľZDEN
Hilmi  ├ľZDEN
hilmiozden@gmail.com
Do─ču Avrupa ve Balkan Dilleri
  • 18 Nisan 2018 ├çar┼čamba
  • +
  • -

Macarlar, Do─ču AvrupaÔÇÖya Hunlar olarak geldiklerinde aynen Bulgar T├╝rkleri gibi T├╝rk├že konu┼čuyorlard─▒. Bug├╝n Macar dil ├ólimleri Macarcan─▒n, ├Âzellikle Kafkas Dilleri ve Kara├žay T├╝rk├žesi ile akrabal─▒klar─▒n─▒ ortaya koymaktad─▒rlar. Macarlar─▒n tarih├« ser├╝veni ├╝zerine tezler Ural (Fin-Ugor) veya Orta Asya k├Âkenli olmak ├╝zere iki adettir. Macar dili ├╝zerine de ya Fin-Ugor yahut Orta Asya ile akrabal─▒klar─▒ndan bahsedilmektedir.

Hazar Hakanl─▒─č─▒ Macar (Magyar) devletinin de ger├žek kurucusu durumundad─▒r. Asl─▒nda Urall─▒ (Fin-Ugor) bir kavim olarak, Vogul ve Ostiyaklarla yak─▒n akraba bulunan Macarlar Ural da─člar─▒n─▒n ormanl─▒k yama├žlar─▒ndaki eski yurtlar─▒ndan bozk─▒rlar ├žizgisine inerek, buradaki Ogur T├╝rkleri ile uzun bir devre birlikte ya┼čam─▒┼člard─▒r. M. 463’lerde Sabarlar─▒n Bat─▒ÔÇÖya g├Â├ž hareketleri bask─▒s─▒ dolay─▒s─▒yla Macarlar─▒n (bir k─▒sm─▒ bug├╝nk├╝ Ba┼čk─▒rtlar sahas─▒ndaki yurtlar─▒nda/Magna Hungaria=As─▒l veya B├╝y├╝k Macaristan/kal─▒rken), kalabal─▒k k─▒sm─▒ Ogurlarla birlikte Kuzey Kafkaslara, Kuban nehri dolaylar─▒na gelmi┼člerdir. Orada On-Ogur’lar─▒n idaresinde kald─▒klar─▒ i├žin On-Ogur (=Ongur, Ungri, Ongri, Ungor, Ungaros, Hungarus, Hongrois, Venger gibi) ad─▒ ile de tan─▒nm─▒┼č olan Macarlar─▒n eski tarihine ait, Belar (Bulgar)’─▒n gelinleri ile Alan prensinin iki k─▒z─▒n─▒n Hunor (Hun-eri) ve Moger (Magy-eri) taraflar─▒ndan ka├ž─▒r─▒l─▒p zevceli─če al─▒nd─▒klar─▒ hik├óyesi ile Hunor ve Moger karde┼člerin bir geyik rehberli─činde Azak denizinin bat─▒s─▒na ge├žtiklerine dair Bat─▒ kaynaklar─▒nda nakledilen gelenek Macarlar─▒n, Karadeniz kuzeyinde Bulgarlarla -ve herh├ólde Bulgarlar─▒n arac─▒l─▒─č─▒ ile- Hunlarla yak─▒n ili┼čkilerinin ve Alanlarla kom┼čuluklar─▒n─▒n h├ót─▒ralar─▒d─▒r.[2]

Sabarlar─▒n, Kafkasya’y─▒ i┼čgalleri s─▒ras─▒nda “Sabar(d)” diye, daha sonra (G├Âk-T├╝rk h├ókimiyeti K─▒r─▒m’a kadar uzan─▒nca ve sonra Hazar h├ókimiyeti dolay─▒s─▒yla) “T├╝rk” diye an─▒lan Macarlar, 400 y─▒l kadar T├╝rklerle bir arada ya┼čaman─▒n neticesi olarak, Bozk─▒r k├╝lt├╝r├╝n├╝n derin tesiri alt─▒nda T├╝rk k├╝lt├╝r unsurlar─▒n─▒ benimsemi┼čler, ona g├Âre te┼čkil├ótlanm─▒┼člar, hayvan beslemeyi, ├žift├žili─či, ba─čc─▒l─▒─č─▒, kanun kavram─▒n─▒ ve yaz─▒y─▒ ├Â─črenmi┼člerdir. H├ólen Macar dilinde ya┼čama─ča devam eden T├╝rk├že s├Âzler (bat─▒, y├óni -r’li- Bulgar T├╝rk├žesi’nden) bunu a├ž─▒k├ža g├Âsterir: ├ľk├Âr=├Âk├╝z, tin├ÂÔÇödana, bifea=bu─ča, borju = buza─č─▒, tyuk=tavuk, kos=ko├ž, kecske=ke├ži, tarlo=tarla, tekn├Â=tekne, karo=kaz─▒k, eke-saban, arok=ar─▒k, buza = bu─čday, arpa=arpa, borso = bur├žak, alma=elma, sz├Âl├Â= (sidleg’den) ├╝z├╝m, sereg=├žeri(g) (ordu), beke=bar─▒┼č, er├Â=erk (kuvvet), t├Ârveny=t├Âre (kanun), tanu=tan─▒k (┼č├óhid), belyeg=(pul) belge, erdem=erdem (fazilet), egy=kutsal, b├╝n=g├╝nah, b├Âlcs=bilge, kek=g├Âk (mavi), sarga=sar─▒, zsam=say─▒, bet├╝=biti(g) (harf),─▒+ni’= yazmakÔÇŽ

Macarlar Don nehri dolaylar─▒nda (Dent├╝-Mogyeria) iken, Hazar Hakanl─▒─č─▒ÔÇÖnca tayin edilmi┼č ve hatta bir Hazar prensesi ile evlendirilmi┼č ve ihtimal “k├╝nd├╝” ┬áunvan─▒n─▒ ta┼č─▒yan ba┼čbu─člar─▒ LebediÔÇÖnin idaresinde bulunduklar─▒ s─▒rada, do─čudan gelen Pe├ženek bask─▒s─▒ sebebi ile yerlerinden ayr─▒larak Dnyeper-Dnyester-Prut b├Âlgesi (=Etel-k├╝z├╝~Etelk├Âz=nehirler aras─▒)’ne ge├žmi┼člerdir. Burada K├╝nd├╝ ile “├ťge” taraflar─▒ndan idare edildikleri zaman, herbirinin ba┼č─▒nda Hazar Hakanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n tayin etti─či birer “Ur” bulunan 7 kabileden kurulu birlik te┼čkil ettikleri anla┼č─▒lan Macarlar─▒n, T├╝rklerle b├╝sb├╝t├╝n kar─▒┼čt─▒klar─▒n─▒ kabile adlar─▒ g├Âstermektedir: Tarjan(Tarkan), Yen├ (T├╝rk├že ├╝nvan “Inak”dan), K├╝rt(T├╝rk├že; kar y─▒─č─▒n─▒, ├ž─▒─č, kaygan kar k├╝mesi), Gyarmat (yorulmaz), Ker (b├╝y├╝k, iri), Keszi (kesik, par├ža).[3] Di─čer iki kabile Fin-Ugor: Nyek ve Magyar. Bunlardan Orta Asya’da T├╝rk as─▒ldan bir boy olarak g├Âr├╝nen K├╝rt kabilesiÔÇÖden hi├ž olmazsa bir b├Âl├╝m├╝n G├Âk-T├╝rkler ├ža─č─▒nda gelerek Macarlara kat─▒ld─▒─č─▒ san─▒l─▒yor.

880’lerde bat─▒ya do─čru y├Ânelen Pe├ženeklere kendi ├╝lkesinden yol vermek zorunda kald─▒─č─▒ anla┼č─▒lan Hazar hakan─▒ taraf─▒ndan, Pe├ženek tehlikesine kar┼č─▒ Macar birli─čini sa─člam tutmak maksad─▒yla, ├ťge soyundan Alm─▒┼č-o─člu Arpad (T├╝rk├že, Arpac─▒k)’a tam sel├óhiyet verildi ve o, “T├╝rk (Hazar) usul├╝nde t├Âre uyar─▒nca kalkan ├╝zerinde kald─▒r─▒lmak” suretiyle Gyula (=Yula, ├çula, T├╝rk├že unvan) olarak Macar kabileler birli─činin ba┼čbu─ču il├ón edildi”.

Hazar toplulu─čundan ayr─▒lan ├╝├ž urugdan kurulu Kabarlar─▒n da kat─▒lmas─▒ ile Macar kabile say─▒s─▒ 8’e y├╝kseldi, dolay─▒s─▒yla Macarlar aras─▒nda T├╝rk unsur daha da artt─▒ ve bu sebepten Fin-Ugorca yan─▒nda T├╝rk├že de yayg─▒n dil h├óline geldi ki, bu iki dilli durum bir as─▒r kadar s├╝rm├╝┼č gibidir. 889’a do─čru Macarlara y├Ânelen 2. b├╝y├╝k Pe├ženek taarruzu y├╝z├╝nden Etelk├╝z├╝’y├╝ terk etmek zorunda kalan Macarlar, vaktiyle Avarlarla birlikte bir k─▒s─▒m soyda┼člar─▒n─▒n gitti─či ve kendi hayat ┼čartlar─▒na uygun bulup be─čendikleri Tuna-Tisa b├Âlgesini, Arpad (├Âlm. 907)’─▒n sevk ve idaresinde, i┼čgal ederek bug├╝nk├╝ vatanlar─▒n─▒ (Macaristan, Hungaria) kurdular (896). T├╝rk soyundan gelen ve 1301 y─▒l─▒na kadar devam eden Arpad s├╝l├ólesi mensuplar─▒, 1000 senesinde H─▒ristiyanl─▒─č─▒ (Roma Katolik) kabul edinceye kadar ├žo─čunlukla T├╝rk├že adlar ta┼č─▒m─▒┼člard─▒r: Tarka├ž, Yuta┼č, Ta┼č, Tarma ve Geza; iki prenses: Saroltu, Karoldu (Ak-gelincik, Kara-gelincik) ve H─▒ristiyanl─▒─č─▒ devlet dini yapan ve Stephanos (─░stv├ón) ad─▒n─▒ alan kral: Vayk (=Bay+k). O tarihlerde Bizans kaynaklar─▒nda Macarlara daima “T├╝rk” denildi─či gibi, Macaristan’a da “T├╝rkiye (Tourkhia) ad─▒ verilmi┼čtir. Ayr─▒ca Macarlardan bir z├╝mre olup bug├╝n Erdel (Transilvanya)’de oturan T├╝rk as─▒ll─▒ Szekely (Sekel)’ler 16. y├╝zy─▒l ortalar─▒na kadar, eski Orhun alfabesinin az de─či┼čiklikle devam─▒ olan ve Macar “Oyma yaz─▒s─▒” (Rov├ós─▒’r├ós) denilen yaz─▒y─▒ kullanm─▒┼člard─▒r76 ki, bu yaz─▒dan bir h├ót─▒ra da ─░stanbul’da bulunmu┼čtur (El├ži Han─▒ kit├óbesi. 16 y├╝zy─▒l).[4]

Hazar H├ókanl─▒─č─▒ 10. y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒ndan itibaren g├╝c├╝n├╝ kaybetme─če ba┼člad─▒. Bu, tabiat─▒yla daha ├Ânceki tarihlerde beliren sosyal huzursuzluklar─▒n sonucu idi. Ba┼člang─▒├žta T├╝rklerden kurulu olan ordu -Hazar unsurunun daha ├žok ticari i┼člere kaymas─▒ dolay─▒s─▒yla- ├╝cretli asker say─▒s─▒n─▒n gittik├že artmas─▒ y├╝z├╝nden, yava┼č yava┼č mill├«li─čini kaybederek yabanc─▒la┼č─▒yordu. Daha 8. as─▒r ortalar─▒nda ├╝cretlilerin m├╝him bir k─▒sm─▒n─▒ Harezm ve civar─▒ndan gelen M├╝sl├╝manlar (Kh├ólis~Kh~alis=Kaliz’ler) te┼čkil ediyordu. Mesel├ó yukar─▒da 762-764 h├ódiseleri dolay─▒s─▒yla zikretti─čimiz As-Tarhar─▒ daha ziyade kendi yurtta┼člar─▒na kumanda eden Harezmli bir askerdi. Memlekette dil ve din birli─činin bulunmamas─▒, Hazar toplulu─čunun da─č─▒lmas─▒n─▒ kolayla┼čt─▒ran amillerden olmu┼č; ordunun kuvvetten d├╝┼čmesi neticesinde ticar├« emniyetin sars─▒lmas─▒ ekonomik dengeyi bozmu┼č; Pe├ženeklerin ├╝lkeye yay─▒lmalar─▒, belki b├╝y├╝k kar─▒┼č─▒kl─▒k y─▒llar─▒ olarak bilinen 854’lerde Kabarlar─▒n, daha sonra Macarlar─▒n ve ihtimal Kalizlerle Bulgar ─░┼čkillerin yurttan ayr─▒lmalar─▒ hakanl─▒─č─▒ b├╝sb├╝t├╝n zaafa u─čratm─▒┼čt─▒. ─░sl├óvlar durumdan faydaland─▒lar. Ticaret ├Ârt├╝s├╝ alt─▒nda etrafta sald─▒rgan hareketlere giri┼čtiler. Hazar sahillerindeki kasabalar─▒ ya─čmal─▒yor, tahrip ediyor, ahaliyi ├Âld├╝r├╝yorlard─▒ (bilhassa 910, 913, 943 y─▒llar─▒nda). Vaktiyle hakanl─▒k gemilerinin huzur i├žinde dola┼čt─▒─č─▒ deniz ve nehir yollar─▒nda emniyet kalmad─▒. Hazar h├╝k├╝met makamlar─▒n─▒n kanunsuzluklara engel olma─ča ├žal─▒┼čmalar─▒ ─░sl├óvlar─▒ b├╝sb├╝t├╝n azd─▒rd─▒. Nihayet Kiyef Rus prensi Svyatoslav, T├╝rk tarz─▒nda kurup donatt─▒─č─▒ kalabal─▒k kara ve nehir kuvvetleri ile her cihet├že bor├žlu bulundu─ču efendilerini ma─čl├╗p, ba┼čkenti zapt ve di─čer ┼čehirleri tahrip etti (965). Yak─▒n─▒nda 12. as─▒rda “Saks─▒n” ┼čehrinin kuruldu─ču eski ba┼čkent ─░til ┼čehri, el-B├«r├╗n├« zaman─▒nda (1048) bile harabe h├ólinde idi. Hazarlar da─č─▒ld─▒lar. Tmutorokan’a, K─▒r─▒m’a do─čru ├žekilenler topluluk hayat─▒n─▒ devam ettirme─če ├žal─▒┼čt─▒lar.[5] Di─čer taraftan Hazarlar yabanc─▒ ├╝lkelerde de baz─▒ h├ót─▒ralar b─▒rakm─▒┼člard─▒r: ─░shak b. K├╝nd├╝c├╝k, Abb├ós├« hal├«fesi el-Mu’temid zaman─▒n─▒n (870-891) tan─▒nm─▒┼č kumandanlar─▒ndand─▒. Tegin b. Abdullah’il-Hazar├« ├╝├ž kere M─▒s─▒r valili─či yapm─▒┼čt─▒ (10. asr─▒n ilk ├žeyre─či). Hatt├ó Ye’c├╝c-Me’c├╝c ┼čeddini aramak ├╝zere h├ólife el-V├ós─▒k (842-847) taraf─▒ndan Kafkaslar’a g├Ânderilen ve T├╝rk├že de bildi─či s├Âylenen Sell├óm-ut-Terc├╝man’─▒n aslen bir Hazar Musevisi oldu─ču rivayet edilmi┼čtir. Kafkaslarda ya┼čayan Kara├žaylar─▒n Hazarlarla akrabal─▒─č─▒ ileri s├╝r├╝lmektedir. Bug├╝n Hazarlar─▒n h├ót─▒ralar─▒ndan biri Hazar Denizi’nin ad─▒d─▒r.[6]

Laszlo Maracz, ÔÇťMacarlar─▒n K├Âk├╝ Orta AsyaÔÇÖdad─▒rÔÇŁ isimli makalesinde Macarlar─▒n Orta AsyaÔÇÖdaki Anayurtlar─▒ndan bahseder: Orta├ža─čda Macar kraliyet saray─▒ndaki g├Ârevlilerce yaz─▒lm─▒┼č Macar y─▒ll─▒klar─▒ Macarlar─▒n asli yurdunu nerede arayaca─č─▒m─▒z ve Macar dilinin k├Âkleri hakk─▒nda ├žok bilgi sunarlar. Bu y─▒ll─▒klara g├Âre Macarlar ─░skitya’n─▒n bat─▒ k─▒sm─▒nda zuhur etmi┼člerdir ki, buras─▒ Kafkaslardan Orta Asya’ya Hazar denizi ├ževresindeki yerlere denk gelmektedir. Ve de Macarlar ─░skitler, Hunlar, Avarlar ve Hazarlar gibi g├Â├žebe halklarla akrabad─▒r. Asl─▒nda Macarlar─▒n eski tarihi ve Macar dilinin k├Âkenine dair ara┼čt─▒rmalarda buna ├žok defa te┼čebb├╝s edilmi┼čtir. Macarlar─▒n ve Macar dilinin Orta Asya k├Âkeni erken Macar k├╝lt├╝r ve toplumunun pek ├žok bask─▒n ├Âzelli─čini de a├ž─▒klayacakt─▒r.[7] Macarlar ‘at’a ve bile┼čik refleks ok ve ├╝zengi gibi askeri ama├žlara hizmet eden teknik yeniliklere olduk├ža ba─č─▒ml─▒yd─▒lar. Bu durum, Orta Asya’da bulunan g├Â├žebe gelene─čine ├Âzg├╝d├╝r. Macar mitolojisinde bozk─▒rdaki gezinmelere ve Macarlar─▒n temasta bulundu─ču g├Â├žebe halklara i┼čaret eden pek ├žok ipucu bulunabilir. Erdel’de Karpat da─člar─▒n─▒n eteklerinde ya┼čayan Sekel Macarlar─▒n─▒n h├ól├ó kulland─▒klar─▒ Macar oyma yaz─▒s─▒, Orta Asya k├Âkenlidir. Orta Asya’n─▒n g├╝n├╝m├╝zdeki g├Â├žebe k├╝lt├╝rlerini ├žal─▒┼čmak ├Â─čretici olmaktad─▒r. Bu ├žal─▒┼čmalar Macar kabilesinin ke┼čfiyle sonu├žlanm─▒┼čt─▒r. Macarlar─▒n en yak─▒n akrabas─▒ olan bu kabileler g├╝n├╝m├╝zdeki Kazakistan, K─▒rg─▒zistan ve Mo─čolistan g├Â├žerleri gibi ya┼čamaktad─▒r. G├Â├žebe hayat tarz─▒na daha yak─▒ndan bak─▒┼č bu kabileler ├╝zerinden yap─▒labilir. Macarcan─▒n T├╝rk├že ve Mo─čolca ile ortak ├žok say─▒da kelimesi Macarlar─▒n atalar─▒n─▒n Orta Asya’da T├╝rklerin ve Mo─čollar─▒n atalar─▒yla, onlar─▒n sa─č─▒nda ya┼čam─▒┼č olmal─▒l─▒─č─▒n─▒ g├Âsterir. Asl─▒nda Vogul, Ostyak ve Macar dilleri aras─▒ndaki benzerlikler bu halklarla Macarlar─▒n atalar─▒ aras─▒ndaki dil temaslar─▒ olgusu gibi bir kuramla a├ž─▒klanabilir. Macarlar Orta Asya bozk─▒rlar─▒n─▒n efendileri olarak, kuzeylerinde bulunan Vogul ve Ostyaklar gibi Kuzey Avrupa ve Sibirya halklar─▒yla k├╝rk ticaretini denetimlerinde tutuyorlard─▒. Asl─▒nda Macarlar─▒n Orta Asyal─▒ konumu Macar dilinin s├Âzde Fin-Ugor dillerinin baz─▒lar─▒yla neden benzerlikler g├Âsterip, bu varsay─▒msal toplulu─čun bat─▒ koluyla niye ayr─▒ d├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ ve Macar ├ólimi Arminius V├ómbery’nin ikna edici ┼čekilde tart─▒┼čt─▒─č─▒ ├╝zere, neden T├╝rk├že ve Mo─čolca ile kitlesel benzerlikler ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klayacakt─▒r. Dahas─▒, bu durum Macarcan─▒n eskiden Macarlar─▒n g├╝neyinde olan eski ─░rani dillerle ortak pek ├žok kelimesinin olu┼čunu da a├ž─▒klayacakt─▒r. Bu dil benzerlikleri ancak e─čer Macarlar bu dillerin aras─▒nda bir yerde bulundularsa ve onlarla temasa ge├žtilerse a├ž─▒klanabilir. Bu dillerle soy akrabal─▒─č─▒ tahmin ederken tabii ki ├žok dikkatli olmal─▒y─▒z. ┼×u anda Macarcan─▒n ├Âzellikle T├╝rk├že ve Mo─čolca ile Fin-Ugorcadan fazla ├žarp─▒c─▒ benzerliklerinin oldu─čunu g├Âzlemlemek yeterlidir. Bu g├Âzlemler bu ├žizgideki ara┼čt─▒rmalar─▒n daha da yo─čunla┼čt─▒r─▒lmas─▒ ve Hazar denizinin g├╝neyindeki dillerin de dikkate al─▒nmas─▒ gerekti─čini hakl─▒ ├ž─▒kar─▒yor. Etnikten ziyade co─črafi bir tabir olarak anlad─▒─č─▒m─▒z ─░ran’─▒n maddi k├╝lt├╝r sahas─▒nda da benzerlikler bulunmaktad─▒r. Macar s├╝sleme kal─▒plar─▒ eski ─░ran k├╝lt├╝r├╝ndekilere b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de benzemektedir. Ama eski ─░ran ile sadece maddi k├╝lt├╝rde de─čil, manevi k├╝lt├╝rde ve din sahas─▒nda da benze┼čmeler vard─▒r. Zerd├╝┼čt ├Â─čretisi ve dini inan─▒┼člardaki ikili kal─▒plar Macar manevi k├╝lt├╝r├╝nde de bulunmaktad─▒r. ├ľrne─čin Erdel’de Sekel yurdundaki eski Macar kiliselerinde Macar kral─▒ L├ószl├Â’nun (1046-1095) Kumanlarla sava┼č─▒rkenki tasvirleri bulunmaktad─▒r. Macarlar─▒ bozk─▒rdan gelen bu T├╝rk ak─▒nc─▒lara kar┼č─▒ koruyan Macar kral─▒ ve at─▒ beyaz boyanm─▒┼čken, d├╝┼čman─▒ olan Kuman atl─▒s─▒ ve at─▒ siyaht─▒r. Gyula L├ószl├Â’ya g├Âre, bu ikilemenin en bat─▒ noktas─▒ Karpat havzas─▒nda Macarlardad─▒r. ─░kilemenin izleri bizi Orta Asya’da ─░ran’─▒n kuzeyine g├Ât├╝rmektedir.[8]

ArnavutlukÔÇÖda, KosovaÔÇÖda ve civar yerlerde ya┼čayan Arnavutlar─▒n (Albanlar─▒n) dili ise Pelasg (Pla┼čgi), Etr├╝sk, ─░skit m├╝nasebetleri ile a├ž─▒klanmaktad─▒r. Albanca, Avrupa dillerinden ├Ânce orada var olan bir dildir. Pelasglar, Etr├╝skler ve ─░skitler ise birbirleri ile akraba proto-T├╝rk kavimlerdendir.

Arnavutlar; mal├╗m oldu─ču ve├žhile Balkan yar─▒m adas─▒n─▒n en eski otokton unsuru olup; Avrupa’ya ilk tar─▒m, ev sanat─▒ ile demir ve bronz i┼čletmecili─čini g├Ât├╝r├╝p inki┼čaf ettirmi┼č olan Pla┼čgi’lerin sekenesidir. Pla┼čgi’lerin ilk yurdlar─▒ bug├╝nk├╝ Azerbaycan ile ┼×imal├« Kafkasya ve Karadeniz havzas─▒d─▒r. Arnavutlar─▒n tarihleri et├╝t edildi─činde; sarahatle g├Âr├╝l├╝r ki, hayatlar─▒ m├╝temadi surette sava┼č ve g├Â├žlerle ge├žmi┼čtir. Adriyatik havzas─▒ ile Balkan yar─▒m adas─▒nda h├ókimiyet kurmak isteyen m├╝stevliler; s─▒k s─▒k her y├╝zy─▒lda bir bug├╝nk├╝ Arnavutlu─ču i┼čg├ól ve istil├ó etmek istemi┼člerdir. Mil├óttan sonra, VII’nci ve VIII’inci y├╝zy─▒lda Arnavutluk k─▒smen Slavlar─▒n istil├ós─▒na maruz kalm─▒┼čt─▒r. Arnavutlar; VIII’inci ile XIV’├╝nc├╝ y├╝zy─▒llar aras─▒nda feodal bir hayat ya┼čam─▒┼člard─▒r. Bu y├╝zy─▒lda Bat─▒l─▒lar Arnavutlar─▒ ÔÇťAblanÔÇŁ olarak tesmiye etmi┼čler; Yunanl─▒lar ise; ÔÇťAr─▒vanidÔÇŁ, Slavlar da ÔÇťArbanaskiÔÇŁ… T├╝rkler ise; bu s─▒fat ve t├óbiri ÔÇťArnavudÔÇŁ ┼čekline tahvil etmi┼člerdir. Arnavutlar ise; kendi aralar─▒nda XVII’nci y├╝zy─▒la kadar ÔÇťArbeÔÇŁ, ÔÇťAbranÔÇŁ ile ÔÇťArbereÔÇŁ s─▒fatlar─▒n─▒ istim├ól etmi┼člerdir. Bug├╝n olduk├ža reva├žta olan ÔÇť┼×k─▒ptarÔÇŁ s─▒fat─▒ ve t├óbiri ise; en az 3 y├╝zy─▒ll─▒k bir maziye dayanmaktad─▒r.

B├╝y├╝k Hun H├╝k├╝mdar─▒ Atill├ó devrinde Karadeniz havzas─▒ndan tedrici ┼čekilde ÔÇťPla┼čgi T├╝rkleriÔÇŁ aras─▒ndan bug├╝nk├╝ Arnavutluk’a g├Â├žler olmu┼č ve 7-8 y├╝zy─▒ll─▒k bir zamandan sonra ÔÇťeski Alban T├╝rk’├╝ÔÇŁ olan ÔÇťPla┼čgiÔÇŁler tarih sahnesine tekrar ÔÇťAlbanÔÇŁ s─▒fat─▒ ile ├ž─▒kma imk├ón─▒n─▒ elde etmi┼člerdir Alban T├╝rklerinin tarihte ge├žirmi┼č olduklar─▒ tebedd├╝lat ve istihale bir di─čer y├Ânden ┼č├Âyle olmu┼čtur:

Alban T├╝rklerinin Ethnik te┼čekk├╝l safhalar─▒:

-Milâttan evvel : ve 8. yüzyıllar arasında Ethnik sıfatları : Alban Mütemekkin oldukları yer : Bugünkü Azerbaycan
-Mil├óttan sonra : ve 5. y├╝zy─▒llar aras─▒nda M├╝temekkin olduklar─▒ yer : K─▒smen bug├╝nk├╝ Karadeniz havzas─▒ Ethnik s─▒fatlar─▒ : Pla┼čgi, Lezgi ve Laz ile Mengrel
-Mil├óttan sonra : ve 15. y├╝zy─▒llar aras─▒nda Ethnik s─▒fatlar─▒ : Pla┼čgi ve k─▒smende Arvanit M├╝temekkin olduklar─▒ yer : Bug├╝nk├╝ Arnavutluk ile ─░pros ve Kosova y├Âresi
-Milâttan sonra : ve 19. yüzyıllar arasında Ethnik sıfatları : Arvanit, Gega ve Toska Mütemekkin oldukları yer: Bugünkü Arnavutluk ile İpros, Makedonya ve Kosova
-Mil├óttan sonra : ve 19. y├╝zy─▒llarda Ethnik s─▒fatlar─▒ : Pla┼čgi, Lezgi, Laz ve Mengrel M├╝temekkin olduklar─▒ yer : K─▒smen Karadeniz havzas─▒

Arnavutlarla Laz’lar tarih sahnesinde yukarda izah─▒ k─▒smen objektif olarak yap─▒lm─▒┼č olan tereddi ve istihale safhalar─▒n─▒ ge├žirmi┼člerdir. Bug├╝n KaradenizÔÇÖin Pazar kazas─▒ ve ├ževresindeki bir Laz T├╝rkÔÇÖ├╝ ile Kosova ve Tiran y├Âresindeki bir Arnavut’un fizyonomi, folklor, ├Ârf ve ananesi aras─▒nda en k├╝├ž├╝k fark yoktur. ├ťzerinden y├╝zy─▒llar ge├žmi┼č olmas─▒na ra─čmen; klimatik tesirler dahi bu her iki T├╝rk ethnik unsuru aras─▒ndaki benzerlikleri ve beraberlikleri katiyen ortadan kald─▒ramam─▒┼čt─▒r. Bug├╝n Arnavutluk’un baz─▒ y├Ârelerinde Laz diyalekti─či ile konu┼čan 150-200 bin kadar Arnavut unsuru vard─▒r.[9]

Bo┼čnak├ža ve Pomak (Torbe┼č) dillerini ise do─ču Avrupa T├╝rk g├Â├žlerinde aramak isabetli olur. Bo┼čnaklar─▒n Pe├ženek T├╝rkleri ve Pomaklar─▒n Kuman-K─▒p├žak T├╝rkleri ile olan ba─člar─▒ tarihi vesikalarda g├Âr├╝lmektedir. Hatta bu T├╝rkler, sadece Pe├ženek ve Kuman de─čil, Hun, Avar ve Ogur (Bulgar) T├╝rkleri ile kayna┼čm─▒┼čt─▒r. Sel├žuklu ve Osmanl─▒ÔÇÖdan sonra ise Anadolu T├╝rklerinin isk├ón edilmesi ile kadim T├╝rk boylar─▒n─▒n ├Âzelliklerine Anadolu T├╝rkl├╝─č├╝ de kat─▒lm─▒┼čt─▒r.

Bo┼čnaklar─▒n tarihini de baz─▒ tarih├žiler M.├ľ VII. y├╝zy─▒ldan itibaren b├Âlgede g├Âr├╝lmeye ba┼člad─▒─č─▒n─▒ belirtirler. ├ç├╝nk├╝ ─░skitlerin Balkanlara ilk indi─či tarih M.├ľ VII y├╝z y─▒llar─▒d─▒r. Ancak tarihi bilgilerine M.├ľ 496 y─▒llar─▒ndan sonra rastlar─▒z. Bosante veya Bosanias nehri etraf─▒nda ya┼čad─▒klar─▒ i├žin bu ismi ald─▒klar─▒ ifade edilir. Baz─▒ yazarlar da Osmanl─▒ d├Âneminde ─░sl├ómiyet’i kabul edenlerin, Bosnal─▒ anlam─▒na gelen Bo┼čnak ad─▒n─▒ ald─▒klar─▒n─▒ belirtirler. Osman Karatay ÔÇťBalkan T├╝rkleriÔÇŁ ├╝zerindeki ara┼čt─▒rmalar─▒nda Yunanl─▒lar─▒n Pomaklara Agaryanlar dedi─či gibi Bo┼čnaklar─▒nda Arentanlar olarak an─▒ld─▒─č─▒n─▒ iddia eder. Bu iki isim aras─▒nda ilgin├ž benzerlik i├žinde Agaryan kelimesinin zaman i├žinde de─či┼čime u─črayarak Agren, Ahren, Aren ┼čeklini ald─▒─č─▒n─▒ bu konuyu ara┼čt─▒ranlar bilirler.┬á Balkan T├╝rkl├╝─č├╝ tarihi 3 b├Âl├╝mde incelenmelidir. Bu 2500 y─▒ll─▒k tarihi d├Ânemi a-) Osmanl─▒ ├Âncesi Balkan T├╝rkl├╝─č├╝ (M.├ľ 496- 1370) b-) Osmanl─▒ D├Ânemi Balkan T├╝rkl├╝─č├╝ (1371-1912) c-) Osmanl─▒ sonras─▒ Balkan T├╝rkl├╝─č├╝ (1912 sonras─▒) olarak tan─▒mlayabiliriz. Orta Asya’dan Balkanlara g├Â├ž M.├ľ VII. y─▒llar─▒nda ─░skitler ile ba┼člar. Bat─▒ Hun, ─░mparatoru Atilla’n─▒n Roma ─░mparatorlu─ču merkezi Roma’y─▒ i┼čgale kalkt─▒─č─▒ tarihle devam eder.[10]

Dil konusuna gelince Arnavut, Pomak ve Bo┼čnak olarak tan─▒mlad─▒─č─▒m─▒z bu T├╝rklerin ana dilleri Slavca ile kar─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bu T├╝rk boylar─▒ kendi ana dilleri yan─▒nda ikinci dil olarak y├Ârenin dili olan Slavcay─▒ da yerle┼čik halkla anla┼čabilmek i├žin kullanm─▒┼člard─▒r. Pomak├ža’da Ukrayna-Slavca’ s─▒n─▒n, Bo┼čnak├ža’da S─▒rp├ža ve Makedonca’n─▒n bulunmas─▒n─▒n nedeni 150-200 y─▒l bu topraklarda beraber konar-g├Â├žer[11] olarak ya┼čam─▒┼č olmalar─▒ndand─▒r. 2500 y─▒ll─▒k tarih s├╝zgecinde bir├žok kavimle kayna┼čm─▒┼č, kar┼č─▒l─▒kl─▒ sanat ve dil konusunda birbirlerinden ├žok etkilenmi┼člerdir. Bilhassa Pomak├ža en ├žok kayna┼čm─▒┼č oldu─ču Makedonlardan ├žok etkilenmi┼čtir. Dillerini inceledi─činiz zaman g├Âreceksiniz aralar─▒nda b├╝y├╝k benzerlikler vard─▒r. 7. y├╝zy─▒ldan 11. y├╝zy─▒la kadar Balkanlarda Slavlar─▒n ak─▒nlar─▒na maruz kalan bu T├╝rk boylar─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de dillerini kaybetmi┼č veya ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgenin dili ile kayna┼čm─▒┼č olmal─▒d─▒r.[12]Fakat ├Ârf ve adetlerinde hi├žbir de─či┼čiklik olmam─▒┼čt─▒r. ├ľrf, adet ve geleneklerini aynen devam ettirmi┼člerdir. Arnavut, Pomak ve Bo┼čnak dillerinde bir├žok kelimenin Slavca olmas─▒, bu T├╝rk boylar─▒n─▒n Slav ─▒rk─▒ndan olmas─▒yla ba─čda┼čt─▒r─▒lamaz. B├Âlgesel farkl─▒l─▒klar nedeniyle birbirinden ├žok az ay─▒rt edilen Pomak├ža, %30 Ukrayna Slavcas─▒, %25 Kumanca, %20 O─čuz T├╝rk├že’si, %15 Nogayca ve %10’u da[13] M├╝sl├╝man olmalar─▒ndan dolay─▒ Arap├ža kelimelerden olu┼čmaktad─▒r. Bo┼čnak├ža da ise T├╝rk dilleri ve Arap├ža’n─▒n yan─▒nda %30 S─▒rp├ža kelime vard─▒r. Dilciler Arnavut├ža, Bo┼čnak├ža ve Pomak├ža dillerini kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ olarak incelendi─činde g├Âreceklerdir ki bu diller aras─▒nda % 60 benzerlik vard─▒r. Baz─▒ dilciler “Dil fakt├Âr├╝n├╝ ├Âne s├╝rerek Pomak ve Bo┼čnaklar─▒ Bulgar ve S─▒rp olarak g├Ârmekten geri kalmazlar” Fakat bir insan toplulu─čunun milliyetini tayin konusunda dilin yeterli delil olmad─▒─č─▒ herkes├že kabul edilen bir ger├žektir. Zamanla Slavca ile kar─▒┼čan kendi dilleri Pomak├ža ve Bo┼čnak├ža y├╝z├╝nden bu insanlar─▒n T├╝rk olmad─▒─č─▒n─▒ iddia edenler oldu─ču g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu y├╝zden Bo┼čnaklara S─▒rp ve H─▒rvat k├Âkenli, Pomaklara da Bulgar k├Âkenli diyenler oluyor.[14] Halbuki bu T├╝rkler, daha ├Ânce bu co─črafyada kalm─▒┼č T├╝rkler ile zamanla Anadolu Y├Âr├╝k-T├╝rk a┼čiretleri ile ihtilatlar yapm─▒┼č saf-kan T├╝rk unsurlard─▒r.[15]

Dil konusu ├╝zerinde Macar tarih├ži Geza Feherin d├╝┼č├╝nceleri ise farkl─▒d─▒r. “─░sa’n─▒n do─čumunu takip eden as─▒rlardan itibaren Macarlar, Bulgar T├╝rklerinin dilinden pek ├žok kelime alm─▒┼člard─▒r. Bu kelimeler. Tuna Bulgar T├╝rkleri kaynaklar─▒nda, Volga Bulgarlar─▒n─▒n yaz─▒tlar─▒nda, Volga’daki Bulgar T├╝rklerinin ahfad─▒ (atas─▒) olan ├çuva┼člar─▒n dilinde de mevcut bulunmaktad─▒r. Macarlar─▒n Bulgar T├╝rklerinden ald─▒klar─▒ kelimelerin hayvanc─▒l─▒k, ziraat, devlet te┼čkilat─▒ ve sosyal te┼čkilatta bug├╝nde kullan─▒ld─▒─čn─▒”g├Âr├╝yoruz. Dil konusunu D.T.C.Fak├╝ltesi Hungaroloji dal─▒ndan Dr. Erdal ├çoban, “Macarcadaki Bulgar T├╝rk├žesi karakteri ta┼č─▒yan al─▒nt─▒ kelimelerin yan─▒ s─▒ra, Macarlar─▒n yabanc─▒ dillerdeki ad─▒n─▒n (Hungarus, Hongrois, Ungar) Bulgar T├╝rk├že’si Onogur ad─▒ndan geliyor olmas─▒ bu ili┼čkinin derecesini g├Âstermektedir… 7. y├╝zy─▒ldan itibaren bu sahan─▒n hakimi Hazarlard─▒r ve Macarlar da onlara tabi olarak ya┼čamaya ba┼člarlar. Bu y├╝zden Bizans, ─░slam ve Ermeni kaynaklar─▒ Macarlar─▒ da T├╝rk diye adland─▒r─▒rlar… Macar Devletinin kurucusu olan Arpad hanedan─▒, 9 y├╝zy─▒lm ikinci yar─▒s─▒nda, do─čumu bir efsane ┼čeklinde anlat─▒lan Almos taraf─▒ndan kurulur. diye Macarlardan bahseder. Ankara ├ťniversitesi D.T.C.Fak├╝ltesi Bulgar Dili ve Edebiyat─▒ b├Âl├╝m├╝nden Dr. H├╝seyin Mevsim “Bulgar Dili’ ├╝zerine yazd─▒─č─▒ bir makalede “Bulgarca T├╝rk├že’nin g├╝├žl├╝ etkisinde kal─▒r. 19. y├╝zy─▒l ortalar─▒na do─čru 30 bin Bulgarca s├Âzc├╝kten yakla┼č─▒k Sekizbinin T├╝rk├že k├Âkenli oldu─ču ve bu saym─▒n ├Ânceki y├╝zy─▒llarda daha da y├╝ksek oldu─ču varsay─▒labilir. ├ľyle ki 18. y├╝zy─▒l da baz─▒ b├Âlgelerde T├╝rk├že’nin bask─▒s─▒ alt─▒nda Bulgarca’n─▒n neredeyse yitme noktas─▒na geldi─či bilinir. Bulgarca’ya ge├žen T├╝rk├že s├Âzc├╝kler genelde ├╝retim, ekonomik ve ticaret alanlarmda oldu─čunu’ kaydeder. ├ľzetle s├Âylemek istedi─čimiz, bu T├╝rkler Balkanlarda Pomak T├╝rkleri, Bosna-Hersek’te ise Bo┼čnak T├╝rkleridir.[16]

Bo┼čnak ye Pomak T├╝rklerine Slav, Yunan ve S─▒rp k├Âkenlidir diyenlere cevap ise bu T├╝rk boylar─▒n─▒n zora d├╝┼čt├╝kleri g├╝nlerde karde┼člerinin ya┼čad─▒─č─▒ Anadolu (K├╝├ž├╝k Asya) topraklar─▒na s─▒─č─▒nmalar─▒ndan anla┼č─▒lmal─▒d─▒r. Tarih boyunca sorun ya┼čamad─▒klar─▒ tek ulus T├╝rkler olmu┼čtur. ├ç├╝nk├╝ kendileri de T├╝rk’t├╝rler. M├╝cadele ve ├žat─▒┼čmalar─▒ hep T├╝rkler d─▒┼č─▒ndaki unsurlarla olmu┼čtur. Yukarda dil konusunda bahsetti─čimiz gibi, g├╝n├╝m├╝z Balkan devletlerinin dillerinde, T├╝rk├že kelimelere bol miktarda rastlar─▒z.[17]Pomak ara┼čt─▒rmac─▒lardan Salih Bozov’da bu fikri destekler. Balkanlarda T├╝rk├že ile Balkan dilleri aras─▒nda ki kelime al─▒┼čveri┼činin oldu─čunu, bu y├╝zden bir├žok kelimenin ve ismin Bulgarca ve Balkan dillerinde yer ald─▒─č─▒n─▒ yazar. Atas├Âzleri ve deyi┼člerdeki benzerliklere de─činir. Bulgaristan T├╝rkl├╝─č├╝ ve Bulgar dili ├╝zerinde ara┼čt─▒rmalar─▒ bulunan Prof Dr. Hayriye S├╝leymano─člu Yenisoy “Osmanl─▒ T├╝rkleri Balkanlara egemen olduktan sonra buran─▒n sosyal, ekonomik ve k├╝lt├╝rel ya┼čam─▒nda k├Âkl├╝ de─či┼čikler yapt─▒lar. K─▒sa bir zaman i├žinde, bulunduklar─▒ her yerde, devrine, zaman─▒na g├Âre ├ža─čda┼č e─čitim ve sosyal kurumlar kurdular, bilim, sanat ve edebiyatla u─čra┼čt─▒lar. Balkanlar be┼č y├╝zy─▒l Osmanl─▒ y├Ânetiminde kald─▒ ve bu uzun s├╝re i├žinde yeni bir kimlik kazand─▒. Zengin bir k├╝lt├╝r├╝n ta┼č─▒y─▒c─▒s─▒ olarak Osmanl─▒ T├╝rkleri Balkanlarda kal─▒c─▒ oldular, Balkan halklar─▒n─▒n dillerine, folkloruna, hukukuna, halk m├╝zi─čine vb. o derece k├Âkl├╝ bir bi├žimde etkide bulundular ki, bug├╝n dabi bu de─či┼čik etkilerin izleri g├Âr├╝ld├╝─č├╝n├╝” anlat─▒r. Dil konusunda da Bulgarcada, T├╝rk├že olarak 1019 yer ad─▒, 1000 soy ad ve lakap, 4010 s├Âzc├╝k bulmu┼čtur. Prof Dr. Hasan Eren, “Bulgarlar ve T├╝rk Dili” adl─▒ makalesinde Tan─▒nm─▒┼č Bulgar Devlet adam─▒, ┼čairi, sanatk├ór─▒n─▒n soyadlar─▒ndan ├Ârnekler vererek T├╝rk dilinin etkisini g├Âstermek ister. Abadziev, Ahtarov, Arnaudov, Ajanov, Ajvazov, Balabanov, Balkandziev, Baltadziev, Basmadziev, Cesmedziev, Cilingirov, Cobanov, Danadziev, Delibasev, bu ├Ârnekleri ├žo─čaltmak m├╝mk├╝nd├╝r. Manafov, Marangozov, Mutafciev, Mutafov, Tarakciev, Topalov, Tuzsuzov, Uzun-Uzunski, Halacev, gibi ├Ârneklerle doludur. Yine yerle┼čim, da─č ve nehir isimleri yazmakla bitmez. Balkanlar, Deliorman, Dobruca, Deli├žay, Kam├ž─▒d─▒r. En ├Ânemlisi, Bulgar ismini T├╝rk k├Âkeninden olan ─░speriklerin kulland─▒─č─▒ bir ad olarak tespit edilmi┼čtir. Bulgar ismi “bulgamak” yani “kar─▒┼čt─▒rmak” ve “melez” anlam─▒na gelmektedir.[18]

681 y─▒l─▒nda kurulan Bulgar devletinden ├žok ├Ânceleri bu b├Âlgelerde ya┼čayan T├╝rk boylar─▒ ve Pomak T├╝rkleri hangi dilde konu┼čuyordu? Beni en ├žok d├╝┼č├╝nd├╝ren konu olmu┼čtur. Pomaklar m─▒ Bulgarcan─▒n etkisinde kalm─▒┼čt─▒r, yoksa Bulgarlar m─▒ Pomak├žadan kelimeler alm─▒┼člard─▒r. Asl─▒nda en ├žok tart─▒┼č─▒lmas─▒ gereken konu bu olmal─▒d─▒r. Bosnal─▒ Abdullah Skaljic Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku (Sarajevo 1966) adl─▒ eserinde S─▒rp├ža ve H─▒rvat├ža’daki T├╝rk├že kal─▒nt─▒ kelimeleri ara┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu dillerde T├╝rk├žeden al─▒nt─▒, 6878 isim ve kelime tespit etmi┼čtir. ├çorba, ├že┼čme, kajsija (kay─▒s─▒), baklava, boza, kursum, bjurek, b├╝rek, jogurt, boja gibi T├╝rk├že al─▒nt─▒ kelimeler h├ól├ó kullan─▒lmaktad─▒r. Bulgarlar yo─čurda “kiselo mljako” (ek┼či s├╝t) olarak de─či┼čtirmi┼člerse de, bu isim h├ól├ó T├╝rk├žedeki gibi kullan─▒lmaktad─▒r. ┼×u anda konu┼čulan Bulgarca ile 93 g├Â├ž├╝nde T├╝rkiye’ye yerle┼čen Pomaklar, dillerinde farkl─▒ de─či┼čimlerin oldu─čunu iddia ederler. Bunun sebebi 120 y─▒ll─▒k s├╝re├žte Pomak├žan─▒n Bulgarcan─▒n etkisine girerek de─či┼čikli─če u─črad─▒─č─▒ iddias─▒ndad─▒rlar. Ben(Erdal ├çokbankir)daha ├žok ─░skit, Hun, Avar, Gagavuz ve Proto Bulgar kavimlerindeki T├╝rk isimlerinin ─░sl├ómla┼čma d├Âneminde de─či┼čmi┼č olaca─č─▒n─▒, h├ól├ó dilimizde bol olarak kullan─▒lan Arap├ža ve Fars├ža isimlerle de─či┼čti─čini zannediyorum. Pomak├žay─▒ bilenler ve inceleme f─▒rsat─▒ bulanlar isimlerin sonlar─▒na ├že, ├ža, ko, te, lo ve buna benzer eklerin getirildi─čini hat─▒rlamalar─▒ l├óz─▒md─▒r. Mustafa’ya Mutko, Mehmet’e Metko, Mehmet├že, Hati┼čko, Hatko isimlerini hat─▒rlayacaklard─▒r.[19]

Mil├ód├« 1055ÔÇÖte Rus kroniklerinde Kuman T├╝rkleri (K─▒p├žakÔÇÖlar) oval─▒ manas─▒n─▒ ifade etmekte olan ÔÇťPalovtziÔÇŁ s─▒fat─▒ ile zikredilmekte ve Rus kroniklerinde bu s─▒fatla yer i┼čgal etmekte olduklar─▒ kesinlikle m├╝┼čahade edilmektedir. Bu ├ľz-T├╝rk unsuruna Bizansl─▒lar Komani; Macarlar Kun, Kuman ve Palo├ž, Almanlar ise; Falon ve Falp, Ermeni’ler de ÔÇťCharde┼čÔÇŁ diye hitap etmi┼člerdir. Bu tabirlerin hepsi de bir isim ve s─▒fat olmaktan ziyade; daha fazla bir kavmin muhtelif y├Ânl├╝ ├Âzelli─čini belirten tabirlerdir. Bu tabirler; Almanca, Ermenice ile avam Rus├žas─▒nda ÔÇťsar─▒ sa├žl─▒ÔÇŁ manalar─▒n─▒ ifade etmektedir. Bulgarlar ise; Kuman T├╝rklerine Balkan h├ókimiyetinden sonra, da─čl─▒ manas─▒na gelen ÔÇťZakar├žinÔÇŁ s─▒fat─▒n─▒ izafe etmi┼člerdir. Her h├ólde; Kuman T├╝rklerine izafe edilmi┼č olan isim ve s─▒fatlar─▒n i├žersinde hi├ž ┼č├╝phesiz en isabetli olan─▒ da budur. Rus halk─▒ ile Rus kronik├žileri ve historik├žileri Kuman T├╝rkleri Rusya steplerini bir hamlede ba┼čtan ba┼ča ├ódeta bir kas─▒rga ve f─▒rt─▒na gibi i┼čgal ve istil├ó ettiklerinden; pek ├žok Slav boy’lar─▒n─▒ hakimiyetleri alt─▒na ald─▒klar─▒ndan ve sergerde ├ósi Slav Knezlerini isabetli ve enerjik darbelerle bir bir ma─čl├╗p ettiklerinden; ovalar─▒n ve steplerin ├ódeta ÔÇťhakim-i mutlak─▒ÔÇŁ durumunda olduklar─▒ndan daha fazla ÔÇťoval─▒ÔÇŁ s─▒fat─▒ ├╝zerinde durmu┼člar ve Kuman T├╝rklerine ÔÇťPalovtziÔÇŁ s─▒fat─▒n─▒ izafe etmi┼člerdir. Rus tarih├žileriyle kronik├žileri bu T├╝rk unsuruna ÔÇťoval─▒ÔÇŁ s─▒fat─▒n─▒ izafe ederken; Rus avam─▒ da ÔÇťsar─▒ sa├žl─▒ÔÇŁ s─▒fat─▒n─▒ izafe etmi┼čtir.[20]

┼×u h├ólde; Kuman T├╝rkleri m├╝temadi surette bir ethnik s─▒fat ve isim alt─▒nda idame-i hayat etmi┼č de─čillerdir. Her i┼čgal ve istil├ó etmi┼č olduklar─▒ yerlerin otokton halk─▒ ile hem-hudut olduklar─▒ y├Ârelerin halk─▒ bunlar─▒n en evvel asker├«, sosyal, fizyonomik ve fizyolojik evsaf, kabiliyet ve aksiyon g├╝├žlerine g├Âre; isim ve s─▒fat vermi┼čtir. K─▒sa zamanda Rusya ile Ukrayna steplerine ve ovalar─▒na h├ókim olup; klimatik ┼čartlara da ÔÇťdefaktoÔÇŁ intibak ettiklerinden Rus halk─▒ hemen ÔÇťoval─▒ÔÇŁ s─▒fat─▒n─▒ izafe etmekte teredd├╝t etmemi┼čtir. Rusya ile Ukrayna steplerinde ÔÇťoval─▒ÔÇŁ ve k─▒smen de ÔÇťsar─▒ sa├žl─▒ÔÇŁ s─▒fat─▒n─▒ ta┼č─▒yan Kuman T├╝rkleri; ├žok k─▒sa zamanda bir taraftan Balkanlar─▒n jeo-ethnik ve klimatik ┼čartlar─▒na h├ókimiyette ├╝st├╝n bir kabiliyet ve istidat g├Âsterdiklerinden; Bulgarlar taraf─▒ndan ÔÇťDa─čl─▒ÔÇŁ manas─▒n─▒ ifade etmekte olan ÔÇťZakar├žinÔÇŁ s─▒fat─▒ ile m├╝┼čerref olmu┼člard─▒r.[21]

Bug├╝n hemen hemen b├╝t├╝n cidd├« T├╝rkologlar─▒n Kuman T├╝rklerinin birer sekenesi ve c├╝z’itam─▒ olarak kabul etmekte olduklar─▒ ┼×op, Pomak, Torbe┼č, Goran ile Bulgaristan’daki Ortodox Zakar├žin’ler, Romanya’daki Katolik ├çanko’lar ve Gali├žya’daki Polaklar hakikaten her y├Ânden Rus vakay─▒namelerindeki ethnik, fizyonomik ve fizyolojik evsafa tamamen uymaktad─▒r. Rodop yaylalar─▒ndaki Pomak’lar; Pirin ve Vardar Makedonyas─▒ndaki Torbe┼č ve Goranlar; Sofya ├ževresindeki ┼×oplar; Bulgaristan’─▒n da─čl─▒k kesimlerindeki Zakar├žin’ler, Romanya’daki ├çanko’lar ve Gali├žya’daki Polak’lar k─▒smen veyahut ta tamamen sar─▒┼č─▒n sa├žl─▒ ve m├╝tenasip v├╝cutlu insanlardan m├╝te┼čekkildir. Kuman T├╝rklerinin Balkanlara kadar gelmeleri, ┼×imal├« ├çin’de mil├ódi 916 tarihinde ÔÇťHitay T├╝rk DevletiÔÇŁnin ortaya ├ž─▒kmas─▒yla ba┼člamaktad─▒r. Anayurtlar─▒nda; ÔÇťKimakÔÇŁ veyahut ta ÔÇťKimekÔÇŁ ad─▒yla an─▒lan Kuman T├╝rkleri; tarih sahnesinde ├žok aniden parlay─▒p temay├╝z etmeleri ve yine ├žok aniden infisah edip s├Ânmeleri aras─▒nda uzun bir zaman─▒n ge├žmeyi┼či, haklar─▒nda tarih├« y├Ânden ara┼čt─▒rma zorlu─ču ├ž─▒karmaktad─▒r. Orta Asya ile ├ľn-Asya tarihleri tetkik edildi─činde; Kuman T├╝rklerinin mil├ódi 916 tarihlerinde ┼×imal├« ├çin’den ayr─▒lm─▒┼č olduklar─▒ g├Âr├╝lmektedir. Yeni yeni ├╝lkeleri i┼čgal ve istil├ó ederek b├╝y├╝k bir f├╝tuhat arzusuyla yan─▒p tutu┼čan bu T├╝rk kavmi, her y├Ânl├╝ kuvvet ve varl─▒─č─▒m mil├ódi 1055ÔÇÖte Rus tarihinde hissettirmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Mezk├╗r y├╝zy─▒llardaki Rus vakayinameleri m├╝temadi surette Kuman T├╝rklerinin muzafferane sava┼člar─▒ndan bahsetmekte ve Kuman T├╝rk ak─▒nc─▒ beylerinin kar┼č─▒s─▒ndaki Rus knezlerinin ac─▒ ma─čl├╗biyetleri Rus tarih ve kroniklerinde y├╝zlerce sahife i┼čgal etmektedir. E─čer; XI’inci y├╝zy─▒ldaki Rus, G├╝rc├╝, Ermeni, ─░ran ve Bizans tarihleri tetkik edilecek olursa; Kuman T├╝rklerinin muzafferane sava┼č menk─▒beleriyle dolup ta┼čmakta oldu─ču b├╝t├╝n sarahatiyle g├Âr├╝lecektir.[22]

Mezk├╗r y├╝zy─▒llarda Rusya ile Ukrayna stepleri oldu─ču kadar; Balkanlarda Kuman T├╝rkleriyle me┼čguld├╝r. Kuman T├╝rkleri; mil├ódi 1016 tarihinden 1216 tarihine kadar, 200 sene i├žersinde Ruslarla 56 defa sava┼čm─▒┼č olup; Ukrayna knezlerinden Vladimir’in sevk ve idare etmi┼č oldu─ču sava┼č hari├ž, Ruslar─▒ 55 defa ma─čl├╗p etmi┼člerdir. Bilhassa; Kuman-Rus sava┼člar─▒nda Kuman T├╝rklerinin Hakan’─▒ Tugar Han ile Bonjak Han‘─▒n Ruslar─▒ her sava┼čta ma─čl├╗p etmi┼č olmalar─▒ her y├Ânden b├╝y├╝k komutanl─▒k vas─▒f ve liyakata sahip ki┼čiler oldu─čunu g├Âstermektedir. Kuman T├╝rkleri; XIÔÇÖinci y├╝zy─▒lda her t├╝rl├╝ aksiyon g├╝├žlerini Volga ile Yay─▒k havzas─▒nda hissettirmi┼člerdir. XIÔÇÖinci ve XIIÔÇÖnci y├╝zy─▒lda ise; Rusya, Ukrayna, Polonya ve Romanya yolu ile ├ódeta bir kas─▒rga gibi Balkanlara inmeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. Mil├ódi XIIÔÇÖnci ve XIIIÔÇÖ├╝nc├╝ y├╝zy─▒lda Trakya, Makedonya, ─░pros ile Dalma├žya Kuman T├╝rklerinin asker├«, iktisad├« ve siyas├« hegemonyas─▒ alt─▒na girmi┼čtir. Kuman T├╝rkleri; mil├ódi 1087’de Pe├ženek T├╝rkleriyle Balkanlarda tarihte ilk defa olarak ÔÇťfederatif bir devlet idaresiÔÇŁ kurmu┼člard─▒r. Kuman T├╝rklerinden y├╝zy─▒llarca evvel, Balkanlara gelmi┼č olan T├╝rk ethnik unsurlardan Arnavud, Avar, Hun, Uz, Sorgu├ž, Gagavuz ile Bulgar ve di─čer T├╝rk ethnik boylar─▒n─▒n b├╝t├╝n c├╝zÔÇÖi-tamlar─▒n─▒ ÔÇťPe├ženek-Kuman Federatif Birli─čiÔÇŁnin i├žersine alm─▒┼člard─▒r. B├Âylelikle tarihte ilk defa olarak gayr-i T├╝rk unsurlara kar┼č─▒ ÔÇťmill├« bir vahdedÔÇŁin ihdas─▒ cihetine gitmi┼člerdir. Fakat Bizansl─▒larla ve gayr-i T├╝rk unsurlarla sava┼č─▒lmas─▒ icap ederken; Bizansl─▒lar─▒n politik entrikalar─▒ y├╝z├╝nden bu iki karde┼č T├╝rk kavmi birbirleriyle sava┼čarak mill├« vahdeti y─▒km─▒┼člard─▒r. Mil├ódi 1087’de te┼čekk├╝l etmi┼č olan ÔÇťKuman-Pe├ženek Federatif Birli─čiÔÇŁ 1091 tarihinden 4 sene sonra ink─▒raz bularak varl─▒─č─▒n─▒ ve politik fonksiyonunu tarihin karanl─▒klar─▒na terketmi┼čtir.[23]

Mil├ódi 1091 de ÔÇťKuman-Pe├ženek Federatif Birli─čiÔÇŁnin infisah─▒n─▒ m├╝teakip; Kuman T├╝rkleri aras─▒nda aksiyon g├╝c├╝ne sahip ÔÇťmill├« vahdetÔÇŁin olmay─▒┼č─▒ndan; pek ├žok Kuman T├╝rk boylar─▒ bir bir Romanya, Macaristan, Avusturya ile ├çekoslovakya’n─▒n i├žlerine kadar giderek buralardaki gayr-i T├╝rk unsurlar─▒n i├žersinde eriyip ethnik mevcudiyetlerini tamamen kaybetmi┼člerdir. Bu meyanda; Trakya, Makedonya ile Bulgaristan’─▒n da─čl─▒k kesimlerinde kalm─▒┼č olan pek ├žok Kuman T├╝rk boy’lar─▒ Osmanl─▒ -T├╝rklerinin Balkan h├ókimiyetine do─čru tarih sahnesine yer yer ve yeni yeni ethnik halita boylar─▒ halinde ├ž─▒kmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r. Romanya, Macaristan, Avusturya ile ├çekoslovakyay’a g├Â├ž eden Kuman T├╝rk boy’lar─▒ ÔÇť┼×amanizmÔÇŁi terk ederek H─▒ristiyan olmu┼člard─▒r. H─▒ristiyanl─▒k; Kuman T├╝rkleri i├žin, mil├ódi IXÔÇÖuncu y├╝zy─▒la kadar tamamen me├žhul bir konu olarak kalm─▒┼čt─▒r. Vaktaki Kuman T├╝rkleri; XÔÇÖuncu y├╝zy─▒ldan itibaren H─▒ristiyan Ruslarla sava┼č ve istil├ólarda kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelmeye ba┼člay─▒nca H─▒ristiyanl─▒k me├žhul bir konu olmaktan tamamen ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.[24]

Kuman-Pe├ženek Federatif Birli─činin infisah─▒ndan sonra; Trakya ile Makedonya’n─▒n tamamen da─čl─▒k kesimlerinde kalm─▒┼č olan pek ├žok Kuman T├╝rk boylar─▒, Osmanl─▒ T├╝rklerinin mil├ódi 1358’deki Balkan f├╝tuhat─▒na kadar tamamen ÔÇť┼×amanistÔÇŁ olarak ya┼čam─▒┼člard─▒r. Kuman T├╝rkleri ile Osmanl─▒ T├╝rkleri aras─▒nda ilk temas, 1360 ile 1361 de ba┼člam─▒┼čt─▒r. Mezk├╗r tarihte Osmanl─▒ T├╝rk ak─▒nc─▒ beylerinden Lala ┼×ahin Pa┼ča ile Deli Balaban Bey taraf─▒ndan Rodop yaylalar─▒ndaki ┼čehir ve kasabalardan K─▒rcaali, Dar─▒dere, Rop├žoz ile Nevrokop ve Petri├ž kesimleri zaptedilmi┼čtir. Bu b├Âlgelerdeki baz─▒ Yunan ve Bulgar beyliklerini ma─čl├╗p etmek i├žin, yukarda ad─▒ ge├žen yerlerdeki pek ├žok ┼×amanist Kuman T├╝rk boylar─▒ fiilen Osmanl─▒ T├╝rk ak─▒nc─▒ beylerine yard─▒m etmi┼člerdir. 1360 ile 1361 de K─▒rcaali, Dar─▒dere, Rop├žoz, Nevrokop ile Petri├ž ve dolaylar─▒ndaki pek ├žok Kuman T├╝rk boylar─▒ Osmanl─▒ T├╝rk ak─▒nc─▒ beylerine mahall├« f├╝tuhatlarda m├╝temadi surette yard─▒mc─▒l─▒k (Pomaga) yapt─▒klar─▒ndan b├╝y├╝k T├╝rk serdar─▒ Lala ┼×ahin Pa┼ča taraf─▒ndan bu Kuman T├╝rk boylar─▒na ÔÇťPomakÔÇŁ s─▒fat─▒ verilmi┼čtir. 1360 ile 1361 de RodopÔÇÖlar kesimindeki 5-6 bin kadar ┼×amanist Kuman T├╝rk’├╝ kendi arzular─▒yla ihtida ederek M├╝sl├╝man olmu┼člard─▒r. B├Âylelikle Rodop’lar kesimindeki ÔÇťPomak T├╝rkleriÔÇŁ tarih sahnesine yeni bir halita ve yeni bir s─▒fatla ├ž─▒km─▒┼člard─▒r. Bat─▒ Rodop’lar kesiminde pek da─č─▒n─▒k olarak m├╝temekkin olan pek ├žok Kuman T├╝rk├╝ Lala ┼×ahin Pa┼ča taraf─▒ndan ─░ske├že’nin bug├╝nk├╝ ÔÇť┼×ahin nahiyesiÔÇŁ ve dolaylar─▒na isk├ón edilmi┼člerdir.[25]

Di─čer Kuman T├╝rk boylar─▒ ise; Yass─▒├Âren, Kozluca, Mustav├žova, Mevkova, Il─▒ca ile Sinikova ve dolaylar─▒na isk├ón edilmi┼člerdir. Bu y├Âreye isk├ón edilmi┼č olan Kuman (Pomak’lar) boylar─▒ ┼×ehzade S├╝leyman Pa┼ča, Yak├╗p Ece, Gazi Faz─▒l, Lala ┼×ahin, Do─čan bey, Timurta┼č Pa┼ča, Hac─▒ ─░lbay, Evrenos bey, Bali bey, Deli Balaban bey, Balabanc─▒k o─člu ile Ak├ža Kocao─člu gibi muktedir ve liy├ókatl─▒ Osmanl─▒-T├╝rk ak─▒nc─▒ beylerine ve serdarlar─▒na yaln─▒z Rodop’lar─▒n ve TrakyaÔÇÖn─▒n f├╝tuhat─▒nda de─čil; Pirin ve Vardar Makedonyas─▒n─▒n da istil├ó ve f├╝tuhat─▒nda fiilen yard─▒mc─▒l─▒k (Pomaga) yapt─▒klar─▒ ve 8 A─čustos 1389 daki I’inci Kosova meydan muharebesinde de Osmanl─▒-T├╝rklerine her y├Ânden ├Ânc├╝l├╝k, art├ž─▒l─▒k ve ke┼čif kollar─▒nda yard─▒mc─▒l─▒k (Pomaga) g├Ârevini deruhte ettiklerinden; I’inci Kosova sava┼č─▒n─▒ m├╝teakip, Rodop’lardaki baz─▒ Kuman T├╝rklerine Pomak; Pirin ve Vardar Makedonyas─▒ndakilere ise, Torbe┼č ve Goran; Sofya, Filibe, Stanimaka ├ževrelerindekilere de ┼×op s─▒fat─▒ izafe edilmi┼čtir.[26]

Bu T├╝rk unsuru, Osmanl─▒-T├╝rk ak─▒nc─▒ serdarlar─▒ndan ve ak─▒nc─▒ beylerinden Lala ┼×ahin Pa┼ča ile Hac─▒ ─░l BeyÔÇÖe, mil├ódi 1358ÔÇÖde DimetokaÔÇÖn─▒n zapt─▒nda, Evrenos BeyÔÇÖe 1359ÔÇÖda G├╝m├╝lcineÔÇÖnin i┼čg├ólinde; 1360 ile 1361 de Rodop yaylalar─▒ ile ─░ske├že’nin zaptedilmesinde Lala ┼×ahin Pa┼ča ile Deli Balaban Bey’ÔÇÖe ve keza 1361’de Fere ile Dedea─ča├žÔÇÖ─▒n i┼čg├ólinde Lala ┼×ahin Pa┼čaÔÇÖya fiilen yard─▒m etmi┼člerdir. ┼×op, Pomak, Torbe┼č ve Goran s─▒fat─▒n─▒ h├óiz olan bu Kuman T├╝rk unsuru mil├ódi 1358 tarihleri ile 8 A─čustos 1389 I’inci Kosova meydan muharebesi aras─▒nda ge├žen 30-31 sene i├žersinde tamamen kendi arzular─▒yla ÔÇť┼×amanizmÔÇŁi terkederek ihtida etmi┼čler ve b├Âylelikle M├╝sl├╝man olarak T├╝rkl├╝k asliyetine ruc├╗ etmi┼člerdir.[27]

─░stim├ól edilmekte olan lisan diyalekti─či

PomakÔÇÖlar; Anadolu T├╝rk leh├žesiyle muhtelit Balkan Slav leh├žesi

┼×opÔÇÖlar; Anadolu T├╝rk leh├žesiyle muhtelit Balkan Slav leh├žesi

Torbe┼čÔÇÖler; Anadolu T├╝rk leh├žesiyle muhtelit Balkan Slav leh├žesi

GoranÔÇÖlar; Anadolu T├╝rk leh├žesiyle muhtelit Balkan Slav leh├žesi

Zakar├žinÔÇÖler; T├╝rk├že-Bulgarca

├çankoÔÇÖlar; T├╝rk├že, Romence ile muhtelit Balkan Slav leh├žesi

PolakÔÇÖlar; K─▒smen T├╝rk├že ile muhtelit Balkan Slavcas─▒ ve Almanca[28]

Arnavut, Pomak ve Bo┼čnak dillerinde leksikolojik olarak, Balkanlarda Osmanl─▒ ├Âncesi ve Osmanl─▒ sonras─▒ kullan─▒lan T├╝rk├že kelimeler yo─čunlukla bulunmaktad─▒r.

 

D─░PNOTLAR

[1] Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi, T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi (EST├ťDAM).

[2] ─░brahim Kafeso─člu, T├╝rk Mill├« K├╝lt├╝r├╝, ├ľt├╝ken Yay─▒nevi, ─░stanbul, 2011, s. 168.

[3] ─░brahim Kafeso─člu, a. g. e., s. 169.

[4] ─░brahim Kafeso─člu, a. g. e., s. 170.

[5] ─░brahim Kafeso─člu, a. g. e., s. 171.

[6] ─░brahim Kafeso─člu, a. g. e., s. 172.

[7] Laszlo Maracz, Macarlar─▒n K├Âk├╝ Orta AsyaÔÇÖdad─▒r, (├ževiren: Osman Karatay), Turan Dergisi, Say─▒ 14, 2011, s. 26.

[8] Laszlo Maracz, a. g. m. s. 27.

[9] Ahmet Ayd─▒nl─▒, Bat─▒ Trakya facias─▒n─▒n ─░├ž Y├╝z├╝, Ak─▒n Yay─▒nlar─▒, 1971, ─░stanbul, s.107,124.

[10] Erdal ├çokbankir, Balkan T├╝rklerinin K├Âkeni, Etki Yay─▒nlar─▒, ─░zmir, 2008. s. 14-15.

[11] Erdal ├çokbankir, a. g. e., s. 14-15., H├╝seyin Memi┼čo─člu, Balkanlarda Pomak T├╝rkleri, s.32.

[12] Erdal ├çokbankir, a. g. e., s. 14-15., H├╝seyin Memi┼čo─člu, a. g. e., s.32.

[13] Erdal ├çokbankir, a. g. e., s. 158., H├╝seyin Memi┼čo─člu, Pomak T├╝rklerinin Tarihi Ge├žmi┼činden Sayfalar, ┼×afak matbaas─▒, Ankara, 1991, s.22., Ahmet Cevad, balkanlarda akan Kan, ─░stanbul, s.190-191.,

[14] Erdal Çokbankir, a. g. e., s. 158.

[15] H├╝seyin Memi┼čo─člu, a. g. e., s. 23., S├╝leyman Sipahio─člu, Rodoplu 2 Milyon T├╝rk ─░mha Olma Tehlikesi kar┼č─▒s─▒nda, t├╝rk D├╝nyas─▒, 1972, ─░stanbul say─▒ 25, s. 12.

[16] Erdal Çokbankir, a. g. e., s. 158.

[17] Erdal ├çokbankir, a. g. e., s. 158., Hasan Eren, Bulgaristanda T├╝rk Varl─▒─č─▒ Bildiriler, s. 3.

[18] Erdal Çokbankir, a. g. e., s. 159.

[19] Erdal Çokbankir, a. g. e., s. 160.

[20] Ahmet Ayd─▒nl─▒, a. g. e., s.21.

[21] Ahmet Ayd─▒nl─▒, a. g. e., s.22.

[22] Ahmet Ayd─▒nl─▒, a. g. e., s.23.

[23] Ahmet Ayd─▒nl─▒, a. g. e., s.23-24.

[24] Ahmet Ayd─▒nl─▒, a. g. e., s.24.

[25] Ahmet Ayd─▒nl─▒, a. g. e., s.25.

[26] Ahmet Ayd─▒nl─▒, a. g. e., s.26.

[27] Ahmet Ayd─▒nl─▒, a. g. e., s.27.

[28] Ahmet Ayd─▒nl─▒, a. g. e., s.43.

1,895 Toplam, 1 okuma bug├╝n

Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľZDEN

─░lk ve Orta ├Â─črenimini Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde tamamlad─▒. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2002 y─▒l─▒nda ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dal─▒nda ÔÇťKutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ ve T─▒p Eti─čine Katk─▒s─▒ÔÇŁ isimli tezini tamamlad─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Anadolu ├ťniversitesi A├ž─▒k ├ľ─čretim Fak├╝ltesi Felsefe B├Âl├╝m├╝n├╝ de bitiren Hilmi ├ľzden ESOG├ť T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ B├Âl├╝m├╝nde ÔÇťT├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├žÔÇŁ isimli tezine devam etmektedir. Anatomi, T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či ├╝zerine yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunmaktad─▒r. E-Posta: hilmiozden@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
Ablan alma=elma Arbanaski Ar─▒vanid Arnavud Arnavutluk'ta Laz diyalekti─či ile konu┼čan 200 bin kadar Arnavut vard─▒r arok=ar─▒k arpa=arpa Arpad s├╝l├ólesi Ba┼čk─▒rtlar beke=bar─▒┼č belyeg=(pul) belge bet├╝=biti(g) = yazmak bifea=bu─ča b├Âlcs=bilge borju = buza─č─▒ borso = bur├žak Bo┼čnak├ža b├╝n=g├╝nah buza = bu─čday ├çankoÔÇÖlar; T├╝rk├že Dent├╝-Mogyeria Lebedi Dnyeper-Dnyester-Prut b├Âlgesi Don nehri egy=kutsal eke-saban erdem=erdem (fazilet) er├Â=erk (kuvvet) eski Alban T├╝rk├╝ Etelk├╝z├╝ folklor Gali├žya Polak Geza G├Âk-T├╝rk Goran GoranÔÇÖlar; Anadolu T├╝rk leh├žesiyle muhtelit Balkan Slav leh├žesi Hazar Hakanl─▒─č─▒ Macar devletinin de ger├žek kurucusu Hilmi ├ľzden Macarlar T├╝rk├že konu┼čuyorlard─▒ Hun H├╝k├╝mdar─▒ Atill├ó Kabarlar karo=kaz─▒k Karoldu Kara-gelincik Katolik ├çanko kecske=ke├ži kek=g├Âk (mavi) kos=ko├ž Macar dil ├ólimlerine g├Âre Macarca Kafkas Dilleri ve Kara├žay T├╝rk├žesi ile akraba Macar Oyma yaz─▒s─▒ Rov├ós─▒'r├ós Macaristan (Tourkhia) Magna Hungaria Nyek ve Magyar Ogur T├╝rkleri ├ľk├Âr=├Âk├╝z on-ogur ├Ârf ve ananesi aras─▒nda en k├╝├ž├╝k fark yoktur Ortodox Zakar├žin Ostiyak Pazar'daki T├╝rk Laz ile Kosova'daki Arnavut'un dili ayn─▒ Pla┼čgi PolakÔÇÖlar; K─▒smen T├╝rk├že ile muhtelit Balkan Slavcas─▒ ve Almanca Pomak Pomak (Torbe┼č) PomakÔÇÖlar; Anadolu T├╝rk leh├žesiyle muhtelit Balkan Slav leh├žesi Romence ile muhtelit Balkan Slav leh├žesi Sabar(d) Sabarlar sarga=sar─▒ Saroltu ak-gelincik sereg=├žeri(g) (ordu) ┼×k─▒ptar ┼×op ┼×opÔÇÖlar; Anadolu T├╝rk leh├žesiyle muhtelit Balkan Slav leh├žesi Stephanos (─░stv├ón) sz├Âl├Â= (sidleg'den) ├╝z├╝m tanu=tan─▒k (┼č├óhid) Tarjan(Tarkan) Tarka├ž tarlo=tarla Tarma Ta┼č tekn├Â=tekne tin├ÂÔÇödana Torbe┼č Torbe┼čÔÇÖler; Anadolu T├╝rk leh├žesiyle muhtelit Balkan Slav leh├žesi t├Ârveny=t├Âre (kanun) tyuk=tavuk Ural (Fin-Ugor) Vogul Yuta┼č Zakar├žinÔÇÖler; T├╝rk├že-Bulgarca zsam=say─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒

12 Eyl├╝l 2019, Gayb Aleminden ─░ndirilmi┼č Tek Din ─░slamÔÇÖ─▒n Tezah├╝r Bi├žimleri ile T├╝rkl├╝k D├Ânemi Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Halk ─░nan├žlar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar