Mesut BİÇER
Mesut  BİÇER
Yeni┼čehir Bey Saray─▒ÔÇÖn─▒n ─░zinde
  • 10 Ocak 2020 Cuma
  • +
  • -
  • Mesut Bi├žer[1]

YEN─░┼×EH─░R OSMAN GAZ─░ TARAFINDAN KURULMU┼× B─░R ┼×EH─░RD─░R

Osman Gazi Karacahisar, ─░neg├Âl gibi kaleleri fethetmesinin ard─▒ndan beyli─čin b├Âlgede egemen hale gelebilmesi amac─▒yla K├Âpr├╝hisar ├╝zerine fetihler planlam─▒┼č lakin defalarca muhasara alt─▒na al─▒nan K├Âpr├╝hisar kalesi fethi ger├žekle┼čememi┼čti. Oysa Osman Gazi i├žin K├Âpr├╝hisarÔÇÖ─▒n ele ge├žirilmesi ileride planlanan ─░znik ve Bursa fetihleri i├žin olduk├ža ├Ânemli ve gerekli idi. K├Âpr├╝hisar kalesi o d├Ânemin en ├Ânemli ticaret yolu olan ─░pek Yolu ├╝zerinde yer almas─▒n─▒n yan─▒nda ─░znik ve DimbozÔÇÖdan gelen yollar─▒n birle┼čti─či G├Âksu nehrinin ├╝zerinde bulunan ├žok stratejik bir k├Âpr├╝n├╝n yan─▒nda yer almaktayd─▒.

Defalarca muhasara edilen K├Âpr├╝hisar kalesinin fethinin gecikmesi Osman GaziÔÇÖnin planlar─▒n─▒ da de─či┼čtirdi. ─░znik ve BursaÔÇÖn─▒n zapt─▒ i├žin yeni planlar yapan Osman Gazi K├Âpr├╝hisarÔÇÖ─▒n bat─▒s─▒nda bulunan verimli bir ova olan b├Âlgede yeni bir ┼čehir in┼ča etmeyi tercih etti. B├Âylelikle verimli bir ova olmas─▒n─▒n verdi─či etkiyi de alarak ─░znik ve Bursa ku┼čatmas─▒ i├žin kilit nokta da yer alan ovada bir ┼čehir kurarak ad─▒n─▒ da bizzat kendisi ÔÇťYeni┼čehirÔÇŁ olarak koydu. Yeni┼čehirÔÇÖin Osman Gazi taraf─▒ndan kurulmas─▒ ├Âzellikle Bilecik, ─░neg├Âl, Yarhisar fetihleri ile birlikte d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde devlet olabilme gelece─činin bir d├Ân├╝m noktas─▒n─▒ te┼čkil eder.

Yeni┼čehirÔÇÖin kurulu┼ču erken d├Ânem Osmanl─▒ kroniklerinde de ayn─▒ bu ┼čekilde anlat─▒lmaktad─▒r. Konu hakk─▒nda A┼č─▒kpazade; ÔÇťKay─▒n pederi Edebal─▒’ya Bilecik’in gelirlerini t─▒mar olarak verdi. Sonra han─▒m─▒n─▒ Bilecik’te babas─▒yla b─▒rakt─▒, kendisi Yeni┼čehir’e gitti. Yan─▒nda Allah i├žin ├žarp─▒┼čan ve sava┼čan yi─čitlere evler yapt─▒rd─▒. Orada duraklad─▒. Oran─▒n ad─▒n─▒ Yeni┼čehir koydular.[2]ÔÇŁ derken Ne┼čri ise eserinde; ÔÇťÔÇŽKendi Yeni┼čehirÔÇÖe var─▒p oraya taht kurdu. Buray─▒ kararg├óh edindi. Yeni yurt se├žti. Yan─▒ndaki gazilere evler yap─▒verdi. Buray─▒ mamur etti. Ondan ├Ât├╝r├╝ oraya Yeni┼čehir dendi.[3]ÔÇŁ demektedir. Necib-ÔÇśArifÔÇÖde MirÔÇÖatÔÇÖ├╝l Edvar adl─▒ eserinde Yeni┼čehirÔÇÖden bahsederken; ÔÇťKasabada saraylar, evler, hanlar, hamamlar yapmay─▒ emrittiÔÇŁ[4] demektedir.

Erken d├Ânem Osmanl─▒ m├╝verrihlerinin tamam─▒ Yeni┼čehirÔÇÖin Osman Gazi taraf─▒ndan kurulan bir ┼čehir olduklar─▒ konusunda hemfikirdirler. Bug├╝n hala Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin kurulu┼č y─▒llar─▒ hakk─▒nda bir├žok konu tart─▒┼čmaya a├ž─▒k ve bir├žok konu bir├žok kaynakta farkl─▒l─▒klar g├Âstermesine ra─čmen Yeni┼čehirÔÇÖin Osman Gazi taraf─▒ndan kurulmu┼č bir ┼čehir olmas─▒ kaynaklar─▒n konuya bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ndaki b├╝t├╝nl├╝─č├╝nden dolay─▒ kesin bir bilgi olarak kaydedilmektedir.

Bey Saray─▒ kompleksinin bulundu─ču ve bug├╝n dahi Saray├Ân├╝ Mevkii olarak an─▒lan mevkiinin ┼čehir plan─▒nda g├Âsterilmesi (Kaynak: Sezai Sevim, Yeni┼čehirÔÇÖin Kurulu┼ču ve Ba┼čkent Yeni┼čehir Hakk─▒nda, Tarihten G├╝n├╝m├╝ze Yeni┼čehir Sempozyumu Bildiri Kitab─▒, Uluda─č ├ťniversitesi Yay─▒n─▒, 2013-Bursa, s.31

Osman GaziÔÇÖnin Yeni┼čehirÔÇÖi s─▒f─▒rdan kurmas─▒n─▒n tamamen stratejik bir karar oldu─čunu belirtmi┼čtik. Hen├╝z Sel├žuklunun bir u├ž beyi iken ileride ger├žekle┼čtirece─či planlar─▒n─▒n, kuraca─č─▒ beyli─čin temellerinin at─▒lmas─▒ amac─▒ do─črultusunda olduk├ža ├Ânemli bir d├Ân├╝m noktas─▒ olan Yeni┼čehirÔÇÖin kurulmas─▒ beraberinde devlet olma icaplar─▒n─▒n gerekliliklerini de getirmi┼čti. ┼×ehrin kurulu┼č karar─▒ ile ┼čehirde olu┼čan imar faaliyetleri, fethedilen topraklar─▒n ├Ârg├╝tlenmesi, b├╝rokratik i┼člerin kontrol edilmesi, devlet i┼činde ├žal─▒┼čacak memur, zanaatk├ór ve ├žift├žilerin bir nizam i├žinde ├žal─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒ ancak bir merkezden m├╝mk├╝n olabilirdi.

┼×ehrin kurulmas─▒ ile birlikte o g├╝ne dek yar─▒ g├Â├žer konumda ya┼čayan Osmanl─▒ art─▒k devlet olman─▒n gerekliliklerini de ger├žekle┼čtirmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Yerle┼čik d├╝zene at─▒lan ilk ad─▒mlar Yeni┼čehirÔÇÖde olduk├ža h─▒zl─▒ bir yap─▒la┼čmaya da sahne olmaya ba┼člad─▒. Yan─▒nda ki gazilere k─▒l─▒├ž hakk─▒ olarak verilen topraklar─▒n yan─▒na ├ževre T├╝rk boylar─▒ndan da insanlar ┼čehre g├Â├ž ediyordu.┬á Kurulu┼č a┼čamas─▒nda Osman GaziÔÇÖnin en ├Ânemli d├╝sturlar─▒ndan olan adalet anlay─▒┼č─▒ndan dolay─▒ Yeni┼čehirÔÇÖe sadece M├╝sl├╝manlar de─čil etraf yerle┼čimlerden Ermeni ve RumÔÇÖlar da g├Â├žler etmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. K─▒sa zamanda kalabal─▒kla┼čan Yeni┼čehir ├ževrenin gerek sosyal gerekse de ekonomik anlamda en ├Ânemli ┼čehirleri aras─▒nda g├Âsterilmeye ba┼članm─▒┼čt─▒. Yeni┼čehir n├╝fusunu artt─▒ran etkenlerden biride sava┼č├ž─▒lar─▒n burada toplanmalar─▒yd─▒. Ak─▒nlara ve bask─▒nlara haz─▒rl─▒k ovada yap─▒l─▒yordu. Ovan─▒n konumu bu y├Ânden olduk├ža uygundu.

G├╝n ge├žtik├že kalabal─▒kla┼čan Yeni┼čehir cumas─▒ k─▒l─▒n─▒r, pazar─▒ kurulur bir ┼čehir olurken devletin kurucu beyi Osman GaziÔÇÖnin ikametg├óh─▒ da oldu. Yeni┼čehirÔÇÖe yerle┼čme karar─▒ al─▒ncaya dek S├Â─č├╝tÔÇÖte ikamet eden Osman Gazi planlad─▒─č─▒ Bursa ve ─░znik fetihlerini buralara u├ž olan Yeni┼čehirÔÇÖden yapabilmek i├žin Yeni┼čehirÔÇÖi mesken nokta olarak tercih etti. Osman Gazi taraf─▒ndan ikametg├óh olarak se├žilen ┼čehir devlet merkezi yani yeni kurulan devletin ilk ba┼čkenti oldu.

1534 y─▒l─▒nda Matrak├ž─▒ Nasuh taraf─▒ndan ├žizilen Yeni┼čehir minyat├╝r├╝. ├ťst k─▒s─▒mda ─░znik plan─▒, ortada Yeni┼čehir ve alty k─▒s─▒mda da Akb─▒y─▒k g├Âr├╝lmektedir. (Kaynak: H├╝seyin Yurdayd─▒n, NasuhuÔÇÖs-Silahi (Matrak├ž─▒), Bey├ón-─▒ Men├ózil-i Sefer-i Irakeyn-i Sultan S├╝leyman Han, Ankara-1976

YEN─░┼×EH─░R BEY SARAYI

Yeni┼čehir ile yerle┼čik d├╝zene ge├žen beylik yap─▒lan ak─▒nlar─▒n planlanmas─▒, g├╝n ge├žtik├že kalabal─▒kla┼čan beylik n├╝fusunun idare edilmesi artan ticaretin bir nizam halinde yap─▒labilmesi amac─▒yla al─▒nmas─▒ gereken kararlar─▒n bir merkezde toplanmas─▒ ihtiyac─▒na neden olmaktayd─▒.

├çok eski devirlerden bu yana gerek M├╝sl├╝man halklarda g├Âr├╝len gerek se T├╝rk devletlerinde var olan devlet h├╝k├╝mdar─▒n─▒n ikametinin ayn─▒ zaman da devlet y├Ânetim merkezi olma anlay─▒┼č─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde de devam etti. Kelime k├Âk├╝ itibari ile Fars├žaÔÇÖdan dilimize yerle┼čen sr─üda (ev) kelimesinden t├╝reyen ve X. Y├╝zy─▒ldan beridir T├╝rk├že de kullan─▒lan saray ifadesi devletin y├Ânetimi i├žin en ├Ânemli merkez olarak daima ├Ânemini korumu┼č ve var olmu┼č bir merkezdir. T├╝rkler i├žin saray ├Âtelerden beri T├╝rk h├╝k├╝mdarlar─▒n devlet i┼člerini y├Ânetti─či ve ayn─▒ zaman da ikamet etti─či yap─▒lar toplulu─čunu ifade eder. Osmanl─▒ÔÇÖdan ├Âncesi d├óhil en eski saray yap─▒lar─▒ incelendi─činde bu t├╝r yap─▒lar─▒n hem h├╝k├╝mdar─▒n ailesi ile birlikte ya┼čad─▒─č─▒ ├Âzel alan hem de devlet i┼člerinin g├Âr├╝ld├╝─č├╝ yer olarak[5] ana merkez konumunda yap─▒lar toplulu─ču oldu─čunu g├Âr├╝r├╝z.

Ne┼čriÔÇÖnin eserinde ÔÇťKendi Yeni┼čehirÔÇÖe var─▒p oraya taht kurdu. Buray─▒ kararg├óh edindi.ÔÇŁ ─░fadesini belirtmi┼čtik. Bu do─črultuda Yeni┼čehirÔÇÖde bir Bey Saray─▒ yapt─▒ran Osman Gazi devletin merkezini Karacahisar’dan bat─▒ya do─čru fetih yolunda adeta bir ├Ânc├╝ olarak g├Ârerek, kendine bizzat merkez se├žti─či Yeni┼čehir’ e ta┼č─▒d─▒[6]. Burada ┼čahane saraylar, hamamlar ve bir├žok binalar yapt─▒rd─▒[7].

1326 senesinde BursaÔÇÖn─▒n fethedilmesine kadar Osmanl─▒ Devletine ba┼čkentlik yapan Yeni┼čehir devletin temellerinin at─▒lmas─▒na, al─▒nan ├Ânemli kararlara, yap─▒lan ├Ânemli anla┼čmalara da ev sahipli─či yapt─▒. Olu┼čturulan saray te┼čkilat─▒ 1326 senesinde devlet merkezinin BursaÔÇÖya nakledilmesine kadar ├žeyrek as─▒rl─▒k bir s├╝re├žte devlete hizmet etti.

1326 senesinde ba┼čkentli─čin BursaÔÇÖya ta┼č─▒nmas─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde bulunan saray─▒n her ne kadar terkedilmesine neden olduysa da uzun y─▒llar boyunca Yeni┼čehirÔÇÖde bulunan Bey Saray─▒ÔÇÖn─▒n ├Ânemi azalmad─▒. Bir ba┼čka ifade ile anlatmak gerekirse Yeni┼čehirÔÇÖde bulunan saray kompleksi iktidar taraf─▒ndan terkedilmi┼č olsa da saray d├Ânem d├Ânem farkl─▒ ama├žlarla kullan─▒lm─▒┼č hi├žbir zaman tam anlam─▒yla terkedilmemi┼čti. Bir├žok devlet resmi kar┼č─▒lamas─▒, ni┼čan, d├╝─č├╝n gibi merasimler Yeni┼čehirÔÇÖde ki bu sarayda yap─▒ld─▒.

1366 y─▒l─▒n─▒n Eyl├╝l ay─▒nda I. MuradÔÇÖ─▒n o─čullar─▒ ┼×ehzade Yakub ve Savc─▒ÔÇÖn─▒n s├╝nnet d├╝─č├╝nleri Yeni┼čehir Bey Saray─▒ÔÇÖnda ger├žekle┼čtirildi.[8]

1386 y─▒l─▒nda Bizans ─░mparatoru Manuel PaleologosÔÇÖun k─▒z─▒ F├╝lane Hatun ile evlenen I. MuradÔÇÖ─▒n d├╝─č├╝n├╝ Yeni┼čehirÔÇÖde bulunan ata evi sarayda ger├žekle┼čtirilmi┼čti[9]. 1386 y─▒l─▒nda yap─▒lan bu d├╝─č├╝ne pek ├žok davetli kat─▒lm─▒┼č g├╝nlerce s├╝ren d├╝─č├╝nde Padi┼čah I. MuradÔÇÖ─▒n o─čullar─▒ ┼×ehzade Y─▒ld─▒r─▒m Beyaz─▒t ve ┼×ehzade Yakub da ayn─▒ d├╝─č├╝nde F├╝lane HatunÔÇÖun hem┼čireleri ile evlendirilmi┼č[10] ayr─▒ca Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin alt─▒nc─▒ Padi┼čah─▒ I.S├╝leymanÔÇÖ─▒n s├╝nnet d├╝─č├╝n├╝ de karde┼čleri ─░sa ve Ertu─črul ile bu d├╝─č├╝nde ger├žekle┼čmi┼čti[11].

1444 y─▒l─▒nda II. MuradÔÇÖ─▒n padi┼čahl─▒─č─▒ d├Âneminde Osmanl─▒lar ile anla┼čmazl─▒k i├žerisinde olan Karamano─čullar─▒ ile yap─▒lan Sevgend Name (Yemin Metni) Yeni┼čehirÔÇÖde bulunan sarayda imza alt─▒na al─▒nm─▒┼čt─▒r[12].

1486 y─▒l─▒nda Yavuz Sultan SelimÔÇÖin o─člu ┼×ehzade MehmedÔÇÖin s├╝nnet d├╝─č├╝n├╝ amcas─▒ ┼×ehzade Mehmed ile birlikte Yeni┼čehirÔÇÖde ki sarayda ger├žekle┼čti.

1534 ve 1548 y─▒llar─▒nda Irak Seferine ├ž─▒kan Kanuni Sultan S├╝leyman ─░stanbulÔÇÖdan ─░znik ├╝zerinden Yeni┼čehirÔÇÖe gelmi┼č ve seferlerin hem gidi┼č hem de d├Ân├╝┼č├╝nde Yeni┼čehirÔÇÖde bulunan sarayda konaklam─▒┼čt─▒r. 1534 y─▒l─▒nda yap─▒lan alt─▒nc─▒ Sefer-i H├╝m├óy├╗nda 10-11 HaziranÔÇÖda[13] ─░stanbulÔÇÖdan hareket eden Kanuni Sultan S├╝leyman Yeni┼čehirÔÇÖde bulundu─ču zamanlar Kurban Bayram─▒na denk gelmi┼č ve ziyaret s├╝resi bu nedenle de uzam─▒┼čt─▒. Kurban─▒n─▒ Yeni┼čehirÔÇÖde kesen Kanuni Sultan S├╝leyman Yeni┼čehirÔÇÖde ata evi Bey Saray─▒ÔÇÖnda konaklam─▒┼čt─▒. S├Âz konusu seferde KanuniÔÇÖnin yan─▒nda bulunan minyat├╝r sanat├ž─▒s─▒, ├ólim Matrak├ž─▒ Nasuh ┼čehrin g├╝ney cephesinden bakarak ├žizdi─či minyat├╝r├╝nde Osman GaziÔÇÖnin saray kompleksini de resmetmi┼čtir.

Saray Hamam─▒ÔÇÖn─▒n tamamen y─▒k─▒lmadan ├Ânce harabe oldu─ču d├Ânemde ├žekilmi┼č foto─čraf─▒ (Kaynak: Ekrem Hakk─▒ Ayverdi, Osmanl─▒ Mimarisinin ─░lk Devri 1230-1402, ─░stanbul Fetih Cemiyeti ─░stanbul Enstit├╝s├╝ Yay─▒nlar─▒, s.16)

1544 y─▒l─▒nda Kanuni Sultan S├╝leyman yan─▒nda e┼či H├╝rrem Sultan, Sadrazam Damat R├╝stem Pa┼ča, Mihr-├╝ M├óh Sultan ve ┼×ehzade Selim ile birlikte kalabal─▒k bir devlet yetkilisi e┼čli─činde 40 g├╝n s├╝ren Bursa seyahatine ├ž─▒km─▒┼člar bu seyahatin bir b├Âl├╝m├╝n├╝ Yeni┼čehirÔÇÖde bulunan Bey Saray─▒ÔÇÖnda ge├žirmi┼člerdir.

1600ÔÇÖl├╝ y─▒llara kadar Osmanl─▒ÔÇÖda bat─▒dan do─čuya veya do─čudan bat─▒ya ula┼č─▒m a─č─▒ muhakkak Yeni┼čehirÔÇÖden ge├žerdi. EdirneÔÇÖden ya da ─░stanbulÔÇÖdan Anadolu i├žlerine ve daha ileri noktalara yolculuk yapacaklar Yeni┼čehir ├╝zerinden hareket ederdi. Bu yolculuk ├Âzellikle arabal─▒ olacaksa Yeni┼čehir ka├ž─▒n─▒lmaz bir u─črak noktas─▒ idi. ├ç├╝nk├╝ yolun alternatifi olan Bolu istikameti arazi yap─▒s─▒ nedeniyle olduk├ža zorluydu ve bu nedenle tercih edilmezdi. 1600ÔÇÖl├╝ y─▒llarda ─░stanbulÔÇÖdan AnadoluÔÇÖya alternatif yollar a├ž─▒l─▒nca g├╝zerg├óh ├Ânemini yitirdi. Bu durumda Yeni┼čehirÔÇÖi olumsuz y├Ânde etkiledi.

XVI. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ndan sonra devlet himayesinin saray kompleksinden el ├žekmeye ba┼člad─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz. Nitekim 16 y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na ait olan Ankara Tapu-Kadastro Umum M├╝d├╝rl├╝─č├╝ÔÇÖne ait olan bir evrakta[14] saray kompleksine ait olan hamam─▒n ┼čehirde bulunan Pustinpu┼č Baba Zaviyesi vak─▒flar─▒ aras─▒na dahil edildi─či g├Âr├╝lmektedir. Bu da saray─▒n kullan─▒lmamaya ba┼članmas─▒n─▒n ard─▒ndan l├╝zumu kalmayan hamam─▒n icara verilerek kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir.[15]

1555 y─▒l─▒nda Anadolu topraklar─▒n─▒ gezen ve gezdi─či yerlerle ilgili notlar yazan Alman seyyah Hans Dernsch Wam Yeni┼čehirÔÇÖe de u─črad─▒─č─▒n─▒ Tagebuch isimli eserinden anlamaktay─▒z. Hans Dernsch Wam s├Âz konusu eserinde saray─▒ g├Ârd├╝─č├╝n├╝ belirterek ┼č├Âyle tarif etmektedir. ÔÇťÔÇŽSaray d├Ârt k├Â┼če. Her taraf─▒nda bir penceresi var. D├Ârt y├╝ksek s├╝tunlu. Yan─▒nda bir mescidi olmal─▒. Bu Orhan Saray─▒.ÔÇŁ Hans Dernsch WamÔÇÖ─▒n Orhan Saray─▒ olarak tabir etti─či Osman Gazi saray─▒d─▒r.

Mimar Alexandre M. Raymond taraf─▒ndan haz─▒rlanan Bey Saray─▒ Hamam─▒ r├Âleve ├žal─▒┼čmas─▒ (Kaynak: Amerika Kongre K├╝t├╝phanesi dijital ar┼čiv, Pera, Konstantinopolis: Librairie Raymond, 1924)

Yaz─▒m─▒z─▒n ba┼č─▒ndan beri saraydan bahsederken saray kompleksi ifadesini kullanmam─▒z─▒n nedeni asl─▒nda seyyah Hans Dernsch WamÔÇÖin c├╝mlelerinde b├╝t├╝nl├╝k buluyor. Hans Dernsch Wam yan─▒nda bir mescit olmal─▒ derken saray─▒n binalar toplulu─ču oldu─čuna da i┼čaret etmekte.

Saray kelimesini bir ev ya da sadece bir hamamdan ibaret saymak saray─▒ k├╝├ž├╝k d├╝┼č├╝nmenin m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒ a┼čik├ór olarak ortada. Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n o d├Ânemin beylik olarak var oldu─čunu d├╝┼č├╝nerek BeyÔÇÖin ikametg├óh─▒, mescidi, hamam─▒, devlet idare binalar─▒, t├Âren alan─▒, yabanc─▒ devlet misafirleri i├žin ya┼čam alan─▒ gibi binalar toplulu─čunun olu┼čturdu─ču bir kompleksten bahsetmekteyiz. Zira Ne┼čriÔÇÖnin ifadesinde ge├žen┬á ÔÇťBuray─▒ kararg├óh edindi.ÔÇŁ ─░fadesi devlet organlar─▒n─▒ buraya ta┼č─▒d─▒, devlet adamlar─▒yla askerleriyle birlikte burada sa─člam bir ak─▒nc─▒ ve savunma ├╝ss├╝ olu┼čturdu anlam─▒n─▒ ifade etmektedir. Bu durumda burada bu ama├ž ile kullan─▒lacak yap─▒lar toplulu─čunun olu┼čturuldu─ču anlam─▒na gelir. Yeni┼čehirÔÇÖde ki sarayda devlet i├žin askerler i├žin ve yabanc─▒ devlet misafirleri i├žin bir hayat alan─▒ olu┼čturulmas─▒ ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r.

Osman GaziÔÇÖnin Yeni┼čehirÔÇÖdeki saray─▒n─▒, in┼č├ó edili┼činden iki y├╝z elli y─▒l kadar sonra Alman seyyah Hans Dernsch WamÔÇÖden hemen az bir zaman sonra g├Ârm├╝┼č olan Bursal─▒ ┼čair Rahmi ├çelebi (├Â:970/1562-63ÔÇÖten sonra) Yeni┼čehirÔÇÖde m├╝derrislik g├Ârevinde iken Yeni┼čehir hakk─▒nda yazd─▒─č─▒ ÔÇť┼×ehr─ông─źz-i Ye├▒i-┼čehirÔÇŁ adl─▒ eserinde saray─▒n kendi zaman─▒ndaki durumunu tasvir etmektedir. Rahmi kullan─▒┼čl─▒l─▒─č─▒ azalmaya ba┼člayan, g├╝nden g├╝ne terkedilen saray kompleksinde eski azametin olmad─▒─č─▒n─▒ ├╝z├╝lerek belirtti─či m─▒sralar─▒nda buna ├╝z├╝l├╝rken binan─▒n da g├╝n ge├žtik├že harabeye d├Ânmesinden duydu─ču ├╝z├╝nt├╝y├╝ belirmektedir. Duvarlar─▒n tahrip oldu─čunu y─▒k─▒lan oda duvarlar─▒n─▒n i├žine ta┼člar─▒n doldu─čunu kurnalar─▒n─▒n peri┼čan vaziyete geldi─čini duvar deliklerinden sular─▒n ak─▒p durdu─čunu belirten RahmiÔÇÖnin konu ile ilgili m─▒sralar─▒ ┼č├Âyledir;

ÔÇťNaß║ôar eyle├▒ ol Eyv─ün-─▒ nig┼źne
Baß╣úub ba─ír─▒na ╩┐─ü┼č─▒ߪ│ gibi ß╣şa┼č─▒
Ba┼č─▒ndan aya─ía dek g├Âz g├Âz olm─▒┼č
G├Âz a├žub ni├že yirden ┼č├Âyle b─ź-c─ün

Ya bir ├Ârend├╝r├╝r kim anda ß╣şurm─▒┼č
├ç├Âz├╝lmi┼č ߪąalߪ│as─▒ndan ߪ│aldurub ser
Civ─ür─▒nda var bir c─ümi╩┐-i p─ük
M├╝cell─ü ß╣úaߪąn-─▒ p─üki c├╝mle mermer

S├╝t┼źn ├╝stinde ß╣ş─üߪ│-─▒ ╩┐anber-ek─źn
Ba┼č egmez miߪąver-i ߪą─▒rfe s├╝t┼źn─▒
Olupdur ß╣ş─üߪ│-─▒ Kisr─źÔÇÖden n├╝m┼źne
Aߪ│ar g├Âzden kesilmez ߪ│anl─▒ ya┼č─▒

Ve-l─ź her bir g├Âzi ya┼č-ile ß╣şolm─▒┼č
Diler kim eyleye ol ┼čehri seyr─ün
Zem─źne ni├že yirden pen├že urm─▒┼č
G├Âz ne iri┼čmes├╝n dir ┼čehri g├Âzler

Olupdur ߪ│ubbesi m─ünend-i efl─ük
Bir dilber gibi ra╩┐n─ü v├╝ ߪź┼Ź┼č-ter
Olub ebr┼ź-y─▒ ߪź┼źb─ün gibi p├╝r-├ž─źn
─░ri┼čmi┼č ╩┐ar┼ča her ß╣ş─üߪ│-─▒ nig┼źn─▒ÔÇŽÔÇŁ[16]

1850-1904 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼č olan[17] ┼×emseddin Sami Kamus’ul Alam adl─▒ ├╝nl├╝ eserinde Yeni┼čehirÔÇÖden bahsederken; ÔÇťBu kasaba cennet-mek├ón Sultan Osman Gazi Han Hazretleri devrinde ve BursaÔÇÖn─▒n fethinden ├Ânce bir s├╝re Osmanl─▒ÔÇÖya ba┼čkentlik yapm─▒┼čt─▒r. Osman GaziÔÇÖnin saray─▒n─▒n baz─▒ harabeleri halen mevcuttur.[18]ÔÇŁ demektedir.

Halil ─░nalc─▒k Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n izini Yeni┼čehirÔÇÖde ararken Turgut Y├╝ve ile bir an─▒ foto─čraf─▒

S├Âz konusu saraya ait son kal─▒nt─▒lar─▒n Milli M├╝cadele y─▒llar─▒na kadar ayakta oldu─čunu g├╝n├╝m├╝ze ula┼čan yaz─▒l─▒ kaynak ve yak─▒n zamana dek hayatta olan Milli M├╝cadele y─▒llar─▒n─▒ ya┼čam─▒┼č ki┼čilerden ├Â─črenebiliyoruz. Be┼č kez d├╝┼čman i┼čgaline u─čram─▒┼č ve her seferinde i┼čgallerden y─▒k─▒m ve yakmalarla nasibi alm─▒┼č Yeni┼čehirÔÇÖin saray kompleksinden kalan son b├Âl├╝mleri de Yeni┼čehirÔÇÖe yap─▒lan zul├╝mlerden pay─▒n─▒ alm─▒┼č. ─░┼čgal y─▒llar─▒n─▒ ya┼čayan 1915 do─čumlu Mehmet Emin Lapac─▒ o y─▒llara ait an─▒lar─▒n─▒ anlat─▒rken;

ÔÇťBurada “Saray Hamam─▒” denilen bir hamam varm─▒┼č. Yunanl─▒lar giderken yak─▒p-y─▒k─▒yor. Bizim Saray Hamam─▒na, Kel Yasin diye biri, Yunanl─▒lar─▒ g├Ât├╝rm├╝┼č. Buras─▒ hamam demi┼č. Yunanl─▒ komutan, ÔÇŁKaravana pi┼čirmek i├žin odun ne arayaca─č─▒z, y─▒k─▒n bunu! Yak─▒n!ÔÇŁ demi┼č. Sonra Yunanl─▒lar, bu Saray Hamam─▒’m y─▒kt─▒lar. ┼×imdi aygaz deposu olarak kullan─▒l─▒yor.ÔÇŁ[19] demekte.

Saraya ait hamam─▒n kad─▒nlar k─▒sm─▒ ve so─čukluk k─▒sm─▒n─▒n Yunan i┼čgali s─▒ras─▒nda y─▒k─▒l─▒p yak─▒lm─▒┼č oldu─čunu o g├╝nleri ya┼čayanlarda ├Â─čreniyoruz.

Cumhuriyet d├Âneminde Yeni┼čehirÔÇÖi ziyaret eden mimar ve sanat tarih├žisi Ekrem Hakk─▒ Ayverdi ziyareti s─▒ras─▒nda kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ manzaray─▒; ÔÇťHamam bu g├╝n ├žukurda kalm─▒┼č olup i├ž d├Â┼čemeleri ince bir moloz tabakas─▒yla ├Ârt├╝l├╝d├╝r. Kurnalar─▒n yerleri belli ise de, kendileri yoktur. Hamam yunan i┼čgaline kadar kullan─▒lmaktaym─▒┼č. Bu tarihte garb─▒na biti┼čik olan camekan so─čukluk k─▒sm─▒ yanm─▒┼č, ┼čarktaki k├╝lhan ve saray kad─▒nlar─▒na mahsus taraf da y─▒k─▒lm─▒┼čt─▒r. Erkekler camekan─▒n─▒n yeri bug├╝n arsad─▒r, k├╝lhan ve kad─▒nlar taraf─▒n─▒n yerinde ev yap─▒lm─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ[20] demektedir.

Saray Hamam─▒ÔÇÖn─▒n Ekrem Hakk─▒ Ayverdi taraf─▒ndan ├žizilmi┼č plan─▒ (Kaynak:Ekrem Hakk─▒ Ayverdi, Osmanl─▒ Mimarisinin ─░lk Devri 1230-1402, ─░stanbul Fetih Cemiyeti ─░stanbul Enstit├╝s├╝ Yay─▒nlar─▒, s.15)

XX.y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda ya┼čayan Mimar Alexandre M. RaymondÔÇÖda ─░stanbul ve AnadoluÔÇÖda bir├žok noktay─▒ ziyaret ederek buralarda ki Osmanl─▒ eserlerinin r├Âleve ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ haz─▒rlam─▒┼čt─▒r. 1924 y─▒l─▒nda Yeni┼čehirÔÇÖi ziyaret eden Raymond Bey Saray─▒ Hamam─▒na ait plan ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n yan─▒nda plan cephe g├Âr├╝n├╝┼č r├Âlevelerini de ├žal─▒┼čmas─▒na dahil etmi┼čti. Bug├╝n ├žal─▒┼čman─▒n litograf bask─▒s─▒ Amerikan Kongre K├╝t├╝phanesinde korunmaktad─▒r.

2006 y─▒l─▒n─▒n Mart ay─▒nda Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n do─čup geli┼čti─či topraklar─▒ yerinde g├Âr├╝p incelemek saha ├žal─▒┼čmas─▒ yapmak i├žin Yeni┼čehirÔÇÖe gelen T├╝rkiyeÔÇÖnin ve d├╝nyan─▒n ├Âzellikle Osmanl─▒ Tarih├žili─činde yeti┼čtirdi─či say─▒l─▒ tarih├žilerden birisi olan Tarih├žilerin Kutbu kabul edilen Halil ─░nalc─▒kÔÇÖda Saray├Ân├╝ denilen mevkide incelemeler de bulunmu┼čtu. Saray Hamam─▒na ait kal─▒nt─▒lar─▒ yerinde g├Âren ─░nalc─▒k saray─▒n g├╝n y├╝z├╝ne ├ž─▒kar─▒labilmesi i├žin o d├Ânemin yetkilileri ile de g├Âr├╝┼čm├╝┼čt├╝

SARAY HAMAMI:

Yukar─▒da bir├žok kez bahsetti─čimiz Saray kompleksine ait olan ve son d├Ânem kadar ayakta kalmay─▒ ba┼čarm─▒┼č olan bina erkekler ve kad─▒nlar b├Âl├╝m├╝[21] ayr─▒ ayr─▒ olarak ├žifte hamam mimarisinde yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

Kare planl─▒d─▒r. Arazinin kuzey y├Ân├╝nde bulunan ├Ân mek├óna art arda yerle┼čtirilmi┼č kare planl─▒ iki b├Âl├╝m ile do─čuda bulunan k├╝├ž├╝k bir h├╝creden olu┼čmaktad─▒r. T├╝m kap─▒lar─▒ yuvarlak kemerli olan yap─▒da duvar i├žlerine saklanm─▒┼č su borular─▒ndan kurnalar vas─▒tas─▒yla su ak─▒t─▒lmaktad─▒r. Kubbe ├Ârt├╝lerin tamam─▒nda ayd─▒nlatma delikleri mevcuttur. ─░├žte duvarlar ve ├Ârt├╝ sistemi s─▒val─▒d─▒r. Duvar s─▒valar─▒n─▒n d├Âk├╝k k─▒s─▒mlar─▒ndan tu─čla ve moloz ta┼č─▒n sert beyaz renkli b ir har├ž ile ├Âr├╝l├╝ oldu─ču g├Âr├╝lmektedir. ├ľrt├╝ sistemi de tu─čla ile ├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.[22]

SONUÇ

Yeni┼čehir bizzat Osman Gazi taraf─▒ndan kurulmu┼č bir ┼čehirdir. Osman DevletiÔÇÖnin kurulu┼č d├Âneminde BursaÔÇÖn─▒n al─▒nmas─▒na kadar ba┼čkentlik yapm─▒┼č, taht merkezi olmu┼čtur. XVI. Y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒ndan sonra eski ┼čatafatl─▒ y─▒llar─▒n─▒ yitirmeye ba┼člayan ┼čehir sonraki y─▒llarda menzil (askerlerin toplanma yeri) olarak kullan─▒lm─▒┼č ve ├Ânemini yine s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. Sonraki y─▒llarda Bursa ve ─░znik gibi bir├žok medeniyete be┼čiklik eden tarihi ve tabii g├╝zelliklerin aras─▒nda g├Âlgede kalan Yeni┼čehir Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n s─▒f─▒r noktas─▒n─▒ te┼čkil etmesinden dolay─▒ ├Ânemini halen s├╝rd├╝rmektedir.

G├╝n├╝m├╝zde ├žal─▒┼čmam─▒z konusunu te┼čkil eden saray kompleksine ait herhangi bir binan─▒n toprak ├╝st├╝nde olmamas─▒ bunlar─▒n varl─▒─č─▒n─▒n bitti anlam─▒n─▒ hi├žbir zaman ta┼č─▒maz. B├Âlgede yap─▒lacak bir arkeolojik ├žal─▒┼čma bizleri s├Âz konusu bina temel ve kal─▒nt─▒lar─▒na ula┼čt─▒racakt─▒r. ├ť├ž k─▒ta da h├╝k├╝m s├╝rm├╝┼č bir cihan imparatorlu─čunun s─▒f─▒r noktas─▒n─▒ te┼čkil eden bu saray tarih├žiler aras─▒nda kaynak azl─▒─č─▒ndan karadelik olarak da tabir edilen Osmanl─▒lar─▒n ilk d├Ânemini ayd─▒nlatmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan da olduk├ža ├Ânem arz etmektedir. Saray ├╝zerinde yap─▒lacak ciddi akademik ├žal─▒┼čmalar ÔÇťOsmanl─▒ÔÇÖn─▒n ilk ba┼č┼čehriÔÇŁ tabirini kulland─▒─č─▒m─▒z ÔÇťOsmanl─▒n─▒n kurdu─ču ilk ve tek ┼čehir Yeni┼čehirÔÇŁ i├žinde tarihsel misyonunun tamamlanabilmesi i├žin gereklidir.

  • Mesut B─░├çER

[1] [email protected]

[2] ├é┼č─▒k Pa┼čazade Osmano─čullar─▒n─▒n Tarihi, Haz─▒rlayan: Kemal Yavuz, K Kitapl─▒─č─▒, 16. Bab, S.75

[3] Ne┼čr├«, Cihannum├ó, T├╝rk Tarih Kurumu Yay─▒n─▒, Yay.Haz. Faik Re┼čit Unat-Mehmet Altay K├Âymen, c.I, Ankara 1989, s. 45; Faik Re┼čit Unat-Mehmed A.K├Âymen, Ne┼čr├« Tarihi, 112-113.

[4] Necib-ÔÇśArif, MirÔÇÖatÔÇÖ├╝l Edvar, s.596

[5] Zeynep Tar─▒m Ertu─č, TDV ─░slam Ansiklopedisi, c.36, s.117

[6] Johann Wilhelm Zinkeisen, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Tarihi, Yeditepe Yay─▒nevi, 1. Bask─▒, Eyl├╝l 2011, c.1, s.62

[7] Dimitri Kantemir, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun Y├╝kseli┼č ve ├ç├Âk├╝┼č Tarihi, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, 1. Bask─▒, Ankara-1979, ├çev: Dr. ├ľzdemir ├çobano─člu, c.1, s.14.

[8] Nurettin Baydur, ─░lk Ba┼čkentlerimiz Yeni┼čehir ve Bursa, 2019-Bursa, s.242

[9] Y─▒lmaz ├ľztuna, Devletler ve Hanedanlar T├╝rkiye (1074-1990), c.2, s,107

[10] Y─▒lmaz ├ľztuna, Devletler ve Hanedanlar T├╝rkiye (1074-1990), c.2, s,111

[11] Y─▒lmaz ├ľztuna, Devletler ve Hanedanlar T├╝rkiye (1074-1990), c.2, s,111

[12] ├ľzdemir ┼×arman, Bursa-Yeni┼čehir 1301-2001, Minerva Ofset, 2001-Bursa, s.23.

[13] Yard. Do├ž. Dr. Remzi K─▒l─▒├ž, Kanuni Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n Irakeyn SeferiÔÇÖnde (1533-1535) Do─ču ve G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖda ki geli┼čmeler, bilig-9, Bahar-1999, s.121.

[14] Ankara Tapu-Kadastro Umum M├╝dirli─či, 570. C. 257 ve 62 varak (XVI. ┬Ěas─▒r sonu).

[15] Ekrem Hakk─▒ Ayverdi, Osmanl─▒ Mimarisinin ─░lk Devri 1230-1402, ─░stanbul Fetih Cemiyeti ─░stanbul Enstit├╝s├╝ Yay─▒nlar─▒, s.15

[16] Hakan Y─▒lmaz, Yeni Kaynaklara G├Âre Bursa Beg-Saray─▒ÔÇÖn─▒n Yap─▒l─▒┼č Tarihi ve Orhan G├óz├« D├Âneminde ─░n┼č├ó Edilen ─░lk B├Âl├╝mleri, Ta├ž Dergisi, Say─▒:7, s.7.

[17] Salih Erol, Kam├╗s ├╝l AÔÇśl├ómÔÇÖda Yeni┼čehir, Yeni┼čehir e-gazete, Ocak-2012.

[18] ┼×emseddin Sami, ߪ▓─üm┼źs├╝ÔÇÖl-A╩┐l─üm, VI, ─░stanbul 1306-1316, s. 4805.

[19] Do├ž. Dr. Saime Y├╝ceer, Tan─▒klar─▒n Anlat─▒m─▒yla Bursa Tarihi, Uluda─č ├ťniversitesi Yay─▒nlar─▒, Bursa-2005, s.326,327 (Mehmet Emin Lapac─▒ÔÇÖn─▒n anlat─▒m─▒)

[20] Ekrem Hakk─▒ Ayverdi, Osmanl─▒ Mimarisinin ─░lk Devri 1230-1402, ─░stanbul Fetih Cemiyeti ─░stanbul Enstit├╝s├╝ Yay─▒nlar─▒, s.16

[21] Hamama ait ayr─▒ bir kad─▒nlar b├Âl├╝m├╝ bulunmas─▒ bug├╝n mevcut olmayan bu sarayda Harem Dairesinin de bulundu─čunu d├╝┼č├╝nebiliriz.

[22] Daha detayl─▒ bilgi i├žin; Do├ž. Dr. Y─▒ld─▒z ├ľt├╝ken, Dr. Aynur Durukan, Yrd. Do├ž. Dr. Hakk─▒ Acun, Sacit Pekak, T├╝rkiyeÔÇÖde Vak─▒f Abideler ve Eski Eserler, IV, Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ Yay─▒nlar─▒, 1986, s.609, 610.

327 Toplam, 11 okuma bug├╝n

Mesut BİÇER

Mesut BİÇER

(Yeni┼čehir 1972) Gazi ├ťniversitesi ─░n┼čaat program─▒ ├Ân lisans mezunudur. Bir s├╝re mesle─čine dair kamuda ├žal─▒┼čt─▒ktan sonra ├že┼čitli ├Âzel in┼čaat firmalar─▒nda ├žal─▒┼čt─▒. 2018 y─▒l─▒nda emeklili─če hak kazanan─▒nca lise y─▒llar─▒ndan bu yana hobi olarak toplad─▒─č─▒ ├žok say─▒da yerel tarih ar┼čivini d├╝zenleyerek yerel tarih ile ilgilenmeye ba┼člad─▒. ├ľzellikle Yeni┼čehir hakk─▒nda yazd─▒─č─▒ yaz─▒lar ├že┼čitli yerlerde yay─▒nland─▒. Emeklili─činde verdi─či zaman olgusu ile ├žal─▒┼čmalar─▒na devam etmektedir. Evli ve iki ├žocuk babas─▒d─▒r. E-Posta: [email protected]

Sosyal Medyada Payla┼č─▒n:
Sponsorlu Ba─člant─▒lar
  • YEN─░
Naz─▒m Hikmet ve Bursa S├╝rg├╝nleri

Naz─▒m Hikmet ve Bursa S├╝rg├╝nleri

13 Ocak 2020, Naz─▒m Hikmet ve Bursa S├╝rg├╝nleri i├žin yorumlar kapal─▒
Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-3

Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-3

10 Ocak 2020, Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-3 i├žin yorumlar kapal─▒
Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-2

Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-2

10 Ocak 2020, Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-2 i├žin yorumlar kapal─▒
Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-1

Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-1

10 Ocak 2020, Ye┼čil├žam’─▒n Beyaz Filmleri: Uluda─č ve Sinema-1 i├žin yorumlar kapal─▒
Yeni┼čehir Bey Saray─▒ÔÇÖn─▒n ─░zinde

Yeni┼čehir Bey Saray─▒ÔÇÖn─▒n ─░zinde

10 Ocak 2020, Yeni┼čehir Bey Saray─▒ÔÇÖn─▒n ─░zinde i├žin yorumlar kapal─▒
H├Ây├╝kten k├Âye, k├Âyden mahalleye! Yeni┼čehirÔÇÖin ilk k├Ây├╝ Barc─▒n

H├Ây├╝kten k├Âye, k├Âyden mahalleye! Yeni┼čehirÔÇÖin ilk k├Ây├╝ Barc─▒n

10 Ocak 2020, H├Ây├╝kten k├Âye, k├Âyden mahalleye! Yeni┼čehirÔÇÖin ilk k├Ây├╝ Barc─▒n i├žin yorumlar kapal─▒
Nusrat May─▒n Gemisi TarsusÔÇÖta

Nusrat May─▒n Gemisi TarsusÔÇÖta

10 Ocak 2020, Nusrat May─▒n Gemisi TarsusÔÇÖta i├žin yorumlar kapal─▒
G├Âkkurt ya da Bozkurt!

G├Âkkurt ya da Bozkurt!

10 Ocak 2020, G├Âkkurt ya da Bozkurt! i├žin yorumlar kapal─▒
Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler

5 Aral─▒k 2019, Uluda─č, Prusa ve Ke┼či┼čler i├žin yorumlar kapal─▒
Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler

5 Aral─▒k 2019, Tasar─▒mla Ger├žeklik Aras─▒nda T├╝rkler i├žin yorumlar kapal─▒
Sponsorlu Ba─člant─▒lar