Hilmi ├ľZDEN
Hilmi  ├ľZDEN
“┼×ark-─▒ Karib ├çerkesleri Hukuk Cemiyeti” t├╝m Kafkasyal─▒lara isnad edilemez
  • 03 Temmuz 2018 Sal─▒
  • +
  • -

ÔÇť┼×ARK-I KAR─░B ├çERKESLER─░ TEM─░N-─░ HUKUK CEM─░YET─░ÔÇŁ T├ťM KAFKASYALILARA ─░SNAD ED─░LEMEZ[1]

├ľzet: ├çerkes Cemiyetleri, Me┼črutiyet genelinde 1908’den itibaren ├ž─▒km─▒┼č kurulu┼člard─▒r. Bunlar aras─▒nda k─▒dem bak─▒m─▒ndan “├çerkes Teav├╝n (yard─▒mla┼čma) Cemiyeti” ba┼čta gelir. Cemiyet, ─░zmir ve y├Âresini i┼čgal alt─▒nda tutan Yunan ordusunun koruyuculu─ču alt─▒nda kurdurulmu┼čtur. ÔÇťKurtulu┼č Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda genelde ├çerkesler ad─▒ verilen Kafkasya g├Â├žmenleri aras─▒nda ba┼č g├Âsteren baz─▒ ihtilalci hareketler ba┼čg├Âstermi┼čtir. Fakat┬á Kuvva-─▒ Milliyeyi olu┼čturan g├╝├žlerin b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒n ├çerkeslerden meydana geldi─či ve Atat├╝rk’├╝n yak─▒n silah arkada┼člar─▒n─▒n bir ├žo─čunun da ├çerkes (Kafkasyal─▒) oldu─ču unutulmamal─▒d─▒rÔÇŁ.

Anahtar Kelimeler: ÔÇť┼×ARK-I KAR─░B ├çERKESLER─░ TEM─░N-─░ HUKUK CEM─░YET─░ÔÇŁ, KAFKASYA, M─░LL├Ä M├ťCADELE

ÔÇťCOMMUNITIES OF THE NEAR EAST C─░RCASSIAN FOR PROVIDE THE LAWÔÇŁ

MUSNÔÇÖT NOT BE REFERED AT ALL CAUCASIANS

Summary

Circassian societies are organizations that have emerged since 1908 throughout Constitutional Monarchy. Among these, in terms of seniority, “Circassian solidarity (Association of Communities)” comes first. The Society was established under the protection of the Greek army, which kept Izmir and its region under occupation. ÔÇťIn the years of the War of Independence there were some revolutionary movements that started among the Caucasian immigrants, usually called Circassians. However, it should not be forgotten that most of the forces that formed the ÔÇťKuvva-─▒ MilliyeÔÇŁ came from the Circassians and that a majority of Atat├╝rk’s close friends of arms were Circassian (Caucasian)ÔÇŁ.

Key Words: COMMUNITIES OF THE NEAR EAST C─░RCASSIAN FOR PROVIDE THE LAW, CAUCASIA, WAR OF INDEPENDENCE

 

├çerkes Cemiyetleri, Me┼črutiyet genelinde 1908’den itibaren ├ž─▒km─▒┼č kurulu┼člard─▒r. Bunlar aras─▒nda k─▒dem bak─▒m─▒ndan “├çerkes Teav├╝n (yard─▒mla┼čma) Cemiyeti” ba┼čta gelir. Buna “├çerkes Kad─▒nlar─▒ Teav├╝n Cemiyeti” de eklenebilir.┬á ├çerkes derneklerinin t├╝m├╝, muhtariyet (├Âzerklik) ve ba─č─▒ms─▒z yanl─▒s─▒ olmam─▒┼člard─▒r. Osmanl─▒ kadrosu i├žinde kalarak ├çerkeslerin daha refahl─▒ bir d├╝zeye ula┼čmalar─▒ amac─▒n─▒ g├╝tm├╝┼člerdir. ├ľrne─čin ├çerkes Teav├╝n (yard─▒mla┼čma) Cemiyeti, “┼×ark-─▒ Karib ├çerkesleri Temin-i Hukuk Cemiyeti’ne tepki g├Âstermi┼čtir. Ayn─▒ tepki bir k─▒s─▒m Abazalardan da gelmi┼čtir. Suriye (┼×am) ├çerkesleri de bu do─črultuda olmu┼člard─▒r. ─░stanbul’da Fuad Pa┼ča ba┼čkanl─▒─č─▒nda toplanan ├çerkes kongresi Mustafa Kemal Pa┼ča’ya ba─čl─▒l─▒klar─▒n─▒ bildirmi┼čtir.

Mustafa Kemal (Atat├╝rk) 24 Nisan 1920’de TBMM’nin ikinci birle┼čiminde d├╝┼č├╝ncelerini ┼ču s├Âzlerle ifade etmi┼čtir: “├çerkesler ba┼člang─▒├žtan beri ola─čan├╝st├╝ duyarl─▒ oldular. Herhalde eski ├ža─člardan beri kendi yurtlar─▒ olan kuzey Kafkasyada ba─č─▒ms─▒z ya┼čamak arzusunu duymu┼člar ve bunun i├žin ├žal─▒┼čmakta bulunmu┼člard─▒r… Ve bizimle de i├žten ili┼čkilerde bulunmu┼člard─▒r. O dereceki kendi canlar─▒, kendi varl─▒klar─▒n─▒ T├╝rkiye’nin kurtulu┼ču, varl─▒k ve ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒yla yak─▒ndan ili┼čkili g├Ârm├╝┼čler ve buraya kalplerini ba─člam─▒┼člard─▒r.” (Berzeg 1985:3). “┼×ark-─▒ Karip ├çerkesleri Temin-i Hukuk Cemiyeti” (Yak─▒n Do─ču ├çerkeslerinin Haklar─▒n─▒ sa─člama Derne─či). Bunal─▒m karma┼čas─▒ i├žerisinde kendisinden s├Âz ettirmekle beraber k─▒sa ├Âm├╝rl├╝ olmu┼čtur. Cemiyet, ─░zmir ve y├Âresini i┼čgal alt─▒nda tutan Yunan ordusunun koruyuculu─ču alt─▒nda kurdurulmu┼čtur. Kurucular─▒ ─░zmir’de toplanm─▒┼č olan ├žerkes kongresi delegeleri aras─▒ndan se├žilmi┼čtir. (24 Ekim 1921) Bu geli┼čmelerin Anzavur ve ├çerkes Ethem olaylar─▒n─▒ kapsay─▒p kapsamad─▒klar─▒ ├╝zerinde durulabilir. Ger├ži isyan hareketlerinin baz─▒lar─▒nda cemiyet kurucular─▒n─▒n ├Ânderlik ettikleri g├Âr├╝lmektedir. (├ľrne─čin D├╝zce isyan─▒n─▒n ├Ânderi Maan Ali’dir) ne var ki Anzavur ve Ethem eylemlerini cemiyetin ideolojisi a├ž─▒s─▒ndan ele almak ger├žeklere uygun d├╝┼čmeyecektir. Anzavur’un “Kuvay-i ─░nzibatiyyesi (ya da Te┼čkilat-─▒ Ahmediyesi) ─░┼čgalci g├╝├žlerin emrinde Anadolu hareketine kar┼č─▒ Padi┼čah─▒n sindirme politikas─▒n─▒ temsil etmi┼čtir. Bir ├çerkeslik davas─▒ say─▒lamaz.┬á┬á ┬á┬á┬á ├çerkes Ethem eylemlerine gelince m├╝dafaa-i hukuk├žular aras─▒ bir i├ž ├žat─▒┼čman─▒n sonucu olmu┼člard─▒r. ├çerkes Ethemin ve kuvvetlerinin Yunanl─▒lara kat─▒lmas─▒ da cemiyet├že g├╝d├╝len ├çerkes sorununa ba─članamaz. Bir yandan Wilson prensiplerinin uygulanmas─▒n─▒ bir yandan da ─░ngiliz-Yunan uydulu─čunu istemek cemiyeti ├želi┼čki i├žine itmi┼čtir. Zaten cemiyetin saptad─▒─č─▒ politika t├╝m ├çerkeslerce kabul edilmi┼č de─čildir. TBMM h├╝k├╝metine kar┼č─▒t politikas─▒ onu siyasal hayattan silmi┼čtir. (Tunaya 1986, 2 : 607-609)┬á Bu cemiyetle ilgili bir ara┼čt─▒rmas─▒nda Ufuk Tavkul ┼ču hat─▒rlatmay─▒ yapmaktad─▒r: “Kurtulu┼č Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda genelde ├çerkesler ad─▒ verilen Kafkasya g├Â├žmenleri aras─▒nda ba┼č g├Âsteren baz─▒ ihtilalci hareketlerin yan─▒ s─▒ra, Kuavva-─▒ Milliyeyi olu┼čturan g├╝├žlerin b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒n ├çerkeslerden meydana geldi─či ve Atat├╝rk’├╝n yak─▒n silah arkada┼člar─▒n─▒n bir ├žo─čunun da ├çerkes (Kafkasyal─▒) oldu─ču unutulmamal─▒d─▒r. (Tavkul 1994, 8: 14 ) demektedir. Hem Tavkul hem de ┼×oenu 1923 y─▒l─▒nda Manyas ve G├Ânendeki Kafkasyal─▒ k├Âylerden ond├Ârd├╝n├╝n Do─ču Anadoluya iskan etmelerini ├╝z├╝c├╝ bulurlar.

1923 y─▒l─▒nda Manyas ve G├Ânen’deki ├çerkes k├Âylerinden ond├Ârd├╝n├╝n Do─ču Anadoluya iskan edilmesi ac─▒ bir hadisedir. Bunun bedeli Biga, Manyas ve G├Ânen havalisinde ├╝├ž ├žetenin bulunmas─▒d─▒r.

  1. M├╝laz─▒m-─▒ Evvel Mehmed Ali ├çetesi (Manyas’ta)
  2. Kel Aziz ├çetesi (G├Ânen’de)
  3. Kanl─▒ Mustafa ├çetesi (Biga’da)

Birinci ├žete Y├Âr├╝k ─░smail Efe veya ├çall─▒ Kadir Efe nam─▒nda ├žetecilerden (yirmibe┼č elli ki┼či) olu┼čmaktayd─▒. ├çete ba┼č─▒ Memed Ali daha ├Ânce e┼čk─▒ya takibat─▒nda g├Ârevli zabit bir T├╝rk gencidir. 25-50 ki┼činin yaln─▒z alt─▒s─▒n─▒n ├žerkes geri kalan─▒n T├╝rkmen ve Y├Âr├╝k oldu─ču s├Âylenir.

─░kinci┬á ├çete: Bayrami├ž havalisinde Dalyan iskelesinde T├╝rk topraklar─▒na ayak basm─▒┼č Kel Aziz isminde eski bir ┼čakinin emrindeki 19-30 ki┼čilik bir ├žete i├žlerinden ikisi gayri M├╝slim, ikisi ├╝├ž├╝ ├žerkes kalan─▒ Bursa ve ─░zmir ahalisi. ├çeteba┼č─▒ ile d├Ârt ├žerkes o vilayetlerin ├žocu─ču de─čil halk taraf─▒ndan himaye g├Ârmemi┼člerdir.

├ť├ž├╝nc├╝ ├çete: Anzavurun o─člu Kadrinin arkada┼člar─▒ ve Biga’l─▒ me┼čhur Kanl─▒ Mustafa ├çetesi. Anzavur’un ├žetesinde ├çerkes ve T├╝rk bulunurken, Kanl─▒ Mustafa Avanisi kimileri gayri ├žerkesdir (T├╝rkmen Y├Âr├╝k). G├Ânen ve Manyas m─▒nt─▒kas─▒ndan o g├╝nlerde 14 k├Ây yerinden kald─▒r─▒larak Do─ču Anadoluya iskan edilir. M. Fetkerey ┼×oenu Anadolu’da isyanlar─▒n sadece ├žerkesler taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒lmad─▒─č─▒n─▒. TBMM’ne sundu─ču iki ar─▒za ile de bunu ifade eder. (┼×oenu, 1993: 61-72)

Rauf Orbay (├çÔÇÖ ince) (1881-1965) ba┼čbakan oldu─ču y─▒lda (2 May─▒s 1923) Manyas, G├Ânen, Band─▒rma b├Âlgesindeki yerle┼čik ond├Ârt ├žerkes k├Ây├╝n├╝n Do─ču Anadolu’ya s├╝rg├╝n edilmesi kararnamesini imzalam─▒┼čt─▒r. Sonradan bu s├╝rg├╝n karar─▒ kald─▒r─▒lm─▒┼č, k├Âyler eski yerlerine d├Ânm├╝┼člerdir (Ba─č, 2001:23). Rauf Orbay son y─▒llar─▒nda Do─ču AnadoluÔÇÖya yap─▒lan s├╝rg├╝nden duydu─ču pi┼čmanl─▒─č─▒ anlatm─▒┼čt─▒r. Orbay, Lozan anla┼čmas─▒ m├╝zakereleri s─▒ras─▒nda ├çerkeslere az─▒nl─▒k haklar─▒ verilmesine de kar┼č─▒ ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. (Aydemir, 1991: 27)

Muhittin ├ťnal “Kurtulu┼č Sava┼č─▒nda ├çerkeslerin Rol├╝ÔÇŁ ara┼čt─▒rmas─▒nda ad─▒m ad─▒m milli m├╝cadelede Kafkasyal─▒lar─▒n rollerini ortaya koymaktad─▒r. Mustafa Kemal Pa┼ča’n─▒n Samsun’a ayak bast─▒─č─▒ tarihlerde Karadeniz k─▒y─▒s─▒nda Pontuscular─▒n yaratmakta oldu─ču ter├Âr nedeniyle yer yer milis g├╝├žleri olu┼čturulmu┼č olup bunlar yerli halklar─▒ koruyup kollamaktad─▒r. Bu t├╝r milis birlikleri olu┼čturan ├žerkes k├Âkenli m├╝freze kumandanlar─▒ ayn─▒ zamanda Mustafa Kemal Pa┼ča’n─▒n salimen yolculu─čuna devam edebilmesi i├žin gerekli ├Ânlemleri di─čer m├╝frezelerle birlikte alm─▒┼člard─▒r. Bunlardan Berzeg Kaz─▒m bey, Berzeg Ekrem Bey, Ze┼čo Tahir ve ┼×etoh Musa belli ba┼čl─▒ olanlar─▒d─▒r. ├ľzellikle iki y├╝z ki┼čilik ├žerkes atl─▒lar─▒ndan olu┼čan birli─čiyle Rumlara kar┼č─▒ halk─▒ korumaya ├žal─▒┼čan Ekrem Bey ile Mustafa Kemal Pa┼ča Kavak’ta g├Âr├╝┼čt├╝klerinde kendilerine takdir ve te┼čekk├╝rlerini iletmi┼č oldu─ču bilinmektedir.

─░lk toplant─▒ yeri olarak Amasya’n─▒n se├žili┼č nedenlerinden birisi, belki de en ├Ânemlisi, emniyet y├Ân├╝nden g├╝venilir bir yer olmas─▒d─▒r. Emniyetten sorumlu birliklerin ba┼č─▒nda be┼činci Kafkas t├╝meni gelmektedir. Yak─▒nda g├Âreve ba┼člayacak t├╝men. Komutan─▒ yarbay Cemil Cahit (Toydemir) ├žerkesdir. H├╝seyin Rauf Bey vas─▒tas─▒yla Anadolu’ya tayini yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Keza t├╝menin alay ve tabur kumandanlar─▒ndan ┼×emseddin Jular ile Osman Onarak (Munaroka) da P─▒narba┼č─▒ ve Turhal ├çerkesi olup y├Ârenin asayi┼činin teminine ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Nitekim ┼×emseddin bey Zile isyan─▒n─▒ bast─▒rmaya ├žal─▒┼č─▒rken ┼čehit edilir.

Amasya Jandarma Kumandan─▒ Binba┼č─▒ ├ľmer Bey Kafkas g├Â├žmenlerinden Degumuka ailesindendir. Amasya mutasarr─▒f─▒ Osman Bey Selmanko ailesine mensuptur. (Amasya tamimi yay─▒nland─▒─č─▒nda hen├╝z mutasarr─▒f de─čildir.) ─░ngilizlerce tutuklan─▒p ─░stanbul’a g├Ânderilirken, ka├ž─▒r─▒larak Sivas’a gitmi┼čtir.

Amasya Tamimi, M. Kemal Pa┼ča, H├╝seyin Rauf Orbay ve Ali Fuad Pa┼ča taraf─▒ndan haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Mustafa Kemal, Rauf Bey ve arkada┼člar─▒ 3 Temmuz 1919’da Erzurum’a ula┼čt─▒klar─▒nda Kaz─▒m Karabekir Taraf─▒ndan g├Ârkemli bir t├Ârenle kar┼č─▒lan─▒rlar. 7 Temmuz 1919 gecesi bakanlar kurulu M. Kemal Pa┼ča’y─▒ ordu M├╝fetti┼čli─či g├Ârevinden al─▒r. 8 Temmuz da Mustafa Kemal askerlik g├Ârevinden ayr─▒l─▒r. ┼×u beyannameyi yay─▒nlar: ÔÇťM├╝barek vatan ve milleti par├žalanmak tehlikesinden kurtarmak, Yunan ve Ermeni emellerine kurban etmemek i├žin a├ž─▒lan Milli M├╝cadele u─črunda milletle beraber serbest surette ├žal─▒┼čmaya, resmi ├╝nvan─▒m ve asker olmam art─▒k engel olmaya ba┼člad─▒. Bu kutsal gaye i├žin milletle beraber sonuna kadar ├žal─▒┼čmaya, namusum ├╝zerine s├Âz vermi┼č oldu─ču cihetle, pek a┼č─▒k─▒ bulundu─čum askerlik mesle─čine bug├╝n veda ve istifa ettim. Bundan sonra, kutsal olan milli gayemiz i├žin her t├╝rl├╝ fedakarl─▒kla ├žal─▒┼čmak ├╝zere sine-i millete bir ferd-i m├╝cahit suretiyle bulunmakta oldu─čumu tamamen arz ve ilan ederim. Mustafa Kemal”

Rauf Orbay Bey’de beyannamesinde: “Vatan ve milletimizin kesin ├ž├Âk├╝┼č├╝n├╝ haz─▒rlamakta olan bug├╝nk├╝ d├╝┼čman hareketleri eli-aya─č─▒ ba─čl─▒ olan ─░stanbul Merkezi H├╝k├╝meti’nin ├žaresizlik i├žerisinde ba┼č e─čmesi kar┼č─▒s─▒nda hakk─▒n─▒, topra─č─▒n─▒, ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ korumaya azmeyleyen milli irade u─črunda, bir ferd-i aciz olarak ├žal─▒┼čmak i├žin ─░stanbul’dan ├ž─▒kt─▒m. Ayd─▒n ├╝zerinden gelerek Mustafa Kemal Pa┼ča hazretleriyle, b├╝t├╝n arkada┼člar─▒n─▒n milli sava┼č─▒m─▒na i┼čtirak ettim. ─░stanbul’un solgun ve ku┼čat─▒lm─▒┼č simas─▒ alt─▒nda, kaynayan dindar, namuskar ve hararetli bir kan vard─▒r. Ba┼čkentin b├╝t├╝n ileri gelen namuslu yetkilileri, din adamlar─▒ ve bizzat temasta bulundu─čum Bursa, Ayd─▒n, Bal─▒kesir, Ankara, Sivas vilayetlerinin milli yap─▒s─▒ bu ruh ile dolu olup m├╝barek Anadolu’nun milli kudretine ├╝mid ve emek ba─članm─▒┼čt─▒r. Vatan ve milletin kurtar─▒lmas─▒ ve ba─č─▒ms─▒zl─▒k ve Saltanat ile Halifeli─čin korunmas─▒n─▒ bil fiil temin edinceye kadar Mustafa Kemal Pa┼ča ile beraber nihayete kadar ├žal─▒┼čmaya mukaddesat─▒m─▒z nam─▒na and i├žti─čimizi arz ve ilan eylerim. Eski Harbiye Naz─▒r─▒ H├╝seyin Rauf” demektedir.
Erzurum Kongresi 23 Temmuz’da a┼č─▒l─▒r. 7 A─čustos 1919’da ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ tamamlar.
Erzurum Kongresine kat─▒lan Kuzey Kafkas K├Âkenli delege ve g├Ârevlilerden baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r:

H├╝seyin Rauf Orbay (Abaza)
Bekir Sami Kunduk (Oset)
─░brahim S├╝reyya Yi─čit (Abaza)
Muzaffer K─▒l─▒├ž (Abaza) M. Kemal Pa┼ča’n─▒n yaveridir.
Rize Delegesi Av. Hakk─▒ Bey (Abaza)
Su ┼čehri Delegesi ─░. Hakk─▒ Bey (├çe├žen)
Bekir Kubat (Oset) : Gayri resmi kat─▒lm─▒┼čt─▒r.
S├╝leyman ├ľ─č├╝n (Oset)

Bekir Kubat , Sar─▒kam─▒┼č ┼×ura Ba┼čkan─▒d─▒r. ├çerkes S├╝vari Barli─čine komuta etmi┼čtir. Kurtulu┼č sava┼č─▒ndan sonra M. Kemal Pa┼ča’n─▒n ├Ânerisiyle CHP’nin Kars ─░l Ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ uzun s├╝re s├╝rd├╝rd├╝.

Sivas Kongresi 4 Eyl├╝l 1919’da ba┼člam─▒┼č, 11 Eyl├╝l’de sonlanm─▒┼čt─▒r. Sivas Kongresi taraf─▒ndan se├žilen Heyet-i Temsiliye ├╝yeleri 14 ile 16 ki┼čidir. (De─či┼čik kaynaklarda farkl─▒ rakamlar mevcuttur.)

Kafkas K├Âkenli Heyeti Temsiliye ├╝yeleri

H├╝seyin Rauf Bey (Abaza)
├ľmer M├╝mtaz Tanbiy Bey (Adige)
Bekir Sami Kunduk Bey (Oset)
Hakk─▒ Behi├ž Bey (Adige)
─░brahim S├╝reyya Yi─čit Bey (Abaza)
Ayr─▒ca Kongre’ye kat─▒lan (Abaza) Abhaz Emir Man┼čan Pa┼ča
Abhaz Hikmet Bey (T─▒bbiyeli)
(Abaza) Abhaz Muzaffer K─▒l─▒├ž Bey
Rize Delegesi Osman Bey
Manyasl─▒ Adige k├Âkenli Yusuf Bey
Uzunyaylal─▒ Adige Kamil Polat

Uzunyayla ve Sivas y├Âresi ├žerkesleri Sivas Kongresini desteklemi┼člerdir. Bunda Emir Mar┼čan Pa┼ča’n─▒n Uzunyayla’ya seyahatleri konu┼čmalar─▒ ├Ânemlidir. Bu g├Âr├╝┼čmelerde toplant─▒ yap─▒lm─▒┼č Mustafa Kemal Pa┼ča ve arkada┼člar─▒n─▒n hareketinin desteklenme karar─▒ al─▒nm─▒┼čt─▒r.

Bu karardaki tesbit edilebilen isimler ┼čunlard─▒r:

Ju Hac─▒ ├ľmer Efendi
M├╝ft├╝ Benejij Hac─▒ Mehmet Efendi
A┼čkot Hac─▒ Mecit Efendi
Getejko H├╝seyin Efendi
Enc├╝men ├ťyesi Lak Osman Efendi
Kara├žay Yusuf Canakay─▒t Efendi
Belediye reisi Lo Mahmut Efendi
Nefiko Osman Efendi

Sivas Kongresinin Elaz─▒─č valisi Ali Galip’in basma giri┼čimini ├Ânlemede 15. Alay Komutan─▒ Yebjin ailesine mensup Vub─▒h Canbulat Bey’in o─člu ─░lyas Zeki Bey (Aydemir) ├Ânemli g├Ârevler ├╝stlenmi┼čtir. Cumhuriyet d├Âneminde T├╝mgeneral olmu┼čtur. 1960 ihtilalinde mukabil ihtilal giri┼čimci Albay Talat Aydemir’in amcas─▒d─▒r.

İstanbul İle Diyalog ve Çerkeslerin Rolü

Abd├╝lkerim Pa┼ča: Anadolu’ya ge├žmemi┼č olmakla birlikte Milli M├╝cadeleyi desteklemi┼čtir. M. Kemal Pa┼ča Nutuk’da kendisinden sayg─▒yla bahseder.

Mare┼čal Deli Fuad Pa┼ča (Tu─ča): Abd├╝lkerim Pa┼ča ile beraber Anadolu’nun g├Âr├╝┼člerini Padi┼čah’a iletmi┼člerdir. Damat Ferit Kabinesi istifa etmi┼čtir. Onun yerine vatansever bir insan Ali R─▒za Pa┼ča kabine kurmu┼čtur.

Karzeg Salih Hulusi Pa┼ča: Plevne Sava┼č─▒nda ├çerkes s├╝vari birli─či ba┼č─▒ndaki Dilaver Pa┼ča’n─▒n o─člu Ali R─▒za Pa┼ča Kabinesinde Bay─▒nd─▒rl─▒k ve Bahriye (Deniz ─░┼čleri) bakas─▒. Amasya ve Bilecikte Mustafa Kemal ve arkada┼člar─▒yla ─░stanbul H├╝k├╝meti ad─▒na bir araya geldi. Misak-─▒ Milli’nin kabul├╝nde rol oynad─▒. Mustafa Kemal ve arkada┼člar─▒n─▒n iste─či do─črultusunda Meclis’in ta┼črada toplanmas─▒ i├žin u─čra┼čt─▒. 8 Mart 1920’de Sadrazaml─▒─ča getirildi. Felah-─▒ Vatan grubu lideri Rauf Orbay’la s├╝rekli diyalog halinde oldu. Anadolu yanl─▒s─▒ tavr─▒ y├╝z├╝nden 35 g├╝n sonra sadrazaml─▒─č─▒ sona erdi.

Ahmet (Hamdi) Abuk Pa┼ča: Damat Ferit’in istifas─▒nda rol oynam─▒┼čt─▒r. Anadolu yanl─▒s─▒d─▒r. Ali R─▒za Pa┼ča Kabinesindeki Cemal Pa┼ča, Abuk Pa┼ča ve Hadi Pa┼ča gibi Anadolu hareketine anlay─▒┼čla bakan vatansever insanlar vard─▒. Heyeti Temsiliye 3 Ekim 1919’da uzla┼čma ┼čartlar─▒n─▒ i├žeren 19 maddeyi yeni kabineye iletmi┼čtir. Kabine kar┼č─▒l─▒kl─▒ g├Âr├╝┼čme i├žin ─░stanbul H├╝k├╝meti ad─▒na Salih Pa┼čay─▒ g├Ândermi┼čtir. Heyet-i Temsiliye ad─▒na ise M. Kemal Pa┼ča, Rauf Bey, Bekir Sami Bey 18 Ekim 1919’da Amasya’ya var─▒rlar 20-22 Ekim 1919’da g├Âr├╝┼čme tutana─č─▒ ve 4 ayr─▒ protokol imzalanarak Amasya m├╝lakat─▒ tamamlan─▒r.

“Amasya M├╝lakat─▒nda haz─▒r bulunan ve karara i┼čtirak eden Mustafa Kemal Pa┼ča, H├╝seyin Rauf Orbay, Bekir Sami Kunduk, Salih Pa┼ča ve Cemil Cahit Toydemir’den olu┼čan 5 ki┼čilik heyetten sadece Mustafa Kemal Pa┼ča ├çerkes de─čildir. Di─čer 4 ki┼či ├çerkezdir. T├╝rk Kurtulu┼č Sava┼č─▒’n─▒n ba┼člang─▒c─▒nda ve zor g├╝nlerinde ├çerkezlerin verdi─či deste─čin a├ž─▒k bir belgesidir.”

Milli M├╝cadelede hizmetleri olan Kafkasyal─▒lardan baz─▒lar─▒n─▒ yak─▒ndan tan─▒yal─▒m:

-Ethem, Re┼čit ve Tevfik Bey’ler, Milli M├╝cadelenin ilk y─▒llar─▒nda b├╝y├╝k yararl─▒l─▒klar g├Âstermi┼čler, fakat daha sonra Ankara H├╝k├╝meti ile yollar─▒ ayr─▒lm─▒┼čt─▒r:

– Met ├çunatuka ─░zzet (1875-1922): Sakarya Sava┼č─▒nda 3. grup Komutan─▒. ─░stiklal Madalyas─▒ Sahibi

-General ─░smail Berkok (1890-1954): ─░stiklal Madalyas─▒ Sahibi

-Ali Fuat Cebesoy(1882-1968):Bat─▒ Anadolu Kuvvay-─▒ Milliye komutan─▒.Milletvekili ve bakanl─▒klar yapt─▒.─░stiklal madalyas─▒ sahibi.

– Bekir Sami Kunduk┬á (1864-1932) 1920-1921 D─▒┼či┼čleri bakan─▒. Osmanl─▒ H├╝k├╝metince idama mahkum oldu. Moskovaya gitti─činde Osetya’da g├Âr├╝┼čmeler yapt─▒─č─▒ dengesiz politika izledi─či s├Âylenmektedir. Kemalist h├╝k├╝metin d─▒┼č i┼čleri bakan─▒ Bekir SamiÔÇÖ nin Kuzey Kafkasya seyahati Bol┼čevik h├╝k├╝mette b├╝y├╝k rahats─▒zl─▒─ča yol a├žm─▒┼čt─▒ 5 Ekim 1920 ÔÇśde ├çi├žerinÔÇÖin Rusya kominist parti merkez komitesine yazd─▒─č─▒ yaz─▒da: Sami ─░ngu┼člar (Osetler) aras─▒nda ba─č─▒ms─▒zl─▒k k─▒┼čk─▒rt─▒c─▒l─▒─č─▒ yap─▒yor demektedir. Bekir Sami ├çi├žerinÔÇÖe hitaben: B├╝t├╝n da─čl─▒lar─▒ i├žine alan ve merkezi Moskova h├╝k├╝meti taraf─▒ndan tan─▒nacak ba─č─▒ms─▒z bir Sovyet Kafkas Cumhuriyeti kurulmas─▒ÔÇÖn─▒ vurgular.┬á Bu teklifin ├çi├žerinÔÇÖin Van Vilayetinden baz─▒ topralar─▒n Ermenistan la birle┼čtirilme talebine kar┼č─▒ bir atak oldu─čuda s├Âylenmektedir. ├çi├žerinÔÇÖin Van ve Bitlis vilayetlerinden ErmenistanÔÇÖa terki i├žin isteklerine kar┼č─▒ Bekir Sami bey :Yunanl─▒lar ve Ermenilere kar┼č─▒ 1,5 y─▒ld─▒r harp etti─čini dost bildi─či bir h├╝k├╝metin bunu teklif etmemesi gerekti─čini s├Âyler. ├çi├žerin Halil ve Cemal pa┼čalar─▒nda buna raz─▒ oldu─čunu iddia eder . Bekir beyin Ankara ya g├Ânderdi─či ┼čahsi raporunda ÔÇťMemleketimizde Ermenilere bir yer ayr─▒lmas─▒ umumi menafiimize muvaf─▒k olup olmayaca─č─▒, milletin mukkadderat─▒ kendisine tevdi edilen B├╝y├╝k Millet Meclisimizin halledece─či bir┬á mesele ve bu hak da kendisine raci oldu─čundan bu babda reyimi beyan etmeyece─čimÔÇŁ Bekir bey Van ve Bitlis Vilayetlerine Ermenilerin yapt─▒─č─▒ katliam ile azalan n├╝f├╝sa kar┼č─▒l─▒k m├╝nasip yerlerden a┼čiret ve ahalinin yerle┼čtirilmesini de tavsiye eder. Her ne kadar Bekir Sami nin ÔÇťOsetlere ba─č─▒ms─▒zl─▒─ča kar┼č─▒l─▒k Mecliste VanÔÇÖ─▒ Ermenilere b─▒rak─▒r─▒m gibi ifade kulland─▒─č─▒ ve Mustafa KemalÔÇÖin bunu bekir SaminiÔÇÖnin ┼čahsi durumuna ba─člad─▒─č─▒ da s├Âylenmektedir. Daha sonra Paris B├╝y├╝kel├žili─čine atan─▒r ve emekli edilir.┬á Ali Fuat Cebesoy Moskova hat─▒ralar─▒nda bu g├╝nler i├žin ┼čunlar─▒ yazmaktad─▒r ÔÇťT├╝rk murahas heyeti reisi Bekir Sami beyin baz─▒ Ermeni┬á ricalinin┬á i┼č ba┼č─▒nda bulunmalar─▒, hen├╝z Lehistan ve ─░ngiliz meselelerinin halledilmemi┼č olmas─▒ y├╝z├╝nden var─▒lan neticeyi (m├╝zakerelerin ink─▒ta─▒) Ankaraya bildirirken zaafa d├╝┼č├╝r├╝c├╝ m├╝tala s├╝rmesini do─čru bulmam. Uzun m├╝tala yerine bir m├╝ddet i├žin intizar tavsiyesi elbette daha yerinde olurdu. Bereket versin muhabere g├╝├žl├╝kleri Ankara n─▒n acele bir karar vermesi mahsurunu ├Ânlemi┼č, k─▒sa m├╝ddet sonra ErmenistanÔÇÖa kar┼č─▒ olan muvaffakiyetlerimiz ve Sovyetlerin Lehistan daki ma─člubiyetleri ┼čartlar─▒ de─či┼čtirdi─činden Sovyetlerle istedi─čimiz gibi bir muahede akdine ve yard─▒m teminine muvaffak olmu┼čtur (Cebesoy 1955:84-87) .

– Albay Bekir Sami Zarakho (1879-1931) T├╝rk Kurtulu┼č Sava┼č─▒ Komutanlar─▒ndan. ─░stiklal Madalyas─▒ Sahibi

– Albay S├╝leyman ─░zzet Tsey (1881-1944) T├╝rk Kurtulu┼č Sava┼č─▒ Komutanlar─▒ndan (Aydemir 1991: 27-101)

– Ali Sait (Akbaytogan) Pa┼ča: Malta’da ─░ngilizler elinde esirken 1921’de b─▒rak─▒lm─▒┼č. Ankara’ya gelince Do─ču Cephesi Komutanl─▒─č─▒’na g├Ârevlendirildi. ─░stiklal Madalyas─▒ Sahibi

– Hakk─▒ M├╝rsel (Bak├╝): Batun’da ve ─░stanbul’da ─░ngilizlerce tutuklanm─▒┼čt─▒r. Malta d├Ân├╝┼č├╝ B├╝y├╝k Taarruzda Kurmay Albay olarak 1. s├╝vari T├╝men komutan─▒d─▒r. ─░stiklal Madalyas─▒ sahibidir.

– A┼čir Atl─▒ Pa┼ča: B├╝y├╝k Taarruzda T├╝men kumandan─▒ ─░stiklal madalyas─▒ sahibi.

– R├╝┼čt├╝ Sakarya Pa┼ča: Sakarya vadisinde sava┼č─▒n gidi┼čat─▒n─▒ de─či┼čtirmesi nedeniyle Atat├╝rk kendisine “Sakarya” soyad─▒n─▒ vermi┼čtir. ─░stiklal Madalyas─▒ sahibi.

– Ethem Servet Borali Sakarya Sava┼člar─▒na S├╝vari T├╝men Komutan─▒ olarak kat─▒ld─▒.

– Hasan M├╝mtaz ├çe├žen: 1920-1922 y─▒llar─▒nda 57. T├╝men Kumandan─▒. ─░stiklal Madalyas─▒ sahibi.

– Recep Peker: 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. d├Ânem milletvekili Bakanl─▒klar ve Ba┼čbakanl─▒k yapm─▒┼čt─▒r.

– Hasan Atakan (Pa┼ča): B├╝y├╝k Taarruz’da M├╝rettep S├╝vari T├╝meni Kurmay ba┼čkan─▒

– R├╝┼čt├╝ Koba┼č: D├╝zce Jandarma Komutan─▒. ─░kinci D├╝zce Ayaklanmas─▒nda Bolu Jandarma komutan─▒. ├çak─▒rcal─▒ Mehmet Efe’nin takip ve tenkilinde g├Ârevlendirildi.

– Rasim Canbulat: Heyeti Temsiliyyenin intikalinden sonra Ankara’da Jandarma Komutan─▒.

– Cevdet Kerim ─░nceday─▒: B├╝y├╝k Taarruzda 7. T├╝men Karargah─▒nda Kurmay bin ba┼č─▒ 5. 6. 7. 8. 9. d├Ânemler milletvekili. Bakanl─▒klar yapt─▒.

– ├çak─▒r Efe Sefer: Enver Pa┼ča’n─▒n ├Âzel muhaf─▒z─▒ Kuvay-─▒ Seyyare birlik komutan─▒. Kuvay-─▒ Seyyare da─č─▒t─▒ld─▒ktan sonra kendi ba┼č─▒na Yunanl─▒lara direni┼č hareketlerine devam etti.

– Polis M├╝d├╝r├╝ Ne┼čet: Kuvay-─▒ Milliye Ankaras─▒nda emniyet g├Ârevlisi.

– ┼×├╝kr├╝ Kanatl─▒: Kurtulu┼č Sava┼č─▒nda 14. Kolordu Komutan─▒. 1938’de Hataya ├ž─▒kan T├╝rk kuvvetleri komutan─▒. 1951-1954 Kara Kuvvetleri Komutan─▒.

– Bekir ┼×asa: 1920 ba┼člar─▒nda Orman Umum M├╝d├╝r├╝.

– Hac─▒ Selim Sami: Enver Pa┼ča ile T├╝rkistan’da Ruslara kar┼č─▒ sava┼čm─▒┼č Te┼čkilat-─▒ Mahsusa ├╝yesi E┼čref Sencer’in karde┼čidir. E┼čref Bey ile 150’lilikler listesine al─▒nm─▒┼č. 1927’de T├╝rkiye’ye girerken ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝.

– Ahmet Ku┼č├žuba┼č─▒: E┼čref Beyin talimat─▒ ile silah ve 30.000 alt─▒n─▒ Rauf Beyin yan─▒nda Ethem beye teslim etmi┼čtir. Gen├že ya┼čta ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

– Top├žu Albay ─░hsan bey, Bat─▒ cephesinde g├Ârevlerde bulundu. ─░stiklal madalyas─▒ sahibi.

– Osman Rauf Ebek├Ây: Bat─▒ cephesinde g├Ârevler alm─▒┼č. Tu─čgeneral iken emekli olmu┼čtu.

– ─░smail Cenani Oral: Kurtulu┼č Sava┼č─▒n─▒ destekleyen yaz─▒lar yay─▒nlad─▒. Samsun’da Ahali gazetesi ├ž─▒kar─▒yordu.

– S├╝leyman S─▒rr─▒ Koydemir: Yolda┼č adl─▒ sivil direni┼č ├Ârg├╝t├╝n├╝ kurmu┼čtur. Kendi gibi ├že├žen olan arkada┼člar─▒ S├╝fyan Tultay, Osman Tultay, ─░smail Ta├žoy ve Mecit Koydemir’e ─░stiklal Madalyas─▒ verilmi┼čtir.

– Osman Fuat Ta├žoy: Muharebe te─čmeni olarak g├Ârev alm─▒┼č. Sakarya ve ─░n├Ân├╝ sava┼člar─▒na fiilen kat─▒lm─▒┼čt─▒r.

– ─░brahim Tultay: Dumlup─▒nar sava┼č─▒nda y├╝zba┼č─▒ olarak kat─▒lm─▒┼č ve burada ┼čehit olmu┼čtur.

-Hamit ├çonkur ─░htiyat subay─▒d─▒r.┬á General M├╝rsel Bak├╝ÔÇÖn├╝n s├╝vari t├╝meninde g├Ârevli olarak ─░zmirÔÇÖe ├ž─▒kt─▒lar. Asaf , Mehmet, Sait ├çavu┼člarda ├že├žen ve Hamit BeyÔÇÖin silah arkada┼člar─▒yd─▒.

Ahmet Kamil Haratoka :Jandarma subay─▒d─▒r.

Kurtulu┼č sava┼č─▒nda di─čer askeri s─▒n─▒f ve mesleklerde oldu─ču gibi sa─čl─▒k hizmetlerinde de bir ├žok ├çerkes g├Ârev yapm─▒┼čt─▒r.
– Dr. Murat Cankat
– Dr. Mustafa Re┼čit Bey
– Dr. Vasfi G├╝zar
-Dr. C. Kerim ─░nceday─▒ -Dr. Nuri Canyurt Bey bunlardan sadece birka├ž─▒d─▒r.

Ortaya koyduklar─▒ icraatlar─▒ bak─▒m─▒ndan Anadolu lehine tav─▒r koyan ├çerkes k├Âkenli ki┼čilerden de ├Âzetle isimleri bahsedilebilir: Mare┼čal Mehmet Zeki Pa┼ča Hur┼čit Pa┼ča Karzeg Sait Bey ├ľmer Yaver Pa┼ča ├ľmer Hulusi Efendi ┼×eyh Cemalettin Efendi Mehmet ┼×erif Rauf Pa┼ča T├╝mgeneral Selim Sun Sefer Berzeg Bey. Y├╝zba┼č─▒ ┼×a─čur Kadir Y├╝zba┼č─▒ Li ─░smail Hakk─▒ Yedek Subay Mahir T├╝mer Kadibordoka Aziz Bey Te┼čkilat─▒ Mahsusa’dan

┼×ehreminili Y├╝zba┼č─▒ ├çerkes Ali, ┼×ehreminili Top├žu Te─čmen ├çerkes Sad─▒k,┬á Deli Fuat Pa┼ča’n─▒n o─člu Te─čmen ─░slam Bey,┬á S├╝vari Y├╝zba┼č─▒s─▒ ─░zmit’li M├╝mtaz Bey┬á Arap ─░htilal Cemiyetinden ├çerkes Tahir Bey ┼×am’da g├Ârevli ajanlardan ├çerkes Ziya Bey S├╝vari Y├╝zba┼č─▒ ─░brahim Temizhan

Da─č─▒stanl─▒ Nuri Bey
Piyade Subayı Çerkes Ziya Bey
Eski ├çengelk├Ây Muhtar─▒ ├çerkes Alaaddin Bey
(├ťnal 2000: 174-193)

Milli M├╝cadele Anadolu Yolundakiler ve Yard─▒mc─▒ Olanlar :

─░ngilizler taraf─▒ndan Son Osmanl─▒ Meclisi’nin bas─▒lmas─▒n─▒ takiben milletvekili ve vatanseverler Anadolu’ya ka├žmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bir k─▒sm─▒ Bursa, bir k─▒sm─▒ ─░zmit-D├╝zce-Bolu yolunu tercih etmi┼čtir. Bursa yolunu tercih edenlere 56. T├╝men Kumandan─▒ Miralay Bekir Sami Bey, di─čerini tercih edenlere karakol te┼čkilat─▒ yard─▒m etmi┼čtir. Hapishanelerden milliyet├ži insanlar─▒ ka├ž─▒rma planlar─▒nda ├çerkesler de etkilidir. Bunlardan baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r:

– Yenibah├želi Ahmet ┼×├╝kr├╝ O─čuz: Enver Pa┼ča’n─▒n yaveri olup ittihat ve terakkinin ├Ânde gelenlerindendir. Karakol ├Ârg├╝t├╝n├╝n kurulmas─▒nda yard─▒mc─▒ olmu┼čtur. O─čuz soyad─▒n─▒ M. Kemal vermi┼čtir.

– Nail O─čuz. Ahmet ┼×├╝kr├╝ O─čuz’un karde┼či 1918 direni┼činde Batum’a gitmi┼čtir. Te┼čkilat-─▒ Mahsusa i├žinde yeti┼čmi┼čtir. Karakol te┼čkilat─▒ kurucular─▒ndand─▒r. Cumhuriyet d├Âneminde ─░zmir Suikast─▒ giri┼čimi ile ilgili olarak idam edilmi┼čitr.

– Ahmet Fevzi (Big) Pa┼ča: Zeytinburnu Cephaneli─či’nin t├╝m mevcudunun Anadolu’ya sevkine yard─▒mc─▒ olmu┼čtur. Sava┼č bittikten sonra TBMM taraf─▒ndan “T├╝rk Ordusuna Sadakat Ni┼čan─▒” verilmi┼čtir.

– E┼čref Sencer Ku┼č├žuba┼č─▒: Te┼čkilat-─▒ Mahsusa’n─▒n S├╝leyman Askeri’den sonraki ba┼čkan─▒d─▒r. Trablusgarp’da sava┼čm─▒┼č. Bat─▒ Trakya T├╝rk Cumhuriyetinin kurulu┼čunu sorumlu komutan ile ger├žekle┼čtirmi┼č. Arap ├ž├Âllerinde Lavrense kar┼č─▒ m├╝cadele etmi┼čtir. Rauf Bey Anadoluya ge├žmeden ├Ânce Salihli de 1500 Silah ve 30.000 Osmanl─▒ alt─▒n─▒n─▒n Milli M├╝cadelede kullan─▒lmas─▒ i├žin gizlemi┼č. Ku┼č├žal─▒-─░stanbul aras─▒na PTT kay─▒tlar─▒nda olmayan telgraf hatt─▒ ├žektirmi┼čtir. Bolu-Adapazar─▒ aras─▒ Kuvay-─▒ Milliye te┼čkilat ba┼čkan─▒ iken Anadolu’ya ge├žeceklere yard─▒m etmi┼č. Kurtulu┼č Sava┼č─▒n─▒n bitiminden sonra hizmetlerini yak─▒ndan bilen Fevzi ├çakmak ve Refet Bey’in ─▒srarlar─▒na ra─čmen 150’likler listesine konulmu┼č 1938’e kadar Girit’te kalm─▒┼čt─▒r. S├Âzde ─░ngiliz belgelerinde Midilli adas─▒ndaki konsolos yard─▒mc─▒s─▒ F. Hadkinson 12 Nisan 1923 tarihli istihbarat yaz─▒s─▒nda E┼čref SencerÔÇÖin AnadoluÔÇÖdaki halk─▒ Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖya kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rtaca─č─▒n─▒ yazar. 21 Nisan 1923 de bu bilgiyi Lord CurzonÔÇÖa duyuran AtinaÔÇÖdaki ─░ngiliz Orta El├žisi C.H. Bentick ┼ču g├Âr├╝┼čleri ├Âne s├╝rer. ÔÇťMr. Hadkinson, bu bilgiyi hangi kaynaktan sa─člad─▒─č─▒n─▒ bildirmiyor. Ama ├Â─črenmeye ├žal─▒┼čaca─č─▒m. Bu arada bunun do─črulu─ču konusunda biraz temkinli davran─▒lmal─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ Mr. Hadkinson, meslek itibari ile konsolos de─čildir; g├Âr├╝n├╝rde ya┼čl─▒ ve dermans─▒zd─▒r.ÔÇŁ Bentick daha sonra bu bilgiyi ├žerkez ├Ânderlerinden ├Â─črendi─čini s├Âyler. (Sonyel, 1995 :325-326).AnadoluÔÇÖdaki Rum ve Ermeni g├Â├žlerinden sorumlu tutulan ve t├Âhmet alt─▒nda b─▒rak─▒lan bu Aziz Kahraman─▒ her T├╝rk gencinin tan─▒mas─▒ gerekir.OÔÇÖnun yapt─▒─č─▒ i┼člerin intikam─▒n─▒ almak i├žin ona di┼č bileyen o kadar ├žok ─░ngiliz,Rum,Ermeni vard─▒r ki bunu onlar a├ž─▒s─▒ndan anlamak m├╝mk├╝nd├╝r.

Belge ve ar┼čivdeki bilgilerin do─črulu─čunu teyit etmek, yorumlamak tarih├žilerin en hassas olmas─▒ gereken konulard─▒r. E┼čref SencerÔÇÖin ─░ngiliz gizli istihbarat─▒na ve LavrensÔÇÖe kar┼č─▒ verdi─či m├╝cadeleyi bilmeyen yoktur. ─░ngilizlerin y─▒llarca kendilerini u─čra┼čt─▒ran bir kahraman ├╝zerinde soru i┼čaretleri olu┼čturacak ifadeler kullanmalar─▒ gayet do─čald─▒r. Do─čal olmayan bu belgeleri ki┼čilerin ge├žmi┼č m├╝cadelelerini b├╝t├╝n halinde de─čerlendirmeden sunmalar─▒d─▒r. G├╝n├╝m├╝zde Sovyet gizli belgeleri a├ž─▒klanmakta ├žo─ču milliyet├ži insan haks─▒z yere i┼čbirlik├ži g├Âsterilmektedir. Gizli Nazi ar┼čivi veya gizli Sovyet ar┼čivi diye bunlar─▒n do─črulu─ču ispatlanmadan hi├ž kimse itham edilemez. ─░ngilizlerÔÇÖinde hem s├Âzleri hem ar┼čivleri y├╝zlerce kez test edilmelidir. Tarih bize bunu g├Âstermektedir.┬á ÔÇťGiresun Kuvay─▒ Milliye Kumandan─▒ Topal Osman A─ča Balkan sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda E┼čref Sencer in ast─▒ olarak G├╝m├╝lc├╝ne de g├Ârev yapm─▒┼čt─▒.┬á Topal Osman A─ča I. D├╝nya harbinde Kafkas Cephesinde Ruslara kar┼č─▒ sava┼čt─▒. Ermeni ve Rumlara kar┼č─▒ m├╝cadele verdi. Ordusunda samsun y├Âresi ├çerkezlerden Berzeg Kaz─▒m bey, Berzeg Ekrem Bey, Ze┼čo Tahir Bey ve ┼×eton Musa da vard─▒ÔÇÖÔÇÖ(Avagyan 2004:22-223)

Kola─čas─▒ Hamit Kat─▒ Bey: ─░stanbul Genel Kurmay 4. ┼čubesinde 3 y─▒ll─▒k g├Ârevi s├╝resince AnadoluÔÇÖya silah, m├╝himmat ve personel sevkinde yararl─▒l─▒klar─▒ g├Âr├╝ld├╝.

Lapsekili Hanc─▒ L├╝tfi Bey ─░ttihat ve Terakki ile Te┼čkilat-─▒ Mahsusa mensubu. Hanc─▒l─▒k yapm─▒┼čt─▒r. Akba┼č cephaneli─činin bo┼čalt─▒lmas─▒nda sandallar─▒ ayarlam─▒┼čt─▒r. ─░ngilizlerce Malta’ya s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

Anadolu’ya ge├žecekleri ka├ž─▒ran di─čer ├žerkeslerden Manyasl─▒ Yusuf Bey ve Galatasarayl─▒ ─░smail Efedir.

İlk Meclisteki Tespit Edilen Çerkes Milletvekilleri :
H├╝seyin Rauf Orbay (─░stanbul)
Arslan Ta─čuzat─▒a(Mara┼č)
R├╝┼čt├╝ Bozkurt (Mara┼č)
Mahmut Hendek (Mente┼če-Mu─čla)
Hakk─▒ Behi├ž (Denizli)
├ľmer M├╝mtaz Tanbiy (Ankara)
Bekir Sami Kunduk (Sivas)
Emir Mar┼čan Pa┼ča (Sivas)
Fuad Car─▒m (Adapazar─▒)
─░brahim S├╝reyya (Saruhan)
Re┼čit Bey (Saruhan)
┼×eyh Servet Akda─č (Bursa)
Mehmet Hulusi Akyol (Yozgat)
Hakk─▒ Hami Bey (Sinop)
Yusuf ─░zzet Pa┼ča (Yozgat)
Ahmet ┼×├╝kr├╝ O─čuz (─░stanbul)

Güney Anadolu Savunması ve Çerkesler :

30 Ekim 1919ÔÇÖda Sivas da Kozan ─░ttihat kul├╝b├╝ ├╝yeleri Mustafa Kemal ile biraraya geldi. Te┼čkilat─▒ Mahsusa d├Âneminin deneyimli ├çerkezleri Kilikya ├žetelerinin ba┼č─▒na getirildi. Takma isimler ald─▒lar Binba┼č─▒ kemal ÔÇťDo─čan beyÔÇŁ, Y├╝zba┼č─▒ Osman Nuri Ayd─▒no─člu ÔÇťTufan beyÔÇŁ, ├ťste─čmen Asaf ÔÇťK─▒l─▒├ž AliÔÇŁ, Y├╝zba┼č─▒ Kamil ÔÇťPolat ÔÇť adlar─▒n─▒ kullan─▒yorlard─▒.

Antep ve civar─▒ Kuvayi milliye kumandanl─▒─č─▒na K─▒l─▒├ž Ali tayin edildi. Kilikyada Milli kurtulu┼č m├╝cadelesi ba┼čkahraman─▒ oldu. Mustafa Kemal taraf─▒ndan ├žok takdir g├Ârd├╝. Antep savunmas─▒ ve Ermeni katliam─▒ ├Ânlenmesi onun omuzlar─▒ndayd─▒. AntepÔÇÖi Frans─▒zlara teslim etmedi ve Antep ÔÇťGazi ├╝nvan─▒n─▒ ÔÇť ald─▒ 3 may─▒s 1920 de Antep Mebusu oldu. 1923 de ─░stiklal madalyas─▒ ald─▒. I. Cihan harbinde Te┼čkilat─▒ Mahsusa da g├Ârevliydi. Azerbaycan da sava┼čt─▒ Nuri Pa┼ča n─▒n yaveriydi. K─▒l─▒├ž Ali Ankara da bir ba┼čka ├çerkes olan ─░hsan ile ─░stiklal Mahkemelerini te┼čkilatland─▒rd─▒. Mart 1925 de ─░stiklal mahkemesi ├╝yeli─čine se├žildi. Sovyet El├žisi Aralov, K─▒l─▒├ž Ali yi ┼č├Âyle tan─▒mlar ÔÇťMustafa Kemal e kendini feda derecesinde sad─▒k, onun ba┼č muhaf─▒z─▒ olarak tan─▒n─▒r, ├Âd├╝n vermez bir milliyet├ži olarak ├╝nl├╝d├╝r. Sadece ad─▒ bile hem┼čehrilerinde kayg─▒ yarat─▒rÔÇŁ┬á (Avagyan 2004:219).

Aslan (To─čuzata) Bey: Mara┼č Milli M├╝cadele ├ľrg├╝t├╝ kurucusu. G├╝ney Cephesi Kuvay-i Milliye komutan─▒. I. Mecliste Mara┼č milletvekili

R├╝┼čt├╝ Bozkurt (Arslan Beyin Amca o─člu) Mara┼č i┼čgalinde ├žarp─▒┼čm─▒┼čt─▒r. I. Mecliste Mara┼č Milletvekili.

Sas─▒k kamil (Polat): Mustafa Kemal Pa┼ča taraf─▒ndan Mara┼č, Kilis havalisinde Kuvay-i Milliye kumandan─▒ olarak g├Ârevlendirilmi┼čtir.

Sakall─▒ Bedri (Ba┼čak─▒nc─▒): ─░skenderun, ─░slahiye, Osmaniye ve Hassa y├Ârelerinde g├Ârev yapm─▒┼čt─▒r. Ba┼čak─▒nc─▒ soyad─▒n─▒ Mustafa Kemal pa┼ča vermi┼čtir.

┼×efik Ali (├ľzdemir) Bey: Antep Savunmas─▒nda “Etraf ┼×ehir Cepheler Komutan─▒” olarak g├Ân├╝ll├╝ g├Ârev alm─▒┼čt─▒r. Kahire do─čumludur.

─░┼čgal komutan─▒ Andrea’ya 4 Ekim 1920’de yollad─▒─č─▒ mesajda ┼čunlar─▒ s├Âyler: “Art─▒k siz de anlad─▒n─▒z ki, T├╝rk azmini ne bomba sesleri ne top ate┼či, ne de mitralyoz v─▒z─▒lt─▒s─▒ k─▒ram─▒yor. Bu sahife emperyalist milletler gibi Frans─▒z milleti i├žin b├╝y├╝k bir y├╝z karas─▒. T├╝rk Hakimiyeti Milliye sava┼č├ž─▒lar─▒ i├žinde ┼čan, ┼čeref, iftihar ve gururlanma vesilesi olacakt─▒r.”

Nuri ├çavu┼č: Frans─▒z i┼čgalinde kendini jandarma yazd─▒rm─▒┼č, Ermeni katliamlar─▒ asgariye indirmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Kozan ceza reisi ve ayd─▒nlar─▒n tutuklanmas─▒n─▒ ├Ânceden haber vermi┼čtir. Kadirli─če sevkedilerek Ermeni Birli─činin g├Ânderilmesine engel olmu┼čtur. Kozan il├žesi Manast─▒r zindan─▒nda tutuklanan milliyet├žilerin sal─▒nmas─▒nda Frans─▒z komutan ├╝zerinde etkili olmu┼čtur.

Ceyhanl─▒ ─░brahim Bey: Ad─▒na ve il├želerinin kurtulu┼čunda ├Ân safta yer alm─▒┼čt─▒r.

Ayr─▒ca Mara┼č, And─▒r─▒n ─░l├žesi K├╝mbetir K├Ây├╝’nden ├ťzeyir A─ča’n─▒n, Ceyhan Karamezar K├Ây├╝’nden Yusuf ├çavu┼č’un, Ceyhan Kocaemmi’den Hamdi Bey’i, Ceyhan’dan Ahmet Muhtar Bak─▒rl─▒n─▒n, Ceyhan’dan Nuh Ustak’un G├╝ney Anadolu savunulmas─▒nda katk─▒lar─▒ olmu┼čtur.

Do─ču Anadolu Savunmas─▒ ve ├çerkesler:

9 Kafkas T├╝meni Komutan─▒ Yarbay Deli Halit Bey Do─čuda bir├žok ba┼čar─▒ya imza atm─▒┼čt─▒.

Oltu’yu ├Âncelikle Ermenilerden temizlemi┼čtir. 3. Kafkas T├╝men Komutan─▒ iken 5 Kafkas T├╝men komutan (kendi gibi Kafkasyal─▒ ├çerkez olan) Mursel Bak├╝’ye yard─▒m etmi┼č ve M├╝rsel OltuÔÇÖya 25 mart 1918’de girmi┼čtir. 18 Ocak 1918’de Kars kongresinde me┼čhur konu┼čmas─▒n─▒ yapm─▒┼čt─▒r:

“… Devlet├že kabul edilen Mondros M├╝tarekesi ┼čartlar─▒n─▒ tatbik ettirmek, bunun i├žin eldeki silahlar─▒ teslim etmek ┼č├Âyle dursun, d├╝┼čmanla ├žarp─▒┼č─▒p yeniden silahlanmak, yeni kurtulan bu topraklar─▒m─▒zla birlikte anavatan─▒ kurtarmak i├žin geni┼č ├Âl├ž├╝de te┼čkilat kurup, zafere kadar y─▒lmadan ve tesan├╝tle ├žal─▒┼čmak asli g├Ârevimiz olmal─▒d─▒r.”

– Deli Halit Beyin emrinde G├Ân├╝ll├╝ Kafkasl─▒lar S├╝vari Taburu ve G├Ân├╝ll├╝ Kafkasl─▒lar Yaya Birli─či yer alm─▒┼čt─▒r.

– G├Ân├╝ll├╝ler ile Halit Bey aras─▒ irtibat Halit Bey’in emir ├žavu┼ču ┼×amil ├ľ─č├╝n ve seyisi Allahverdi ad─▒ndaki Oset’ler taraf─▒ndan sa─članm─▒┼čt─▒r.

S├╝vari Alay Kumandan─▒ Ahmet Alanku┼č (Oset)

G├Ân├╝ll├╝ S├╝vari B├Âl├╝k Komutan─▒ Bekir Kubat (Oset)

G├Ân├╝ll├╝ S├╝vari B├Âl├╝k Komutan─▒ Y├╝zba┼č─▒ Mehmet Bey (Adige)

G├Ân├╝ll├╝ Birlik Komutan─▒ Y├╝zba┼č─▒ Tahsin Bey (Adige)

Osman ├ľ─č├╝n (Oltu Askerlik ┼×ube Reisi)

─░dris ├ľ─č├╝n (Do─ču ve Bat─▒ Cephesinde ├žarp─▒┼čm─▒┼čt─▒r.)

Topal S├╝leyman (Kop Ge├žitinde, Hart isyan─▒n─▒ bast─▒r─▒rken baca─č─▒ kopmu┼čtur)

Muzaffer Alanku┼č (O tarihlerde gen├ž subay 1960’da Kara Kuvvetleri Komutan─▒

Kaz─▒m Kap Bey: Do─ču Cephesi E┼čk─▒ya takibi yapm─▒┼čt─▒r. ┬á┬á┬á ┬á( ├ťnal 2000: 31-260)

Milli M├╝cadelenin en yo─čun g├╝nlerinde Mustafa Kemal Kuzey Kafkasya ile ili┼čkileri de unutmam─▒┼čt─▒r. 1919 da Mustafa Kemal in talimat─▒yla Mustafa Butbay, ─░smail Hakk─▒ Berkok ve Aziz Meker den olu┼čan bir delagasyon Kuzey Kafkasya ya gitti. Ancak bu yolculuk beklenen sonu├žlar─▒ vermedi Bol┼čevik H├╝k├╝met, Kemalistlerin Bak├╝ ve da─č─▒stan daki Musavvat├ž─▒lar─▒ destekledikleri ve onlara yard─▒m ettiklerini fark─▒ndayd─▒. T├╝rkiye ├çerkezlerinin tarihi anavatanlar─▒yla ba─člant─▒lar─▒n─▒n bo┼čeviklerle ili┼čkilerde kullan─▒lmas─▒, Ali Fuat Cebesoy un Moskova ya el├ži olarak atanmas─▒nda sonra dahada sistematik hale getirildi. Cebesoy d├Âneminde, Moskovadaki T├╝rk b├╝y├╝kel├žili─činde ├žok say─▒da ├çerkez g├Ârevli vard─▒. Baz─▒ tarih├žiler bunu Cebesoyun ┼čahs─▒na ba─č┼čamaktalar, ancak kafkasyal─▒lar─▒n buraya, Kuzey Kafkasya ile s├╝rekli ba─člant─▒ sa─člamalar─▒ i├žin kasten tayin edilmekte olduklar─▒ ger├že─če daha uygundur. Cebesoyunda Moskovaya el├ži tayin edilmesinde Mustafa Kemal in o s─▒rada Kafkasyada bulunan Enver Pa┼čan─▒n Rusya daki faliyetlerini kontrol alt─▒nda tutma e─čilimide vard─▒r (Avagyan 2004:234).

 

KAYNAKLAR:

Avagyan, A, Çerkesler.(Çeviren :L. Denisenko) Belge yayınları. İstanbul 2004.

Aydemir, İ, Muhaceretteki Çerkes Aydınları.Ankara. 1991

Ba─č, Y, ├çerkesÔÇÖlerin D├╝n├╝ Bug├╝n├╝. Kafkas Derne─či Yay─▒nlar─▒ .Ankara,2001

Berzeg, SE, Gurbetteki KafkasyaÔÇÖdan Belgeler. Ankara,1985

Cebesoy, A.F, Moskova Hat─▒ralar─▒ (1920-1922) Vatan ne┼čriyat─▒. ─░stanbul, 1955.

Genel Kurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒. T├╝rk ─░stiklal Harbine Kat─▒lan T├╝men ve ├ťst Kademelerdeki┬á Komutanlar─▒n Biyo─črafileri

Sonyel, SR, ┬áKurtulu┼č Sava┼č─▒ G├╝nlerinde ─░ngiliz ─░stihbarat Servisinin T├╝rkiyeÔÇÖdeki Eylemleri.TTK.Ankara.1995

┼×oenu, MF, ├çerkes Meselesi. Bedir Yay─▒nevi.─░stanbul,1993

Tavkul, U, Milli M├╝cadele D├Ânemine Ait ├ľnemli Bir Belge: ├çerkes Milletinin D├╝vel-i Muazzama ve Alem-i ─░nsaniyet ve Medeniyete Umumi Beyannamesi. K─▒r─▒m Dergisi. 1994.Say─▒8.s:14-16

Tunaya,TZ, ┬áT├╝rkiyeÔÇÖde Siyasal Partiler. Cilt II. H├╝rriyet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒. 2. Bask─▒. ─░stanbul.1986

├ťnal, M, ┬áKurtulu┼č Sava┼č─▒nda ├çerkeslerin Rol├╝. Kafder.2. Bask─▒. Ankara,2000

[1] TURAN Dergisi 35. say─▒ Haziran 2018ÔÇÖde yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r

1,875 Toplam, 1 okuma bug├╝n

Hilmi ├ľZDEN

Hilmi ├ľZDEN

─░lk ve Orta ├Â─črenimini Konya ve Eski┼čehirÔÇÖde tamamlad─▒. Y├╝ksek ├ľ─črenimini Ankara ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde tamamlad─▒ktan sonra, iki y─▒l mecburi hizmet ve on alt─▒ ay askerlik g├Ârevlerini takiben Sa─čl─▒k Ocaklar─▒nda, K├Ây Hizmetleri 14. B├Âlge M├╝d├╝rl├╝─č├╝nde tabip olarak ├žal─▒┼čt─▒. 1995 y─▒l─▒nda Eski┼čehir Osmangazi ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesi Anatomi Anabilim Dal─▒nda Anatomi doktoru ├╝nvan─▒ ald─▒. 2002 y─▒l─▒nda ESOG├ť T─▒p Fak├╝ltesi T─▒p Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dal─▒nda ÔÇťKutadgu BiligÔÇÖde Ahl├ók Kavram─▒ ve T─▒p Eti─čine Katk─▒s─▒ÔÇŁ isimli tezini tamamlad─▒. 2005 y─▒l─▒nda ESOG├ť taraf─▒ndan Nottingham ├ťniversitesine g├Ânderildi ve Dr. Lopa LeachÔÇÖin yan─▒nda angiogenesis ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒. EST├ťDAM (ESOG├ť T├╝rk D├╝nyas─▒ Uygulama ve Ara┼čt─▒rma Merkezi) m├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârev yapmaktad─▒r. Anadolu ├ťniversitesi A├ž─▒k ├ľ─čretim Fak├╝ltesi Felsefe B├Âl├╝m├╝n├╝ de bitiren Hilmi ├ľzden ESOG├ť T├╝rk Dili ve Edebiyat─▒ B├Âl├╝m├╝nde ÔÇťT├╝rk Roman─▒nda Zorunlu G├Â├žÔÇŁ isimli tezine devam etmektedir. Anatomi, T─▒p Tarihi ve T─▒p Eti─či ├╝zerine yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ bulunmaktad─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Etiketler:
hilmi ├Âzden
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • ├çOK OKUNAN
  • YEN─░
Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

20 Ekim 2019, Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu

20 Ekim 2019, Gariban Babas─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Burlu i├žin yorumlar kapal─▒
BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča

12 Ekim 2019, BursaÔÇÖda Tiyatro 140 Ya┼č─▒nda – Ho┼č Bir Sad├ó, Ahmet Vefik Pa┼ča i├žin yorumlar kapal─▒
Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu

4 Ekim 2019, Atat├╝rkÔÇÖ├╝n Musul, S├╝leymaniye ve Kerk├╝kÔÇÖle ─░lgili Bir Mektubu i├žin yorumlar kapal─▒
Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k

13 Eyl├╝l 2019, Siyasi Oryantalizm-T├╝rkiyat Genelinde Azerbaycan ┼×inasl─▒k i├žin yorumlar kapal─▒
Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝

13 Eyl├╝l 2019, Hititlerin 3200 Y─▒ll─▒k Yaz─▒l─▒kaya Tap─▒na─č─▒n─▒n S─▒rr─▒ ├ç├Âz├╝ld├╝ i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar