Hilmi ├ľZDEN
Hilmi  ├ľZDEN
T├╝rklerde Kartal ve ├çift Ba┼čl─▒ Kartal Tamgas─▒
  • 14 Temmuz 2019 Pazar
  • +
  • -

Tarih boyunca ÔÇťkartalÔÇŁ ve ÔÇť├žift ba┼čl─▒ kartalÔÇŁ motifi de─či┼čik milletler taraf─▒ndan g├╝├ž ve kudretin sembol├╝ olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu sembol├╝ kullanan milletlerden biri de T├╝rklerdir. Do─čuÔÇÖdan, bat─▒ÔÇÖya g├╝├ž ve kudretin, h├ókimiyetin sembol├╝ olarak kullan─▒lan ÔÇťkartalÔÇŁ veya ÔÇť├žift ba┼čl─▒ kartalÔÇŁ T├╝rklerde g├╝├ž ve h├ókimiyetin yan─▒nda kozmolojik bir d├╝nyay─▒ da ifade eder. SibiryaÔÇÖda Yakut T├╝rklerinde en eski en orijinal yorumlar─▒na rastlanan ÔÇťkartalÔÇŁ motifinin tarihi seyir i├žinde ge├žirdi─či de─či┼čimler ve bunun sanat eserlerindeki yans─▒malar─▒yla, ba┼čka milletlere ge├ži┼či T├╝rklerin d├╝nya h├ókimiyet ideal ve ideolojisiyle yak─▒ndan ilgilidir.

Anahtar Kelimeler: Kartal, G├╝├ž sembol├╝, Promete

Sel├žuklu D├Ânemi ├çift Ba┼čl─▒ Kartal-Erzurum- (Neriman G K─▒rz─▒o─člu)

T├╝rk Destanlar─▒ ve T├╝rk Tarihinde Kartal

T├╝rklerdeÔÇťKartal tamgaÔÇŁs─▒n─▒n (sembol-amblem-motif-yan─▒┼č) men┼če├«, t├╝reme efsanelerine kadar dayanmaktad─▒r. Kartal, g├╝├ž ve kudretin sembol├╝ do─ču ve bat─▒ h├ókimiyeti, d├╝nyevi ve uhrevi d├╝nyay─▒ simgelemesine ra─čmen k├Âken inan├žlar─▒na da ula┼čmaktad─▒r.

Yakut (T├╝rklerinin) baz─▒ soylu boylar─▒n─▒n kartaldan t├╝redi─či bilinmektedir. Bunun yan─▒ s─▒ra Tele├╝t (T├╝rklerinin) bir kara kartaldan, Yurtas (T├╝rklerinin) ise beyaz ba┼čl─▒ kartaldan t├╝rediklerine inan─▒l─▒rd─▒. T├╝rk h├╝k├╝mdar s├╝lalerinden baz─▒lar─▒n─▒n kartal yuvas─▒nda do─čdu─ču da bilinmektedir(Mesela ┼×ato T├╝rklerinin h├╝k├╝mdarlar─▒). Nitekim g├╝├žl├╝ ┼×amanlar─▒n kartal yuvas─▒nda b├╝y├╝y├╝p terbiye ald─▒─č─▒ ┼×aman efsanelerince tasdik edilmektedir1.

En eski T├╝rk inan├žlar─▒ izlerini devam ettiren Do─ču SibirÔÇÖdeki Yakut/Sahalar ile Altayl─▒lar’ ─▒n, Kam (┼×aman) dinine g├Âre: G├╝ne┼č, Ay ve b├╝t├╝n G├Âky├╝z├╝ÔÇÖn├╝n yarat─▒c─▒s─▒ olan iyilik il├óh─▒ ├ťLGEN’ in yedi o─člundan be┼čincisi, g├Âky├╝z├╝nde ya┼čayan KARTAL’d─▒r. K─▒rg─▒zlar─▒n Er-T├Âk├╝┼č Destan─▒’nda ise, Alp-Karaku┼č (Kartal), D├╝nyan─▒n Ortas─▒ndaki Kaf Da─č─▒’nda (Kafkaslar─▒n 5633 m.lik en y├╝kse─či, daim├«-buzlu “Meng├╝-TavÔÇŁ (Alburuz’ da) bulunan ve ba┼č─▒ G├Âklere ula┼čan Ulu├ž─▒narÔÇÖ─▒n tepesindeki Yuvas─▒’nda, ya┼čamaktad─▒r. Ba┼čk─▒r/Ba┼čkurtlar’─▒n inanc─▒nda, (─░ran edebiyat─▒nda, “Simurg” diye bilinen ve Z├╝mr├╝d-i “Ankaa” da denen) “Semr├╝k” adl─▒ ├žiftba┼čl─▒ ku┼čun, bir ba┼č─▒ ki┼či (insan) gibi olup, ki┼či, dilince konu┼čur. Semr├╝k, “meng├╝-suyu” (├éb-─▒ Hay├ót) i├žti─činden, (hi├ž) ├Âlmez; Kafda─č─▒’n─▒n tepesinde ya┼čar, G├Âller’de bulunan, (insanlara zarar veren) ejderhalar─▒ kaparak getirip, Kaf da─č─▒na atar (├Âld├╝r├╝r).2┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á

Sibir ve Altaylardaki Kam/┼×amanlar, “Kartal AnaÔÇŁdan do─čmu┼č” say─▒ld─▒─č─▒ndan, O’nun korumas─▒ndad─▒rlar. Bu y├╝zden Kamlar in d─▒┼č giysilerinde ve din t├Ârenlerinde (Mevlev├«lik ile Bekta┼č├«likteki “Sem├ó/Semah” gibi) ├žalarak oynad─▒klar─▒ davullar─▒ (T├╝ng├╝r/Bar)’n─▒n ├╝zerini, b├╝y├╝k kartal tasvirleriyle bezerler. Yakutlar ve kom┼čular─▒ DolganlarÔÇÖ─▒n, k├Âyleri ile (seyrek kurulmu┼č) ke├že ├žad─▒rlar─▒ yan─▒nda, dikilen d├Ârtk├Â┼čeli direklerin tepesinde, koruyucu timsali olarak, tek ba┼čl─▒ ve genelde ├žift ba┼čl─▒ kartal ┼čekilleri bulunurdu. M.├ľ. 3. bin sonlar─▒ndan kalan Altaylardaki Kurot Kurgan─▒nda bulunan iki kabirde, bir “Kartal Pen├žesi”nin varl─▒─č─▒ da, Kartallar─▒n T├╝rk K├╝lt├╝r├╝nde ne kadar eski oldu─čunun kan─▒t─▒d─▒r. Yine, Do─ču Altaylardaki Ursul ─▒rma─č─▒ k─▒y─▒s─▒nda, M.├ľ. IV.-III. Y├╝zy─▒llardan kalma Ba┼čador Kurgan─▒’ndaki, kaplan resimleri ile s├╝sl├╝ bir tabutta bulunan, ├╝zeri yald─▒zlanm─▒┼č bir a─ča├ž kartal─▒n varl─▒─č─▒ da, ayn─▒ inan├žtan geliyor3.

┼×ternberg’in malumat─▒na g├Âre Tele├╝t T├╝rklerinde Ay, kuzeyin (dolay─▒s─▒yla so─ču─čun), G├╝ne┼č ise g├╝neyin (dolay─▒s─▒yla s─▒ca─č─▒n) sembol├╝d├╝r. G├Âk kartal─▒n─▒n sol kanad─▒ Ay’─▒, sa─č kanad─▒ ise G├╝ne┼č’i tutmaktayd─▒. 4

G├╝ne┼č’in, T├╝rklerin ├žok sevdi─či kartalla simgelenmesi de hayat-├Âl├╝m ikili kar┼č─▒tl─▒─č─▒nda G├╝ne┼č’in hayat blo─čunu temsil etti─čini g├Âsterir. Bu sebeptendir ki T├╝rk d├╝┼č├╝ncesinde h├╝k├╝mdarlar, G├╝ne┼č’e benzetilmi┼čti: Milleti doyurmak, giydirmek ve korumak onlar─▒ G├╝ne┼č olarak vas─▒fland─▒rmaya olanak sa─člam─▒┼čt─▒r. T├╝rk d├╝┼č├╝nce tarz─▒n─▒n bedi├« yans─▒mas─▒ olan Kutadgu Bilig’de do─čan G├╝ne┼č h├╝k├╝mdar─▒n, dolunay da vezirin simgesidir. Kutadgu Bilig’in sembolik kahramanlar─▒ olan K├╝n-To─čd─▒ adaleti, do─čru yasay─▒, Ay-Told─▒ kutu temsil eder. Yazar─▒n da verdi─či anlamdan g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi adalet t─▒pk─▒ G├╝ne┼č gibidir, k├╝├ž├╝lmez, parlakl─▒─č─▒n─▒ kaybetmez. G├╝ne┼č’in burcu olan Arslan da g├Âkteki yerini de─či┼čtirmez. Mutluluk ise t─▒pk─▒ Ay gibi de─či┼čken ve oynakt─▒r. Ay g├Âkte b├╝y├╝r, k├╝├ž├╝l├╝r, yerini de─či┼čtirir, burcu Akrep de evrende oynar, insanlar─▒ sokar.5

Kutadgu Bilig, yaz─▒ld─▒─č─▒ d├Ânemde Ay merkezli inan├ž sisteminin yerini G├╝ne┼č alm─▒┼čt─▒r ve G├╝ne┼č’in h├╝k├╝mranl─▒k simgesi olmas─▒, adaleti temsil etmesi de buna g├Âredir. Bu d├Ânem Uygurlar─▒nda da ka─čan─▒n simgesi G├╝ne┼č’tir. Ge├ž d├Ânem Orta Asya Timuriler saray─▒nda ve yap─▒tlar─▒nda aslan resimlerinin geni┼č yer almas─▒ da G├╝ne┼č mitinin a─č─▒rl─▒k kazanmas─▒ ile ba─člant─▒l─▒d─▒r

Orhun-Yenisey yaz─▒tlar─▒nda, “Tengriden kut alm─▒┼č”, ifadesi zamanla Uygur ka─čanl─▒─č─▒ d├Âneminde, ├Âzellikle Uygurlar─▒n be┼činci ka─čan─▒ndan sonra (789ÔÇô840) G├╝ne┼č’ten ve Ay’dan kut alm─▒┼č olarak tan─▒mlanmaktad─▒r. Bu durum G├╝ne┼č’in h├╝k├╝mranl─▒k simgesi olmas─▒ ile birlikte kut verici oldu─čunu da kan─▒tlar durumdad─▒r. Ayr─▒ca Uygurlar─▒n kabul ettikleri Mani dininin de etkisi G├╝ne┼č ve Ay k├╝lt├╝n├╝n ├Ân plana ├ž─▒kmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼č olabilir.6 G├╝ne┼č ve Ate┼č k├╝lt├╝, t├╝m T├╝rk boylar─▒nda ├Ânemli izler b─▒rakm─▒┼čt─▒r. SibiryaÔÇÖdan KaradenizÔÇÖin kuzeyi ve Kafkas da─člar─▒na kadar medeniyetlerinin derin izlerini b─▒rakm─▒┼č Skyth/─░skit T├╝rkleri ile Balkanlarda ve Helen ├Âncesi Mora, Teselya, Makedonya b├Âlgesinde ya┼čayan T├╝rk k├Âkenli halklardan PelasgÔÇÖlar antik Helen efsanelerini etkilemi┼člerdir. Anadolu T├╝rklerindeki ÔÇťoca─č─▒n-ate┼čin- s├ÂnmesinÔÇŁ dile─či, Kafkas Turan boylar─▒nda da mevcuttur.

├ľrne─čin, Adigelerde ÔÇťMefehu Ap┼čiÔÇŁ (Ate┼čin yans─▒n), Abazinlerde ÔÇťWula─čua Y─▒m├žaraa─čatÔÇŁ (duman─▒n s├Ânmesin), Gelin odas─▒na da kimi zaman ÔÇťMafÔÇÖe WuneÔÇŁ (Ate┼č odas─▒) denmi┼čtir.7 ─░skitlerin torunlar─▒ndan AbhazlarÔÇÖdaki, ÔÇťAbr─▒skil (Br─▒tskil) Nart destan─▒ÔÇŁ ate┼č k├╝lt├╝n├╝n en tan─▒nm─▒┼č ├Ârneklerindendir. Abr─▒tskil isimli kahraman, insanlar─▒ devlerin sald─▒r─▒lara kar┼č─▒ korumak i├žin ate┼či, elde etmek ister. Fakat ate┼č, Kafkaslar─▒n y├╝ksek volkanik da─člar─▒ndad─▒r. Buralarda Daw (dev)ÔÇÖler bar─▒n─▒r. Aps─▒wa halk─▒n─▒ zaman zaman basar ve ├Âld├╝r├╝rler. Abr─▒skil (Br─▒tskil) , ate┼či u├žarak elde edece─čini d├╝┼č├╝n├╝r. Kartal kanatlar─▒ndan elbise diker ve u├žmay─▒ ba┼čar─▒r. Dawlar─▒n uyudu─ču bir anda kartal gibi u├žarak devlerin aras─▒ndan, ate┼či kaparak halk─▒na teslim eder. Ate┼čin kullan─▒lmas─▒n─▒ ├Â─čretir, yayg─▒nla┼čmas─▒n─▒ sa─člar. Daha sonra devler Abr─▒skilÔÇÖi ( Br─▒tskil)┬á yakalar, AbhazyaÔÇÖn─▒n Panaw (Uzunyar) kayalar─▒ aras─▒nda Tjilaw ma─čaras─▒nda zincire ba─člarlar.8 Antik Helen efsanelerinden ÔÇťPrometeusÔÇŁ gibi bir├žo─ču ─░skit T├╝rklerinden kendilerine uyarlanarak al─▒nm─▒┼čt─▒r.

(Bat─▒) Sibir’de, (M.├ľ. VIII. Y├╝zy─▒ldan kalma) Skyth/─░skit (Saka) Kurgan─▒ÔÇÖndan ├ž─▒kan ve bug├╝n Petersburg Hermitage M├╝zesi’nde bulunan, a├ž─▒k kanatlar─▒n─▒n aras─▒ 16 cm. olan ve “Pen├želeriyle bir Da─čke├žisi’ni kapm─▒┼č Alt─▒n Kartal”, ├žok ince bir sanatla i┼členmi┼čtir 9

Tanr─▒da─člar (Tiyan┼čan)’─▒n do─čusunda, VIII.-IX. y├╝zy─▒llarda Mani ve Buda dinlerindeki Uygurlar─▒n, Tar─▒m ─▒rma─č─▒ boyunca Sor├žuk’ta “Ming-├ľy” (Bin-Ev) adl─▒ ma─čaradaki tavan freskleri’nde, “├çift ba┼čl─▒ Kartallar”, a─č─▒zlar─▒nda tuttu─ču y─▒lanlar ile (Anadolu’daki) Sel├žuklular─▒n kartal-ejder bile┼čimini hat─▒rlatmaktad─▒r. Bu bile┼čim, ayn─▒ zamanda, Ba┼čk─▒rtlar’─▒n, Semr├╝k-Ejder ili┼čkisini de, g├Âstermektedir.10

M├ľ 250 y─▒l─▒nda Horasan’dan ├ž─▒kan Ar┼čakl─▒lar’dan, M.S. 1423ÔÇÖte Mardin-Artuklular─▒’n─▒n sonuna kadar, 1670 y─▒l─▒ a┼čk─▒n bir zamanda, “Kartal” ─▒n T├╝rk Devletleri’nde “bayrak” ve “arma” oldu─ču g├Âr├╝l├╝yor: B├╝y├╝k ─░skender’in halefi Makedonyal─▒lara kar┼č─▒, Sakalar─▒n Horasan kolundan Alt─▒ g├Â├žebe (T├╝rkmen/O─čuz) Dahalar’─▒n Parn boyundan ├ž─▒kan (ve ad─▒, eski T├╝rk├že “pars-ay─▒ karmas─▒ y─▒rt─▒c─▒” anlam─▒nda olan) I. Arsak (M.├ľ. 250-248) ile karde┼či, (┼čimdi Afganistan’da Me-zari┼čerif yerindeki) Balkh ┼čehrinde ayaklanm─▒┼čt─▒. Sonunda, istikl├ól kazanan ve “Partl─▒lar”da denen Ar┼čakl─▒lar (M.├ľ. 247-M.S. 226), bat─▒da F─▒rat ve K─▒z─▒l─▒rmak ba┼člar─▒ ile Kafkas s─▒rada─člar─▒na var─▒nca, h├ókim olmu┼člard─▒. Bunlar─▒n, Romal─▒lara kar┼č─▒, Hazar Denizi’nden K─▒z─▒l─▒rmak ba┼člar─▒ ve Birecik – Alt─▒na kadarki U├žbeyli─či olan Bat─▒ / K├╝├ž├╝k-Ar┼čakl─▒lar (51-428) ├ťlkesi, “O─čuz-Eleri” say─▒lm─▒┼č ve Onciki “Boy”lu “Dede-Korkut O─čuzn├ómeleri”ni, “Tarih-Destanlar─▒” olarak b─▒rakm─▒┼člard─▒r. Her iki Ar┼čakl─▒ kolu bayra─č─▒nda, “kartal” tasviri bulunuyordu. Bat─▒ ve Do─ču RomaÔÇÖy─▒ yenen Avrupa Hun Devleti cihangiri Attila’n─▒n (437-453) bayra─č─▒nda ve G├Âk-T├╝rk Ba┼čkumandan─▒-┼×ehz├óde K├Âl-Tigin’in, 731’de ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine yap─▒lan mermer heykelinin B├Ârk’├╝nde, kanatlar─▒n─▒ a├žm─▒┼č kartal tasviri bulunuyor 11.

Rus bilginlerinden Pekarski, uzun y─▒llar Sibir’de aralar─▒nda bulundu─ču Yakut/Saha Tr├╝kleriÔÇÖnin dilini incelemi┼čtir. Onun dilimize ├ževrilen “Yakut S├Âzl├╝─č├╝”nde (─░stanbul 1930): Kartal’─▒n, T├╝rkerÔÇÖde, koruma il├óh─▒, t─▒ls─▒m ve muska anlam─▒na geldi─čini, belirtir. Bu y├╝zden, her ─░sl├óm dininden ├Ânce ve M├╝sl├╝man olmayan T├╝rklerde, oldu─ču gibi, mukaddes ku┼č say─▒lar kartal─▒n tek ba┼čl─▒ ve ├žift ba┼čl─▒ tasvirleri, Sel├žuklu ve Artuklular gibi O─čuz kolundan M├╝sl├╝man T├╝rk Devletlerinin: Mimar├« eserleri, dokumalar─▒, de─či┼čik el sanatlar─▒ ve paralar─▒nda da, u─čur olsun diye, i┼členmi┼čtir.

Orta Asya T├╝rk inanc─▒na g├Âre, insanlara g├Âky├╝z├╝ ve yery├╝z├╝ yolculuklar─▒nda refakat eden koruyucu varl─▒klar ku┼č ┼čeklindedir. Y├╝kseklik, ululuk timsali kartal─▒n, kutsal say─▒lmas─▒ Altay kaya resimlerinden bellidir. T├╝rkler k─▒l─▒├ž kabzalar─▒nda bozkurt, at ve ├žift ba┼čl─▒ kartal kabartma fig├╝rlerini kullanm─▒┼člard─▒r.

Orta Asya T├╝rklerinde koruyucu ruh olarak kabul edilen kartal motifinin, ┼×aman dini inan─▒┼č─▒ndan Yakut T├╝rklerine ge├žti─či ve oradan da Orta Asya T├╝rklerine kadar geldi─či bilinmektedir. ┼×aman dini inan─▒┼č─▒nda her insan─▒n ku┼č ┼čeklinde bir koruyucu ruhu oldu─ču ve insan ├Âld├╝─č├╝nde bu ruhun da g├Â─če y├╝kseldi─či inan─▒┼č─▒ h├ókimdir.

Bunun T├╝rk mitolojisindeki ├Ârne─či, Orta AsyaÔÇÖn─▒n ├╝nl├╝ ┼×aman destan─▒ Er-T├Âk├╝┼čÔÇÖt├╝r. Bu efsaneye g├Âre, G├Âk Tanr─▒ÔÇÖn─▒n simgesi olan B├╝y├╝k Kartal, k├Ât├╝ g├╝├žlerin elinde tutsak olan destan kahraman─▒ Er-T├Â┼č├╝kÔÇÖ├╝ ├Ânce yutup sonra kusarak, daha dayan─▒kl─▒ ve g├╝├žl├╝ bir insan olarak d├╝nyaya getirir. Kartal, daha sonra, Er-T├Âk├╝┼čÔÇÖ├╝ s─▒rt─▒na al─▒p, yeralt─▒nda g├╝nlerce u├žurduktan sonra yery├╝z├╝ne ├ž─▒kar─▒r.12 ÔÇťNart Erstxo Dolmxhumghorta ile ├╝├ž Karde┼čÔÇŁ isimli Kafkasya ├çe├žen efsanesinde de buna benzer Kartal imgesi g├Âr├╝lmektedir. Efsanede karde┼člerin yeralt─▒ndan yery├╝z├╝ne ula┼čmalar─▒nda onlar─▒, s─▒rt─▒nda, g├╝nlerce u├žuran kartal─▒n yard─▒mlar─▒ g├Âr├╝lmektedir.13

Orta Asya T├╝rk ┼×aman gelene─činde baz─▒ Yakut ┼×aman efsanelerinde demircinin yerini demir gagal─▒, demir pen├želi, uzun kuyruklu ku┼č ana tutmaktad─▒r. ┼×aman s├Âylentilerinde b├╝t├╝n ku┼č analar birbirine benzemektedir. Bu ku┼č ana t─▒pk─▒ demirci gibi aday─▒n bedenini par├žalayarak hastal─▒k ve ├Âl├╝m getiren k├Ât├╝ ruhlara da─č─▒t─▒r. E─čer do─čranm─▒┼č etler b├╝t├╝n ruhlara payla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čsa, ┼×aman hastay─▒ tedavi etmekte ba┼čar─▒l─▒ olur. Sonra ku┼č ana, kemikleri yeniden etle olu┼čturur ve aday─▒ diriltir. ┼×aman efsanelerinden g├Âr├╝ld├╝─č├╝ kadar─▒yla aday, bedeninin par├žalanmas─▒n─▒ kendi g├Âzleriyle g├Âr├╝r. 14

Demirci ve onunla beraber ┼×aman─▒n da kabile ve kabile federasyonu ├Ârg├╝tlenmesinde ├Ânemli rol almas─▒, yaln─▒z ekonomik ┼čartlarla veya hayat tarz─▒yla s─▒n─▒rl─▒ kalmaz. ─░nan├ž sisteminde ve bu sisteme dayal─▒ yap─▒lanmada demirci ve ┼×aman ikilisi ├Ânemli rol ├╝stlenmi┼čtir. Nitekim kabile ve sonradan kabile birliklerinin ba┼čkan─▒ olan Tarkan unvan─▒n─▒n kaynaklar─▒n bir├žo─čunda “demirci tarkan” ┼čeklinde ge├žmesi asl─▒nda eski Bulgarcada tarkan kelimesinin demirci anlam─▒na geldi─činden, demirci k├╝lt├╝n├╝n yayg─▒nl─▒─č─▒ndan ve sosyo-ekonomik yap─▒lanmada ├Ânemli yer edindi─činden haber verir.15

Demirci tarkan, kabilenin ilk zamanlarda d├╝nyev├« ve din├« y├Ânetimini elinde tutan ba┼čkan─▒ olmu┼čtur. Zamanla tarkan─▒n din├« i┼člevi arka plana itilmi┼č, yaln─▒z kabile birli─činin lideri vasf─▒n─▒ korumu┼čtur. Yakutlarda “darkan” ┼čeklinde ge├žen tarkan, demircinin kendisi de─čil, kar─▒s─▒na verilen unvand─▒r. Demirci gibi kar─▒s─▒ da gizli d├╝nyan─▒n bir par├žas─▒ say─▒lm─▒┼č ve tarkan unvan─▒yla ┼čereflendirilmi┼čtir. Manas Destan─▒’nda da demirciye darkan denildi─či bilinmektedir. 16 Asl─▒nda bir unvan olan tarkan, ataerkil d├Âneme ge├ži┼čte toplumun bilicisi ve lideri olmu┼čtur. Unvanla┼čma sonraki d├Ânemin mahsul├╝d├╝r. Zamanla demirci toplumsal ya┼čamda ├Ânemini art─▒rm─▒┼č, demirci tarkanlar, devlet yap─▒lanmas─▒nda “ka─čan” unvan─▒yla bir geli┼čim ge├žirmi┼člerdir. Hatta Z. V. Togan’a g├Âre, Hazar ve G├Âkt├╝rk ka─čanlar─▒ eski demirci tarhanlardan gelmi┼č, ancak kabileler aras─▒nda sadece h├ókim olan demirci tarkanlar de─čil, b├╝y├╝k devletler kuran h├╝k├╝mdarlard─▒.17┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á

Demirci k├╝lt├╝n├╝n aday─▒n par├žalanmas─▒nda ve ┼×aman stat├╝s├╝ne ge├ži┼čte ├Ânemli rol oynamas─▒ konusunu bitirirken ┼č├Âyle bir sonuca ula┼čmak m├╝mk├╝nd├╝r: Demirci ┼×amanlar veya demircilikle Samanl─▒k, toplumun i┼čb├Âl├╝m├╝nde ilk ba┼čta bir elde toplanm─▒┼č, zamanla bu iki meslek birbirinden ayr─▒lm─▒┼čt─▒r. Ancak ┼×amanla demircinin ayn─▒ yuvadan ├ž─▒kmas─▒ miti ak─▒llarda bu mesleklerin bir b├╝t├╝n olu┼čturdu─ču zamanlardan kalm─▒┼č kal─▒tsal ├Â─če olarak bilinir. 18

Fuzuli BayatÔÇÖ─▒n; ┼×amanizm, Ku┼č ana ve Tarkhan unvanl─▒ T├╝rk hakanlar─▒ aras─▒nda kurmu┼č oldu─ču ba─člar─▒ Orta Asya, Kafkaslar ve Anadolu vas─▒tas─▒yla AvrupaÔÇÖya ge├žmi┼č olan Etr├╝sklerin Se├žimle i┼č ba┼č─▒na gelmi┼č kral─▒ TarkhanÔÇÖ─▒n KartalÔÇÖdan Tanr─▒ taraf─▒ndan verilmi┼č bir kut alma inanc─▒nda g├Âr├╝lmektedir:

Eski ├ça─člarda Orta AsyaÔÇÖdan AvrupaÔÇÖya gelmi┼č T├╝rk kavimlerinden Etr├╝sk Krallar─▒ÔÇÖn─▒n , M.├ľ. 753 den M.├ľ. 509 y─▒l─▒na kadar, yani 244 y─▒l Roma’da h├╝k├╝m s├╝rm├╝┼č olduklar─▒n─▒ g├Âr├╝r├╝z. Roma halk─▒ Etr├╝sk Soyundan TARKHU─░N (us) Priskus adl─▒ birini krall─▒─ča getirmi┼čti.

“Tarkhuin” kelimesi, hi├ž ┼č├╝phesiz, T├╝rklerde ├Ânemli bir unvan olan ve ├çin kaynaklar─▒nda” da “Tarkan” ┼čeklinde zikredilen “Tarkhan” kelimesinin Etr├╝skler d├Ânemindeki tel├óffuzundan ba┼čka bir ┼čey de─čildir. Birinci Tarkhan bir Romal─▒ de─čildi. Tarkinya’dan gelip, Roma’da yerle┼čmi┼čti. Babas─▒ ise, daha uzaklardan ─░talya’ya gelmi┼čti. Ad─▒ DEMARAT(us) idi. Tarih├žiler bu adam─▒ Yunanl─▒ sayarlar. ├ç├╝nk├╝ Yunanistan’─▒n Korint ┼čehrinden Tarkinya’ya gelmi┼čti. 19

Dil bilginleri ise, Demarat ad─▒n─▒n yunanca bir ad, olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âylerler. Hatta, bu kelimenin Hint-Avrupal─▒ bir kelime olmad─▒─č─▒n─▒ da il├óve ederler. Di─čer taraftan, Yunanistan’daki ve Anadolu’daki yer adlar─▒ aras─▒nda ─░NT, INT ekleri ile son bulan toponimik kelimelerin de Hint-Avrupal─▒ olmad─▒─č─▒ bilinmektedir. Korint ┼čehri Pelasglar taraf─▒ndan kurulmu┼č bir ┼čehir idi. Demarat (belki Demirat) bu ┼čehirden kalk─▒p Tarkinya’ya gelmi┼č ├žok zengin bir Pelasg idi. O─člu Tarkhan, Tarkinya’dan gelip Roma’ya yerle┼čince, ikramlar─▒ ve bolca da─č─▒tt─▒─č─▒ hediyeler sayesinde, pek ├žok dost edinmi┼č, kral─▒n bile dostlu─čunu kazanm─▒┼čt─▒. Onun i├žindir ki, Tarkhan, K─▒ral Ankus’un ├Âl├╝m├╝nden sonra, geleneksel bekleme m├╝ddeti ge├žince, krall─▒─ča adayl─▒─č─▒n─▒ koyma─ča cesaret etmi┼čtir.20

Fakat Roma’da do─čmu┼č bir vatanda┼č olmad─▒─č─▒ i├žin, kendi propagandas─▒n─▒ kendi yapma─ča da l├╝zum g├Ârm├╝┼čt├╝r. RomaÔÇÖn─▒n en eski tarihi hakk─▒nda bilgi veren Titus-Livius’a g├Âre, Tarkhan, se├žimden ├Ânce, bir meydanda miting d├╝zenleyip, halk─▒n kar┼č─▒s─▒nda konu┼čma yapan ilk krald─▒r, yani ilk krall─▒k aday─▒. Tarkhan ile kar─▒s─▒n─▒n, Roma’ya geldikleri ilk g├╝n: Kar─▒ koca, a├ž─▒k bir arabada, ┼čehri dola┼č─▒rlarken, bir kartal, havadan a┼ča─č─▒ inip, bunlar─▒n arabas─▒na do─čru, gelmi┼č ve Tarkhan’─▒n tepesindeki ba┼čl─▒─č─▒ kap─▒p tekrar havalanm─▒┼č, fakat bir az sonra, yine inip ba┼čl─▒─č─▒ Tarkhan’─▒n tepesine yerle┼čtirmi┼čtir.

Tarkhan’─▒n Tanakvil adl─▒ kar─▒s─▒ Tarkinya’n─▒n soylu bir ailesinden olan, y├╝ksek ├Â─črenim g├Ârm├╝┼č bir kad─▒nd─▒. O d├Ânemde y├╝ksek okullarda ├Â─čretilen en ├Ânemli bilgiler din├« bilgiler ve olaylar─▒ yorumlayarak, gelece─či ke┼čfetme sanat─▒ idi.

Kartal olay─▒ ├╝zerine, Tanakvil kocas─▒na ┼č├Âyle demi┼čtir:

“Kartal Tanr─▒ÔÇÖn─▒n temsilcisidir. Senin tependeki ba┼čl─▒─č─▒, yani seni g├Â─če ├ž─▒kar─▒p indirdi. Bu, Tanr─▒n─▒n seni Kral yapaca─č─▒na i┼čarettir”. Bilindi─či gibi, Orkhon yaz─▒tlar─▒nda Tanr─▒ hep Ka─čanlar─▒, tepelerinden tutup, taht─▒n ├╝zerine oturtuyordu. 21

Etr├╝sk tarihinde (Eski├ža─čda T├╝rkler) ifade edildi─či gibi: Etr├╝sk krallar─▒n─▒n asalar─▒nda yer alan kartal motifinin de Asya k├Âkenli oldu─čuna ┼č├╝phe yoktur. Zira ├žift ba┼čl─▒ kartala tarihte ilk kez S├╝merlerde rastlanmaktad─▒r. S├╝merler de Mezopotamya’ya Orta Asya’dan gelmi┼člerdir. S├╝mer ├živi yaz─▒s─▒ ile yaz─▒lm─▒┼č tabletlerde “imdigud” denilen ├žift ba┼čl─▒ kartal, Orta Asya T├╝rklerinden olan G├Âkt├╝rklerde ve daha sonralar─▒ Sel├žuklularda da g├Âr├╝lmektedir ki, b├╝t├╝n bu kavimlerin k├Âkeni ayn─▒ yere dayanmaktad─▒r.22

Avrupa Hunlar─▒ D├Ânemi Alt─▒n Disk ├ťzeri Kartal Fig├╝r├╝23

K─▒p├žaklar kolundan Tuna boyu Bulgar T├╝rk DevletiÔÇÖnin en parlak ├ža─č─▒n─▒ ya┼čatan (ad─▒ da eski T├╝rk├že de ÔÇťkartalc─▒kÔÇŁ anlam─▒na gelen Omurtag han (814-831), babas─▒ Kurum (Krum─▒┼č) Han─▒n hat─▒ras─▒na, Bulgaristan da Eski Za─čraÔÇÖda yapt─▒rd─▒─č─▒ mermer kabartmal─▒ An─▒tÔÇÖtaki ├çift Ba┼čl─▒ kartallar (Anadolu) Sel├žuklu kartallar─▒ÔÇÖna ├žok benzemektedir. Bulgar T├╝rk sanat─▒n─▒n en y├╝ksek devri Omurtag han devridir. 24

G├╝ney BulgaristanÔÇÖda bug├╝n Strazagora denen yerde bulunan kabartmalar, Bulgar k├╝lt├╝r├╝n├╝n Asya men┼čeini g├Âsterebilmeleri bak─▒m─▒ndan ├Ânemlidir. M.S. VII-VIII. as─▒rlara ait olan bu kabartmalar arslan, ├žift ba┼čl─▒ kartal kar┼č─▒l─▒kl─▒ s├╝l├╝nler, ku┼č ba┼čl─▒ ve kanatl─▒ grifondan ibarettir.25

Arnavutluk’ta, Avar ve Macar eserlerini and─▒ran, daha do─črusu Orta Asya ile ilgisi ├žok muhtemel olan bir hazinenin bulunmas─▒, Orta Asyal─▒ g├Â├žebelerin Balkanlarda ne derece k├Âkl├╝ bir faaliyette bulunduklar─▒n─▒ bize anlatm─▒┼čt─▒r. Mente┼čeli ve mente┼česiz, kay─▒┼č ucu s├╝slerinden ibaret olan bu buluntular, Avarlar─▒n bitkili rinsolar─▒yle b├╝y├╝k bir benzerlik g├Âstermekteydiler. Gene bu buluntular aras─▒nda ele ge├žen y├╝ksek ayakl─▒ kadehler ve yandan kulplu tabaklar, Nagy-Szent-Miklos’taki eserleri hat─▒rlatmakta idiler.26

Hazar devletinin etraf─▒nda ya┼čayan kavimlerden biri olan Pe├ženeklerin, her g├╝nk├╝ hayatlar─▒nda kulland─▒klar─▒ ├óletler ve sil├óhlar, at ko┼čumlar─▒ Orta Asya men┼čeli eserlerdi. Bunlar Pe├ženeklerin kavmi k├╝lt├╝rlerini temsil etmekte idiler. Nagy-Szent-Miklos hazinesinde bulunan eserlerin ise, Pe├ženeklerin veya onlarla akraba olan g├Â├žebe T├╝rk kavimlerinin y├╝ksek san’at ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ ve bu sahadaki zevklerini g├Âstermesi ihtimali ├žok kuvvetliydi. Bu eserlerde Bizans, ─░slav ve ─░ran tesirlerini g├Ârenler de vard─▒. Bunun yan─▒nda, Avar ve Orta Asya kavimlerinin d├Âkme terliklerini g├Ârmek de m├╝mk├╝nd├╝r.27

Nagy-Szent-Miklos hazinesi bir├žok bak─▒mdan, Avar ve Macar motifleri ile b├╝y├╝k bir ilgi g├Âsteriyordu. Kabartma suret ile yap─▒lm─▒┼č noktalar, G├╝ney Rusya yolu ile gelmi┼č ve Orta Asyal─▒ kavimlerde b├╝y├╝k bir rol oynam─▒┼čt─▒. Nagy-Szent-Miklos hazinesinin kulplu s├╝rahisinin a─čz─▒ da, inci dizisi ile s├╝slenmi┼čti. Ayn─▒ tezyinat, Arnavutluk’ta bulunmu┼č di─čer bir alt─▒n hazineye ait testide de vard─▒. Bu sebeple Avusturyal─▒ sanat tarih├žisi J. Strzygowski 28 Arnavutluk hazinesine b├╝y├╝k bir ├Ânem vermi┼č ve Orta Asya motifleri bak─▒m─▒ndan bunlar─▒ tetkike t├óbi tutmu┼čtur.29 Bu motifte Hint Garuda’s─▒n─▒n tesirleri ├žok b├╝y├╝kt├╝. Fakat bu Garuda motifi, alt─▒n ├╝zerine G├╝ney Rusya tekni─či ile i┼členmi┼čti. Bu motif, Pe├ženeklere Do─ču T├╝rkistan yolu ile gelmi┼čti.30

Appelgren-Kivalo, Kartal motifinin Budist san’atn─▒n tesirinde oldu─čunu s├Âylemekle beraber, Ural da─člar─▒ndan Baykal g├Âl├╝ne kadar ├žok yay─▒lm─▒┼č oldu─čunu da itiraftan geri kalmamaktad─▒r.31

M.VII-XI.yy Pe├ženek da─člar─▒(URAL)ve Etil ├ževreleri kaz─▒ buluntular─▒nda kartal32

Balkan AlbanyaÔÇÖs─▒ (Arnavutluk) bayra─č─▒nda ├çift ba┼čl─▒ kartal

├çift ba┼čl─▒ kartal tamgas─▒, bir├žok arma gibi Do─ču Avrupa, Karadeniz Kuzeyi ve Orta Asyal─▒ T├╝rk kavimleri vas─▒tas─▒yla Avrupa ve Balkan AlbanyaÔÇÖs─▒na da ge├žmi┼čtir. Tarihi eserlerin usl├╗p ve ├╝zerlerindeki resimler, an─▒tlar, efsaneler bu konu da bize yol g├Âsterici olmaktad─▒r.

Geleneksel inan─▒┼člara g├Âre Kartal, G├Âky├╝z├╝n├╝n temsilcisidir. ┼×im┼ček, y─▒ld─▒r─▒m, f─▒rt─▒na ve ya─čmurun meydana gelmesinde el├ži say─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu nedenle mitolojik geleneklere dayanan bir├žok bayraklarda Kartal, milli bir sembol ve arma olarak yer almaktad─▒r. Nitekim I.as─▒rda Arnavutlu─ča hakim olan Kruyol─▒ Kastriota s├╝lalesi, y─▒ld─▒zl─▒ ve iki ba┼čl─▒ kartal─▒ resmi m├╝h├╝rde ve bayrakta milli arma olarak kullan─▒yordu. Marin S─▒rdaniÔÇÖnin yazd─▒─č─▒ ÔÇťS├Âzl├╝ Edebiyata g├Âre ─░skender bey-Gjergy KastriotaÔÇŁadl─▒ eserindeki ┼čiirlerde ÔÇťShqipÔÇŁ s├Âzc├╝klerine rastlanmaktad─▒r.

ÔÇťKartalÔÇŁ isimli bir halk ┼čiiri de ┼č├Âyledir:

ÔÇťEy g├Âklerde u├žan Kartal, ku┼člar─▒n en b├╝y├╝─č├╝ kral─▒s─▒n sen!

Kartallar ulu ve kahraman olduklar─▒ i├žin yuvalar─▒n─▒ daima yal├ž─▒n kayalara yaparlar.

Bu y├Ânden albanlara (Arnavutlara) ÔÇťShqipetarÔÇŁ (Kartalo─člu) derler. Alban diline de ÔÇťShqipÔÇŁ (Kartal dili) derler.ÔÇŁ 33

┼×aban SinaniÔÇÖye g├Âre ise; Arnavut (Alban) mitolojisin de kartal vard─▒r. Ancak, kartal burada bir totem de─čil simgedir. Arnavut kelimesinin bu totemden geldi─čine dair ileri s├╝r├╝len g├Âr├╝┼čler do─čru de─čildir.34

Gjergj Kastriot ─░skender beyÔÇÖin Resmi M├╝hr├╝ (Asl─▒ Prag M├╝zesindedir)35

Bug├╝nk├╝ Arnavutluk (Albanya) bayra─č─▒, k─▒rm─▒z─▒ zemin ├╝zerinde siyah ├žift ba┼čl─▒ kartal armas─▒ndan olu┼čmaktad─▒r. Bu bayraktaki ├žift ba┼čl─▒ kartal 1405- 1468 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čayan ─░skender bey taraf─▒ndan kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. ├çocuklu─ču Osmanl─▒ saray─▒nda ge├žmi┼č Fatih Sultan MehmetÔÇÖle arkada┼čl─▒k yapm─▒┼čt─▒r. Daha sonra M├╝sl├╝manl─▒ktan H─▒ristiyanl─▒─ča d├Ânerek Osmanl─▒ya ba┼čkald─▒rm─▒┼čt─▒r. Fatih Sultan MehmetÔÇÖi u─čra┼čt─▒ran Balkanlar─▒n ─░slamla┼čmas─▒n─▒ geciktiren bir ┼čahsiyet olan ─░skender Bey 25 y─▒l Balkan Albanyas─▒n─▒ y├Ânetmi┼čtir.

ÔÇťFatih Sultan Mehmet:ÔÇŁE─čer ─░skender Bey kar┼č─▒ma ├ž─▒kmasayd─▒, VenedikÔÇÖÔÇÖle kom┼ču olacak, PapaÔÇÖn─▒n ba┼č─▒na kavuk ge├žirecek ve Saint Piere Kilisesinin kubbesine Ay-y─▒ld─▒z─▒ yerle┼čtirecektimÔÇŁ demi┼čtir. ─░skender BeyÔÇÖden sonra gelen ku┼čaklar, OÔÇÖnun d├Ânemi olan 25 y─▒l─▒ hat─▒rlamak i├žin ├žift ba┼čl─▒ kartallar─▒na 25 telek resmetmi┼člerdir. Bug├╝nk├╝ ┼čekli, 7 Nisan 1992 tarihinde devlet karar─▒ ile belirlenmi┼čtir.

Kartal─▒n ba┼čka imparatorluk ve devletlerde g├Âr├╝lmesi

Etr├╝skÔÇÖler ve Kuzey T├╝rklerince AvrupaÔÇÖya ta┼č─▒nm─▒┼č olan ├žift ba┼čl─▒ Kartal amblemi daha sonra Roma ve Bizans ─░mparatorluklar─▒na ge├žmi┼čtir. Trabzon Pontus Rum devleti ile ├že┼čitli Avrupa devletleri ve ┼č├Âvalyelerinin resmi armas─▒ veya bayrak motifi olarak da kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Pelasg ve Etr├╝sklerden sonra AvrupaÔÇÖya gelen Hunlar, Avarlar (AttilaÔÇÖn─▒n ordusunun sanca─č─▒ ├╝zerinde Bozkurt ile beraber kartal─▒nda var oldu─ču bilinmektedir), Bulgar T├╝rkleri, Pe├ženekler, Kuman K─▒p├žak ve Sel├žuklu T├╝rkleri ile Avrupa kavimleri ve devletleri bu arma ile defalarca tan─▒┼čm─▒┼člard─▒r. AnadoluÔÇÖda HititlerÔÇÖin Alacah├Ây├╝k ve Yaz─▒l─▒kayaÔÇÖdaki ├žift ba┼čl─▒ kartal kabartmalar─▒nda g├Âr├╝len arman─▒n ├ľn-T├╝rklerden olan Proto-Hitit ÔÇťHattiÔÇŁlerce getirildi─čini de unutmamak gerekmektedir.

Sel├žuklu T├╝rkleri ve Anadolu T├╝rk Beylikleri bu tamgay─▒ hem AnadoluÔÇÖya geldiklerinde bulmu┼člar hem de Orta AsyaÔÇÖdan ├ľn AsyaÔÇÖya gelirken bizzat O─čuz ongunlar─▒nda da ta┼č─▒m─▒┼člard─▒r. Rus ├žarlar─▒n─▒n ├çift ba┼čl─▒ Kartal armas─▒na sahip ├ž─▒kmalar─▒ ise tamamen devlet te┼čkilat─▒n─▒ ve askerli─či ├Â─črendikleri Karadeniz kuzeyi T├╝rkl├╝kle olan ili┼čkilerden sonra olu┼čmu┼čtur. Almanlar─▒n, di─čer Avrupal─▒lar─▒n, USAÔÇÖn─▒n kartal─▒ kullanmas─▒ ise, ├ža─člar boyunca g├╝├ž sembol├╝ olarak kullan─▒lan bu armay─▒ sahiplenme arzusundan kaynaklanmaktad─▒r. Mason ├Ârg├╝tlerinde de do─ču ve bat─▒ya h├ókim olma arzusu ile kartal amblemi gelene─či devam ettirilmektedir. Fener Rum Patrikhanesi ise kendisini BizansÔÇÖ─▒n daha do─črusu Do─ču RomaÔÇÖn─▒n varisi ve yeniden ihyac─▒s─▒ g├Ârmek istemekte ├žift ba┼čl─▒ kartala sahip ├ž─▒kmaktad─▒r.

Fakat ┼ču bir ger├žektir ki hi├žbir millet T├╝rkler kadar bu tamgay─▒, bayraklar─▒na, kilimlerine, hal─▒lar─▒na, ta┼ča, madeni e┼čyalar─▒na kadar ta┼č─▒yarak ├Âz├╝mseyememi┼čtir. Bunu kendi ile ├Âzde┼čle┼čtirmek g├╝├žl├╝ bir tarihi birikim, tarihi ┼čuur gerektirir. T├╝rk Milleti gibi bir Okyanusdan di─čer bir okyanusa ula┼čm─▒┼č bir millet ancak iki Okyanus aras─▒nda Kartal─▒ kendine sembol se├žecek do─čuya ve bat─▒ya h├╝kmetmek isteyecektir. T├╝rk Cihan H├ókimiyetinin g├Âklerdeki temsilcisi de hi├ž ┼č├╝phesiz kartal olacakt─▒r. T├╝rkler, tarihi seyirlerinde ├žift ba┼čl─▒ kartal─▒ in┼ča eden ve bunu hak etti─čini ispat eden bir millettir.

T├╝rkmenistan-Teke ve Ersar─▒ T├╝rkmenleri’nin dokuduklar─▒, XIX. y├╝zy─▒la ait oldu─ču belirtilen ve Petersburg (Leningrad) Etnografya M├╝zesi’nde bulunan bir hal─▒da, ├žift ba┼čl─▒

kartal motifleri s─▒ralanm─▒┼čt─▒r. 36 Deve ├Ârt├╝s├╝ (├žulu) olarak yap─▒lan bu hal─▒da, 4×6 olmak ├╝zere, yan yana ve alt alta (O─čuz Boylar─▒ say─▒s─▒nca) 24 adet ├žift ba┼čl─▒ kartal i┼členmi┼čtir.

├çift ba┼čl─▒ kartal, ┬áO─čuz boylar─▒n─▒n d─▒┼č-i├ž o─čuz olarak ikiye ayr─▒lmas─▒ ve toplam 24 o─čuz boyu olarak i├žtimai bir sistem olu┼čturmalar─▒ bu hal─▒ÔÇÖda ├žok g├╝zel bir ┼čekilde vurgulanm─▒┼čt─▒r. 37

Oljobay Karataev, bir ├žal─▒┼čmas─▒nda K─▒rg─▒z T├╝rklerinin ve O─čuz T├╝rklerinin damgalar─▒n─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu ├žal─▒┼čmas─▒nda, Re┼čidettinÔÇÖin CamiÔÇÖ ├╝t Tevarih adl─▒ eserinden ald─▒─č─▒ O─čuz boy Ongun ve anlamlar─▒n─▒ Beyaz Kartal (Bayat, Alka-evli, Kara-evli), Kartal (Yaparl─▒, Dodurga, D├Âger), K─▒r Kartal─▒ (Av┼čar, K─▒z─▒k, Be─čdili, Kark─▒n) olarak vermektedir. Ayn─▒ damgalar─▒ K─▒rg─▒z T├╝rklerinde ise ┼ču ┼čekilde tasnif etmektedir: Beyaz Kartal (Ba─č─▒┼č damga, Monolar damga, Saruu damga, Ko┼č-├žift-damga-Mungu┼č), Kartal (B├Âl├Âk cal-ba┼čka yele-damga, Kara Sadak-Kesek-, Munduz Damga), K─▒r Kartal─▒ (Kara Ba─č─▒┼č, Kay├ž─▒-├çarp─▒-damga, Az─▒k damga, Saruu damga, Alak├ž─▒n damga). 38

─░sl├ómÔÇÖla tan─▒┼čt─▒ktan sonra ise T├╝rklerin Hz. MuhammedÔÇÖin siyah bir kuma┼čtan yap─▒lm─▒┼č olan ├╝nl├╝ sanca─č─▒n─▒n T├╝rk├žeÔÇÖde ÔÇťkartal, ┼čahin, atmaca vbÔÇŁ anlam─▒na gelen ÔÇťUKABÔÇŁ ad─▒n─▒ ta┼č─▒mas─▒ da kartalÔÇÖa manevi bir ├Âzellik atfedilmesinin bariz bir ifadesidir.

Sonu├ž olarak; k├Âk├╝ M.├ľ. 2000 y─▒llar─▒na kadar uzanan ve kutlu bir varl─▒k say─▒lan Kartal, Anadolu ve ├Âteki T├╝rk ├ťlkelerinde, tek ba┼č─▒na veya ├žift ba┼čl─▒ olarak: Dokumalarda, Sel├žuklu ve Artuklu Mimari eserleri ile paralar─▒nda, ah┼čap ve madeni e┼čyada i┼členmi┼čtir. Mimari eserlerimizden (1276/80ÔÇÖde biten) Erzurum ├çifte minareli Medrese ve 1310 yap─▒s─▒ Yakutiye medresesi ta├ž kap─▒lar─▒ yanlar─▒nda kayseri-D├Âner k├╝mbedÔÇÖde, ├žok g├╝zel bi├žimde ├žift ba┼čl─▒ kartal kabartmalar─▒, h├ókimiyet timsali olarak, ├╝stte ve altlar─▒nda da hayat a─čac─▒ i┼členmi┼č bulunuyor. Hasankeyf-Amid (Diyarbak─▒r))- Mardin Artuklular─▒ndan Melik Salih MahmudÔÇÖun, kendi ├žizdi─či plana g├Âre, yeniden yap─▒lan Diyarbak─▒r KalesiÔÇÖndeki Ulu beden Burcu (1206) ile Yedikarde┼č BurcuÔÇÖnda ├žift ba┼čl─▒ kartal kabartmalar─▒, devlet armalar─▒ olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Yine ayn─▒ Artuklular─▒n, 1200-1231ÔÇŁ y─▒llar─▒ aras─▒nda kestirdi─či paralarda ├çift ba┼čl─▒ kartal bulunuyor, Konyada bulunan ├žok zarif bir pirin├ž TeberÔÇÖin a─čz─▒nda ├çift ba┼čl─▒ kartal ,├žok maharetle i┼členmi┼čtir. ErzurumÔÇÖda ├çift ba┼čl─▒ Kartal─▒n (b─▒├žak i┼či ile) i┼členmesi ile bir pano bulunmu┼čtur. Bug├╝n Konya Mevlana M├╝zesinde bulunan 1279 y─▒l─▒nda Mevlana T├╝rbesine Vak─▒f olarak ba─č─▒┼članan rahleÔÇÖnin iki kanad─▒ ├╝zerinde, birer ├žift ba┼čl─▒ kartalÔÇÖ─▒n (b─▒├žak i┼či ile) i┼členmesi, Sel├žuklu ├ža─č─▒ ah┼čap i┼č├žili─činin ┼č├óheseridir. 39

G├╝n├╝m├╝zde, Dicle ├ťniversitesi Armas─▒, Artuklu-├žift ba┼čl─▒ kartal─▒d─▒r. ├çift ba┼čl─▒ kartal, Erzurum Atat├╝rk ve Konya Sel├žuk ├ťniversitelerimizde de, arma olarak kullan─▒lmaktad─▒r. Bu ├ťniversitelerimiz, EvrenÔÇÖe a├ž─▒lan bilim kap─▒lar─▒n─▒ ├çift ba┼čl─▒ kartallarla ┼čereflendirmi┼člerdir.

  • Hilmi ├ľZDEN

 

KAYNAKLAR

1-Fuzuli BAYAT.T├╝rk Mitolojik Sistemi. ├ľt├╝ken Yay─▒nevi. ─░stanbul 2007. cilt.1.s.178

2-Abd├╝lkadir ─░NAN, Makaleler ve ─░ncelemeler, 2. Bask─▒, TTK Yay─▒n─▒, Ankara 1987, s. 412-414, 350. Nakleden: Neriman G├Ârg├╝nay KIRZIO─×LU.:Altaylardan TunaboyuÔÇÖna T├╝rk D├╝nyas─▒nda Ortak Yan─▒┼člar (Motifler) K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒. Ankara. 2001.s.287.

3-Prof. Dr. Bahaeddin ├ľGEL, T├╝rk Mitolojisi, I. Cilt, TTK Yay─▒n─▒, Ankara 1971, s. 585-598; Ayn─▒yazar,”─░sl├ómiyetten ├ľnce T├╝rk K├╝lt├╝r Tarihi, TTK Yay─▒n─▒, Ankara 1984, s. 261-262. Nakleden: Neriman G├Ârg├╝nay KIRZIO─×LU, a.g.e., s. 287.

4-┼×ternberg L., “Kult Orlav Sibirskih Narodov”, Sbornik Muzeya ho Antropologi┬á Etnograf─▒, T.2, Leningrad, 1925. Nakleden Fuzuli BAYAT,a.g.e.,s.300.

5-Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, Ankara, 1979, beyt: 661-670, 678-682, 771-775, 800-822 nakleden Fuzuli BAYAT,a.g.e.,s.300.

6-Fuzuli BAYAT,a.g.e., s.300.

7-Yismeyl ├ľzdemir ├ľZBAY. Mitoloji ve Natlar. Kafda─č─▒ Yay─▒nlar─▒.Ankara 1990.s.28.

8-B ├ľmer B├ťY├ťKA. Abhaz Mitolojisi Ana├ž m─▒? (Yay─▒nlkayan: B Sabri ANDER) ─░stanbul Matbaas─▒ 1971.s.256.

9-Karl JETTMAR, LArtDes Steppes, Paris 1965, s. 191 Nakleden: Neriman G├Ârg├╝nay KIRZIO─×LU ,a.g.e., s.287.

10-G├Ân├╝l ├ľNEY, Anadolu Sel├žuklu Mimarisinde Avc─▒ Ku┼člar, Tek ve ├çift Ba┼čl─▒ Kartal, TTK Yay─▒n─▒MALAZG─░RT ARMA─×ANI’nda, Ankara 1972, s. 158. ┬áNakleden: Neriman G├Ârg├╝nay KIRZIO─×LU ,a.g.e., s.287.

11-Prof. Dr. M. Fahrettin KIRZIO─×LU,Yukar─▒ K├╝r ve ├çoruh Boylar─▒mda KIP├çAKLAR,(Ah─▒ska/├ç─▒ld─▒rEy├óleti Tarihi’nden)-TTK Yay─▒n─▒, Ankara 1992, s. 195, 214, 215. Nakleden: Neriman G├Ârg├╝nay KIRZIO─×LU ,a.g.e., s.288.

12- Orhan SARIO─×LU Sel├žuklu S├╝slemelerinde ├çift Ba┼čl─▒ Kartal Motifi Ve Mesud I─▒ÔÇÖye Ait Bak─▒r Bir Sikke T├╝rk Numismatik Derne─či. B├╝lten 37-38.

13-Sirazhdin ELMURZAYEV. ├çe├žen Nart Efsaneleri. (├žev.Tar─▒k C Kutlu). Anka yay─▒nlar─▒.─░stanbul 2004. s.71-77.

14-Ksenofontov G. V, ┼×amanizm, s. 50-51. nakleden Fuzuli BAYAT. T├╝rk ┼×amanl─▒─č─▒. ├ľt├╝ken Yay─▒nevi. ─░stanbul 2006.s.71

15-Fuzuli BAYAT,a.g.e.,s.71.

16 Abd├╝lkadir ─░NAN, Makaleler ve ─░ncelemeler, 2. Bask─▒, TTK Yay─▒n─▒, Ankara 1987, s. 231.nakleden: Fuzuli BAYAT,a.g.e.,s.71.

17- Zeki V Togan., Umum├« T├╝rk Tarihine Giri┼č, ─░stanbul, 1981, s. 52. nakleden: Fuzuli BAYAT,a.g.e.,s.71.

18-Fuzuli BAYAT,a.g.e.,s.71.

19- Adile AYDA . Türklerin İlk Ataları. Ankara.1987.  s.108

20- Adile AYDA,a.g.e., s.109.

21- Adile AYDA ,a.g.e.,s.110.

22-Ekrem MEM─░┼×. Eski ├ça─čda T├╝rkler.├çizgi kitapevi.Konya.2002.s.85.

23-GyulaNEMETH.Atillave Hunlar. T├╝rkler. Cilt.I.(edit:H.C.G├╝zel.,K.├çi├žek.,S.Koca).:s.896
24- Neriman G├Ârg├╝nay KIRZIO─×LU,a.g.e., s.288

25-Bahaeddin ├ľGEL. ─░slamiyet ├ľncesi T├╝rk K├╝lt├╝r├╝, TTK Yay─▒n─▒, Ankara 1984 s.262.

26-J, Neme t h, Die┬á Inschriften des┬á Schatzes von Nagy-Szent-Miklos, s. 25. nakleden: Bahaeddin ├ľGEL,a.g.e., s.281.

27- Bahaeddin ├ľGEL,a.g.e.,s.277-278.

28-J. STRZYGOVVSKI, Altai-Iran und V├Âlkertvanderung, Leipzig, 1917, nakleden: Bahaeddin ├ľGEL,a.g.e., s.277.

29- Bahaeddin ├ľGEL, a.g.e.,s.280.

30-APPELGREN-KIVALO, Die Grundz├╝ge des Skythisch-Permischen Orna-mentstiles, Zeitsch der finnischen Altertumsgesellschaft, 26, 1912Appelgren-Kivalo, Dit Grundz├╝ge, s. 11. nakleden: Bahaeddin ├ľGEL,a.g.e., s.280.

31- Bahaeddin ├ľGEL,a.g.e., s.280.

32-Emel ES─░N.T├╝rk K├╝lt├╝r├╝ El Kitab─▒ SeriII,Cild 1/b Edebiyat Fak.Yay─▒nlar─▒.─░st.1978.

33-Necip P.ALPAN. Bugunk├╝┬á Arnavutluk. Karde┼č yay─▒nlar─▒.Ankara.1975. s.22-23.

34-Nje permbledhje e shkurter nga goja e autorit e pregatitur nga Kastriot Jahja. Universiteti ÔÇśGaziÔÇÖ Fakulteti i Shkencave Drejtuese dhe Ekonomike.Administrim Publik Viti II.Ankara

35-Necip P Alpan, a.g.e.,s.23.

36-A. KILICOVA, Carpets and Carpet Products of T├╝rkmenistan, A┼čxabad 1983, s. 125 Nakleden: Neriman G├Ârg├╝nay KIRZIO─×LU ,a.g.e.,s.294.

37- A. KILICOVA, Carpets and Carpet Products of T├╝rkmenistan, A┼čxabad 1983, s. 125 Nakleden: Neriman G├Ârg├╝nay KIRZIO─×LU ,a.g.e., S.294,300.

38-Oljobay karataev.: T├╝rk Boylar─▒nda Tamgalar ve eski K─▒rg─▒z-O─čuz Etnik Ba─člant─▒lar─▒ T├╝rkler.┬á Yeni T├╝rkiyeYay─▒nlar─▒. Ankara.2002. Cilt II. S.386-390.

39- Neriman G├Ârg├╝nay KIRZIO─×LU ,a.g.e., s.336.

Ersar─▒ T├╝rkmenlerinde 24 O─čuz boyunu temsil eden 24 ├žift ba┼čl─▒ Kartal – (Neriman G K─▒rz─▒o─člu) Tur├ín ─░lim Fikir ve Medeniyet Dergisi say─▒: 15ÔÇÖde 2011 y─▒l─▒nda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.
www.turanjeopolitigi.com 

 

 

 

4,026 Toplam, 6 okuma bug├╝n

Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľZDEN

─░lk ve Orta ├Â─črenimini Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde tamamlad─▒. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2002 y─▒l─▒nda ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dal─▒nda ÔÇťKutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ ve T─▒p Eti─čine Katk─▒s─▒ÔÇŁ isimli tezini tamamlad─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Anadolu ├ťniversitesi A├ž─▒k ├ľ─čretim Fak├╝ltesi Felsefe B├Âl├╝m├╝n├╝ de bitiren Hilmi ├ľzden ESOG├ť T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ B├Âl├╝m├╝nde ÔÇťT├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├žÔÇŁ isimli tezine devam etmektedir. Anatomi, T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či ├╝zerine yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunmaktad─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
hilmi ├Âzden
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

5 Aral─▒k 2019, Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler i├žin yorumlar kapal─▒
Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

5 Aral─▒k 2019, Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler i├žin yorumlar kapal─▒
Bir Uluda─č nostaljisi

Bir Uluda─č nostaljisi

5 Aral─▒k 2019, Bir Uluda─č nostaljisi i├žin yorumlar kapal─▒
├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim

3 Aral─▒k 2019, ├ľklidÔÇÖten Nasireddin TusiÔÇÖye, TusiÔÇÖden Ulu─č BeyÔÇÖe Bilim i├žin yorumlar kapal─▒
Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž

3 Aral─▒k 2019, Bu son de─čil, ba┼člang─▒├ž i├žin yorumlar kapal─▒
K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu

1 Aral─▒k 2019, K─▒l─▒├ž Kalkan Oyunu i├žin yorumlar kapal─▒
TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti

1 Aral─▒k 2019, TurquoiseÔÇÖ─▒n teslim al─▒nmas─▒ ve m├╝rettebat─▒n akibeti i├žin yorumlar kapal─▒
25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n

15 Kas─▒m 2019, 25 Nisan 1915ÔÇŽ ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda en uzun g├╝n i├žin yorumlar kapal─▒
├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝

14 Kas─▒m 2019, ├çanakkale 1915ÔÇŽ ─░┼čgalcilerin kara harek├ót─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ nas─▒l y├╝r├╝t├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri

14 Kas─▒m 2019, T├╝rklerÔÇÖin D├╝nya Tarihindeki Yeri i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar