Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN
Prof. Dr. Hilmi  ├ľZDEN
┼×eyh Sait ─░syan─▒, ─░ngiltere ve Musul (13 ┼×ubat 1925)
  • 16 ┼×ubat 2022 ├çar┼čamba
  • +
  • -
  • Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN /

Toplam: 747 , Bug├╝n: 1 Okuma

├ľzet[1]

Halifeli─čin kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ bahane eden ├ževreler Do─ču AnadoluÔÇÖda ┼×eyh Sait ─░syan─▒n─▒ ├ž─▒karm─▒┼čt─▒. Bu ─░syan daha ├Ânceden planlanm─▒┼č ─░ngiltereÔÇÖnin deste─činde ger├žekle┼čtirmek isteniyordu. O s─▒ralar Musul meselesi ile ilgilenen T├╝rkiye ─░ngiltereÔÇÖnin k─▒┼čk─▒rtt─▒─č─▒ isyanlar sebebiyle i├ž sorunlar─▒ ├ž├Âzmek istedi. Aksi halde yeni devlet y─▒k─▒labilirdi. ─░ngiltere bunu bildi─či i├žin T├╝rkiyeÔÇÖyi Musul meselesinin ├ž├Âz├╝m├╝nden uzakla┼čt─▒rd─▒ ve isyanlarla me┼čgul etti.

Giri┼č

T├╝rkiye CumhuriyetiÔÇÖnin kurulu┼č s├╝recinde ─░ngiltere, T├╝rkiye ├╝zerinde diplomatik bask─▒y─▒ yo─čunla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒ ve 6 A─čustos 1924 g├╝n├╝ Musul sorununu tek tarafl─▒ olarak, T├╝rkiye’ye dan─▒┼čmadan, Milletler Cemiyetine g├Ât├╝rd├╝. Hemen ertesi g├╝n├╝ Hakkari b├Âlgesindeki Nesturiler T├╝rkiye Cumhuriyeti’ne kar┼č─▒ ayakland─▒r─▒ld─▒ (7 A─čustos) ve ─░ngilizÔÇÖin ekme─čine ya─č s├╝rd├╝ler. Cumhuriyet hen├╝z birinci ya┼č g├╝n├╝n├╝ bile kutlayamam─▒┼č iken d─▒┼č destekli bir sald─▒r─▒yla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya b─▒rak─▒ld─▒. Halifeli─čin kald─▒r─▒lmas─▒ndan yakla┼č─▒k bir y─▒l sonra, 13 ┼×ubat 1925’te ┼×eyh Sait, ÔÇťdin elden gidiyorÔÇŁ diye do─čudaki baz─▒ a┼čiretleri T├╝rkiye Cumhuriyeti’ne kar┼č─▒ ayakland─▒rd─▒. ┼×eyh Sait, ye┼čil bayrak a├žarak, sala getirerek y├╝r├╝yor, “Halifelik kald─▒r─▒ld─▒, medreseler kapand─▒, din elden gidiyor” diye propaganda yap─▒yordu. Din, (istismarc─▒lar─▒n elinde) tehlikeli bir silaht─▒. ─░syan ├žabucak yay─▒labilir, yaln─▒z Do─čudaki baz─▒ illerle s─▒n─▒rl─▒ kalmayabilir, Orta ve Bat─▒ Anadolu’ya da yay─▒labilirdi. Yay─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒l─▒yordu[2].

┼×eyh Sait ─░syan─▒

┼×eyh Sait isyan─▒n─▒[3] organizat├Âr├╝ ise 1923 y─▒l─▒nda kurulmu┼č olan gizli azad─▒ te┼čkilat─▒ idi. ┼×eyh ve a┼čiret reislerini elde etme gayreti i├žine giriyorlard─▒. ┼×eyh Sait bu hareketin eleba┼č─▒ olarak ileri s├╝r├╝lmekte idi. Azad─▒ mensuplar─▒ 1924 y─▒l─▒nda ilk kongresini yaparak isyan─▒n─▒n plan─▒n─▒ ├žizmi┼člerdi. Ana stratejiyi de tespit etmi┼člerdi. ┼×eyh Sait bu toplant─▒da ├Ân plana ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒. ─░syanda 1925 y─▒l─▒na ertelenmi┼čti. ─░syan m├╝ddetine kadar te┼čkilat mensuplar─▒, a┼čiret reis ve etkili ┼čeyhlerle temas edip, onlar─▒ isyan hareketine kat─▒lmaya ├ža─č─▒r─▒yor. H├╝k├╝met icraatlar─▒na muhalif olan T├╝rk unsurlarla ├Âzellikle Hilafet yanl─▒lar─▒n─▒ yanlar─▒na almaya gayret ediyorlard─▒. D─▒┼č ├╝lkelerden destek sa─člama imk├ónlar─▒ aranmas─▒ da kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. G├╝rcistan ve Irak’a temsilci g├Ânderilerek Rus ve ─░ngiliz deste─činin sa─članmas─▒na ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Aralar─▒ a├ž─▒k olan a┼čiret reislerini ┼čeyhler vas─▒tas─▒ ile bar─▒┼čt─▒rma faaliyetine giri┼čilmi┼čtir.

1925 y─▒l─▒nda 2. kongresini yapan azad─▒ mensuplar─▒, ┼×eyh SaitÔÇÖin i┼čareti ile May─▒s 1925ÔÇÖte isyan─▒n ba┼člat─▒lmas─▒na karar vermi┼čti. ┼×eyh Sait m├╝ritlerinin ├žo─čunlukta bulundu─ču Lice, Hani, Piran, Palu b├Âlgelerinde haz─▒rl─▒klar─▒ g├Âzden ge├žirmek i├žin, seyahate ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. LiceÔÇÖnin Han─▒ buca─č─▒na gelen ┼×eyh Sait burada Torakanl─▒ Re┼čit A─ča, K├Âr H├╝seyin a─ča, Ey├╝po─člu Z├╝lf─▒ a─ča, Pirandan ├Â─čretmen Fahri, ┼×eyh SaitÔÇÖin karde┼či Abdurrahim ve Miri Hamdi beyin kat─▒ld─▒─č─▒ bir toplant─▒ yapt─▒. Ayaklanma tarihi 21 Mart 1925 olarak kararla┼čt─▒r─▒ld─▒. Esasen ┼×eyh Sait 1924 y─▒l─▒n─▒n 15 Kas─▒mÔÇÖ─▒nda o─člu Ali R─▒za’y─▒ ─░stanbul’a g├Ândermi┼č, Seyid Abd├╝lkadir’den muvafakat alm─▒┼čt─▒r. Seyit Abd├╝lkadir Ali R─▒za ile yapt─▒─č─▒ bu g├Âr├╝┼čmeden sonra, avdeti s─▒ras─▒nda ona, Mustafa Kemal aleyhinde haz─▒rlanm─▒┼č beyannameleri de, da─č─▒tmak ├╝zere, teslim etmi┼čtir.

┼×eyh SaitÔÇÖin beyanname mahiyetindeki a┼čiret reislerine ve b├Âlge halk─▒na yay─▒nlad─▒─č─▒ fetva ┼č├Âyledir:

ÔÇťÔÇŽ Kuruldu─ču g├╝nden beri Din-i M├╝bin-i Ahmed├«ÔÇÖnin temellerini y─▒kmaya ├žal─▒┼čan T├╝rkiye Cumhuriyeti Reisi Mustafa Kemal ile arkada┼člar─▒n─▒n ahk├óm─▒na ayk─▒r─▒ hareket ederek Allah ve Peygamberi ink├ór ettikleri ve Halife-i ─░sl├óm─▒ s├╝rd├╝kleri i├žin gayr-i me┼čru olan bu idarenin y─▒k─▒lmas─▒n─▒n b├╝t├╝n ─░sl├ómlar ├╝zerine farz oldu─ču, Cumhuriyetin ba┼č─▒nda olanlar─▒n mal ve canlar─▒n─▒n ┼×eriat-i Garr├ó-i MuhammediyyeÔÇÖye g├Âre helal oldu─ču ilan olunurÔÇŁ[4].

Hilafet, ─░ngiltere ve ┼×eyh Sait ─░syan─▒

1919-1926 y─▒llar─▒ aras─▒ndaki T├╝rk-─░ngiliz m├╝nasebetlerini inceleyen ├ľmer K├╝rk├ž├╝o─člu, ┼×eyh Sait isyan─▒yla ilgili olarak ┼ču hususlar─▒ belirtmektedir:

ÔÇť1925 ┼×ubat─▒nda Do─ču Anadolu’daki K├╝rt ileri gelenlerinden Nak┼čibendi, ┼×eyh Sait’in giri┼čti─či ayaklanma hareketi, T├╝rkiye’nin istikrar ihtiyac─▒n─▒ ve dolay─▒s─▒yla Musul sorununda anla┼čmaya varmak zorunlulu─čunu somut bir bi├žimde ortaya koydu. Ayaklanman─▒n dinsel sloganlara dayanmas─▒, Halifeli─čin kald─▒r─▒lmas─▒n─▒n K├╝rtler’de b├Âyle bir tepki i├žin elveri┼čli ortam yaratt─▒─č─▒n─▒ ortaya koyar. Ayaklanman─▒n ├Ânderi ┼×eyh Sait’in, “─░sl├óm’─▒n T├╝rkler’le K├╝rtler aras─▒ndaki tek ba─č oldu─ču; T├╝rkler de kendi geleceklerini d├╝┼č├╝nmek zorundad─▒r.ÔÇŁ bi├žiminde s├Âyledi─či bildirilen s├Âzleri, bu kan─▒y─▒ g├╝├žlendirmektedir. Fakat dinsel sloganlar─▒n gerisinde “Ba─č─▒ms─▒z K├╝rdistan” fikrinin yatt─▒─č─▒ da anla┼č─▒lmakt─▒r[5].

Halifeli─čin kald─▒r─▒lm─▒┼č olmas─▒, K├╝rtler’in ayaklanmas─▒nda ├Ânemli rol oynad─▒─č─▒ gibi, K├╝rt unsurunun ├žo─čunlukta bulundu─ču Musul ├╝zerindeki T├╝rk iddias─▒n─▒ da zay─▒flatm─▒┼čt─▒r. Milliyet├ži d├╝┼č├╝nceye yabanc─▒ olan Musul K├╝rtleri’nin, T├╝rkiye’yi Irak’a tercih ettikleri s├Âylenebiliyorsa, bunun ba┼čl─▒ca nedeni, HalifeÔÇÖye yani ─░slam ‘a olan ba─čl─▒l─▒klar─▒yd─▒. Musul sorununun ├ž├Âz├╝me kavu┼čturulmam─▒┼č oldu─ču bir s─▒rada Halifeli─čin kald─▒r─▒lmas─▒; ─░ngiltere’nin ─░sl├óm etkeni dolay─▒s─▒yla duyabilece─či endi┼čeyi gidermek i├žin, ya da ├Âteki nedenlerle al─▒nm─▒┼č olsa da, sonu├žta T├╝rkiye’nin Musul tezine manev├« bir darbe indirmi┼čti. ─░ngiltere’nin Musul’daki bir g├Ârevlisi, Halifeli─čin kald─▒r─▒ld─▒─č─▒ yolundaki haberi hayretle kar┼č─▒lay─▒p, inanmakta g├╝├žl├╝k ├žektiklerini yazmaktad─▒r. Bu ─░ngiliz g├Ârevlisi, o zamana kadar “K├╝rdistan’─▒ patlamaya haz─▒r bir volkan gibi kayna┼čt─▒ran T├╝rk propagandas─▒n─▒n, K├╝rtlerin Halifeye kesin ba─čl─▒l─▒klar─▒na dayand─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒, T├╝rkler’in kendi bindikleri dal─▒ kesmelerinin ise, ─░ngiltere i├žin inan─▒lmayacak kadar m├╝kemmel bir ┼čey oldu─čunu” belirtmektedir. ─░ngiliz g├Ârevlisi, “tabii, bu yeni durumdan kendimiz i├žin yararlanmay─▒ ihmal etmedik” diye eklemektedir. T├╝rk H├╝k├╝meti’nin K├╝rt ayaklanmas─▒na kar┼č─▒ ald─▒─č─▒ sert ├Ânlemler, Musul’daki mahalli K├╝rt ileri gelenlerinin tepkisine yol a├žmaktayd─▒. Bu tepkilerin, ─░ngiltere bak─▒m─▒ndan yararlanmaya” elveri┼čli bir ortam haz─▒rlad─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝yordu[6].

Burada ├ľmer K├╝rk├ž├╝o─čluÔÇÖnun dikkatlerinden ka├žan nokta halifeli─čin kald─▒r─▒lmamas─▒(!) hususunda ─░ngiltereÔÇÖnin oynad─▒─č─▒ rold├╝r. ─░ngiltere ─░slam d├╝nyas─▒ndaki mezheb├« ayr─▒l─▒─č─▒n k─▒┼čk─▒rt─▒c─▒s─▒ idi. Dolay─▒s─▒ ile din ve halifelik ad─▒na yap─▒lan isyanlar o d├Ânem de yeni kurulmu┼č T├╝rkiye CumhuriyetiÔÇÖni par├žalamaya ve Musul sorununun ─░ngiltere lehine sonu├žland─▒rmaya y├Ânelikti. K├╝rtleri ve ─░slam d├╝nyas─▒n─▒ d├╝┼č├╝nen bir ─░ngiltere asla olmayacakt─▒.

S├╝nni Halifeli─čin Kald─▒r─▒lmamas─▒(!) Y├Ân├╝nde ─░ngiltereÔÇÖnin Plan─▒

Gerek ─░stiklal Harbi s─▒ras─▒nda gerekse ertesinde yeni devletin kurulu┼ču s├╝recinde ─░stanbul’da bulunan bas─▒n, Ankara’daki mill├« h├╝k├╝mete kar┼č─▒ genelde has─▒m gibi davrand─▒. Osmanl─▒’dan Cumhuriyet’e ge├ži┼č d├Âneminde y├╝r├╝t├╝len kar┼č─▒ propaganda yeni devleti tehlikeye at─▒yordu. 1 Kas─▒m 1922’de padi┼čahl─▒─č─▒n kald─▒r─▒lmas─▒, pe┼činden cumhuriyet rejimi gibi demokratik bir sistemin kurulmas─▒ ─░stanbul’da odaklanan bas─▒nda ele┼čtirilere yol a├žt─▒. Hele hele halifelik tart─▒┼č─▒lmaya ba┼član─▒nca bas─▒ndaki gizli direni┼č daha da artt─▒. Barda─č─▒ ta┼č─▒ran olay ise ─░ngiltere M├╝sl├╝manlar Cemaati ba┼čkanlar─▒ olarak A─ča Han ve Emir Ali’den Ba┼čbakan ─░smet ─░n├Ân├╝’ye ve Cumhurba┼čkan─▒ Mustafa Kemal’e y├Ânelik mektup oldu. Mektuplar, 5 Aral─▒k 1923 tarihinde Tanin ve ─░kdam gazetelerinde, 6 Aral─▒k 1923 tarihinde ise Tevhid-i Efk├ór gazetesinde yay─▒mland─▒[7].

Hilafet Mektubu

Bu mektup, hilafet konusunda ─░ngiltere’nin tavr─▒n─▒ ve politikas─▒n─▒ g├Âstermesi a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemlidir. ─░ngiltere; bunlar─▒, s├Âm├╝rge olarak y├Ânetti─či Hindistan’daki kendi adamlar─▒na yazd─▒rtm─▒┼čt─▒r. Mektupta halifelikle ilgili olarak dile getirilen g├Âr├╝┼čler, ├Âneriler ve istekler, A─ča Han’─▒n ve Emir Ali’nin de─čil asl─▒nda ─░ngiltere’nin direktifleridir.

Mektubun ana d├╝┼č├╝ncesi ├žok a├ž─▒kt─▒r. ─░ngiltere, daha bir ayl─▒k devlet olan T├╝rkiye Cumhuriyeti’ni yer yer tehdit ederek hilafete dokunmamas─▒n─▒, bu makam─▒n yetkilerini k─▒s─▒tlamamas─▒n─▒, hele hele asla kald─▒rmamas─▒n─▒ bildirmektedir. Bu durum, ─░ngiltere’nin T├╝rkiye’de laik bir sistem de─čil ─░sl├óm├« bir sistem istedi─čini a├ž─▒k├ža g├Âstermektedir[8].

Hilafet ve ─░ngiltere ─░slam Cemaati

┬áGazi Cumhurba┼čkan─▒m─▒za G├Ânderilen Bir mektup Hilafet sorununa ili┼čkin ─░ngiltere ─░slam Cemaati Ba┼čkan─▒ A─ča Han ve Emir Ali taraf─▒ndan Gazi Mustafa Kemal Pa┼ča’ya g├Ânderilen 24 Te┼črinisani 1923 tarihli mektubu (TaninÔÇÖdeki ├ževirisi)

1- Yeni T├╝rkiye’nin samimi dostlar─▒, d├╝nyan─▒n ba─č─▒ms─▒z milletleri aras─▒nda tam ba─č─▒ms─▒zl─▒k konusundaki ama├žlar─▒n─▒n ve ├žabalar─▒n─▒n ├Âvenleri olarak; B├╝y├╝k Millet Meclisi’nin dikkatini, izninizle; halifenin, S├╝nni mezhepten olu┼čan b├╝y├╝k n├╝fus ├╝zerindeki durumunun ┼ču anki belirsizli─čine ├žekmek arzusunday─▒z.

Halifenin ┼čeref ve etkisinin azalmas─▒ y├╝z├╝nden ─░slamiyet’in manevi g├╝c├╝ne ve ba─člar─▒na bir zay─▒fl─▒─č─▒n bask─▒n oldu─čuna dikkat ├žekiyoruz. Baz─▒ nedenlerden dolay─▒ bu konuda ├Ârnekler vermek istemiyoruz. Fakat bu bir ├Âzel ger├žektir[9].

2-S├Âylemeye bile gerek yoktur ki S├╝nni mezhebinde halifelik makam─▒, M├╝sl├╝man halk─▒, b├╝y├╝k bir topluluk h├ólinde di─čerlerine ba─člayan bir ba─čd─▒r. Halifelik makam─▒n─▒n d─▒┼č sald─▒r─▒lar ile tehlikeye d├╝┼čt├╝─č├╝ zamanlarda, b├╝t├╝n d├╝nyada M├╝sl├╝manl─▒k duygusu co┼čmu┼č ve Hindistan M├╝sl├╝manlar─▒ T├╝rklerin ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒ y├Ân├╝nde m├╝cadele ederek ─░slam toplumunun sembol├╝ olan hilafet makam─▒n─▒ yok olmaktan kurtarmak g├Ârevini yapt─▒klar─▒n─▒ sanarak T├╝rk milletine sevgi ve yard─▒m etmi┼člerdir.

O nazim zamanlarda T├╝rklerin davas─▒n─▒ ate┼čli bi├žimde savunduk. Trablusgarp Sava┼č─▒’ndan beri bir ─░ngiliz ─░slam Cemiyeti, T├╝rk milletinin ac─▒lar─▒n─▒ ve sorunlar─▒n─▒ azaltmak i├žin b├╝t├╝n g├╝c├╝n├╝ ve ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ ortaya koydu. Bu y├╝zden, b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlarla birlikte ilgilendi─čimiz bir sorun hakk─▒ndaki istek ve ├Ânerilerimizin h├╝k├╝metinizce ho┼č kar┼č─▒lan─▒p dikkate al─▒naca─č─▒na eminiz[10].

3-├ľnerilerimizden, milletvekillerine dayal─▒ y├Ânetimi a┼ča─č─▒ d├╝zeyde g├Âsterip hafife ald─▒─č─▒m─▒z anla┼č─▒lmamal─▒d─▒r. Sayg─▒yla istedi─čimiz ┼čey, S├╝nni ├óleminin din ba┼čkanl─▒─č─▒ makam─▒n─▒n ┼čeriat kurallar─▒na uygun bi├žimde dokunulmaz yap─▒lmas─▒d─▒r.

Fikrimizce, halifelik makam─▒n─▒n yetkisini k─▒smak veya T├╝rk siyasal yap─▒s─▒ i├žinde hilafet makam─▒n─▒n bir dinsel yapt─▒r─▒m oldu─ču niteli─činin yok edilmesi (T├╝rk devlet yap─▒s─▒ i├žindeki dinsel nitelikli halifelik makam─▒n─▒n kald─▒r─▒lmas─▒); ─░slamiyet’in yery├╝z├╝nde sahip bulundu─ču manevi kuvvetinin ├ž├Âk├╝┼č├╝ne yol a├žar ki bunu ne B├╝y├╝k Millet Meclisinin ne Reis Gazi Mustafa Kemal Pa┼ča Hazretleri’nin onaylamayacaklar─▒ndan eminiz[11].

4-D├╝┼č├╝ncemize g├Âre, halife, S├╝nni cemaat─▒n birli─čini temsil eder. T├╝rk milletinin bir ferdinden ve kurucu milletin soyundan olmas─▒, T├╝rkiye’nin ─░slam milletleri aras─▒nda ├╝st├╝n bir konumda olmas─▒n─▒ sa─člar[12].

5-On d├Ârt y├╝zy─▒ldan beri, S├╝nni mezheplerinde ortak bir din kural─▒ olarak kabul edilen ilkeye g├Âre Peygamberin vekili olan halife S├╝nnilerin imam─▒ oldu─čundan, S├╝nniler aras─▒nda ba─člant─▒y─▒ yaratmakla varl─▒k kazanm─▒┼čt─▒r. Bu ilke, ─░slam d├╝nyas─▒nda bir nifak ├ž─▒kartmaks─▒z─▒n M├╝sl├╝manlar─▒n d├╝┼č├╝ncesinden at─▒lamaz[13].

6-Y├╝ce makam─▒n─▒z─▒n bildi─či ├╝zere, halifenin maddi kuvvetlerini yitirmi┼č oldu─ču zamanlarda bile ─░slam h├╝k├╝mdar ve reisleri milletlerini y├Ânetebilmek ve halk─▒ ibadete y├Ânlendirmek i├žin halifeye ba─čl─▒ kal─▒yorlard─▒.

─░slamiyet’in b├╝y├╝k bir manevi g├╝├ž olarak kalmas─▒ i├žin halifelik makam─▒n─▒n konumu ve ┼čerefi hi├žbir zaman papan─▒n yerinden ve onurundan daha d├╝┼č├╝k olmamal─▒d─▒r[14].

7-Bu ve buna benzer kuvvetli sebeplerden dolay─▒, biz T├╝rkiye’nin hakiki dostlar─▒ s─▒fat─▒yla B├╝y├╝k Millet Meclisinin ve T├╝rkiye’nin b├╝y├╝k ve ayd─▒n ulular─▒ndan ve ├Ânderlerinden sayg─▒yla isteriz ki:

Halifelik makam─▒, ─░slam topluluklar─▒na g├╝ven ve sayg─▒ verecek ilkeler ├žer├ževesinde ─░slamiyet’in manevi ve dinsel dayan─▒┼čmas─▒n─▒ korumaya hizmet eder bir duruma getirilsin. Bundan T├╝rk devletinin kuvvet ve onuru da artacakt─▒r.

─░mzalar: A─ča Han-Emir Ali[15]

─░kinci bir ├ževirisi olan mektup ─░ngiltereÔÇÖnin direktifleri ile haz─▒rlat─▒lm─▒┼č T├╝rkiye Cumhuriyetine direktif verir tarzda kaleme al─▒nm─▒┼čt─▒. S├╝nni mezhebinin temsilcili─či ifadesi ise s─▒k s─▒k vurgulan─▒yordu. Halifeli─čin sadece bir mezhep temsilcili─či anlam─▒na gelmedi─čini bilmemek safl─▒k olurdu. Laik T├╝rkiye Cumhuriyeti din elden gidiyor gibi yalanlara kulak asm─▒yordu ve ─░ngiltereÔÇÖnin akl─▒na da ihtiyac─▒ yoktu. Bunu anlayan ─░ngiltere de her f─▒rsatta T├╝rkiyeÔÇÖye g├╝├žl├╝k ├ž─▒kartacakt─▒.

Halifelik konusunda yap─▒lmak istenen vurgunculu─ču bu mektup ├žer├ževesinde ├Âzetledikten sonra o y─▒llarda ─░ngilizlerin te┼čviki ile ├ž─▒kart─▒lan isyanlara tekrar d├Ânebiliriz:

7 A─čustos 1924 tarihinde Han Gedi─či olay─▒ ile Nasturilerin Hakk├óri’de ayaklanmas─▒, H├╝k├╝metin dikkatini b├Âlgeye ├žekmi┼č, misyoner k─▒l─▒─č─▒ndaki ─░ngiliz subaylar─▒n─▒n ├Ârg├╝tledikleri Nasturilerin ├çAL (├çukurca), Oramer ├ç├Âlemerik, Beyt├╝┼čabab ve Habur suyu civanndaki ayaklanmalar─▒ ├╝zerine Cafer Tayyar Pa┼ča 14 A─čustos 1924’de ayaklanmay─▒ bast─▒rmakla g├Ârevlendirilmi┼č, isyan─▒ bast─▒rmak i├žin b├Âlgeye g├Ânderilen birlikler faaliyette iken 4 Eyl├╝l g├╝n├╝; Y├╝zba┼č─▒ ─░hsan, Te─čmen Vanl─▒ Hur┼čit, Te─čmen Rasim, Te─čmen Ali R─▒za ve Te─čmen Tevf─▒k 270 er ile birlikte, 10 otomatik ve 300 t├╝fekle firar edip, isyanc─▒lar taraf─▒na kat─▒lm─▒┼člard─▒[16].

4 Ocak 1925 g├╝n├╝ ┼×eyh Sait ┼×u┼čar─▒n G├Âko─član Buca─č─▒’n─▒n K─▒r─▒khan k├Ây├╝nde baz─▒ a┼čiret reisleri ile bir toplant─▒ yapm─▒┼č, toplant─▒ sonunda bir bildiri yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Piran’da mahalli jandarma, aranmakta olan asker ka├ža─č─▒, ┼čeyhin iki adam─▒n─▒ tutuklamaya kalk─▒nca, jandarmalarla ┼čeyhin adamlar─▒ aras─▒nda ├ž─▒kan ├žat─▒┼čmada bir jandarma erinin ┼čehit olmas─▒ isyan─▒n ├Âne al─▒nmas─▒na sebep olmu┼čtur. Bu tarihte isyan fiilen ba┼člam─▒┼čt─▒r. ┼×eyh Sait olay─▒, m├╝teakip 14 ┼×ubat 1925 tarihinde Emir-├╝-l M├╝cahiddin Muhammed Sait Nak┼čibend[17]i imzas─▒ ile, daha ├Ânce haz─▒rlanan beyannamelerle birlikte da─č─▒t─▒lm─▒┼č, 16 ┼×ubat 1925ÔÇÖte kendisine kat─▒lan Asilerle birlikte Gen├ž’in merkezi Darahini’ye gitmi┼čtir[18]. 13 ┼×ubat 1925ÔÇÖte ba┼člayan ┼×eyh Sait ayaklanmas─▒, 15 Nisan 1925 tarihine kadar iki ay devam etmi┼čtir, isyan k─▒sa zamanda Gen├ž, ├çabak├žur, Mu┼č, Diyarbekir, Elaz─▒─č, Tunceli, Palu, ├çermik Silvan dolaylar─▒na yay─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░syan─▒n ├çabak├žur cephesinde, Melekanl─▒ ┼×eyh Abdullah, Diyarbekir cephesinde bizzat ┼×eyh Sait, Maden Cephesinde, ┼×eyh SaitÔÇÖin karde┼či ┼×eyh Abddurrahim, Siverek cephesinde ┼×eyh Ey├╝p, askerlere komuta etmekte idiler. 7. Kolordu Komutan─▒ M├╝rsel Pa┼ča bir yandan gerekli tedbirleri al─▒rken di─čer yand─▒n ┼čeyhi isyandan vaz ge├žirmek i├žin, O’nun g├╝vendi─či ki┼čileri nasihat heyeti olarak kendisine g├Ândermi┼čtir Bunu 21 ┼×ubat g├╝n├╝ Piran’─▒n h├╝k├╝met kuvvetlerince geri al─▒nmas─▒ takip etmi┼čtir. ┼×eyh Sait bunun ├╝zerine isyandan vaz ge├žme e─čilimi g├Âstermi┼č, fakat, ├ževresindeki ele ba┼člar─▒ndan ├ľmer Faro ile Liceli Abd├╝lsamed’in tehdidi alt─▒nda kalarak isyana devam etmi┼čtir. Cumhuriyet H├╝k├╝meti, 21 ┼×ubat g├╝n├╝ b├Âlgede s─▒k─▒ y├Ânetim il├ón etmi┼č, B.M. Meclisinde Hiyanet-i Vataniye Kanunu ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č, yeterli hassasiyeti g├Âstermedi─či kanaati ile Ba┼čbakan Fethi Okyar istifaya zorlanm─▒┼čt─▒r. 12 Mart 1925’de istifas─▒ kabul edilen OkyarÔÇÖ─▒n yerine 24 Mart 1925’de ─░smet Pa┼ča Ba┼čbakanl─▒─ča se├žilmi┼č ve h├╝k├╝meti kurmu┼čtur. Bu h├╝k├╝met zaman─▒nda s─▒k─▒ y├Ânetim il├ón─▒, Takrir i S├╝k├╗n Kanunu ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č ─░stikl├ól Mahkemeleri ihdas edilmi┼čtir[19].

Bu tarihten ├Ânce 7 Mart 1925’de ┼×eyh Sait kuvvetleri ile Diyarbekir ├Ânlerine gelmi┼č, Diyarbekir’e sald─▒rm─▒┼č, bu sald─▒n 11 Mart’ta tekrarlanm─▒┼č, fakat her iki sald─▒r─▒da geri p├╝sk├╝rt├╝lm├╝┼čt├╝r. 24 Mart’ta Ordumuz genel tenkil hareketine giri┼čmi┼č, Ordu M├╝fetti┼či K├óz─▒m Pa┼ča (Orbay), Kolordu komutan─▒ M├╝rsel Pa┼ča (Bak├╝), T├╝men komutan─▒ Osman Pa┼ča, F─▒rka Komutan─▒ K├óz─▒m Pa┼ča (Dirik) ile Cemil Cahit (Toydemir) Pa┼ča harek├ótta g├Ârevlendirilmi┼člerdir. 23 Mart’ta H─▒n─▒s’a giren Osman Pa┼ča 24 Mart’ta kasabadan asileri ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r, isyan liderlerinden Hasananl─▒ Halit ve ┼×eyh Sait’in o─člu Ali R─▒za, Kerem ─░ran’a ka├žm─▒┼člard─▒r. Devlet g├╝├žleri daha sonra Piran ve Maden’e girmi┼člerdir. 1 Nisan’da Hani, 6 Nisan’da Palu, 8 Nisan’da ├çabak├žur, 12 Nisan’da Darahini asilerden temizlenmi┼čtir. Nisan ortalar─▒nda ├ž├Âz├╝len isyanc─▒lar takip edilip, isyan eleba┼člar─▒n─▒n ├žo─ču ele ge├žirilmi┼č, 14 Nisan’da bozgunu sezen ┼×eyh Sait; ─░ran’a ka├žmak isterken, Kay─▒nbiraderi Binba┼č─▒ Kas─▒m’─▒n ─░hbar─▒ Sonucu, Vartonun ├çarbohor mevkiinde di─čer asilerle birlikte yakalanm─▒┼čt─▒r. Bu yakalan─▒┼čta, Kay─▒nbiraderi Kas─▒m bey kadar, Mu┼č-Bitlis g├╝zerg├óh─▒n─▒ kullan─▒p, ka├žmas─▒na firsat vermeyen Mu┼č halk─▒n─▒n da fonksiyonu b├╝y├╝k oldu─ču i├žin, isyanc─▒lar─▒n Mu┼č halk─▒na kar┼č─▒ husumetleri h├ól├ó devam edip gelmektedir[20].

Daha sonra Do─ču Anadolu’daki geli┼čmelerde ─░stanbul bas─▒n─▒ ile ─░ngilizlerin, rol├╝ oldu─ču anla┼č─▒ld─▒. Cumhuriyet’in ilk g├╝nlerinde, ─░stanbul’daki ─░ngiliz El├žili─či raporlar─▒yla ─░stanbul gazetelerinin yaz─▒lar─▒n─▒ yan yana koyup kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒nca insan ┼ča┼č─▒r─▒p kal─▒n─▒yordu. Kim kimden esinleniyor pek belli de─čil ama iki taraf da a─č─▒z birli─či yap─▒yor ve Cumhuriyet’i ac─▒mas─▒zca h─▒rpal─▒yordu. ─░ngiliz diplomatlar─▒. “T├╝rkler sava┼čta birle┼čir, bar─▒┼čta birbirine d├╝┼čer” gibi d├╝┼č├╝nceler ve beklentilerle hareket ediyordu. El├ži Lindsay, T├╝rkiye’de Cumhuriyet rejiminin pek uzun ├Âm├╝rl├╝ olamayaca─č─▒, Ankara’n─▒n da ba┼čkent olarak kalamayaca─č─▒ mesaj─▒n─▒ veriyor, dolay─▒s─▒yla Ankara’da b├╝y├╝kel├žilik a├ž─▒lmamas─▒n─▒ savunuyordu. Lindsay, T├╝rkiye Cumhuriyeti’ne birka├ž y─▒ll─▒k ├Âm├╝r bi├žiyordu[21]!

Sonu├ž

┼×eyh Sait ayaklanmas─▒, ─░ngiltere’nin Musul tezini g├╝├žlendirmi┼č, ─░ngiltere’ye yaram─▒┼čt─▒r. Ayaklanma bast─▒r─▒ld─▒ktan sonra Milletler Cemiyeti Meclisi, 16 Aral─▒k 1925 tarihinde Musul konusunda ─░ngiltere’nin iste─či do─črultusunda bir karar ald─▒. Yani Musul vilayetinin Irak’a b─▒rak─▒lmas─▒na karar verdi. T├╝rkiye, Musul i├žin ─░ngiltere’ye sava┼č a├žabilecek durumda de─čildi; ├žaresiz, Milletler Cemiyeti karar─▒n─▒ kabul etmek durumunda kald─▒. 5 Haziran 1926’da, Ankara’da, T├╝rkiye-─░ngiltere ve Irak h├╝k├╝metleri aras─▒nda Hudut ve ─░yi Kom┼čuluk ─░li┼čkileri Anla┼čmas─▒ imzaland─▒. Bu anla┼čma ├╝zerine ─░ngiltere’nin T├╝rkiye’ye kar┼č─▒ d├╝┼čmanca davran─▒┼člar─▒ ve k─▒┼čk─▒rtmalar─▒ azald─▒. T├╝rkiye-Irak s─▒n─▒r─▒nda nispi bir g├╝venlik sa─članm─▒┼č oldu[22].

 

Kaynaklar

  • Kalafat Y (1992). ┼×ark Meselesi I┼č─▒─č─▒nda ┼×eyh Sait Olay─▒, Karakteri, D├Ânemindeki ─░├ž ve D─▒┼č Olaylar, Bo─čazi├ži Yay─▒nevi, Ankara.
  • ┼×im┼čir B (2009). K├╝rt├ž├╝l├╝k II (1924-1999), Bilgi Yay─▒nevi.
  • Toplu A (1996). Tarih ─░├žindeki Anadolu Sakinleri ve ─░syanlar-Ayaklanmalar, Ocak Yay─▒nlar─▒, Ankara.
  • Zelyut R (2017). ─░stiklal Mahkemeleri (Meclis Tutanaklar─▒), Kripto Yay─▒nlar─▒, Ankara.

D─░PNOTLAR

[1] ESOG├ť ÔÇô Hilmi ├ľzden / Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi Yak─▒n Tarih Dergisi 2019 Cilt 3 Say─▒ 6

[2] Bilal ┼×im┼čir, K├╝rt├ž├╝l├╝k II (1924- 1999), Bilgi Yay─▒nevi, 2009, Ankara, s.26.

[3] Geni┼č Bilgi i├žin bak─▒n─▒z: Ya┼čar Kalafat, ┼×ark Meselesi I┼č─▒─č─▒nda ┼×eyh Sait Olay─▒, Karakteri, D├Ânemindeki ─░├ž ve D─▒┼č Olaylar, Bo─čazi├ži Yay─▒nevi, Ankara, 1992.

[4] Ya┼čar Kalafat, a. g. e., s. 204.

[5] Ya┼čar Kalafat, a. g. e., s. 184., ├ľmer K├╝rk├ž├╝o─člu, T├╝rk ─░ngiliz ─░li┼čkileri (1919-1916), Ankara, 1978, s. 290 vd. ┼×eyh Sait olay─▒n─▒n ─░ngiltere boyutu i├žin bk. Robert Olson, The Emergence Of, Kurdish Nationalism and the Sbeikh Said Rebellion, 1880-1925, Austin 1969., a.g.e., s. 52-92 ve 128-150.

 

[6] Ya┼čar Kalafat, a. g. e., s. 185., ├ľmer K├╝rk├ž├╝o─člu, T├╝rk ─░ngiliz ─░li┼čkileri (1919-1916), Ankara, 1778, s. 290 vd. ┼×eyh Sail olay─▒n─▒n ─░ngiltere boyutu i├žin bk Robert Olson, a.g.e., s. 52-92 ve 128-150.

[7] R─▒za Zelyut, ─░stiklal Mahkemeleri (Meclis Tutanaklar─▒), Kripto Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2017., s.218.

[8] R─▒za Zelyut, a. g. e., s. 218.

[9] R─▒za Zelyut, a. g. e., s. 220.

[10] R─▒za Zelyut, a. g. e., s. 221.

[11] R─▒za Zelyut, a. g. e., s. 222.

[12] R─▒za Zelyut, a. g. e., s. 222.

[13] R─▒za Zelyut, a. g. e., s. 222.

[14] R─▒za Zelyut, a. g. e., s. 223.

[15] R─▒za Zelyut, a. g. e., s. 223.

[16] Abd├╝lhadi Toplu, Tarih ─░├žindeki Anadolu Sakinleri ve ─░syanlar-Ayaklanmalar, Ocak Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1996, s.354-355.

[17] ┼×eyh Sait ve benzerlerinde bahsi ge├žen s├Âzde Nak┼či isyanlar─▒n─▒n T├╝rkistan Ahmet Yesev├« ve ┼×ah-─▒ Nak┼čibend├« gelene─čine ba─čl─▒ Nak┼čilikle herhangi bir ilgisi kalmam─▒┼čt─▒. Sadece feodal ve politik bir yap─▒lanmaya d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝. Kolayl─▒kla emperyalist devletlerce kullan─▒labilmi┼člerdir. Maalesef belgesiz ve ara┼čt─▒rmac─▒ tarih├ži olmayan Necip Faz─▒l K─▒sak├╝rekÔÇÖe g├Âre Do─ču AnadoluÔÇÖda ├žok etkili bir Nak┼či ┼čeyhidir ve son devrin din mazlumlar─▒ndand─▒r.

[18] Abd├╝lhadi Toplu, a. g. e., s.355-356.

[19] Abd├╝lhadi Toplu, a. g. e., s. 356-357.

[20] Abd├╝lhadi Toplu, a. g. e., s. 357-358.

[21] Bilal ┼×im┼čir, a. g. e.,┬á s.26-27.

[22] Bilal ┼×im┼čir, a. g. e ,┬á s.31.

Prof. Dr. Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľzden, 1959 y─▒l─▒nda d├╝nyaya geldi. Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde ─░lk ve Orta ├Â─črenime devam etti. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Prof. Dr. G├╝rsel ORTU─× ve Prof. Dr. Nedim ├ťNAL dan─▒┼čmanl─▒klar─▒ndaÔÇťOmurgan─▒n Torakal B├Âl├╝m├╝ÔÇÖnde Medulla Spinalis ├çaplar─▒n─▒n Manyetik Rezonans Tekni─či ─░le ├ľl├ž├╝m├╝ ve De─čerlendirilmesiÔÇŁisimli tezi tamamlayarak Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. Yurt i├žinde s─▒├žan ve farelerde transplantasyon, embriyonik k├Âk h├╝cre ve mikrocerrahi ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapan ekiplerde g├Ârev ald─▒. 2013 y─▒l─▒nda, Eski┼čehir T├╝rk D├╝nyas─▒ Ba┼čkenti Ajans─▒ Dan─▒┼čma Kurulunda ESOG├ť temsilcisi oldu. ┼×u anda EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak da g├Ârev yapmaktad─▒r. Anatomi sahas─▒nda yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunan yazar ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim dal─▒nda ├Â─čretim ├╝yesidir. Evli ve iki ├žocuk babas─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]
Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
hilmi ├Âzden
  • YEN─░
Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Unutulmu┼č bir kurtar─▒c─▒: Philipp Schwartz

Prof. Dr. Nadir Paksoy, 15 May─▒s 2022
Bursa’n─▒n Pastaneleri-Bozahaneleri

Bursa’n─▒n Pastaneleri-Bozahaneleri

Ekrem Hayri PEKER, 23 Mart 2022
Ye┼čil Diyar Kosova

Ye┼čil Diyar Kosova

Haber Merkezi, 22 Mart 2022
Ermeni meselesi ve baz─▒ ger├žeklerÔÇŽ

Ermeni meselesi ve baz─▒ ger├žeklerÔÇŽ

Ali E┼čref UZUNDERE, 22 Mart 2022
T├╝rkiye’nin Ambulans Tarihi

T├╝rkiye’nin Ambulans Tarihi

U─čur Bora YUMAK, 12 Mart 2022
T├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├ž

T├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├ž

Haber Merkezi, 12 Mart 2022