Turan co─črafyas─▒nda Macaristan

Turan co─črafyas─▒nda Macaristan

Hilmi ├ľZDEN

─░lk ve Orta ├Â─črenimini Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde tamamlad─▒. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2002 y─▒l─▒nda ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dal─▒nda ÔÇťKutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ ve T─▒p Eti─čine Katk─▒s─▒ÔÇŁ isimli tezini tamamlad─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Anadolu ├ťniversitesi A├ž─▒k ├ľ─čretim Fak├╝ltesi Felsefe B├Âl├╝m├╝n├╝ de bitiren Hilmi ├ľzden ESOG├ť T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ B├Âl├╝m├╝nde ÔÇťT├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├žÔÇŁ isimli tezine devam etmektedir. Anatomi, T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či ├╝zerine yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunmaktad─▒r.
E-Posta: hilmiozden@gmail.com
Hilmi ├ľZDEN

TURAN CO─×RAFYASINDA MACAR─░STAN[1]┬á

Turan k├╝lt├╝r ├ževresi

Avrupa’da Macaristan ovalar─▒ndan Asya’da Baykal g├Âl├╝ne ve Ordos b├Âlgesine kadar uzanan Avrasya d├╝zl├╝klerinde g├Âr├╝len k├╝lt├╝r birli─či: Bu sahada ya┼čam─▒┼č topluluklar─▒n hayat tarzlar─▒nda, ekonomik faaliyetlerinde ve binlerce arkeolojik buluntunun ortaya koydu─ču ├╝zere, sil├óhlar─▒n─▒n ve di─čer ├óletlerinin cins ve bi├žimlerinde, san’atlar─▒nda, s├╝sleme ├Âzelliklerinde, sava┼č us├╗llerinde belirir. Bozk─▒rl─▒ ┼čartlar i├žinde geli┼čtirilen bu k├╝lt├╝re, a─č─▒rl─▒k merkezi durumundaki Turan b├Âlgesinin (Ceyhun-Altaylar) kad├«m ad─▒ndan dolay─▒ ÔÇťTuran k├╝lt├╝r ├ževresiÔÇŁ de denilmi┼čtir.[3]

Co─čraf├« ad olarak “T├╝rkiye” (Turkhia) t├óbirine ise ilk defa Bizans kaynaklar─▒nda tesad├╝f edilmektedir. VI as─▒rda “T├╝rkiye” t├óbiri Orta Asya i├žin kullan─▒l─▒yordu (Menandros). 9.-10. as─▒rlarda Volga’dan Orta Avrupa’ya kadar olan sahaya bu ad verilmekte idi. (Do─ču T├╝rkiye:Hazarlar─▒n ├╝lkesi, Bat─▒ T├╝rkiye:Macar ├╝lkesi). 13. as─▒rda “T├╝rk Devleti” zaman─▒nda M─▒s─▒r ve Suriye’ye “T├╝rkiye”deniliyordu. Anadolu ise 12. as─▒rdan itibaren “T├╝rkiye” (Turcia) olarak tan─▒nm─▒┼čt─▒r [4]

Macarlar, AttilaÔÇÖn─▒n Hunlar─▒ ile On-ogur T├╝rk boylar─▒n─▒n torunlar─▒ olan Turan├« kavimler z├╝mresindendirler. Tarih boyunca bu b├Âyle biline gelmi┼čtir. Yedi Hun kabilesinden olu┼čtu─ču ifade edilen Macarlar─▒n ├╝├ž de kay─▒p kabilesinin varl─▒─č─▒ndan s├Âz edilir. ├ť├ž kabile kuzeye Fin-Ogur akrabalar─▒n─▒n co─črafyas─▒na g├Â├ž etmeleri muhtemeldir. Bundan daha g├╝├žl├╝ bir alternatif ise B├╝y├╝k Bulgar T├╝rk devletinin Co─črafi s─▒n─▒rlar─▒ i├žindeki KafkasyaÔÇÖya d├Ânmeleri ve s─▒─č─▒nmalar─▒d─▒r. Bug├╝nk├╝ Kuzey Kafkasya boylar─▒ ars─▒nda Macar ve Sekel boy isimlerine hatta aile armalar─▒na rastlanmaktad─▒r. Ba┼čkurdistan-─░til Ural b├Âlgesinin Macarlarla olan akrabal─▒k ve k├╝lt├╝r birli─či ise son derece zengindir.

Macar kabileleri ve Arpad

ÔÇťMacarlar─▒n mill├« soyu olan Arpadlar─▒n ata-anas─▒ Eneh (di┼či geyik) idi. Bu s├Âzc├╝k bu g├╝nk├╝ Macarcada ├ťn├ demektir. Eneh’in yan─▒na Turul (Tu─črul) ku┼ču gelip birle┼čti. Arpadlar kendilerini Turul soyundan ├ž─▒km─▒┼č sayarlar.ÔÇŁ ÔÇťAttila’n─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra karde┼č kavgalar─▒ Hunlar─▒ zay─▒f d├╝┼č├╝rm├╝┼čt├╝. Boyun e─čen kavimler Hun devletini par├žalad─▒lar. Attila’n─▒n en b├╝y├╝k o─člu ─░lek sava┼čta ├Âld├╝. Sa─č kalanlar do─čuya geri d├Ânmek istediler. Fakat orada yeni bir kavimler g├Â├ž├╝, Acarlar dalgas─▒ ba┼člam─▒┼čt─▒. B├Âylece Attila’n─▒n o─čullar─▒ Tuna ├ževresinde ba─čl─▒ kald─▒lar. 468’de Dengizik (Deniz R├╝zg├ór─▒)’in ba┼č─▒ Konstantinopolis’te kesilince Attila o─čullar─▒ndan yaln─▒z ─░rnek hayatta kal─▒yordu. O da Karadeniz kuzeyindeki b├Âlgeye ├žekildi.[5]

Do─čal olarak, Do─ču Avrupa ve Asya’da da─č─▒n─▒k Hun gruplar─▒ b├╝sb├╝t├╝n ortadan kalkmam─▒┼čt─▒. Bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ T├╝rklerle kar─▒┼čt─▒, di─čer k─▒sm─▒ yeni ad ile tarih sahnesine ├ž─▒kt─▒. Daha sonraki Tuna Bulgarlar─▒ h├╝k├╝mdar ailesi kendilerini ├çatalaÔÇÖdak├« yaz─▒ta g├Âre Etil (Attila) o─člu ─░rnek’ten gelme sayarlar. Macarlar─▒n Tutul (Tu─črul) oyma─č─▒ndan gelen Arpad soyunun da ayn─▒ k├Âkten gelmi┼č olmas─▒ olas─▒d─▒r. Efsaneye g├Âre de Macarlar─▒n hi├ž olmazsa Arpad soyu Etil (Attila)’n─▒n soyundand─▒r. De─čerli tarih├žilerden Homan, Gombocz, Moravcsik, L├ószl├Â, di─čer kan─▒tlarla bu tezi savunmu┼člard─▒r.ÔÇŁ ÔÇťMacarlar belki 460 y─▒llar─▒nda Onogurlarla birlikte Kuban ─▒rma─č─▒ ├ževresine (Onoguria’ya), sonra 830 s─▒ralar─▒nda Kafkasya kuzeyinde bulunan bu ├ževreden Don ve Dnyeper aras─▒na (Levedia’ya) g├Â├ž ederler. Kuzey Avrupa’y─▒ g├╝ney ve do─ču ile ba─člayan ticaret yollar buradan ge├žmektedir. Transit yollar─▒ndan alman vergi, ─░sl├óvlar ├╝zerindeki egemenlik, ─░sl├óv tutsaklar─▒n─▒n ticareti dolay─▒s─▒yla Macarlar ├žok zenginle┼čtiler. Kuyumculuklar─▒ Levedia ad─▒ ile tan─▒nan bu yurtta daha da geli┼čti. Sonuncu atl─▒ g├Â├žebe halk ├╝sl├╗bu bu olmu┼čtur. Bunun en g├╝zel kal─▒nt─▒lar─▒ndan biri, daha sonraki tarihlerde Arpad soyunun akrabal─▒k ba─člar─▒ dolay─▒s─▒yla 1063’de Alman ─░mparatorlu─ču soyuna arma─čan etti─či k─▒l─▒c─▒ olup, Almanlar bunu ─░mparator ┼×arlman (B├╝y├╝k ┼×arl)’─▒n k─▒l─▒c─▒ diye b├╝y├╝k sayg─▒ ile saklarlar. Pe├ženeklerin 889’daki sald─▒r─▒┼č─▒ sonucunda Macarlar Dnyeper, Dnyester ve Prut ├ževresine,-dolay─▒s─▒yla b├╝y├╝k ─▒rmaklar (Etiller) aras─▒na s─▒k─▒┼čt─▒lar. Bu yeni yurda Etil-K├Âz (Irmaklar aras─▒) derler. Macarlar burada Karpat havzas─▒n─▒ tan─▒ma olana─č─▒na buldular. Pe├ženeklerin yeni bir sald─▒r─▒s─▒ ├╝zerine son olarak 896 y─▒llar─▒nda oraya g├Â├žt├╝ler.ÔÇŁ[6]ÔÇťYurt kuran oymaklar aras─▒nda birinin ad─▒ Fin-Ugor asl─▒ndan olan Nyek, ├Âb├╝r├╝n├╝n ad─▒ Magyeri kavim ad─▒ndan, geli┼čen Megyet, di─čer alt─▒s─▒ ve buna Kabar kavim ad─▒m da eklersek yedi oymak ad─▒ T├╝rk├žedir. T├╝rk k├Âk├╝nden gelen oymak adlar─▒ ┼čunlard─▒r: Yormat─▒ (Yorulmayan), K├╝rt (Kar ├ž─▒─č─▒), Ker (Dev), Kesi (Par├ža), Tarhan, Ynag (r├╝tbe unvanlar─▒). Bunlar aras─▒nda K├╝rt kavim ad─▒ Yenisey ├ževresi yaz─▒tlar─▒nda da ge├žer. Bu kavmin bat─▒ya kopan bir b├Âl├╝─č├╝ T├╝rk egemenli─či d├Âneminde Macarlara kar─▒┼čm─▒┼č olabilir. ├ç├╝nk├╝ yurt kuran Macarlar─▒n sanat─▒nda Fettich, Yenisey ├ževresi etkilerini g├Ârmektedir. En eski Macar, ki┼či ve yer adlan genel olarak T├╝rk├žedir. Bu garip say─▒lmamal─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ X. y├╝zy─▒lda bile Macarlar iki dil konu┼čuyorlard─▒. Bizans ─░mparatoru Konstantinos Porphyrogennetos’a g├Âre Macarlar T├╝rk├že de konu┼čmaktayd─▒lar.

Yurt kuran Arpad ailesi Turul soyundand─▒. Etil (Attila) o─člu ─░mik’in onun atas─▒ olmas─▒ da olas─▒d─▒r ├ç├╝nk├╝ 460 y─▒llar─▒nda Kuban ├ževresine ula┼čan Macarlar o s─▒rada do─čuya ├žekilen Hun kal─▒nt─▒lar─▒ ile kar─▒┼čm─▒┼č olabilirler. Bulgar (Kar─▒┼č─▒k) ad─▒ da bu bi├žimde meydana gelmi┼čtir. Hun efsanesinin en tam ve Etil ad─▒n─▒n en saf ┼čekli Arpad soyundan kalm─▒┼čt─▒r. Eski T├╝rk runik yaz─▒s─▒ da Macarlarda sakl─▒d─▒r. ├çift├žilikte, hayvan yeti┼čtirmede, sosyal hayatta vb. Onogurlardan, Hazarlardan ve di─čer T├╝rk kavimlerinden miras kalan y├╝zlerce ├Ânemli s├Âzleri Macarlar kulland─▒lar, bug├╝n de kullanmaktad─▒rlar: Arpa, buza (bu─čday), tarla (tarla), ocsu (u├žak), vb. alma (elma), korte (armut), sz├Âl├ (sidleg:├╝z├╝m), bor (bor:┼čarap), bika (bo─ča), ├ľk├Âr (├Âk├╝z), kos (ko├ž), kecske (ke├ži), diszn├ (c─▒snag:domuz) vb. sereg (├žerig), beke (bar─▒┼č), t├Ârveny (t├Âre:yasa), tanu (tan─▒k) vb.

Yurt kuran Macarlar─▒n r├╝tbeleri, sava┼č takti─či, asker├« ├Ârg├╝t├╝de tamamen T├╝rk y├Ântemi ├╝zere idi. Irk bak─▒m─▒ndan bug├╝n de turanid tip insan y├╝zde olarak ├žo─čunluk olu┼čturur. Macar folklor ve halk musikisi bug├╝n de eski T├╝rk ├ľ─čelerini saklar. B├Âylece X. y├╝zy─▒l Bizans yazarlar─▒n─▒nn, hatta Alman Liutprand’─▒n Macarlar─▒ T├╝rk saymas─▒ ya da bat─▒ T├╝rkleri demesi ┼ča┼č─▒lacak ┼čey de─čildir. Macarlar─▒n X. y├╝zy─▒lda Atlantik Okyanusu k─▒y─▒lar─▒na ve Kuzey Denizi’ne kadar pek s─▒k ak─▒nlar yapt─▒klar─▒n─▒ dikkate alacak olursak, Amerika’y─▒ (Vinaland’─▒) 1002’de ke┼čfeden Leif Erikson’─▒n seferinde ata dostu olarak, yan─▒na ald─▒─č─▒ T├╝rklerin Macar olmas─▒ m├╝mk├╝nd├╝r. Macarlar─▒n Karpat havzas─▒nda k├Âk salarak orada s├╝rekli devlet kurabilmelerinin nedenini, ancak kavimlerin yerle┼čme co─črafyas─▒n─▒ ve co─čraf├« ├ľ─čelerin tarihe yapt─▒klar─▒ etkileri tan─▒yan bilgin daha iyi takdir eder. Macar ovas─▒ b├╝y├╝k Eurasya bozk─▒r b├Âlgesinin sonuncu zincir halkas─▒d─▒r. Buras─▒ eskiden atl─▒ halklar i├žin sevimli yurt olabilirdi-Di─čer yandan ortada havzan─▒n as─▒l yap─▒┼č─▒m olu┼čturan Alf├Âld ovas─▒na egemen olan kavmin er ge├ž Karpatlar halkas─▒n─▒n i├žinde kalan di─čer topraklar─▒ da ele ge├žirmesi ka├ž─▒n─▒lmazd─▒. Bu nedenle Karpat havzas─▒nda ancak Hunlar, Avarlar ve Macarlar siyasal birlik kurabildiler. Hunlar─▒n ve Avarlar─▒n ge├žici devletlerine kar┼č─▒l─▒k, Macar devletinin ayakta kalabilmesi, onlar─▒n ├že┼čitli: yan g├Â├žebe, k─▒smen ├žift├ži k├╝lt├╝re dayanmalar─▒yla olabilmi┼čtir. Bu durum, Macarlar─▒n tepelikli da─č etekleri b├Âlgesinde yerle┼čmelerini sa─člad─▒. [7]

Bug├╝nk├╝ yurtlar─▒na yerle┼čtikten soma Macarlar iki ku┼čak boyunca Avrupa i├žin tehlike olu┼čturdular. Kief’den Madrid’e Hamburg’dan Napoli’ye, Paris’ten Atina’ya kadar ak─▒nlar yapt─▒lar. Kiliselerde, her yerde, Macarlar─▒n oklar─▒ndan kurtarmas─▒ i├žin Tanr─▒’ya dua ediliyordu. Sonunda onlardan ├žok ├žeken Almanlar kendilerini toplad─▒lar. Sakson soyu kuvvet toplayarak 955’de Augsburg yak─▒n─▒nda Macarlar─▒ yenilgiye u─čratt─▒. Bir s├╝re sonra Macarlar aras─▒nda Hristiyanl─▒k yay─▒ld─▒. Macarlar─▒n Avrupa’da kalabilmelerinin, ancak Avrupa k├╝lt├╝r birli─či ├╝yesi olmalar─▒na ba─čl─▒ oldu─ču iyiden iyiye anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒.

Kral ─░┼čtvan (Etien, 997-1038) kendisi Hristiyanl─▒─č─▒ kabul ile yetinmedi, ayn─▒ zamanda onu devlet dini yapt─▒. B├╝t├╝n T├╝rk kavimlerinin ortak belirgin niteli─či olan bir durum Macarlar taraf─▒ndan da tekrarland─▒. T├╝rkler kabul ettikleri dinin, dolay─▒s─▒yla k├╝lt├╝r├╝n en etkin savunucusu ve yay─▒c─▒s─▒ olmu┼člard─▒r.

Bu konuyu Budizm ile ilgili olarak ├çin’de, Mani ve ─░sl├óm tarihinde belirleme olas─▒d─▒r. T├╝rkl├╝k ─░sl├ómiyetin k─▒l─▒c─▒ oldu─ču gibi Macarlar da kendi deyi┼čleriyle “Hristiyanl─▒─č─▒n kalkan─▒” olmu┼člar ve T├╝rk soyundan gelen Arpad ailesi Hristiyanl─▒─ča en ├žok aziz (saint) vermi┼čtir. Co─čraf├« durumu dolay─▒s─▒yla Macarl─▒─č─▒n ikinci “Mission”u ters y├Ânde geli┼čmi┼čtir. Orta├ža─č─▒n ikinci yans─▒nda b├╝y├╝k devlet durumuna gelen Macarlar, Almanlar─▒n do─čuya yay─▒lmalar─▒na kar┼č─▒ set olu┼čturmu┼člard─▒r. Bunun sonucunda Balkanlardaki ─░sl├óv ve Romen kavimleri uluslar olarak geli┼čmi┼člerdir

Batu Han Mo─čollar─▒n─▒n bat─▒ya yapt─▒klar─▒ b├╝y├╝k sald─▒r─▒da Macarlar─▒n yenilgiye u─čram─▒┼č olmalar─▒na ra─čmen direnmeleri y├╝z├╝nden (1241) Mo─čollar─▒n kuvvetleri ├žok h─▒rpaland─▒─č─▒ i├žin Bati d├╝nyas─▒ g├╝venlik i├žinde kalabildi. Do─čudaki Macaristan Magna Hungaria ise daha ├Ânce, uzun direnmeden sonra Mo─čol sald─▒r─▒s─▒n─▒n kurb├ón─▒ oldu. Bu nedenle Magna Hungaria’dan k─▒saca s├Âz etmemiz uygun olur. Y├╝zy─▒llar boyunca Macarlar aras─▒nda anayurtta (Urallarda) karde┼člerinin kald─▒─č─▒na ili┼čkin hat─▒ralar ya┼č─▒yordu. Halk aras─▒nda yerle┼čen bu g├╝├žl├╝ bilin├ž dolay─▒s─▒yla 1232 ve daha sonra, 1235’de Kral IV. Bela, Dominikan mezhebine ba─čl─▒ rahipleri uzaktaki karde┼čleri ile yeni ba─č kurmak i├žin g├Ânderdi. Rahip Yulianus onlar─▒ ger├žekten buldu. Yulianus’un bilgilerini Ricardus adl─▒ mezhep ta┼č─▒ kaleme alarak tarihe mal etti. Macarlar─▒n do─čudaki Magna Hungaria’s─▒ bir├žok bilgine g├Âre bug├╝nk├╝ Ba┼čk─▒rt topra─č─▒ ile e┼čittir.

Son zamanlarda Ba┼čk─▒rt-Macar ili┼čkileri ve Magna Hungaria konusunda pek ├žok eser ├ž─▒kt─▒. 1943’de Czegl├Âdy, Zeki Velidi Togan’─▒n yay─▒nlad─▒─č─▒ ve a├ž─▒klad─▒─č─▒ ─░bn Fadlan seyahatnamesine dayanarak a┼ča─č─▒daki sonuca vard─▒: Ba┼čk─▒rtlar XIII. y├╝zy─▒lda Byela’ya (Ak ─░dil) taraf─▒na ├žekilmeden ├Ânce, ─░bn Fadlan zaman─▒nda (923) her halde ─░dil (Volga)’e kadar uzan─▒yorlard─▒. Ba┼čk─▒rtlar─▒n bir k─▒sm─▒ Macar soyundand─▒lar. Bunlar Volga’ya d├Âk├╝len ├çirmi-┼čen ─▒rma─č─▒ ├ževresine yerle┼čmi┼č olabilirler (Sz├ózadok Dergisi, 1943). X. y├╝zy─▒l co─črafyac─▒lar─▒ndan ba┼čka XIII. y├╝zy─▒l gezgini Plano Carpini ve Rubruquis vb. Ba┼čk─▒rtlarla Macarlan aym kavim olarak g├Âsterirler. Pergnyi’ye g├Âre (Magyar Nyelv, 1959) XI-II. y├╝zy─▒lda Ba┼čk─▒rtistan’daki Macarlar Volga’n─▒n sa─č ├ževresinde Bulgarlara ba─čl─▒ olarak ya┼č─▒yorlard─▒. Ona g├Âre Magna Hungaria buras─▒ idi. Daha sonra da onlar─▒n ard─▒llar─▒ Mojarlar ve Mes├žerler ┼čeklinde tekrar g├Âz├╝kt├╝ler. Daha ├ľnce bu nedenle bir k─▒s─▒m Macarlar─▒n burada ya┼čam─▒┼č olduklar─▒ d├╝┼č├╝n├╝lebilir.ÔÇŁ [8]

Romanya Macarlar─▒: Sekeller

Tarihleri, Asya steplerinden, Kuzey Kafkasya ve RomanyaÔÇÖya kadar uzan─▒yor. Sekeller hakk─▒nda T├╝rk tarih├žileri az bilgi verirler. Halb├╗ki y─▒llar ├Ânce(1933) H├╝seyin Nam─▒k Orkun ÔÇťAttila ve o─čullar─▒ÔÇŁ isimli eserinde ÔÇťSekel T├╝rkleriÔÇŁ hakk─▒nda ├Ânemli a├ž─▒klamalar yapar ÔÇťMacar tarih├žilerinin iddia ve ispatlar─▒na g├Âre Transilvanya’da oturan bug├╝nk├╝ macarlarm─▒┼č Szekely=Sekeli kavmi Avarlar’─▒n bakiyesidir. Macar tarih├žisi Homan Balint bu hususta ┼čunlar─▒ yazmaktad─▒r: “Avarlar’─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ (9’ncu as─▒rda) yukar─▒ Maro┼č ve K├╝k├Âll├ vadilerine ├žekilmi┼čler ve buralarda Macarlar’─▒n Avrupaya geldikleri zamana kadar m├╝nzeviyane oturmu┼člard─▒. Avarlar’─▒n di─čer kalanlar─▒yla bir k─▒s─▒m Gepidlerle birlikte” Balkandan Serem’den Tisa b├Âlgesinde ve Tuna sol sahillerinden Ung Nehri’ne kadar uzanan arazide Bulgar T├╝rkleri ile ve Slovenlere kar─▒┼čm─▒┼člard─▒r.” Bug├╝n dahi Transilvanya’da Sekel ad─▒yla ya┼čayan bu T├╝rk kad─▒nlar─▒n─▒n ismini baz─▒ ├ólimler muhtelif ┼čekillerde izah etmi┼člerdir. Bu kelimeyi T├╝rk kitabelerinde ismi ge├žen ─░zgil kavim ismi ile izah ettikleri gibi Esegel Bulgar T├╝rkleri’nin ismi ile de birle┼čtirmi┼člerdir. Bunlardan ba┼čka kelimeyi Macarca zannederek izah edenler de vard─▒r. Bug├╝n ise Macaristan’da Thury’nin a├ž─▒klamas─▒ kabul edilmi┼č gibidir: Thury bu kelimeyi ┼×eyh S├╝leyman Efendi’nin l├╝gatinde mevcut olan Si─čil kelimesiyle birle┼čtirip necip, beyzade, nesli p├ók olan anlam─▒nda oldu─čunu s├Âylemektedir. (─░stanbul bask─▒s─▒ S. 199) Ben (H├╝seyin Nam─▒k Orkun) ise MacaristanÔÇÖda yay─▒nlad─▒─č─▒m bir yaz─▒mda bu ismin herhalde ├çigil T├╝rk kabile isminden al─▒nma oldu─čunu ispata ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒m. Yaln─▒z bu y├Ân├╝ dil tetkikiyle ispat i├žin bir g├╝├žl├╝kle kar┼č─▒la┼čmaktay─▒z: T├╝rk├žedeki “├ç” sesi Macarcada “├ç” veya “┼×” olur. Binaenaleyh ├çigil ismi Macarcaya ge├žti─či vakit Sekel ┼čeklinde de─čil ┼×ekel veya ├çekel ┼čeklinde telaffuz olunmas─▒ gerekirdi. Halbuki “├ç” sesi: T├╝rk├žede “S” ile kar┼č─▒l─▒k bulmaktad─▒r. Dolay─▒s─▒yla ├çigil ismi “S“li telaffuz eden bir di─čer T├╝rk leh├žesinden Bat─▒ya ge├žmi┼č, MacaristanÔÇÖa kadar gelmi┼čtir diyebiliriz. ├çigil ismi iki T├╝rk├že kelimeden meydana gelmektedir ├çik-il, Filhakika ├çig├╝ kavmi‘nin mevcudiyetinizi bildi─čimiz gibi gerek Orhon kitabeleriÔÇÖnden ve gerek Ramstedt taraf─▒ndan yay─▒nlanan iki Uygur kitabesi‘nden anl─▒yoruz, ki ayn─▒ zamanda ├çik kavmi‘de mevcuttur. ├çik T├╝rk├že’de hudut m├ón├ós─▒na gelir. ─░l de bildi─čimiz gibi kavim m├ón├ós─▒nad─▒r. Binaenaleyh ├çigil hudut kavmi m├ón├ós─▒nad─▒r. Eski Macarca’da da Sekel ismi ayn─▒ m├ón├óda kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. 1855 senesine ait bir vesikada Sekel kelimesi hudut muhaf─▒z─▒ anlam─▒nda kullan─▒lm─▒┼č oldu─ču gibi gerek Sebestyen‘in ve gerek Lehoczky Tivadar‘─▒n bu hususta g├Âstermi┼č oldu─ču vesikalar XIX’ncu asr─▒n sonlar─▒na kadar bu ismin ayn─▒ zamanda s─▒n─▒r bek├žisi, hudut muhaf─▒z─▒ m├ón├ós─▒nda da kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ vazihen g├Âsterir. Binaenaleyh Avarlar y─▒k─▒ld─▒ktan sonra bir k─▒sm─▒ t─▒pk─▒ di─čer T├╝rk topluluklar─▒nda oldu─ču gibi ba┼čka isim alt─▒nda Transilvanya’n─▒n insan ge├žmez ormanl─▒k yerlerine ├žekilmi┼čler, buralarda Macarlar Avrupa’ya gelinceye kadar kalm─▒┼člar, bilahare kendi ahl├ók ve ├ódetlerini g├╝den hatta dillerini bilen Macarlara iltihak ederek Macarla┼čm─▒┼člard─▒r.[9] Fatih ┼×eng├╝l ÔÇťSabir, Sekel, Avar ve Bulgar Etnik Meselelerinin ├ç├Âz├╝m├╝ÔÇŁ isimli eserinde Sekel kavmi konusunda ayd─▒nlat─▒c─▒ bilgiler verir: ÔÇťMes├╗di’nin Pe├ženek halk─▒n─▒n muhacereti ile al├ókal─▒ olarak kay─▒tlara ge├žirmi┼č oldu─ču m├ólumat Karluklar aras─▒nda bir i├ž sava┼č ya┼čanm─▒┼č oldu─ču t├╝r├╝nden bir ├ž─▒kar─▒ma bizleri sevk etmektedir. Z├«ra, Eskil kavmi Karluklar─▒n ├╝├ž boyundan birini te┼čkil eden Askeli boyundan ba┼čkas─▒ de─čildir. Bu boyun Pe├ženekler ile beraber bat─▒ya g├Â├ž edip, Macarlar, Bulgarlar ve Pe├ženekler ile beraber ortak bir co─črafya i├žerisinde ya┼čad─▒klar─▒ a├ž─▒kt─▒r. Dolay─▒s─▒yla, bunlar─▒ Bulgar soyu olarak g├Ârmek tarihi kaynaklar─▒n hatas─▒ olarak de─čerlendirilmelidir. ├ťstte Pe├ženek ad─▒n─▒ “ta┼čl─▒k” manas─▒ t├╝r├╝nden bir izahata ba─člam─▒┼čt─▒k. Karluk boylar─▒ndan bahseden ├çin y─▒ll─▒klar─▒ bu kavmin te┼čekk├╝l├╝ndeki kabilelerden birini T’aschi-li y├óni Ta┼čl─▒k olarak kaydetmi┼čtir. ┼×ayet bunu bir tarihsel ger├žeklik olarak ele alacak olursak Ta┼čl─▒k kavim ad─▒nda Pe├ženek kavmini g├Ârmemiz i├žin hi├žbir neden kalmayacakt─▒r. Hud├╗d-ul el-├ólem’de Karluk boylar─▒ndan biri olarak g├Âsterilen ├çi─čil’leri bu a├ž─▒dan Ta┼čl─▒k kavminin devam─▒ g├Ârmek ve Pe├ženek kavminin b├ókiyesi olarak almak uygun d├╝┼čecektir. Z├«ra, ├çi─čil s├Âzc├╝─č├╝ de “├žak─▒l ta┼č─▒” manas─▒na gelir. Pe├ženek ve Eskil’lerin Karluk boylar─▒ndan oldu─čunu kabul edersek Pe├ženek g├Â├ž├╝n├╝n her iki boyu da b├╝nyesinde bar─▒nd─▒ran Karluk kavmi i├žerisinde ya┼čanan i├ž ├žeki┼čmeye O─čuzlar─▒n ve Kimeklerin d─▒┼čar─▒dan m├╝-dahelede bulunduklar─▒n─▒ ve bunun neticesinde Pe├ženek ve Eskillerin bat─▒ y├Ân├╝nde g├Â├ž etmek zorunda kald─▒klar─▒na inanmam─▒z gerekir. Uygurca raporda zikredilen Hor ad─▒n─▒n O─čur de─čil Karluklara bir g├Ânderme oldu─ču kuvvetle muhtemeldir. Pe├ženek muhacereti i├žerisinde Don havzas─▒na ayak basan Eskiller sonras─▒nda Macar g├Â├ž├╝ ile birlikte bu sahadan g├╝n├╝m├╝zdeki Macaristan’a g├Â├ž edecek ve Sekel ad─▒ ile bilineceklerdir. Nitekim, bu sav─▒m─▒za destek Gesta Hungarorumdan gelir. Bu kaynak da Szekely’lerin y├óni Sekellerin Macarlar ile beraber Panonyay─▒ yurt tutma hadisesine bilfiil i┼čtirak ettiklerini dile getirir.[10]

Sekel isimlerinin Kuzey Kafkasya boy isimleri ile benzerlikleri de dikkat ├žekicidir. Hatta fizyonomi olarak Kafkas boylar─▒ ile ayniyetleri ise ihmal edilemeyecek bir hususdur. Macar boylar─▒ndan birinin Kabar boyu olmas─▒ ise yine Kafkasya boylar─▒ndan Kabartaylar─▒n Macarlarla akrabal─▒─č─▒n─▒ g├╝ndeme getirir. Hazarlardan ayr─▒lan Kabar boyu ├Ânce Macarlara kat─▒l─▒r. Sonra tekrar KafkasyaÔÇÖya d├Ânerler. Macarlar bug├╝nk├╝ ya┼čad─▒klar─▒ co─črafyaya geldiklerinde ÔÇťT├╝rk DilliÔÇŁ bir halkt─▒r. Fakat daha sonra FinceÔÇÖden etkilenirler. Avusturyal─▒lar ise ├Âzellikle Macarcan─▒n kaybolmas─▒ i├žin u─čra┼č─▒rlar. B├╝t├╝n bunlara ra─čmen MacarcaÔÇÖn─▒n h├ól├ó T├╝rk├že ile ba─člar─▒ ortaya konabilmektedir. ├ľzellikle Kafkasya Kara├žay T├╝rk├žesi benzerlik ├žal─▒┼čmalar─▒ bunun en g├╝zel delilidir. Ayr─▒ca Macarlar ile T├╝rk├že konu┼čan ve konu┼čmayan Kafkasya boylar ars─▒ndaki akrabal─▒k ba─člar─▒ her ge├žen g├╝n g├Âsterilmektedir.

ÔÇť1829-1830 tarihlerinde Macarlar─▒n eski tarihleri ve etnogenezlerini ara┼čt─▒ran Macar bilim adam─▒ Jean-Charles de Bess (Be┼č) K─▒r─▒m, Kara├žay ve Balkarya’ya seyahat etmi┼čtir. Bess, Kara├žay-Balkarlar─▒n Macarlarla ayn─▒ k├Âkenden geldiklerinin kabul etmektedir. Bess, Paris’de Frans─▒zca olarak yay─▒nlanan “Pute┼čestviye v─▒ Kr─▒m, na Kafkas, v─▒ Gruziyu, Armeniyu, Maluyu Aziyu i v─▒ Konstantinapol v─▒ 1829-1830” (1829-1830) y─▒llar─▒nda K─▒r─▒m, Kafkasya, G├╝rcistan, Ermenistan, K├╝├ž├╝k Asya ve Konstantinopolis’e seyahat) adl─▒ kitab─▒nda “Kara├žaylar─▒n ve Digorlar─▒n (Oset boyu) benze┼čti─či kadar ba┼čka hi├žbir milletin Macarlara benzemesi m├╝mk├╝n de─čildir” diye yazmaktad─▒r (Adigeyler, Balkarlar ve Kara├žaylar, s. 333).[11]┬á T├╝rk halklar─▒n─▒n etnogenezleri konusunda hakim olan resm├« g├Âr├╝┼č ┼č├Âyledir: T├╝rklerin atalar─▒ Milattan itibaren son as─▒rlara kadar (genellikle III. Y├╝zy─▒l olarak belirtiliyor) do─čuda Altay ile Baykal aras─▒nda bulunan b├Âlgede ya┼čam─▒┼člard─▒r (SSCB Tarihi, 1975, s. 18-19). De─čerli Macar T├╝rkolo─ču Nemeth bu konuda ┼čunlar─▒ yazmaktad─▒r: “Malum oldu─ču ├╝zere, T├╝rklerin ya┼čad─▒klar─▒ eski b├Âlgeler umumiyetle Merkezi ve Do─ču Asya’dad─▒r. Buna kar┼č─▒l─▒k ben T├╝rklerin ilk vatanlar─▒yla ilgili olarak, leng├╝istik verilerle de uygunluk arz etmesi m├╝nasebetiyle ilk ya┼čam b├Âlgelerinin Bat─▒ Asya’da ara┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒ ├Âneriyorum. T├╝rk kabilelerinin Ural’dan ├ž─▒kar─▒lmas─▒ ve Ural kabilelerinin ilk ya┼čam b├Âlgelerinin de Merkezi veya Do─ču Asya oldu─čunun savunulmas─▒n─▒n ciddi bir dayana─č─▒ yoktur.” (Nemeth, 1963, s. 127-128).Akademisyen Nemeth bu m├╝talaas─▒n─▒ detayl─▒ bir ┼čekilde Macarlar, Kara├žaylar, Kumuklar, Tatarlar ve kadim zamandan beri Do─ču Avrupa’da ya┼čam─▒┼č olan di─čer halklar─▒n dilleri ve tarihlerini ara┼čt─▒rmas─▒n─▒n ard─▒ndan, 1912-1914 y─▒llar─▒nda yapm─▒┼čt─▒r (Nemeth, 1912).

Nemeth’in bu m├╝talaas─▒n─▒ me┼čhur Polonyal─▒ T├╝rkolog A. Zayon├žkovsky Rus bilim adam─▒ tarih├ži ve dil bilimcisi Z.M. Yampolsky ve antropolog VP Alekseyev, Azerbaycanl─▒ dil bilimcisi M.┼×. ┼×iraliyev, Kazak yazar-bilim adam─▒ Olcas S├╝leymanov, arkeolog E.B.Vadetskaya ve bu sat─▒rlar─▒n yazarlar─▒yla birlikte, di─čer bir ├žok bilim adamlar─▒ desteklemektedir. “S. Asadullayev ve M. ┼×iraliyev uzun s├╝re T├╝rk dillerinin tarihinin Orhun Yenisey yaz─▒tar─▒yla ba┼člad─▒─č─▒n─▒, ├ž├╝nk├╝ bu yaz─▒tlar─▒n bilinen en eski T├╝rk yaz─▒dan oldu─ču fikrinin kabul edildi─čini yazmaktad─▒rlar. Bu arada ┼ču nokta da bilinmektedir ki, M.├ľ. ve M.S. Ural da─člar─▒ b├Âlgelerinden ta Avrupa’n─▒n bat─▒ b├Âlgelerine kadar eski T├╝rk kabileleri yay─▒lm─▒┼člard─▒r.” (┼×iraliyev, Asadullayev, 1970, s. 8). Unutulmamal─▒d─▒r ki, Orhun yaz─▒tlar─▒ndan uzun bir zaman ├Âncesinde bile M.S. I. Y├╝zy─▒lda Hunlar─▒n kendi runik yaz─▒ dilleri mevcut idi (Sartoja ul─▒ Karajaubay, 1991, s. 440-441).[12]

T├╝rkolog A. K. Borovkov, Kara├žay-Balkar dilinin ├Ânemi konusunda hen├╝z 1932 y─▒l─▒nda ┼čunlar─▒ yazm─▒┼čt─▒r: “Art─▒k daha da anla┼č─▒ld─▒ ki, ara┼čt─▒rma metodolojisi a├ž─▒s─▒ndan Kara├žay-Malkar dili, bulunmaz Hint kuma┼č─▒ gibi, T├╝rk dil sisteminde birinci s─▒ray─▒ almaktad─▒r.” (Borovkov, 1932, s. 39). Kara├žay’da runik yaz─▒lar bilim adamlar─▒nca ilk defa XIX. Y├╝zy─▒l sonlar─▒nda ortaya ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č, ama T├╝rk kitabeleri burada yak─▒n zamana kadar tamga (tavro) olarak alg─▒lanm─▒┼čt─▒r. 1960 y─▒l─▒nda Orta ├ža─č Humarin ┼čehrinin y─▒k─▒lan kale duvar─▒na ait ta┼člar ├╝zerindeki bu gizemli yaz─▒tlar, o ta┼člarla mand─▒ra binas─▒ kurmakta olan i┼č├žilerin dikkatini ├žekmi┼čtir. 1962-1963 y─▒llar─▒nda Humar, Sar─▒-Tuz civar─▒nda, Alan ┼čehri Gila├ž’da ve Kara-├žay’─▒n di─čer yerle┼čim birimlerinde ├žok say─▒da eski T├╝rk yaz─▒tlar─▒ bulunmu┼čtur. Bilahare eski T├╝rk epigrafik eserlerinin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒na 25 y─▒l emek veren filoloji bilim doktoru S. Y. Bay├žorov, b├╝y├╝k miktarda petroglif ve y├╝z kadar runik yaz─▒tl─▒ eser bulmu┼čtur. Bu yaz─▒tlar─▒n bulundu─ču b├Âlge, Kara├žay ve Balkarya s─▒n─▒rlar─▒n─▒, ayn─▒ ┼čekilde kom┼ču b├Âlgeleri, ├çerek nehrinden ba┼člayarak Do─ču Balkarya’ya ve Bat─▒ Kara├žay’da B├╝y├╝k Laba nehriyle biten s─▒n─▒rlar─▒ kapsamaktad─▒r. Bu yaz─▒tlar, esas olarak ├çerek, ├çegem, Baksan, Hasaut, Malka (Bal─▒k) Ceguta, Gila├ž ve di─čer nehir vadilerinde bulunmu┼čtur. S. Y. Bay├žorov onlar─▒ tetkik etmi┼č ve “Avrupa’n─▒n Eski T├╝rk Runik Eserleri. Kuzey Kafkasya B├Âlgesinin ─░dil-Don ve Tuna B├Âlgesi ─░le ─░li┼čkisi” makalelerini kitap olarak yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r (Stavropol, 1989). Hasaut kaya mezarlar─▒ndaki (Kislovodsk’a yak─▒n) ve Alan ┼čehri Ind─▒┼č’ta (Kuban’─▒n yukar─▒s─▒nda) “Epitaflar pek ├žok halde iki yaz─▒ stiliyle yaz─▒lm─▒┼čt─▒r: Runik ve eski Uygur yaz─▒s─▒” (Ayn─▒ eser, s. 28). Humarin yaz─▒tlar─▒ hakk─▒nda, d├╝nya epigraf tarihinde yeni bulu┼člarla ilgili ilk makalelerden baz─▒lar─▒n─▒, de─čerli T├╝rkolog A.M. ┼×├žerbak ve Alan tarihi uzman─▒ arkeolog YA. Kuznetsov yay─▒nlam─▒┼čt─▒r. Sonuncusu, Kara├žay ve Balkarlarm etnogenezinin tetkikinde runik yaz─▒tlar─▒n bulunmas─▒n─▒n muazzam bir rol oynayaca─č─▒n─▒ belirtmektedir. Bununla birlikte, VA. Kuznetsov muhkem kale surlar─▒ bulunan Humarin ┼čehrini Bulgarlar─▒n veya Hazarlar─▒n in┼ča etmi┼č olabilece─čini d├╝┼č├╝nmektedir. Halbuki runik yaz─▒tlar─▒n bulunmas─▒na kadar b├╝t├╝n arkeologlar bu ┼čehri Alanlar─▒n kurdu─čunu ve hatta orta├ža─č Alanya’s─▒n─▒n ba┼čkenti oldu─čunu kabul etmi┼člerdi (Kuznetsov, 1963, s. 283-290).[13]

Arkeolojik ara┼čt─▒rmalar, uzun zaman ├Ânce mezolitik ├ža─čda, gelecekteki ─░dil-Ural kurgan k├╝lt├╝r├╝n├╝n muhtelif gruplar─▒n─▒n Hazar Denizi’nin kuzeyine yay─▒lm─▒┼č oldu─čunu g├Âstermi┼čtir. Oradan da, Kafkasya, Kuzey Karadeniz, Ukrayna ve ta Balkanlar ve Macaristan’a kadar gitmi┼člerdir (Merpert, 1977, s. 68-80). Hazar Denizi’nde su seviyesinin y├╝kselmesi s─▒ras─▒nda meydana gelen su bask─▒nlar─▒ y├╝z├╝nden ahalinin daha a┼ča─č─▒ b├Âlgelere gitmeleri veya b├Âlgeyi terketmeleri sebebiyle, denizin kuzey ve kuzeybat─▒s─▒ndaki yadig├órlar─▒n kronolojisini belirlemek fevkalade zordur. Bununla beraber bu b├Âlgenin mezolitik eserleri onun kom┼ču b├Âlgeleri ─░dil-Ural, Karadeniz ├ževresi ve Kafkasya ile ba─člant─▒s─▒ oldu─čunu g├Âstermektedir. Bu ba─č, zamanla zay─▒flamas─▒ beklenirken, kadim kurgan k├╝lt├╝r├╝ d├Âneminde, Avrasya bozk─▒r─▒n─▒n eski g├Â├žebe-koyun yeti┼čtiricilerinin halefleriyle daha da g├╝├žlenmi┼čtir.[14]

Kafkasya, her zaman Do─ču, Yak─▒n Do─ču ve Do─ču Avrupa bozk─▒rlar─▒ aras─▒nda bir yer olmu┼čtur. Mezolitik, neolitik ve erken bronz ├ža─č─▒nda Kafkasya ├╝zerinden ├žok say─▒da kabilenin yer de─či┼čtirme hareketi ├žok s─▒kt─▒r. Kafkasya’n─▒n kadim k├╝lt├╝rlerinin yo─čun ┼čekilde ara┼čt─▒r─▒lmas─▒na ra─čmen, onlar─▒n etnik tarihleri g├╝n├╝m├╝ze de─čin k├ófi derecede incelenmi┼č de─čildir. ├ľzellikle Maykop k├╝lt├╝r├╝ ta┼č─▒y─▒c─▒lar─▒n─▒n etnik mensubiyetleri meselesi tart─▒┼čmal─▒d─▒r. Arkeologlar─▒n iddialar─▒na g├Âre bu kabileler; Kuzey Kafkasya’ya M.├ľ. III. Biny─▒lda gelmi┼čler ve orada yakla┼č─▒k 800 y─▒l ya┼čam─▒┼člard─▒r (M.├ľ. XXV-XVII. Y├╝zy─▒l). Ayn─▒ zamanda,:baz─▒ arkeologlar, “Maykoplar─▒n” ├ľn Asya’dan, di─čerlerinin ise kuzeyden gelmi┼č olduklar─▒n─▒ kabul etmektedirler. Bizim ( Kazi T Laypanov, ─░smail M. Miziyev ) g├Âr├╝┼č├╝m├╝ze g├Âre, do─čru olan ikinci g├Âr├╝┼čt├╝r. ├ç├╝nk├╝, Maykop k├╝lt├╝r├╝ kurgan k├╝lt├╝r├╝d├╝r; kurganlar ise kuzeyden g├╝neye gelmi┼čtir. Bilim, bunun tersi bir hareketi tan─▒mamaktad─▒r.[15]

Aslar─▒n, ya da Macar Aslar─▒n─▒n T├╝rk dilli olu┼člar─▒ ise Y. Nemeth taraf─▒ndan yay─▒nlanan, 1422 y─▒l─▒ “Macar Aslar─▒n─▒n Eski Kelimeleri S├Âzl├╝─č├╝”nce de desteklemektedir. Bu belgedeki kelimelerin ├žo─čunlu─ču T├╝rk├žedir (Miziyev, 1986, s. 117-118).[16]

“Alan” terimine antik d├Ânem yazarlar─▒nda ilk defa, I. Y├╝zy─▒lda rastlanmaktad─▒r. I. Y├╝zy─▒l yazarlar─▒ndan Seneka, A. Lucan, Valerius Flaccus, Josephus Flavius ve di─čerleri Alanlar─▒ kesin bir ┼čekilde Kafkasya’ya yerle┼čtirmekte ve b├Âlgedeki olaylarla ili┼čkilendirmektedirler. (Kovalevshaya, 1984, s. 85). Alanlar─▒n M.S. 72-74 ve 135 y─▒llar─▒nda Kafkasya Albanya’s─▒na (Azerbaycan), ─░berya, Ermenistan, Mediya ve K├╝├ž├╝k Asya’ya yapt─▒klar─▒ tahrip edici ak─▒nlar─▒ndan, o d├Ânemin bir ├žok yazar─▒ bahsetmektedir (Kuzey Kafkasya Halklar─▒ Tarihi, 1988, s. 86).[17]

Horeneli Moses, Kuzey Kafkasya Alanlar─▒n─▒n G├╝rc├╝ kaynaklar─▒nda “As” (“Os”) ad─▒yla zikredildi─čini yazmaktad─▒r. Alanlar hakk─▒nda daha detayl─▒ ve tam bilgileri Ammianus Marcellinus’da (IV y├╝zy─▒l) bulabiliriz. Yazar, hacimli “tarih”inde Alanlar─▒ ┼ču ┼čekilde anlat─▒yor: “Alanlar uzun boylu. g├╝zel g├Âr├╝n├╝ml├╝ ve hafif sar─▒ sa├žl─▒d─▒rlar Silahlar─▒n─▒n hafifli─či nedeniyle olduk├ža hareketlidirler. Daha sade ve. daha k├╝lt├╝rl├╝ hayat tarz─▒yla Hunlara tatam─▒yla benzemektedirler.” Yazar, s├Âzlerini “Onlar barbar geleneklerine g├Âre k─▒l─▒├žlar─▒n─▒ yere sapl─▒yorlar ve Mars’a oldu─ču gibi k─▒l─▒ca tap─▒yorlar” diye (Lat─▒y┼čev, 1906, s. 341). Ammianus Marcellinus’un verdi─či Alan ve Hunlar─▒n k├╝lt├╝r ve ya┼čam tarzlar─▒yla ilgili kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ analiz, burada s├Âz├╝ edilen “barbarlar─▒n” Hunlar oldu─ču konusunda ┼č├╝pheye mahal b─▒rakm─▒yor. Alanlar─▒n k─▒l─▒ca sayg─▒ g├Âstermeleri, onlar─▒n T├╝rk ├Âzelli─či ta┼č─▒d─▒klar─▒ hakk─▒nda a├ž─▒k bir delildir. Hunlar─▒n atalar─▒ ─░skitlerin de k─▒l─▒c─▒ tazim etmeleri bu delili teyit etmektedir. Hunlar─▒n Mars’─▒n kutsal k─▒l─▒c─▒n─▒ tazim ettiklerine, onlar─▒ ├žok iyi tan─▒yan Romal─▒ yazar Priscus da vurgu yapmaktad─▒r (Yordan, 1965, s. 90, 91, 102).T├╝rk ve Mo─čol destanlar─▒n─▒n mukayeseli tetkiki, ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ “silah ├Ân├╝nde e─čilerek selamlama gelene─či “K─▒l─▒├ž Tanr─▒s─▒” -kelimesi kelimesine “K─▒l─▒├ž”- k├╝lt├╝n├╝n do─čmas─▒na yol a├žt─▒─č─▒” h├╝km├╝ne g├Ât├╝rm├╝┼čt├╝r. (Lipets, Sovyetskaya Etnografya, 1978, s. 109).[18]

Alanlar─▒ ve di─čer T├╝rk halklar─▒n─▒ ├žok iyi bilen do─čulu yazarlar, onlar─▒ T├╝rk olarak adland─▒rmaktad─▒rlar. Rus vakan├╝visler, defalarca bahsettikleri Aslar─▒ (Yaslar─▒), yani Alanlar─▒ ├žok iyi tan─▒maktad─▒rlar. ├çok say─▒da Rus prensi, Yas k─▒z─▒yla evlenmi┼čtir.[19] “As” kelimesi T├╝rk dillerinde pek ├žok anlama gelmektedir: “ge├žmek”, “ba┼čka bir yere koymak”, “da─č─▒, y├╝ksekli─či a┼čmak” ama harfi harfine “kak─▒m” (as) olarak ├ževrilmektedir (DTS, s. 59). Hazar kelimesinde ana k─▒sm─▒n “Kaz” (“Kaz”) (“Hazar”/”Kazar”: “kazlar/insanlar”) oldu─čudur. T├╝rk ve Tatar dillerinde “Alan” kelimesi “ova” “vadi” “orman kenar─▒” “arazi” anlam─▒na gelmektedir. Belki Alanlar kendilerinin “ova halk─▒” diye adland─▒rm─▒┼č olabilirler, ├ž├╝nk├╝ onlar─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču ova ve vadilerde ya┼čam─▒┼člard─▒r. Her hal├╝k├órda bu mesele ├╝zerinde biraz daha ├žal─▒┼čmak gerekiyor. “Alan” ve “As” kelimeleri acaba ├ža─čda┼č T├╝rk dilli halklarda korunmu┼č mudur? “As” kelimesi K─▒rg─▒zlar, Kazaklar, ├ľzbekler, Nogaylar, Altaylarda ayr─▒ bir kabile ad─▒ olarak muhafaza edilmi┼čtir. Nogaylarda “┼×omusli-As” “Dort-ulu-as” “Kara-as” “Ak-as” “Kult─▒-as” “Tartu-ullu-as” diye bilinen kabileler vard─▒r. Da─čl─▒k Karaba─č’da “D├Ârt-a┼č” “Ass─▒n” etnonimleri, “Az-Ki-zi” toponimi (Eski T├╝rk├že “As-ki┼či” ile ├Âzde┼člik g├Âstermektedir) mevcuttur. “As” terimi ayn─▒ ┼čekilde Macar, Moldovya toponimisinde de muhafaza edilmi┼čtir. T├╝rk kabilelerinden “As” ve “As-ki┼či” Orta Asya, K─▒r─▒m, Kuzey Kafkasya ve kom┼ču b├Âlgelerdes orta├ža─člarda var olmu┼čtur. Pek ├žok orta├ža─č yazar─▒ da bu konuda bilgi vermektedir.[20]

D─░PNOTLAR:

[1] Hilmi ├ľzden, ÔÇťOsmanl─▒-Macar M├╝nasebetleri Ve Turan Co─črafyas─▒nda Macaristan ─░ntibalar─▒ÔÇŁ TURAN ilim Fikir ve Medeniyet Dergisi, Say─▒ 21 ve 22ÔÇÖden k─▒salt─▒larak al─▒nm─▒┼čt─▒r.

[2] EST├ťDAM

[3] ─░brahim Kafeso─člu, T├╝rk mill├« k├╝lt├╝r├╝, ├ľt├╝ken, ─░stanbul, 2011.

[4] ─░brahim Kafeso─člu, a. g. e.

[5] Rof. Dr. Laszlo Rasony, Tarihte T├╝rkl├╝k, TKAE, Ankara.1971.

 

[6] .Rof. Dr. Laszlo Rasony, a. g. e.

[7] .Rof. Dr. Laszlo Rasony, a. g. e.

 

[8] . Rof. Dr. Laszlo Rasony, a. g. e.

 

[9] H├╝seyin Nam─▒k Orkun, Attila ve O─čullar─▒, Bilge Kar─▒nca Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2013, s.173-174.

[10] Fatih ┼×eng├╝l, Sabir, Sekel, Avar ve Bulgar Etnik Meselelerinin ├ç├Âz├╝m├╝, Hikmetevi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2013, s. 74-75.

[11]Kazi T Laypanov, ─░smail M. Miziyev, T├╝rk halklar─▒n─▒n K├Âkeni, ( ├çeviren; Hatice Ba─čc─▒), Selenge Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2008,┬á s. 33.

[12] Kazi T Laypanov, ─░smail M. Miziyev, a. g. e., s.36-37.

[13] Kazi T Laypanov, ─░smail M. Miziyev, a. g. e., s.145-146.

[14] Kazi T Laypanov, ─░smail M. Miziyev, a. g. e., s.60.

[15] Kazi T Laypanov, ─░smail M. Miziyev, a. g. e., s.66-67.

[16] Kazi T Laypanov, ─░smail M. Miziyev, a. g. e., s.136.

[17] Kazi T Laypanov, ─░smail M. Miziyev, a. g. e., S.132.

[18] Kazi T Laypanov, ─░smail M. Miziyev, a. g. e., S.132-133.

[19] Kazi T Laypanov, ─░smail M. Miziyev, a. g. e., S.134.

[20] Kazi T Laypanov, ─░smail M. Miziyev, a. g. e., s.138.

1,240 total views, 1 views today

Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľZDEN

─░lk ve Orta ├Â─črenimini Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde tamamlad─▒. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2002 y─▒l─▒nda ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dal─▒nda ÔÇťKutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ ve T─▒p Eti─čine Katk─▒s─▒ÔÇŁ isimli tezini tamamlad─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Anadolu ├ťniversitesi A├ž─▒k ├ľ─čretim Fak├╝ltesi Felsefe B├Âl├╝m├╝n├╝ de bitiren Hilmi ├ľzden ESOG├ť T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ B├Âl├╝m├╝nde ÔÇťT├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├žÔÇŁ isimli tezine devam etmektedir. Anatomi, T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či ├╝zerine yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunmaktad─▒r. E-Posta: hilmiozden@gmail.com

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:

B─░RDE BUNLARA BAKIN

  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒?

20 A─čustos 2019, Truval─▒lar m─▒ T├╝rk, T├╝rkler mi Truval─▒? i├žin yorumlar kapal─▒
Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti

6 A─čustos 2019, Kur┼čunlu sinemalar─▒ ve Kur┼čunluÔÇÖda bir gezinti i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒

5 A─čustos 2019, BursaÔÇÖn─▒n kale ve mahalle kap─▒lar─▒ i├žin yorumlar kapal─▒
Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či

5 A─čustos 2019, Tarih ─░├žinde Bursa K├Âylerinde De─či┼čim: ├çal─▒ ├ľrne─či i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒

31 Temmuz 2019, K─▒sa Bir Yolun Uzun ─░n┼čaat─▒: Gemlik ÔÇô Bursa ┼×ose Yolunun Yap─▒m─▒ i├žin yorumlar kapal─▒